{وَلَا نُضِيعُ أَجْرَ المحسنين} بل نوفّيه بكماله وفيه إشعارٌ بأن مدارَ المشيئةِ المذكورةِ إحسانُ مَنْ تصيبه الرحمة المرقومة وأنها أجرٌ له ولدفع توهم انحصارِ ثمرات الإحسانِ فيما ذكر من الأجر العاجل قيل على سبيل التوكيد
{وَلَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ} “ve Biz, iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmeyiz”; bilakis onu eksiksiz olarak tastamam veririz. Bunda, zikredilen dilemenin (meşîetin) dayanağının, sözü edilen rahmete nail olan kimsenin ihsanı olduğuna ve bu rahmetin onun için bir mükâfat teşkil ettiğine bir işaret vardır. İhsanın meyvelerinin yalnızca zikredilen bu peşin mükâfatla sınırlı olduğu vehmini bertaraf etmek için de tekit yoluyla şöyle buyrulmuştur:
{وَلأَجْرُ الاخرة} أي أجرهم في الآخرة فالإضافة للملابسة وهو النعيمُ المقيم الذي لا نفاد له
{وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ} “Ahiret mükâfatı ise”; yani onların ahiretteki mükâfatı. İzafet mülâbese (irtibat) içindir. O [mükâfat], sonu ve tükenişi olmayan ebedî nimettir.
{خَيْرٌ} لهم أي للمحسنين المذكورين وإنما وضع موضعَه الموصولُ فقيل
{خَيْرٌ} “daha hayırlıdır”; onlar, yani zikredilen o ihsan sahipleri için [daha hayırlıdır]. Burada onların yerine ism-i mevsul konularak şöyle buyrulmuştur:
{للذين آمنوا وَكَانُواْ يَتَّقُونَ} تنبيهاً على أن المراد بالإحسان إنما هو الإيمانُ والثباتُ على التقوى المستفادُ من جمع صيغتي الماضي والمستقبل
{لِّلَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ} “iman edip de takva üzere bulunanlar için”. Bu, ihsandan muradın; geçmiş ve gelecek zaman kiplerinin bir arada kullanılmasından anlaşılan iman ve takvada sebat olduğuna dikkat çekmek içindir.
{وَجَاء إِخْوَةُ يُوسُفَ}
{وَجَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ} “Yûsuf'un kardeşleri geldiler”,
ممتارين لما أصاب أرضَ كنعانَ وبلادَ الشام ما أصاب أرضَ مصر وقد كان أرسلهم يعقوبُ ﵇ جميعاً غيرَ بنيامين
Mısır toprağına isabet eden [kıtlık] Kenan diyarına ve Şam beldelerine de isabet edince erzak satın almak üzere [geldiler]. Ya'kūb aleyhisselâm, Bünyâmin hariç onların hepsini göndermişti.
{فَدَخَلُواْ عَلَيْهِ} أي على يوسف وهو في مجلس ولايته
{فَدَخَلُوا عَلَيْهِ} “ve onun huzuruna girdiler”; yani Yûsuf'un makamında ve yönetim meclisinde bulunduğu sırada onun huzuruna girdiler.
{فَعَرَفَهُمْ} لقوة فهمِه وعدم مباينةِ أحوالِهم السابقة لحالهم يومئذ لمفارقته إياهم وهم رجال وتشابه هيآتهم وزِيِّهم في الحالين ولكون هِمَّته معقودةً بهم وبمعرفة أحوالهم لا سيما في زمن القحط وعن الحسن ما عرفهم حتى تعرّفوا له
{فَعَرَفَهُمْ} “O ise onları hemen tanıdı”; kavrayışının kuvvetinden ve -kendisi onlardan ayrıldığında onlar zaten yetişkin adamlar oldukları, her iki durumdaki kılık kıyafet ve heyetleri birbirine benzediği için- önceki durumlarının o günkü hallerinden farklı olmamasından, ayrıca özellikle kıtlık zamanında zihninin ve himmetinin onlara ve onların durumunu öğrenmeye kilitlenmiş olmasından ötürü [onları hemen tanıdı]. Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre, onlar kendilerini tanıtıncaya kadar Yûsuf onları tanımamıştı.
{وَهُمْ لَهُ مُنكِرُونَ} أي والحالُ أنهم منكرون له لطول العهدِ وتبايُنِ ما بين حاليه ﵇ في نفسه ومنزلته وزِيِّه ولاعتقادهم أنه هلك وحيث كان إنكارُهم له أمراً مستمراً في حالتي المحضَر والمَغيب أُخبر عنه بالجملة الاسميةِ بخلاف عرفانِه ﵇ إياهم
{وَهُمْ لَهُ مُنكِرُونَ} “onlar ise onu tanıyamamışlardı”; yani aradan uzun zaman geçmiş olması, [Yûsuf] aleyhisselâm'ın bizzat kendi şahsı, mevkisi ve kılık kıyafeti bakımından iki hali arasındaki büyük farklılık ve onun helak olduğuna inanmaları sebebiyle onu tanıyamıyorlardı. Onların onu tanıyamamaları gerek huzurunda gerekse gıyabında sürekli bir hal olduğundan, [Yûsuf] aleyhisselâm'ın onları tanımasının aksine, bu durum isim cümlesi ile haber verilmiştir.
{وَلَمَّا جَهَّزَهُم بِجَهَازِهِمْ} أي أصلحهم بعدّتهم من الزاد وما يحتاج إليه المسافر وأوْقَر ركائبَهم بما جاءوا له من المِيرة وقرىء بكسر الجيم
{وَلَمَّا جَهَّزَهُم بِجَهَازِهِمْ} “Onların yüklerini hazırlayınca”; yani azık ve yolcunun ihtiyaç duyduğu techizatlarını eksiksiz hazırlayıp bineklerini almak için geldikleri erzakla yükletince. [Cihâz kelimesi] cim harfinin kesresiyle (cihâz) de okunmuştur.
{قَالَ ائتونى بِأَخٍ لَّكُمْ مّنْ أَبِيكُمْ} لم يقل بأخيكم مبالغةً في إظهار عدم معرفتِه لهم ولعلَّه ﵇ إنَّما قاله لِما قيلَ من أنَّهم سألوه ﵇ حملا زائداً على المعتاد لبنيامين فأعطاهم ذلك وشرطهم أن يأتوا به لا لما قيلَ من أنه لما رأَوْه وكلموه بالعبرية قال لهم من أنتم فإني أنكركم فقالوا له نحن قومٌ من أهل الشام رعاةٌ أصابنا الجَهدُ فجئنا نمتار فقال لهم لعلكم جئتم عُيوناً فقالوا معاذ الله نحن أخوة من أبي واحد وهو شيخٌ كبيرٌ صدّيق نبيٌّ من الأنبياء اسمُه يعقوبُ قال كم أنتم قالوا كنا اثني عشر فهلك منا واحدٌ فقال كم أنتم قالوا عشرة قال فأين الحادي عشر قالوا هو عند أبيه يتسلّى به عن الهالك قال فمن يشهدُ لكم أنكم لستم عيوناً وأن ما تقولون حقٌ قالوا نحن ببلاد لا يعرِفنا فيها أحد فيشهدَ لنا قال فدعُوا بعضَكم عندي رهينةً وائتوني بأخيكم من أبيكم وهو يحمل رسالةً من أبيكم حتى أصدِّقَكم فاقترعوا فأصاب القرعةُ شمعونَ فخلّفوه عنده إذ لا يساعده ورودُ الأمر بالإتيان به عند التجهيزِ ولا الحثُّ عليه بإيفاء الكيل ولا الإحسانُ في الإنزال ولا الاقتصارُ على منع الكيل على تقدير عمد الإتيان به ولا جعلُ بضاعتهم في رحالهم لأجل رجوعِهم ولا عِدَتُهم بالإتيان به بطريق المراودة ولا تعليلُهم عند أبيهم إرسالَ أخيهم بمنع الكيل من غير ذكر الرسالةِ على أن استبقاء شمعونَ لو وقع لكان ذلك طامةً ينسى عندها كل قيل وقال
{قَالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَّكُم مِّنْ أَبِيكُمْ} “Dedi ki: 'Bana baba bir kardeşinizi getirin'”; onları tanımadığını göstermede mübalağa için “kardeşinizi” demedi. Muhtemelen [Yûsuf] aleyhisselâm bunu, onların Bünyâmin için mutat olandan fazla bir yük istemeleri, onun da bunu verip onu getirmelerini şart koşması sebebiyle söylemiştir; yoksa şöyle iddia edildiği için değil: 'Onu görüp kendisiyle İbranice konuştuklarında onlara: 'Siz kimsiniz? Doğrusu ben sizden şüphelendim/sizi gözüm tutmadı' dedi. Onlar da: 'Biz Şam ehlinden, başlarına darlık gelmiş çoban bir topluluğuz; erzak almaya geldik' dediler. Yûsuf: 'Belki de siz casus olarak geldiniz' dedi. Onlar: 'Hâşâ, Allah korusun! Biz bir babanın oğulları olan kardeşleriz; o, Ya'kūb adında çok yaşlı, sıddîk bir peygamberdir' dediler. Yûsuf: 'Kaç kişisiniz?' dedi. Onlar: 'On iki kişiydik, birimiz helak oldu' dediler. 'Şimdi kaç kişisiniz?' dedi. 'On kişiyiz' dediler. 'On birinci nerede?' dedi. 'Helak olanın yerine kendisiyle teselli bulsun diye babasının yanındadır' dediler. Yûsuf: 'Peki, casus olmadığınıza ve söylediğinizin doğru olduğuna dair lehinize kim şahitlik edecek?' dedi. Onlar: 'Biz öyle bir memleketteyiz ki orada bizi kimse tanımaz ki lehimize şahitlik etsin' dediler. Yûsuf da: 'O halde birinizi yanımda rehin bırakın ve sözünüzü tasdik etmem için bana babanızdan bir mektup taşıyan baba bir kardeşinizi getirin' dedi. Kura çektiler, kura Şem'ûn'a çıktı ve onu yanında bıraktılar.' Zira [bu son rivayet]; getirme emrinin erzak yüklenirken verilmiş olmasıyla, ölçeğin tam verileceğinin teşvik edilmesiyle, güzelce ağırlanmalarıyla, getirilmemesi halinde sadece erzak vermekten men edilmekle yetinilmesiyle, geri dönmeleri için sermayelerinin yüklerinin içine konulmasıyla, onu babasından bir şekilde ikna edip almaya söz vermeleriyle ve kardeşlerini göndermesini babalarına gerekçelendirirken mektuptan hiç bahsetmeyip sadece erzak alamama tehlikesini zikretmeleriyle bağdaşmaz. Kaldı ki Şem'ûn'un alıkonulması vaki olsaydı, bu bütün dedikoduları unutturacak büyük bir felaket olurdu.
{أَلَا تَرَوْنَ أَنّى أُوفِى الكيل} أُتمُّه لكم وإيثارُ صيغة الاستقبالِ مع كون هذا الكلامِ بعد التجهيز للدِلالة عَلى أنَّ ذلكَ عادةٌ له مستمرَّة
{أَلَا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ} “Görmüyor musunuz, ben ölçeği tastamam dolduruyorum”; sizin için onu tam yapıyorum. Bu söz yüklemenin tamamlanmasından sonra olmasına rağmen geniş/gelecek zaman kipinin (muzâri) tercih edilmesi, bunun onun devamlı bir âdeti olduğunu göstermek içindir.
{وَأَنَاْ خَيْرُ المنزلين} جملة حالية أي ألا ترون أني أوفي الكيلَ لكم إيفاءً مستمراً والحالُ أني في غاية الإحسانِ في إنزالكم وضيافتِكم وقد كان الأمرَ كذلك وتخصيصُ الرؤية بالإيفاء لوقوع الخطابِ في أثنائه وأما الإحسانُ في الإنزال فقد كان مستمراً فيما سبق ولحِق ولذلك أُخبر عنه بالجملة الاسميةِ ولم يقله ﵇ بطريق الامتنانِ بل لحثّهم على تحقيق ما أمرهم به والاقتصارُ في الكيل على ذكر الإيفاءِ لأن معاملته ﵇ معهم في ذلك كمعاملته مع غيرهم في مراعات مواجبِ العدل وأما الضيافةُ فليس للناس فيها حقٌّ فخصهم في ذلك بما شاء
{وَأَنَا خَيْرُ الْمُنزِلِينَ} “ve ben konukseverlerin en hayırlısıyım”. Hâl cümlesidir; yani “Görmüyor musunuz, ben sizi ağırlamada ve konuk etmede son derece ihsan üzere bulunuyorken sizin ölçeğinizi de sürekli olarak tastamam veriyorum.” Gerçekten de durum böyleydi. Görmenin (rüyet) ölçeği tam vermeye tahsis edilmesi, hitabın bu işlem esnasında gerçekleşmiş olmasındandır. Konuklamadaki ihsan ise hem öncesinde hem de sonrasında sürekli idi; bu yüzden isim cümlesi ile haber verilmiştir. [Yûsuf] aleyhisselâm bunu başa kakma yoluyla değil, kendilerine emrettiği şeyi yerine getirmelerini teşvik etmek için söylemiştir. Ölçek konusunda sadece tam vermeyi zikretmekle yetinilmesi ise, aleyhisselâm'ın bu hususta onlara muamelesinin adaletin gereklerini gözetmede başkalarına yaptığı muamele ile aynı olmasındandır. Konuklamaya gelince, onda insanların [hukuki] bir hakkı yoktur; dolayısıyla bu hususta onlara dilediği şekilde özel ikramda bulunmuştur.
يوسف الآية (٦٠ ٦١ ٦٢ ٦٣)
Yûsuf Suresi, 60, 61, 62, 63. Ayetler
{فَإِن لَّمْ تَأْتُونِى بِهِ فَلَا كَيْلَ لَكُمْ عِندِى} من بعدُ فضلاً عن إيفائه
{فَإِن لَّمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلَا كَيْلَ لَكُمْ عِندِي} “Eğer onu bana getirmezseniz, artık benim katımda sizin için bir ölçek bile yoktur”; bundan sonra [erzak yoktur], nerede kaldı ki tastamam verilmesi,
{وَلَا تَقْرَبُونِ} بدخول بلادي فضلاً عن الإحسان في الإنزال والضيافةِ وهو إما نهيٌ أو نفيٌ معطوفٌ على محل الجزاءِ وفيه دليلٌ على أنهم كانوا على نية الإمتيار مرة بعد أخرى وأن ذلك كان معلوماً له عليه السلام
{وَلَا تَقْرَبُونِ} “bana da yaklaşmayın”; güzelce ağırlanmak ve konuk edilmek şöyle dursun, memleketime bile girmeyin. Bu ya bir nehiy (yasaklama) ya da ceza cümlesinin mahalline matuf bir nefiy (olumsuzluk) cümlesidir. Bunda, onların tekrar tekrar erzak almaya gelme niyetinde olduklarına ve bunun aleyhisselâm tarafından bilindiğine delil vardır.
{قَالُواْ سنراود عَنْهُ أَبَاهُ} أي سنخادعه عنه ونحتال في انتزاعه من يده ونجتهد في ذلك وفيه تنبيهٌ على عزة المطلبِ وصعوبةِ مناله
{قَالُوا سَنُرَاوِدُ عَنْهُ أَبَاهُ} “Dediler ki: 'Onu babasından istemeye çalışacağız'”; yani onu babasından ikna edip almaya çalışacak, onun elinden almak için çareler arayacak ve bu hususta gayret göstereceğiz. Bunda istenen şeyin zorluğuna ve elde edilmesinin meşakkatine dikkat çekme vardır.
{وَإِنَّا لفاعلون} ذلك غيرَ مفرِّطين فيه ولا متوانين أو لقادرون عليه لا نتعانى به
{وَإِنَّا لَفَاعِلُونَ} “ve bunu mutlaka yapacağız”; onda kusur etmeksizin ve gevşeklik göstermeksizin [yapacaktır] yahut buna mutlaka muktediriz, bunu yapmaktan geri durmayız.
{وَقَالَ} يوسف
{وَقَالَ} “Dedi ki”; Yûsuf [dedi],
{لِفِتْيَانِهِ} غلمانه الكيالين جمع فتى وقرىء لفِتيته وهي جمعُ قلةٍ له
{لِفِتْيَانِهِ} “delikanlılarına / uşaklarına”; ölçek tartan kölelerine/hizmetçilerine [dedi]. Bu, fetâ kelimesinin çoğuludur. [Kelime], onun cemi kıllet (azlık çoğulu) formu olan 'fityetihî' şeklinde de okunmuştur:
{اجعلوا بضاعتهم فِى رِحَالِهِمْ} فإنه وكّل بكل رحل رجلا يعبى فيه بضاعتَهم التي شرَوا بها الطعامَ وكانت نعالاً وأدَماً وإنما فعله ﵇ تفضّلاً عليهم وخوفاً من أن لا يكون عند أبيه ما يرجِعون به مرة أخرى وكل ذلك لتحقيق ما يتوخاه من رجوعهم بأخيه كما يُؤذن به قوله
{اجْعَلُوا بِضَاعَتَهُمْ فِي رِحَالِهِمْ} “'Onların sermayelerini yüklerinin içine koyun'”. Zira o, yiyecek satın aldıkları pabuç ve işlenmiş deri gibi sermayelerini içine yerleştirmesi için her yükün başına bir adam görevlendirmişti. [Yûsuf] aleyhisselâm bunu sırf onlara bir lütufta bulunmak ve tekrar dönecekleri sırada babalarının yanında bir karşılık bulunmayabilir endişesiyle yapmıştı. Bütün bunlar, şu buyruğun da bildirdiği gibi, kardeşleriyle birlikte geri dönmelerine dair gözettiği gayeyi gerçekleştirmek içindi:
{لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَهَا} أي يعرِفون حقَّ ردِّها والتكرم في ذلك أو لكي يعرِفوها وهو ظاهرُ التعلق بقوله
{لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَهَا} “umulur ki onu fark ederler / tanırlar”; yani onu iade etmenin gerekliliğini ve bunda cömertçe davranmayı bilirler yahut onu [sermayelerini] bizzat tanırlar; bu mana şu buyruğa açıkça bağlıdır:
{إِذَا انقلبوا إلى أَهْلِهِمْ} فإن معرفتَهم لها مقيّدةٌ بالرجوع وتفريغِ الأوعية قطعاً وأما معرفةُ حقِّ التكرم في ردها فهي وإن كانت في ذاتها غيرَ مقيدةٍ بذلك لكن لما كان ابتداؤها حينئذ قُيّدت به
{إِذَا انقَلَبُوا إِلَى أَهْلِهِمْ} “ailelerine döndükleri zaman”. Çünkü onların bunu [sermayeyi] bilip fark etmeleri kesinlikle dönmelerine ve kapları boşaltmalarına bağlıdır. Onu iade etmedeki cömertliğin gereğini bilmeye gelince, bu kendi zatında buna bağlı olmasa da başlangıcı o vakitte gerçekleşeceği için bu şarta bağlanmıştır.
{لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} حسبما أمرتهم به فإن التفضلَ عليهم بإعطاء البدلين ولا سيما عند إعوازِ البِضاعةِ من أَقْوى الدَّواعي إلى الرجوع وما قيل إنما فعله ﵇ لما لم يرَ من الكرم أن يأخذ من أبيه وإخوته ثمناً فكلامٌ حقٌّ في نفسه ولكن يأباه التعليلُ المذكور وأما أن عِلّية الجعل المذكورِ للرجوع من حيث أن ديانتَهم تحمِلُهم على رد البضاعةِ لأنهم لا يستحلون إمساكهم فمدارُه حُسبانُهم أنها بقِيت في رحالهم نسياناً وظاهرٌ أن ذلك مما لا يخطُر ببال أحد أصلاً فإن هيئة التعبيةِ تنادي بأن ذلك بطريق التفضّل ألا يرى أنهم كيف جزموا بذلك حين رأوها وجعلوا ذلك دليلاً على التفضلات السابقة كما ستيحط به خبراً
{لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “umulur ki geri dönerler”; kendilerine emrettiği şekilde [geri dönerler]. Çünkü özellikle sermaye darlığı varken hem malı hem de karşılığını (bedeli) onlara bırakarak lütufta bulunmak, geri dönmeyi sağlayan en güçlü etkenlerdendir. '[Yûsuf] aleyhisselâm bunu, babasından ve kardeşlerinden bir bedel almayı keremine sığdıramadığı için yaptı' denilmesi kendi içinde doğru bir söz olsa da zikredilen gerekçelendirme buna engeldir. Söz konusu koyma fiilinin geri dönmeye gerekçe kılınmasının, onların dindarlıklarının -kendilerine ait olmayan şeyi tutmayı helal görmeyecekleri için- sermayeyi geri getirmeye sevk edeceği yönünde olması ise, onların bu malın yüklerinde unutularak kaldığını zannetmelerine dayanır. Oysa böylesi bir şeyin hiç kimsenin aklına gelmeyeceği açıktır; zira malların yerleştiriliş biçimi bunun bir lütuf ve ihsan olduğunu haykırmaktadır. Görmez misin ki onlar malı gördüklerinde buna nasıl kesin kanaat getirdiler ve birazdan etraflıca öğreneceğin üzere bunu önceki lütufların bir delili kıldılar.
{فَلَمَّا رَجِعُوا إلى أَبِيهِمْ قَالُواْ} قبل أن يشتغلوا بفتح المتاع
{فَلَمَّا رَجِعُوا إِلَى أَبِيهِمْ قَالُوا} “Babalarına döndükleri zaman dediler ki”; daha yükleri açmakla meşgul olmadan önce [şöyle dediler]:
{يا أبانا مُنِعَ مِنَّا الكيل} أي فيما بعد وفيه ما لا يَخفْى من الدِّلالةِ على أنَّ كون الامتيار مرةً بعد مرة معهوداً فيما بينهم وبينه ﵇
{يَا أَبَانَا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ} “'Ey babamız! Bizden ölçek [erzak] men edildi'”; yani bundan sonra [men edildi]. Bunda, tekrar tekrar erzak almanın kendileri ile [Ya'kūb] aleyhisselâm arasında bilinen ve kararlaştırılmış bir durum olduğuna gizli kalmayacak bir delil vardır.
{فَأَرْسِلْ مَعَنَا أَخَانَا} بنيامين إلى مصر وفيه إيذانٌ بأن مدارَ المنع عدمُ كونِه معهم
{فَأَرْسِلْ مَعَنَا أَخَانَا} “'Artık kardeşimizi bizimle gönder'”; [kardeşimiz] Bünyâmin'i Mısır'a [bizimle gönder]. Bunda, men edilmenin sebebinin onun yanlarında bulunmaması olduğuna bir bildirim vardır,
{نَكْتَلْ} بسببه من الطعام ما نشاء وقرأ حمزة
{نَكْتَلْ} “'ki erzak alalım'”; onun sayesinde dilediğimiz kadar yiyecek alalım. Hamza...
يوسف الآية (٦٤ ٦٥) والكسائي بالياءِ على إسناده إلى الأخ لكونه سبباً للاكتيال أو يكتلْ لنفسه مع اكتيالنا
Yûsuf Suresi, 64, 65. Ayetler. ...ve Kisâî, erzak almaya sebep olması cihetiyle fiili kardeşe isnat ederek yahut 'bizim erzak almamızla birlikte kendisi de alsın' manasında [bu kelimeyi] ye ile (yektel) okumuşlardır.
{وَإِنَّا لَهُ لحافظون} من أن يصيبَه مكروهٌ
{وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ} “'ve şüphesiz biz onu elbette koruyucularız'”; ona bir kötülük gelmesinden [onu koruruz].
{قَالَ هَلْ امَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلَاّ كَمَا أَمِنتُكُمْ على أَخِيهِ} يوسف
{قَالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلَّا كَمَا أَمِنتُكُمْ عَلَى أَخِيهِ} “[Ya'kūb] dedi ki: 'Daha önce kardeşi [Yûsuf] hakkında size güvendiğim gibi, onun hakkında da size güvenir miyim hiç?'”
{مِن قَبْلُ} وقد قلتم في حقه أيضاً ما قلتم ثم فعلتم به ما فعلتم فلا أثق بكم ولا بحفظكم وإنما أفوّض الأمر إلى الله
{مِن قَبْلُ} “Daha önce”; oysa onun hakkında da söylediğinizi söylemiş, sonra da ona yaptığınızı yapmıştınız! Artık size de korumanıza da güvenmem; ben işi ancak Allah'a havale ederim.
{فالله خَيْرٌ حافظا} وقرىء حِفظاً وانتصابُهما على التمييز والحالية على القراءة الأولى توهم تقيّد الخيريةِ بتلك الحالة
{فَاللَّهُ خَيْرٌ حَافِظًا} “Allah en hayırlı koruyucudur”. [Hâfizan kelimesi] 'hıfzan' şeklinde de okunmuştur. İkisinin mansubiyeti temyiz iledir. İlk kıraatte hâl olması, hayırlı olmanın o hâl ile kayıtlı olduğu vehmini doğurur.
{وَهُوَ أرحم الراحمين} فأرجو أن يرحمني بحفظه ولا يجمعَ عليّ مصيبتين وهذا كما ترى ميلٌ منه ﵇ إلى الإيذان والإرسالِ لما رأى فيه من المصلحة
{وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} “ve O, merhametlilerin en merhametlisidir”. Dolayısıyla O'nun beni koruyarak merhamet buyurmasını ve başıma iki musibeti birden getirmemesini umarım. Gördüğün gibi bu, [Ya'kūb] aleyhisselâm'ın onda gördüğü maslahattan ötürü izin vermeye ve göndermeye meylettiğini gösterir.
{وَلَمَّا فَتَحُواْ متاعهم وَجَدُواْ بضاعتهم رُدَّتْ إِلَيْهِمْ} أي تفضّلاً وقد علموا ذلك بما مر من دَلالة الحال وقرىء بنقل حركةِ الدالِ المدغمة إلى الراء كما قيل في قيل وكيل
{وَلَمَّا فَتَحُوا مَتَاعَهُمْ وَجَدُوا بِضَاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ} “Yüklerini açtıklarında sermayelerinin kendilerine geri verilmiş olduğunu gördüler”; yani bir lütuf olarak [geri verilmişti]. Bunu durumun daha önce geçen delaletinden anlamışlardı. [Rüddet kelimesi], 'kîle' ve 'kîle' kelimelerinde olduğu gibi idgamlı dâl harfinin harekesinin râ harfine nakledilmesiyle de okunmuştur.
{وقالوا} استئنافٌ مبنيٌّ على السؤالِ كأنه قيل ماذا قالوا حينئذ فقيل قالوا لأبيهم ولعله كان حاضراً عند الفتح
{وَقَالُوا} “Dediler ki”; bir soruya binaen yapılmış bir istînâftır; sanki “O sırada ne dediler?” denilmiş de “Babalarına [şöyle] dediler” diye cevap verilmiştir. Muhtemelen babaları da açılış esnasında hazır bulunmaktaydı.
{يا أبانا مَا نَبْغِى} إذا فُسّر البغيُ بالطلب فما إما استفهاميةٌ منصوبةٌ به فالمعنى ماذا نبتغي وراء ما وصفنا لك من إحسان الملِك إلينا وكرمِه الداعي إلى امتثال أمرِه والمراجعةِ إليه في الحوايج وقد كانوا أخبروه بذلك وقالوا له إنا قدِمنا على خير رجلٍ أنزلنا وأكرَمنا كرامةً لو كان رجلاً من آل يعقوبَ ما أكرمْنا كرامتَه وقوله تعالى
{يَا أَبَانَا مَا نَبْغِي} “'Ey babamız! Daha ne isteriz?'”. Eğer bağy kelimesi 'talep etmek/istemek' ile tefsir edilirse, 'mâ' ya onunla mansub bir istifham edatıdır; bu takdirde mana: “Kralın bize yaptığı, emrine uymayı ve ihtiyaçlar için ona tekrar başvurmayı gerektiren ve sana anlattığımız bunca ihsan ve cömertliğin ötesinde daha ne isteyebiliriz ki?” demektir. Nitekim onlar bunu babalarına haber vermiş ve ona: 'Biz öyle hayırlı bir adamın yanına vardık ki bizi ağırladı ve bize öyle ikram etti ki Ya'kūb hanedanından bir adam olsaydı bize onun gibi ikram etmezdi' demişlerdi. Yüce Allah'ın şu buyruğuna gelince:
{هذه بضاعتنا رُدَّتْ إِلَيْنَا} جملةٌ مستأنفةٌ موضِّحةٌ لما دل عليه الإنكارُ من بلوغ اللطفِ غايتَه كأنهم قالوا كيف لا وهذه بضاعتُنا ردّها إلينا تفضلاً من حيث لا ندري بعدما من علينا من المنن العظامِ هل من مزيد على هذا فنطلبَه ولم يريدوا به الاكتفاءَ بذلك مطلقاً أو التقاعد عن طل بنظائره بل أرادوا الاكتفاءَ به في استيجاب الامتثالِ لأمره والالتجاءِ إليه في استجلاب المزيدِ كما أشرنا إليه وقوله تعالى رُدَّتْ إِلَيْنَا حالٌ من بضاعتُنا والعامل معنى الإشارةِ وإيثارُ صيغةِ البناءِ للمفعول للإيذان بكمال الإحسانِ الناشىءِ عن كمال الإخفاءِ المفهومِ من كمال غفلتهم عنه بحيث لم يشعُروا به ولا بفاعله وقوله ﷿
{هَٰذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا} “'İşte sermayemiz, bize geri verilmiş'”; inkârın (sorunun) delalet ettiği lütfun son noktaya ulaştığını açıklayan müstakil (istînâf) bir cümledir. Sanki onlar: 'Nasıl istemeyelim ki! İşte bize bunca büyük iyiliklerde bulunduktan sonra farkında olmadığımız bir şekilde lütuf olarak bize geri verilmiş sermayemiz! Bunun ötesinde daha fazlası mı var ki onu isteyelim?' demişlerdir. Bununla mutlak olarak bununla yetinmeyi veya benzerlerini talep etmekten geri durmayı kastetmemişler; bilakis işaret ettiğimiz üzere, onun emrine uymanın ve daha fazlasını elde etmek için ona başvurmanın gerekliliğinde bunun yeterli olduğunu kastetmişlerdir. Yüce Allah'ın {رُدَّتْ إِلَيْنَا} “bize geri verilmiş” buyruğu {بِضَاعَتُنَا} kelimesinden hâldir; amili ise işaret manasıdır. Meçhul kalıbın tercih edilmesi, onların bundan tamamen gafil olmalarından (yani ne bunu ne de yapanı hiç hissetmemelerinden) anlaşılan tam bir gizlilikten doğan ihsanın mükemmelliğini bildirmek içindir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{وَنَمِيرُ أَهْلَنَا} أي نجلُب إليهم الطعامَ من عند الملكِ معطوفٍ على مقدَّر ينسحِبُ عليه ردُّ البضاعة أي فنستظهر بها ونمير أهلنا
{وَنَمِيرُ أَهْلَنَا} “'ve ailemize erzak getiririz'”; yani kralın katından onlara yiyecek getiririz. Bu, sermayenin geri verilmesinin sevk ettiği takdirî bir ifadeye matuftur; yani “bunu arkamıza alır/bununla güç bulur ve ailemize erzak getiririz”.
{وَنَحْفَظُ أَخَانَا} من المكاره حسبما وعدْنا فما يصيبه من مكروه
{وَنَحْفَظُ أَخَانَا} “'kardeşimizi de koruruz'”; söz verdiğimiz üzere onu hoşa gitmeyen şeylerden koruruz, ona hiçbir kötülük isabet etmez,
{وَنَزْدَادُ} أي بواسطته ولذلك وُسّط الإخبارُ بحفظه بين الأصلِ والمزيد
{وَنَزْدَادُ} “'ve artırırız / fazladan alırız'”; yani onun vasıtasıyla [artırırız]. Bu sebeple onu koruma haberi asıl ile artırılan şey arasına konulmuştur;
{كَيْلَ بَعِيرٍ} أي وُسْقَ بعيرٍ زائداً على أوساق أباعِرِنا على قضية التقسيط
{كَيْلَ بَعِيرٍ} “'bir deve yükü ölçü'”; yani adaletli taksimat kuralı gereğince develerimizin yüklerine ilaveten fazladan bir deve yükü [alırız].
{ذلك} أي ما يحمِله أباعرُنا
{ذَٰلِكَ} “Bu”; yani develerimizin taşıdığı şey,
{كَيْلٌ يَسِيرٌ} أي مكيلٌ قليلٌ لا يقوم بأَوْدنا فهو استئنافٌ وقع تعليلاً لما سبق كأنه قيل أيُّ حاجة إلى الازدياد فقيل ما قيل أو ذلك الكيلُ الزائد شيءٌ قليلٌ لا يضايقنا فيه الملِكُ أو سهلٌ عليه لا يتعاظمه أو أيُّ مطلب نطلُب من مهماتنا والجملةُ الواقعة بعده توضيح
{كَيْلٌ يَسِيرٌ} “az bir ölçektir”; yani bizim ihtiyacımızı karşılamaya yetmeyen az bir ölçektir. Bu, sanki “Artırmaya ne gerek var?” denilmiş de buna cevaben söylenmiş gibi önceki ifadeye gerekçe olan müstakil bir cümledir (istînâf). Yahut “O fazladan ölçek kralın bize vermekten kaçınmayacağı az bir şeydir veya ona pek kolaydır, bunu gözünde büyütmez” yahut “Mühim işlerimizden daha hangi talebi isteyebiliriz ki?” demektir ve peşinden gelen cümle bunun açıklamasıdır.
يوسف آية (٦٦) وبيانٌ لما يُشعِرُ به الإنكارُ من كونهم فائزين ببعض المطالبِ أو متمكنين من تحصيله فكأنهم قالوا بضاعتُنا حاضرةٌ فنستظهر بها ونمير أهلنا ونحفظ أخانا فما يصيبه شيءٌ من المكاره ونزداد بسببه غيرَ ما نكتاله لأنفسنا كيلَ بعير فأيَّ شيء نبتغي وراءَ هذه المباغي وقرىء ما تبغي على خطاب يعقوبَ ﵇ أي أيَّ شيء تبغي وراء هذه المباغي المشتملةِ على سلامة أخينا وسَعة ذاتِ أيدينا أو وراءَ ما فعل بنا الملكُ من الإحسان داعياً إلى التوجّه إليه والجملةُ الاستئنافيةُ موضحةٌ لذلك أو أيَّ شيء تبغي شاهداً على صدقنا فيما وصفنا لك من إحسانه والجملةُ المذكورةُ عبارةٌ عن الشاهد المدلولِ عليه بفحوى الإنكارِ وإما نافية فالمعنى ما نبغي شيئاً غيرَ ما رأينا من إحسان الملِك في وجوب المراجعةِ إليه أو ما نبغي غيرَ هذه المباغي وقيل ما نطلب منك بضاعةً أخرى والجملة المستأنفةُ تعليلٌ له وأما إذا فُسِّر البغيُ بمجاوزة الحدِّ فما نافيةٌ فقط والمعنى ما نبغي في القول وما نتزيّد فيما وصفْنا لك من إحسان الملِك إلينا وكرمِه الموجبِ لما ذكر والجملةُ المستأنفةُ لبيان ما ادّعَوْا من عدم البغي وقوله ونمير أهلَنا عطفٌ على ما نبغي أي ما نبغي فيما ذكرنا من إحسانه وتحصيلِ أمثالِه من مَيْر أهلِنا وحفظِ أخينا فإن ذلك أهونُ شيء بواسطة إحسانِه وقد جوز أن يكون كلاماً مبتدأً أي جملةً اعتراضيةً تذييليةً على معنى وينبغي أن نميرَ أهلَنا وشبّه ذلك بقولك سعَيْتُ في حاجة فلان ويجب أن أسعى وأنت خبيرٌ بأن شأن الجملِ التذييلية أن تكون مؤكّدةً لمضمون الصدر ومقرِّرةً له كما في المثال المذكورِ وقولِك فلانٌ ينطِق بالحق فالحقُّ أبلجُ وأن قوله ونمير الخ وإن ساعدَنا في حمله على معنى ينبغي أن نمير أهلَنا بمعزلٍ من ذلك أو ما نبغي في الرأي وما نعدل عن الصواب فيما نشير به عليك من إرسال أخينا معنا والجملُ إلى آخرها تفصيلٌ وبيانٌ لعدم بغيهم وإصابةِ رأيهم أي بضاعتُنا حاضرةٌ نستظهر بها ونمير أهلها ونصنع كيت وذيت فتأمل
Yûsuf Suresi, 66. Ayet. [Bu cümle], soru/inkâr ifadesinin onların birtakım taleplere nail olduklarını veya bunları elde etmeye muktedir bulunduklarını hissettiren manasının bir açıklaması ve beyanıdır. Sanki şöyle demişlerdir: 'Sermayemiz elimizdedir; onu arkamıza alarak güç buluruz, ailemize erzak getiririz, kardeşimizi koruruz ve ona hiçbir kötülük dokunmaz; onun sayesinde kendimiz için aldığımız erzağın dışında bir deve yükü daha artırırız. Artık bu maksatların ötesinde ne arzu ederiz!' [Mâ nebğî ifadesi], Ya'kūb aleyhisselâm'a hitap olarak 'mâ tebğî' şeklinde de okunmuştur; yani 'Kardeşimizin selametini ve elimizin genişlemesini içeren bu hedeflerin ötesinde yahut kralın bize yaptığı ve ona yönelmeyi gerektiren bunca ihsanın ötesinde daha ne arzu edersin?' demektir ve istînâf cümlesi bunu açıklamaktadır. Yahut 'Kralın ihsanı hakkında sana anlattığımız şeylerde doğru söylediğimize dair şahit olarak daha ne istersin?' demektir; bu durumda zikredilen cümle, inkârın (sorunun) mefhumundan anlaşılan şahidi ifade eder. Şayet 'mâ' olumsuzluk (nefiy) edatı ise mana: 'Kralın bize yaptığı ihsan karşısında ona tekrar başvurmanın gerekliliği konusunda gördüğümüz şeyden başkasını istemiyoruz' yahut 'Bu hedeflerden başkasını istemiyoruz' demektir. 'Senden başka bir sermaye istemiyoruz' şeklinde de açıklanmıştır ki müstakil cümle bunun gerekçesidir. Eğer bağy 'haddi aşmak' ile tefsir edilirse, 'mâ' sadece nefiy (olumsuzluk) edatıdır; bu takdirde mana: 'Kralın bize yaptığı ihsan ve cömertliği sana anlatırken sözde haddi aşmıyor ve abartmıyoruz' demektir; müstakil cümle ise haddi aşmadıkları yönündeki iddialarını açıklamak içindir. “Ve ailemize erzak getiririz” sözü 'mâ nebğî' ifadesine matuftur; yani 'Kralın ihsanı hakkında zikrettiğimiz şeylerde ve onun ihsanı vasıtasıyla son derece kolay bir hale gelen ailemize erzak temin etme ve kardeşimizi koruma gibi durumları elde etmede haddi aşmıyoruz' demektir. Bunun yeni bir söz, yani 'Ailemize erzak getirmemiz gerekir' manasında ara bir tezyîl cümlesi olması da caiz görülmüş ve bu, senin 'Filanın ihtiyacı için koşturdum, zaten koşturmam da gerekir' sözüne benzetilmiştir. Ancak sen bilirsin ki tezyîl cümlelerinin şanı, zikredilen örnekte ve 'Filan hakikati söylüyor, hakikat zaten apaçıktır' sözünde olduğu gibi cümlenin başındaki içeriği tekit edip pekiştirmektir. Oysa 've nemîru...' sözü 'Ailemize erzak getirmemiz gerekir' manasına hamledilmeye uygun olsa da bu durumdan uzaktır. Yahut mana: 'Kardeşimizi bizimle göndermen konusunda sana yaptığımız tavsiyede görüş olarak haddi aşmıyor ve doğrudan sapmıyoruz' demektir; cümlenin sonuna kadarki kısımlar ise onların haddi aşmadıklarını ve görüşlerinin isabetini tafsil ve beyan etmektedir; yani 'Sermayemiz hazırdır, onunla güç buluruz, ailemize erzak getiririz, şöyle şöyle yaparız' demektir; iyi düşün!
{قَالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ} بعدما عاينْتُ منكم ما عاينت
{قَالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ} “[Ya'kūb] dedi ki: 'Onu sizinle asla göndermeyeceğim'”; sizden gördüğüm bunca şeyi gördükten sonra [asla göndermem],
{حتى تُؤْتُونِ مَوْثِقًا مّنَ الله} أي ما أتوثق به من جهةِ الله ﷿ وإنما جعله مَوثِقاً منه تعالى لأن تأكيدَ العهود به مأذونٌ فيه من جهته تعالى فهو إذن منه ﷿
{حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقًا مِّنَ اللَّهِ} “'ta ki Allah adına bana sağlam bir söz verinceye kadar'”; yani Allah azze ve celle katından kendisiyle güven duyacağım bir teminat [verinceye kadar]. Bunu Yüce Allah'tan bir teminat/sağlam söz kılması, ahitlerin O'nunla tekit edilmesine bizzat Yüce Allah tarafından izin verilmiş olmasındandır; dolayısıyla bu O'ndan [azze ve celle] bir izindir,
{لَتَأْتُنَّنِى بِهِ} جوابُ القسم إذ المعنى حتى تحلِفوا بالله لتأتنني به
{لَتَأْتُنَّنِي بِهِ} “'onu bana mutlaka getireceğinize dair'”. Kasemin cevabıdır; zira mana: “Allah'a 'Onu bana mutlaka getireceksiniz' diye yemin edinceye kadar” demektir.
{إِلَاّ أَن يُحَاطَ بِكُمْ} أي إلا أن تُغلبوا فلا تطيقوا به أو إلا أن تهلِكوا وأصلُه من إحاطة العدوِّ فإن مَنْ أحاط به العدوُّ فقد هلك غالبا وهو استثناءٌ من أعمِّ الأحوالِ أو أعمِّ العلل على تأويل الكلامِ بالنفي الذي ينساق إليه أي لتأتُنني به ولا تمتنِعُنَّ منه في حالٍ من الأحوالِ أو لعلة من العِللِ إلا حالَ الإحاطة بكم أو لعلة الإحاطة بكم ونظيرُه قولُهم أقسمت عليك لَما فعلْتَ وإلا فعلتَ أي ما أريد منك إلا فعلَك وقد جُوز الأولُ بلا تأويل أيضاً أي لتأتُنني به على كل حالٍ إلا حال الإحاطة بكم وأنت تدري أنه حيث لم يكن الإتيانُ به من الأفعال الممتدة الشاملةِ للأحوال على سبيل المعيةِ كما في قولك لألزَمنّك إلا أن تُعطِيني حقي ولم يكن مراده ﵇ مقارنته على سبيل البدلِ لما عدا الحالِ المستثناة كما إذا قلت صَلِّ إلا أن تكون
{إِلَّا أَن يُحَاطَ بِكُمْ} “'meğerki çepeçevre kuşatılmış olasınız'”; yani kuşatılıp mağlup edilerek ona takat yetiremeyecek duruma düşmeniz yahut helak olmanız müstesna. Kelimenin aslı düşmanın kuşatmasından gelir; zira düşmanın etrafını kuşattığı kimse ekseriyetle helak olur. Bu, sözün varacağı olumsuzluk manasına tevil edilmesi üzere hallerin en genelinden yahut illetlerin en genelinden bir istisnadır; yani “Kuşatılmanız hali yahut kuşatılmanız sebebi hariç, hiçbir hal veya hiçbir sebeple onu bana getirmekten geri durmayacaksınız” demektir. Bunun benzeri Arapların “Yapacaksın diye sana yemin ettirdim, yapmamazlık etmeyeceksin” (yani senden sadece yapmanı istiyorum) sözüdür. İlk ihtimal herhangi bir tevil olmaksızın da caiz görülmüştür; yani “Kuşatılmanız hali hariç, her halükârda onu bana mutlaka getireceksiniz” demektir. Bilirsin ki onu getirmek, “Hakkımı verinceye kadar senden kesinlikle ayrılmayacağım” sözündeki gibi beraberlik yoluyla bütün halleri kapsayan uzun süreli fiillerden olmadığı gibi, [Ya'kūb] aleyhisselâm'ın kastı da “Abdestsiz olman müstesna namaz kıl” dediğindeki gibi istisna edilen halin dışındakilere bedel yoluyla mukarenet de değildir; bilakis...
يوسف آية (٦٧) محدِثاً بل مجرد تحققِه ووقوعِه من غير إخلال به كما في قولك لأحُجنَّ العامَ إلا أن أُحصر فإن مرادَك إنما هو الإخبار بعدم منعِ ما سوى حالِ الإحصار عن الحج إلا الإخبارُ بمقارنته لتلك الأحوالِ على سبيل البدلِ كما هو مرادُك في مثال الصلاة كأن اعتبارَ الأحوالِ معه من حيث عدمُ منعها منه فآل المعنى إلى التأويل المذكور
Yûsuf Suresi, 67. Ayet. ...aksine, “Kuşatılıp engellenmem müstesna bu yıl mutlaka hacca gideceğim” sözünde olduğu gibi, herhangi bir aksaklık olmaksızın fiilin sırf gerçekleşmesi ve vaki olmasıdır. Zira buradaki maksadın, namaz örneğindeki maksadının aksine, o hallere bedel yoluyla mukarenetini haber vermek değil, sırf ihsar hali dışındaki durumların hacca engel olmayacağını haber vermektir; sanki hallerin onunla birlikte dikkate alınması, o hallerin fiile engel olmaması açısındandır. Böylece mana zikredilen tevile dönmektedir.
{فَلَمَّا آتوه مَوْثِقَهُمْ} عهدهم من الله حسبما أراد يعقوبُ ﵇
{فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ} “Ona sağlam sözlerini verdiklerinde”; Ya'kūb aleyhisselâm'ın istediği şekilde Allah adına ahitlerini [verdiklerinde],
{قَالَ الله على مَا نَقُولُ} أي على ما قلنا في أثناء طلب الموْثِق وإيتائه من الجانبين وإيثارُ صيغةِ الاستقبالِ لاستحضار صورته المؤدي إلى تثبتهم ومحافظتِهم على تذكّره ومراقبتِه
{قَالَ اللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ} “[Ya'kūb] dedi ki: 'Söylediklerimize Allah...'”; yani sağlam sözün istenmesi ve verilmesi esnasında her iki taraftan söylediğimiz şeylere. Gelecek zaman kipi (muzari) kullanılmasının tercihi, olayın zihinlerde canlandırılmasını sağlamak içindir; bu da onların sözlerinde sebat göstermelerine, onu hatırlayıp gözetmelerine vesile olur.
{وَكِيلٌ} مطلعٌ رقيبٌ يريد به عرضَ ثقتِه بالله تعالى وحثَّهم على مراعاة ميثاقهم
{وَكِيلٌ} “'...şahittir/kefildir'”; her şeyi bilen ve gözetendir. Bununla Allah Teâlâ'ya olan güvenini ortaya koymayı ve onları ahitlerine riayet etmeye teşvik etmeyi murat etmiştir.
{وَقَالَ} ناصحاً لهم لمّا أزمع على إرسالهم جميعاً
{وَقَالَ} “Ve dedi ki”; hepsini birden göndermeye karar verince onlara nasihat ederek:
{يا بني لَا تَدْخُلُواْ} مصر
{يَا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا} “'Oğullarım! Girmeyin'”; Mısır'a,
{مِن بَابٍ وَاحِدٍ} نهاهم عن ذلك حِذاراً من إصابة العين فإنهم كانوا ذوي جمالٍ وشارةٍ حسنة وقد كانوا تجمّلوا في هذه الكرّة أكثرَ مما في المرة الأولى وقد اشتهروا في مصر بالكرامة والزلفى لدى الملِك بخلاف النَّوْبة الأولى فكانوا مَئِنّةً لدنوّ كل ناظر وطُموح كل طامح وإصابة العين بتقدير العزيز الحكيم ليست مما يُنكر وقد ورد عنه ﷺ إن العينَ حق وعنه ﷺ إنَّ العينَ لتُدخِلُ الرجلَ القبرَ والجملَ القِدْرَ وقد كان ﷺ يعوذ الحسنين ﵄ بقوله أعوذ بكلمات الله التامة من كل شيطانٍ وهامّة ومن كل عين لامّة وكان ﷺ يقول كان أبوكما يعوّذ بها إسماعيلَ وإسحاقَ ﵈ رواه البخاري في صحيحه وقد شهدت بذلك التجارِبُ ولمّا لم يكن عدمُ الدخول من باب واحد مستلزماً للدخول من أبواب متفرّقة وكان في دخولهم من بابين أو ثلاثةٍ بعضُ ما في الدخول من باب واحد من نوع اجتماعٍ مصحِّحٍ لوقوع المحذورِ قال
{مِن بَابٍ وَاحِدٍ} “'tek bir kapıdan'”. Nazar değmesinden çekindiği için onları bundan menetti; zira onlar yakışıklı ve gösterişli kimselerdi. Bu seferki gelişlerinde ilk sefere kıyasla daha da süslenip güzelleşmişlerdi ve ilk gelişlerinin aksine Mısır'da melikin nezdinde itibar ve yakınlık kazanarak tanınmışlardı. Dolayısıyla her bakanın dikkatini çekecek ve her göz dikenin iştahını kabartacak bir durumdaydılar. Aziz ve Hakîm olan [Allah]'ın takdiriyle nazar değmesi inkâr edilecek bir şey değildir. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: “Göz değmesi haktır.” Yine ondan [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle rivayet edilmiştir: “Nazar insanı mezara, deveyi kazana sokar.” [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem, iki torunu Hasan ile Hüseyin'e radıyallâhu anhümâ: “Her türlü şeytandan, zararlı haşarattan ve kem gözden Allah'ın tam kelimelerine sığınırım” diyerek dua eder ve: “Babanız [İbrâhim] de bu duayla İsmâil ve İshâk'a aleyhimesselâm dua ederdi” buyururdu. Bunu Buhârî Sahih'inde rivayet etmiştir. Tecrübeler de buna şahitlik etmiştir. Tek bir kapıdan girmemek, mutlaka ayrı ayrı kapılardan girmeyi gerektirmediğinden ve iki yahut üç kapıdan girmelerinde de tek kapıdan girmedeki gibi sakıncalı durumun gerçekleşmesine zemin hazırlayan bir tür toplanma bulunabileceğinden dolayı şöyle dedi:
{وادخلوا مِنْ أَبْوَابٍ مُّتَفَرّقَةٍ} بياناً لما هو المرادُ بالنهي وإنما لم يكتف بهذا الأمر مع كونه مستلزما له إظهار لكمال العنايةِ وإيذاناً بأنه المرادُ بالأمر المذكور لا تحقيق لشيء آخر
{وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُّتَفَرِّقَةٍ} “'farklı kapılardan girin'”; yasaklamaktan muradın ne olduğunu beyan etmek üzere [böyle demiştir]. Bu emir zaten o yasağın gereği olduğu halde sadece bununla yetinmemesi, gösterilen tam itinayı ortaya koymak ve zikredilen emirden maksadın sadece bu olduğunu, başka bir şeyin amaçlanmadığını bildirmek içindir.
{وَمَا أُغْنِى عَنكُمْ} أي لا أنفعكم ولا أدفع عنكم بتدبيري
{وَمَا أُغْنِي عَنكُم} “'Yoksa ben sizden savamam'”; yani tedbirimle size ne bir fayda sağlayabilirim ne de sizden defedebilirim,
{مّنَ الله مِن شَىْء} أي شيئاً مما قضى عليكم فإن الحذرَ لا يمنع القدَر ولم يرد به ﵇ إلغاءَ الحذر بالمرة كيفَ لا وقَدْ قالَ عز قائلاً وَلَا تُلْقُواْ بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التهلكة وقال خُذُواْ حِذْرَكُمْ بل أراد بيانَ أن ما وصاهم به ليس مما يستوجب المرادَ لا محالة بل هو تدبير في الجملة وإنما التأثيرُ وترتُّبُ المنفعةِ عليه من العزيز القدير وأن ذلك ليس بمدافعة للقدر بل هو استعانةٌ بالله تعالى وهربٌ منه إليه
{مِّنَ اللَّهِ مِن شَيْءٍ} “'Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi'”; yani aleyhinize takdir ettiği şeylerden hiçbirini. Zira tedbir kaderi engellemez. [Ya'kūb] aleyhisselâm bununla tedbiri tamamen hükümsüz kılmayı kastetmemiştir; nasıl kastedebilir ki, Yüce [Allah] şöyle buyurmaktadır: “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” ve “Tedbirinizi alın”. Bilakis o, onlara tavsiye ettiği şeyin istenen sonucu kesin olarak zorunlu kılan bir husus olmadığını, bunun sadece genel bir tedbirden ibaret olduğunu, tesirin ve bu tedbire bir faydanın terettüp etmesinin ancak Azîz ve Kadîr olan [Allah]'tan geleceğini; bunun da kadere karşı koymak değil, Allah Teâlâ'dan yardım dilemek ve yine O'ndan O'na kaçmak olduğunu açıklamak istemiştir.
{إِنِ الحكم} مطلقاً
{إِنِ الْحُكْمُ} “Hüküm ancak...”; mutlak manada,
{أَلَا لِلَّهِ} لا يشاركه أحد ولا يمانعه شيء
{إِلَّا لِلَّهِ} “'...Allah'ındır'”; hiç kimse O'na ortak olamaz ve hiçbir şey O'na engel olamaz.
{عَلَيْهِ} لا على أحد سواه
{عَلَيْهِ} “Yalnızca O'na...”; O'ndan başkasına değil,
{تَوَكَّلْتُ} في كل ما آتي وأذر وفيه دَلالةٌ على أن ترتيبَ الأسباب غيرُ مُخلَ بالتوكل
{تَوَكَّلْتُ} “'...tevekkül ettim'”; yaptığım ve bıraktığım her işte. Bunda, sebeplere riayet etmenin tevekküle halel getirmeyeceğine delil vardır.
{وَعَلَيْهِ} دون غيره
{وَعَلَيْهِ} “ve sadece O'na...”; başkasına değil,
{فَلْيَتَوَكَّلِ المتوكلون} جُمع بين الحرْفين في عطف الجملةِ على الجملة مع تقديم الصلة للاختصاص مقيَّداً بالواو وعطف فعلٍ غيرِه من تخصيص التوكل بالله ﷿ على فعل نفسه وبإلقاء سببية فعلِه لكونه نبياً لفعل غيره من المقتدين به فيدخل فيهم بنوه دخولاً أولياً وفيه ما لا يَخفْى من حسن هدايتِهم وإرشادِهم إلى التوكل فيما هم بصدده على الله ﷿ غير مغترين
{فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ} “'...tevekkül edenler tevekkül etsin'”. Cümlenin cümleye atfında iki harf bir araya getirilmiş, tahsis için meful (sıla) öne alınmış, 'vav' ile bağlanmış ve tevekkülü Allah'a [azze ve celle] has kılma noktasında başkalarının fiili kendi fiiline atfedilmiştir. Peygamber olması hasebiyle kendi fiili, kendisine uyan başkalarının fiiline sebep kılınmıştır; dolayısıyla oğulları da bu kapsama öncelikli olarak girer. Bunda, onları yaptıkları işte Allah'a [azze ve celle] tevekkül etmeye, kendilerine tavsiye ettiği tedbire aldanmamaya yönlendirmesindeki ve irşat etmesindeki güzellik açıktır.
يوسف آية (٦٨) بما وصاهم به من التدبير
Yûsuf Suresi, 68. Ayet. ...kendilerine tavsiye ettiği tedbire [aldanmamaya].
{وَلَمَّا دَخَلُواْ مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُم} من الأبواب المتفرقة من البلد قيل كانت له أربعةُ أبوابٍ فدخلوا منها وإنما اكتُفى بذكره لاستلزامه الانتهاءَ عمَّا نُهوا عنْهُ
{وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُم} “Babalarının kendilerine emrettiği şekilde [şehre] girdiklerinde”; şehrin farklı kapılarından. Şehrin dört kapısı olduğu ve oradan girdikleri söylenmiştir. Yalnızca bunun zikredilmesiyle yetinilmesi, yasaklandıkları şeyden vazgeçmiş olmayı zorunlu olarak içermesindendir.
{مَا كَانَ} ذلك الدخولُ
{مَا كَانَ} “olamazdı”; bu giriş,
{يُغْنِى} فيما سيأتي عند وقوعِ ما وقع
{يُغْنِي} “savacak [değildi]”; meydana gelen hadise vuku bulduğunda ileride [onlara fayda verecek veya onlardan bir şeyi savacak değildi],
{عَنْهُمْ} عن الداخلين لأن المقصودَ به استدفاعُ الضرر عنهم والجمعُ بين صيغتي الماضي والمستقبل لتحقيق المقارنةِ الواجبةِ بين جوابِ لمّا ومدخولِه فإن عدمَ الإغناءِ بالفعل إنما يتحقق عند نزولِ المحذورِ لا وقت الدخول وإنما المتحققُ حينئذ ما أفاده الجمعُ المذكور من عدم كونِ الدخولِ المذكورِ مغْنياً فيما سيأتي فتأمل
{عَنْهُم} “onlardan”; içeri girenlere [fayda verecek değildi]; zira bununla kastedilen, zararın onlardan savuşturulmasıdır. Geçmiş zaman (mâzi) ile gelecek zaman (muzari) kiplerinin bir arada kullanılması, “lemmâ”nın cevabı ile şartı arasında bulunması gereken birlikteliği (mukareneti) gerçekleştirmek içindir. Zira fiilen bir şeyi savamama durumu giriş anında değil, ancak sakınılan hadise indiği zaman tahakkuk eder; o anda tahakkuk eden ise, zikredilen iki kipin birleşmesinden anlaşılan, bu girişin ileride savıcı bir nitelik taşımayacağı hususudur, iyi düşün!
{مِنَ الله} من جهته
{مِّنَ اللَّهِ} “Allah'tan [gelecek]”; O'nun katından,
{مِن شَىْءٍ} أي شيئاً مما قضاه عليهم مع كونه مَظِنةً لذلك في بادي الرأي حيث وصّاهم به يعقوبُ ﵇ وعمِلوا بموجبه واثقين بجدواه من فضل الله تعالى فليس المرادُ بيانَ سببية الدخولِ المذكور لعدم الإغناءِ كما في قوله تعالى فَلَمَّا جَاءهُمْ نَذِيرٌ مَّا زَادَهُمْ إِلَاّ نُفُوراً فإن مجيءَ النذير هناك سببٌ لزيادة نفورِهم بل بيانُ عدم سببيته للإغناء مع كونها متوقعةً في بادي الرأي كما في قولك حلف أن يُعطيَني حقي عند حلولِ الأجلِ فلما حل لم يُعطني شيئاً فإن المرادَ بيانُ عدمِ سببية حلولِ الأجلِ للإعطاء مع كونها مرجُوّةً بموجب الحلِف لا بيانُ سببيته لعدم الإعطاءِ فالمآلُ بيانُ عدمِ ترتبِ الغرضِ المقصود على التدبير المعهودِ مع كونه مرجوَّ الوجود لا بيانُ ترتبِ عدمِه عليه ويجوز أن يراد ذلك أيضاً بناءً على ما ذكره ﵇ في تضاعيف وصيّتِه من أنه لا يُغني عنهم من الله شيئاً فكأنه قيل ولمّا فعلوا ما وصاهم به لم يُفِدْ ذلك شيئاً ووقع الأمر حسبما قال ﵇ فلقُوا ما لقُوا فيكون من باب وقوعِ المتوقع فتأمل
{مِن شَيْءٍ} “hiçbir şeyi”; yani aleyhlerine takdir ettiği şeylerden hiçbirini. Oysa Ya'kūb aleyhisselâm bunu kendilerine tavsiye ettiği, onlar da gereğince amel edip Allah Teâlâ'nın lütfundan bir fayda umarak buna güvendikleri için ilk bakışta bunun bir fayda sağlayacağı zannedilirdi. Buradaki maksat, Yüce Allah'ın “Onlara bir uyarıcı geldiğinde bu onların ancak nefretini artırdı” ayetinde olduğu gibi, mezkûr girişin bir şeyi savamamaya sebep olduğunu beyan etmek değildir. Zira orada uyarıcının gelmesi, onların nefretinin artmasının sebebidir. Buradaki maksat ise, senin “Vade geldiğinde hakkımı bana vereceğine yemin etti; fakat vade gelince bana hiçbir şey vermedi” sözünde olduğu gibi, ilk bakışta beklenmesine rağmen vadenin gelmesinin vermeye sebep olmadığını beyan etmektir. Zira buradaki maksat, yeminin gereği olarak umulmasına rağmen vadenin dolmasının vermeye sebep olmadığını beyan etmektir; yoksa vadenin dolmasının vermemeye sebep olduğunu beyan etmek değildir. Netice itibarıyla maksat, gerçekleşmesi umulmasına rağmen hedeflenen gayenin bilinen tedbirden hasıl olmadığını beyan etmektir; yoksa hedefin gerçekleşmemesinin o tedbirden kaynaklandığını beyan etmek değildir. [Ya'kūb] aleyhisselâm'ın tavsiyesinin satır aralarında kendilerine Allah'tan gelecek hiçbir şeyi savamayacağını zikretmesine binaen bu mananın kastedilmiş olması da caizdir. Sanki şöyle denilmiştir: Kendilerine tavsiye ettiği şeyi yaptıklarında bu hiçbir fayda vermedi ve iş [Ya'kūb] aleyhisselâm'ın dediği gibi vuku bularak başlarına gelen geldi; böylece bu durum, beklenen şeyin vuku bulması kabilinden olur; iyi düşün!
{إِلَاّ حَاجَةً} استثناءٌ منقطعٌ أي ولكنْ حاجةً وحرازةً كائنة
{إِلَّا حَاجَةً} “ancak bir dilek müstesna”; munkatı bir istisnadır; yani “fakat var olan bir ihtiyacı ve içindeki endişeyi...”,
{فِى نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا} أي أظهرها ووصّاهم بها دفعاً للخاطرة غيرَ معتقدٍ أن للتدبير تأثيراً في تغيير التقديرِ وقد جعل ضميرُ الفاعل في قضاها للدخول على معنى أن ذلك الدخولَ قضى حاجةً في نفس يعقوبَ وهي إرادتُه أن يكون دخولُهم من أبواب متفرقةٍ فالمعنى ما كان ذلك الدخولُ يغني عنهم من جهة الله تعالى شيئاً ولكن قضى حاجةً حاصلةً في نفس يعقوبَ بوقوعه حسب إرادتِه فالاستثناءُ منقطعٌ أيضاً وعلى التقديرين لم يكن للتدبير فائدةٌ سوى دفعِ الخاطرة وأما إصابةُ العين فإنما لم تقع لكونها غيرَ مقدّرةٍ عليهم لا لأنها اندفعت بذلك مع كونها مقتضية عليهم
{فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا} “...Ya'kūb'un içindeki [bir dilekti ki] onu yerine getirmiş oldu”; yani tedbirin takdiri değiştirmede bir tesiri olduğuna inanmaksızın, sadece içindeki endişeyi gidermek amacıyla bunu açığa vurmuş ve onlara tavsiye etmiştir. “Kadhâhâ”daki fail zamirinin “giriş”e raci kılınması da mümkündür; bu durumda mana, o girişin Ya'kūb'un içindeki bir ihtiyacı, yani onların farklı kapılardan girmesi yönündeki arzusunu yerine getirdiği şeklinde olur. Buna göre mana: “Bu giriş, Allah Teâlâ katından onlardan hiçbir şeyi savacak değildi; fakat Ya'kūb'un arzusuna uygun şekilde gerçekleşmesiyle onun içindeki bir ihtiyacı yerine getirmiş oldu” demektir. Bu durumda da istisna munkatıdır. Her iki ihtimale göre de tedbirin içteki endişeyi gidermekten başka bir faydası olmamıştır. Nazar değmesine gelince; bu durum, aleyhlerine takdir edilmediği için gerçekleşmemiştir; yoksa takdir edilmiş olduğu halde bu tedbirle savuşturulduğu için değil.
{وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ} جليلٍ
{وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ} “Ve şüphesiz o, bir ilim sahibiydi”; yüce bir ilim,
{لّمَا عَلَّمْنَاهُ} لتعليمنا إياه بالوحي ونصْبِ الأدلةِ حيث لم يعتقِدْ أن الحذرَ يدفع القدر وأن التدبير له حظٌ من التأثير حتى يتبينَ الخللُ في رأيه عند تخلفِ الأثر أو حيث بتّ القولَ بأنه لا يغني عنهم من الله شيئاً فكان الحالُ كما قال وفي تأكيد الجملةِ بإن واللامِ وتنكيرِ العلْم وتعليلِه بالتعليم المسند إلى ذاته سبحانه من الدِّلالةِ على جلالة شأنِ يعقوبَ ﵇ وعلوِّ مرتبة علمِه وفخامته ما لا يخفى
{لِّمَا عَلَّمْنَاهُ} “kendisine öğrettiğimiz için”; vahiy yoluyla ve deliller ortaya koyarak ona öğrettiğimiz için. Zira o, tedbirin kaderi savacağına ve tedbirin başlı başına bir tesir payı bulunduğuna inanmamıştır ki eserin geri kalması anında görüşündeki kusur ortaya çıksın; yahut [tedbirin] kendilerinden Allah'a karşı hiçbir şeyi savamayacağını kesin bir dille ifade etmiş ve durum tam da dediği gibi olmuştur. Cümlenin “inne” ve “lâm” ile tekit edilmesinde, “ilim” kelimesinin tenvinle (nekre) getirilmesinde ve bunun bizzat Sübhânehu'nun Zatına isnat edilen bir öğretme ile gerekçelendirilmesinde, Ya'kūb aleyhisselâm'ın şanının yüceliğine, ilminin mertebesinin yüksekliğine ve büyüklüğüne dair deliller bulunduğu açıktır.
{ولكن أَكْثَرَ الناس لَا يَعْلَمُونَ} أسرارَ القدر ويزعمُون أنه يغني عنه الحذرُ وأما ما يقال مِنْ أنَّ المعنى لا يعلمون إيجابَ الحذر مع أنه لا يغني شيئاً من القدر فيأباه مقام بيان تخلّفِ المطلوب عن المبادي
{وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} “Fakat insanların çoğu bilmezler”; kaderin sırlarını ve tedbirin kaderi savacağını zannederler. Mananın “Kaderden hiçbir şeyi savamamasına rağmen tedbir almanın vacip olduğunu bilmezler” şeklinde olduğuna dair söylenen söze gelince; hedeflenen neticenin başlangıçtaki sebeplerden geri kaldığını beyan etme makamı buna manidir.
يوسف آية (٦٩ ٧١)
Yûsuf Suresi, 69-71. Ayetler.
{وَلَمَّا دَخَلُواْ على يُوسُفَ اوَى إِلَيْهِ أَخَاهُ} بنيامينَ أي ضمه إليه في الطعام أو في المنزل أو فيهما رُويَ أنَّهم لَمَّا دخلُوا عليه قالوا له هذا أخونا قد جئناك به فقال لهم أحسنتم وستجدون ذلك عندي فأكرمهم ثم أضافهم وأجلسهم مثنى مثنى فبقي بنيامين وحيداً فبكى وقال لو كان أخي يوسفُ حياً لأجلسني معه فقال يوسف بقيَ أخوكم فريداً وأجلسه معه على مائدته وجعل يؤاكله ثم أنزل كلَّ اثنين منهم بيتاً فقال هذا لا ثانيَ معه فيكون معي فبات يوسف يضمه إليه ويَشمُّ رائحته حتى أصبح وسأله عن ولده فقال لي عشرةُ بنينَ اشتققْتُ أسماءهم من اسم أخٍ لي هلك فقال له أتُحِب أن أكون أخاك بدلَ أخيك الهالِك قال من يجدُ أخاً مثلك ولكن لم يلدْك يعقوبُ ولا راحيل فبكى يوسف وقام إليه وعانقه وتعرف إليه وعند ذلك
{وَلَمَّا دَخَلُوا عَلَىٰ يُوسُفَ آوَىٰ إِلَيْهِ أَخَاهُ} “Yûsuf'un huzuruna girdiklerinde, kardeşini bağrına bastı”; Bünyâmin'i; yani yemekte veya konaklamada ya da her ikisinde onu yanına aldı. Rivayet edildiğine göre onlar Yûsuf'un yanına girdiklerinde: “İşte bu kardeşimiz, onu sana getirdik” dediler. Yûsuf da onlara: “İyi yaptınız, bunun karşılığını katımda bulacaksınız” dedi ve onlara ikramda bulundu. Sonra onları misafir edip ikişer ikişer oturttu; Bünyâmin tek kaldı, ağladı ve: “Eğer kardeşim Yûsuf sağ olsaydı beni yanına oturturdu” dedi. Bunun üzerine Yûsuf: “Kardeşiniz yalnız kaldı” dedi ve onu kendi sofrasında yanına oturtup onunla birlikte yemeye başladı. Sonra her ikisini bir odaya yerleştirdi ve: “Bunun yanında ikincisi yok, öyleyse benimle kalsın” dedi. Yûsuf sabaha kadar onu bağrına bastı ve kokusunu içine çekti. Ona çocuklarını sordu; o da: “On oğlum var, isimlerini helak olan bir kardeşimin isminden türettim” dedi. Yûsuf ona: “Helak olan kardeşinin yerine benim senin kardeşin olmamı ister misin?” dedi. Bünyâmin: “Senin gibi bir kardeşi kim bulabilir? Fakat seni ne Ya'kūb doğurdu ne de Râhil!” dedi. Bunun üzerine Yûsuf ağladı, kalkıp ona sarıldı ve kendisini tanıttı. İşte o vakit,
{قَالَ إِنّى أَنَاْ أَخُوكَ} يوسف
{قَالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ} “Dedi ki: 'Ben gerçekten senin kardeşinim'”; Yûsuf'um,
{فَلَا تَبْتَئِسْ} أي فلا تحزن
{فَلَا تَبْتَئِسْ} “'artık kederlenme'”; yani üzülme,
{بِمَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} بنا فيما مضى فإن الله تعالى قد أحسن إلينا وجمعنا بخير ولا تُعلِمْهم بما أعلمتك قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وعن وهْبٍ أنه لم يتعرّف إليه بل قال له أنا أخوك بدل أخيك المفقودِ ومعنى فلا تبتئس لا تحزنْ بما كنت تلقى منهم من الحسد والأذى فقد أمِنْتَهم وروي أنه قال له فأنا لا أفارقك قال قد علمتُ باغتمام والدي بي فإذا حبستك يزداد غمُّه ولا سبيل إلى ذلك إلا أن أنسُبَك إلى ما لا يجمُل قال لا أبالي فافعل ما بدا لك قال أدُسّ صاعي في رَحْلك ثم أنادي عليك بأنك سرقتَه ليتهيّأ لي ردُّك بعد تسريحِك معهم قال افعلْ
{بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “'yapageldikleri şeylerden dolayı'”; geçmişte bize yaptıklarından ötürü. Zira Allah Teâlâ bize lütufta bulundu ve bizi hayır üzere bir araya getirdi. Sana bildirdiğim şeyi de onlara haber verme. Bunu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ söylemiştir. Vehb'den ise onun kendisini tanıtmadığı, aksine ona: “Ben kaybolan kardeşinin yerine senin kardeşinim” dediği rivayet edilmiştir. “Kederlenme” ifadesinin manası da: “Onlardan gördüğün haset ve eziyetten ötürü üzülme, artık onlardan yana güvendesin” demektir. Rivayet edildiğine göre Bünyâmin ona: “Ben senden ayrılmam” demiş; Yûsuf da: “Babamın benim yüzümden çektiği kederi biliyorum; eğer seni alıkoyarsam kederi daha da artar. Seni hoş olmayan bir şeyle itham etmekten başka da buna bir yol yoktur” demiştir. Bünyâmin: “Aldırmam, dilediğini yap” deyince Yûsuf: “Su tasımı senin yüküne gizleyeceğim, sonra da seni onlarla birlikte saldıktan sonra geri getirmem mümkün olsun diye onu çaldığını ilan edeceğim” demiş; Bünyâmin de: “Öyle yap” demiştir.
{فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ جَعَلَ السقاية} أي المشرَبةَ قيل كانت مشربة جعلت صاعاً يكال به وقيل كانت تسقى بها الدوابُّ ويكال بها الحبوب وكانت من فضة وقيل من ذهب وقيل من فضة مموّهة بالذهب وقيل كانت إناءً مستطيلة تشبه المكّوك الفارسيَّ الذي يلتقي طرفاه يستعمله الأعاجم وقيل كانت مرصّعة بالجواهر
{فَلَمَّا جَهَّزَهُم بِجَهَازِهِمْ جَعَلَ السِّقَايَةَ} “Onların yüklerini hazırlatınca su kabını koydu”; yani maşrabayı. Bunun, kendisiyle zahire ölçülen bir ölçek (sâ') haline getirilmiş bir maşraba olduğu söylenmiştir. Hayvanların sulandığı ve tahılların ölçüldüğü bir kap olduğu da söylenmiştir. Gümüşten olduğu, altından olduğu, yahut altın kaplama gümüşten olduğu da söylenmiştir. Yabancıların kullandığı, iki ucu birleşen Fars mekkûküne benzeyen uzunca bir kap olduğu veya mücevherlerle süslenmiş olduğu da rivayet edilmiştir.
{فِى رَحْلِ أَخِيهِ} بنيامين وقرىء وجعل على حذف جواب لما تقديره أمهلهم حتى انطلقوا {ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذّنٌ} نادى منادٍ
{فِي رَحْلِ أَخِيهِ} “kardeşinin yükünün içine”; Bünyâmin'in [yüküne]. “Lemmâ”nın cevabının hazfiyle “Onlara mühlet verdi, nihayet yola çıktılar” takdirinde [bir kıraatte] “ve ce'ale” şeklinde de okunmuştur. {ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ} “Sonra bir çağırıcı seslendi”; bir münadi nida etti:
{أَيَّتُهَا العير} وهي الإبلُ التي عليها الأحمالُ لأنها تعير أي تذهب وتجيءُ وقيل هي قافلة الحمير ثم كثُر حتى قيل لكل قافلة عِيرٌ كأنها جمع عَيْر وأصلها فعل مثل سَقْف وسُقُف ففعل به ما فُعل ببِيض وغِيد والمراد أصحابُها كما في قولِه ﵇ يا خيلَ الله اركبي روي أنهم ارتحلوا وأمهلهم يوسفُ حتى انطلقوا منزلاً وقيل خرجوا من العمارة ثم أمر بهم فأُدرِكوا ونودوا
{أَيَّتُهَا الْعِيرُ} “'Ey kervan!'”. Bu, üzerinde yük bulunan develerdir; zira deve kafilesi gidip geldiği (te'îru) için bu adı almıştır. Bunun merkep kervanı olduğu da söylenmiştir; sonradan yaygınlaşarak her kervana, sanki “ayr”ın çoğuluymuş gibi “îr” denilmiştir. Kelimenin aslı “sakf” ve “sukuf” gibi “fa'al” kalıbındadır; “bîd” ve “gîd” kelimelerine yapılan uygulama buna da yapılmıştır. Kastedilen ise [Peygamber] aleyhisselâm'ın: “Ey Allah'ın süvarileri, binin!” sözünde olduğu gibi kervan ehlidir. Rivayet edildiğine göre onlar yola çıkmış, Yûsuf da bir konak ilerleyinceye kadar onlara mühlet vermiştir. Bir rivayete göre ise yerleşim yerinden çıktıklarında haklarında emir verilmiş, arkalarından yetişilerek kendilerine seslenilmiştir.
{إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ} هذا الخطابُ إن كان يأمر يوسف فلعله أريد بالسرقة أخذُهم له من أبيه ودخول بنيامين فيه بطريق التغليب وإلا فهو من قبل المؤذّن بناء على زعمه والأولُ هو الأظهرُ الأوفق للسياق وقرأ اليماني سارقون بلالام
{إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ} “'Siz muhakkak hırsızlarsınız'”. Bu hitap eğer Yûsuf'un emriyle ise, hırsızlıktan maksat onların onu babasından koparıp almaları olabilir ve Bünyâmin de taglîb yoluyla buna dahil edilmiştir. Şayet öyle değilse, bu münadinin kendi zannına binaen söylenmiştir; birincisi daha zahir ve bağlama daha uygundur. Yemânî ise “lâm”sız olarak “sârikūn” şeklinde okumuştur.
{قَالُواْ} أي الإخوة
{قَالُوا} “Dediler ki”; yani kardeşler,
{وَأَقْبَلُواْ عَلَيْهِمْ}
{وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِم} “onlara dönerek”,
جملةٌ حالية من ضمير قالوا جيء بها للدِّلالةِ على انزعاجهم مما سمعوه لمباينته لحالهم
“Kālû”daki zamirden hal olan bir cümledir; kendi durumlarına tamamen aykırı olan bu duydukları şeyden ötürü duydukları dehşet ve telaşı göstermek için getirilmiştir.
{مَّاذَا تَفْقِدُونَ} أي تعدَمون تقول فقَدت الشيء إذا عدِمته بأن ضل عنك لا بفعلك والمآل ماذا أضاع عنكم وصيغة المستقبل لاستحضار الصورة وقرىء تُفقِدون من أفقدته إذا وجدته فقيداً وعلى التقديرين فالعدولُ عما يقتضيه الظاهرُ من قولهم ماذا سُرق منكم لبيان كمال نزاهتِهم بإظهار أنه لم يُسْرق منهم شيء فضلاً أن يكونوا هم السارقين له وإنما الممكنُ أن يضيع منهم شيء فيسألونهم أنه ماذا وفيه إرشادٌ لهم إلى مراعاة حسنِ الأدب والاحتراز عن المجازفة ونسبة البُرَآء إلى ما لا خيرَ فيه لا سيما بطريق التوكيد فلذلك غيروا كلامهم حيث
{مَّاذَا تَفْقِدُونَ} “'Neyi kaybettiniz?'”; yani neyi bulamıyorsunuz? Bir şeyi senin fiilinle olmaksızın senden kaybolup gittiğinde bulamadığın vakit “fekadtü'ş-şey'e” dersin. Netice itibarıyla “Sizden kaybolan şey nedir?” demektir. Muzari kipi sahneyi canlandırmak içindir. Bir şeyi kayıp olarak bulduğun zaman kullanılan “efkadtehû” fiilinden “tüfkıdûn” şeklinde de okunmuştur. Her iki takdire göre de, zahirin gerektirdiği “Sizden ne çalındı?” sözünden bu ifadeye dönülmesi; kendilerinin hırsız olması bir yana, onlardan hiçbir şeyin çalınmadığını, ancak olsa olsa kendilerinden bir şeyin zayi olmuş olabileceğini ve bunun ne olduğunu sorduklarını göstererek tam masumiyetlerini ortaya koymak içindir. Bunda, edebe riayet etme, peşin hükümden kaçınma ve özellikle tekit yoluyla masumları kötülüğe nispet etmeme hususunda onlara bir irşat vardır. İşte bu sebeple onlar da sözlerini değiştirerek şöyle...
{قَالُواْ} فى جوابهم
{قَالُوا} “Dediler ki”; cevaplarında:
{نَفْقِدُ صُوَاعَ الملك} ولم يقولوا سرقتموه أو سرق وقريء صاع وصوع وصوع بفتح الصاد وضمها وبإهمال العين وإعجامها من الصياغة ثم قالوا تربية لما تلقوه من قبلهم وإراءة لاعتقاد أنه إنما بقى فى رحلهم اتفاقا
{نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ} “'Hükümdarın su tasını kaybettik'”. “Onu çaldınız” yahut “Çalındı” demediler. Sad harfinin fethası, zammesi, ayın harfinin noktasız ve noktalı oluşuyla (kuyumculuk/maden işleme manasında “sıyâga”dan) “sâ'”, “suvâ'” ve “suvâ'” şeklinde de okunmuştur. Sonra karşı taraftan aldıkları terbiyeli üslubun gereği olarak ve bunun yüklerinde ancak tesadüfen kalmış olabileceği inancını göstermek üzere şöyle dediler:
{وَلِمَن جَآءَ بِهِ} من عند نفسه مظهراً له قبل التفتيش
{وَلِمَن جَاءَ بِهِ} “'Onu getirene...'”; arama yapılmadan önce kendiliğinden çıkarıp getiren kimseye,
{حِمْلُ بَعِيرٍ} من الطعام جعلا له لا على نية تحقيق الوعد لجزمهم بامتناع وجود الشرط وعزمهم على ما لا يَخفْى من أخذ من وجد فى رحله
{حِمْلُ بَعِيرٍ} “'...bir deve yükü [zahire vardır]'”; mükâfat olarak bir deve yükü yiyecek verilecektir. Bu vaadi yerine getirme niyetiyle değil; şartın gerçekleşmesinin imkânsızlığına kesin kanaat getirdikleri ve eşyası yükünde bulunan kimseyi alıkoyma yönündeki malum niyetlerinden ötürü böyle söylediler.
{وَأَنَاْ بِهِ زَعِيمٌ} كفيل أؤديه إليه وهو قول المؤذن
{وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ} “'ve ben buna kefilim'”; onu kendisine teslim edeceğime kefilim. Bu, münadinin sözüdür.
{قَالُواْ تالله} الجمهور على أن التاء بدل من الواو ولذلك لَا تدخلُ إلَاّ على الجلالة المعظمة أو الرب المضاف إلى الكعبة أو الرحمن فى قول ضعيف ولو قلت تالرحيم لم يجز وقيل من الباء وقيل أصل بنفسها وأيا ما كان ففيه تعجب
{قَالُوا تَاللَّهِ} “[Kardeşler] dediler ki: 'Allah'a yemin olsun ki...'”. Âlimlerin çoğunluğuna göre “tâ” harfi “vav”dan bedeldir; bu sebeple sadece yüce Lafza-i Celâl'in, Kâbe'ye izafe edilen “Rabb” lafzının veya zayıf bir görüşe göre “Rahmân” isminin başına gelir. “Ter-Rahîm” desen caiz olmaz. “Bâ” harfinden bedel olduğu veya başlı başına bir asıl olduğu da söylenmiştir. Hangisi olursa olsun, bu ifadede bir şaşkınlık ve taaccüp anlamı vardır.
{لَقَدْ عَلِمْتُمْ} علماً جازماً مطابقاً للواقع
{لَقَدْ عَلِمْتُم} “'...siz de çok iyi bilirsiniz ki...'”; gerçeğe mutabık, kesin bir bilgiyle bildiniz ki,
{مَّا جِئْنَا لِنُفْسِدَ فِي الأرض} أى لنسرق فإنه من أعظم أنواع الإفساد أو لنفسد فيها أى إفساد كان مما عز أو هان فضلا عما نسبتمونا إليه من السرقة ونفي المجيء للإفساد وإن لم يكن مستلزماً لما هو مقتضى المقام من نفى الإفساد مطلقا لكنهم جعلوا المجيء الذى يترتب عليه ذلك ولو بطريق الاتفاق مجيئاً لغرض الإفساد مفعولا لأجله ادعاء إظهار لكمال قبحه عندهم وتربية لاستحالة صدوره عنهم كما قيل في قوله تعالى ما يبدل القول لدى وَمَا أَنَاْ بظلَاّمٍ لّلْعَبِيدِ الدال بظاهره على نفي المبالغةِ في الظلم دون نفى الظلم فى الجملة الذى هو مقتضى المقام من أن المعنى إذا عذبت من لا يستحق التعذيب كنت ظلاماً مفرطاً فى الظلم فكأنهم قالوا إن صدر عنا إفساد كان مجيئنا لذلك مريدين به تقبيح حاله وإظهار كمال نزاهتهم عنه يعنون أنه قد شاع بينكم فى كرتى مجيئنا ما نحن عليه وقد كانوا على غايةِ ما يكونُ من الديانة والصيانة فيما يأتون ويذرون حتى روى أنهم دخلوا مصر وأفواه رواحلهم مكمومة لئلا تتناول زرعا أو طعاماً لأحد وكانوا مثابرين على فنون الطاعات وعلمتم بذلك أنه لا يصدر عنا إفساد
{مَا جِئْنَا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ} “'biz bu ülkede bozgunculuk çıkarmak için gelmedik'”; yani hırsızlık yapmak için gelmedik; zira hırsızlık fesadın en büyük türlerindendir. Yahut bize isnat ettiğiniz hırsızlık bir yana, büyük veya küçük hiçbir şekilde orada fesat çıkarmak için gelmedik. Fesat çıkarmak için gelmenin nefiy edilmesi, makamın gerektirdiği fesadın mutlak olarak nefyini zorunlu kılmasa bile, onlar tesadüfen de olsa buna yol açacak bir gelişi —bunun kendi nezdlerindeki son derece çirkinliğini göstermek ve kendilerinden böyle bir şeyin sadır olmasının imkânsızlığını vurgulamak amacıyla iddia yoluyla— mef'ûlün lieclih kılarak fesat çıkarma maksatlı bir geliş saymışlardır. Nitekim Yüce Allah'ın “Huzurumda söz değiştirilmez ve Ben kullara asla zulmedici değilim” ayetinde de böyledir; zira ayet zahiri itibarıyla makamın gerektirdiği zulmü tamamen nefyetmek yerine zulümdeki mübalağayı nefyetmeye delalet eder; yani “Şayet azabı hak etmeyen birine azap etseydim, aşırı derecede zalim olurdum” demektir. Sanki onlar: “Şayet bizden bir fesat sadır olmuş olsaydı, gelişimiz sırf bunun için olmuş olurdu” diyerek bu durumun çirkinliğini belirtmek ve bundan tamamen uzak olduklarını göstermek istemişlerdir. Yani “İki gelişimizde de bizim ne halde olduğumuz aranızda bilinmektedir” demek istemişlerdir. Gerçekten de onlar yapıp ettikleri her şeyde son derece dindar ve iffetli idiler; hatta birinin ekinine veya yiyeceğine dokunmasın diye Mısır'a bineklerinin ağızları bağlı olarak girdikleri ve her türlü taat ve ibadete devam ettikleri, sizin de bu sayede bizden bir fesat sadır olmayacağını bildiğiniz rivayet edilmiştir.
{وَمَا كُنَّا سَارِقِينَ} أى ما كنا نوصف بالسرقة قط وإنما حكموا بعلمهم ذلك لأن العلم بأحوالهم الشاهدة يستلزم العلم بأحوالهم الغائبة وإنما لم يكتفوا بنفى الأمرين المذكورين بل استشهدوا بعلمهم بذلك إلزاماً للحجة عليهم وتحقيقاً للتعجب المفهوم من تاء القسم
{وَمَا كُنَّا سَارِقِينَ} “'ve biz hırsız da değiliz'”; yani asla hırsızlıkla nitelenmiş kimseler olmadık. Onların bunu bildiklerine hükmetmeleri, onların göz önündeki durumlarını bilmenin gaybî durumlarını bilmeyi de gerektirmesindendir. Bu iki hususu sadece nefyetmekle yetinmeyip bunu onların bilgisine şahit tutmaları ise, aleyhlerine hücceti ikame etmek ve kasem “tâ”sından anlaşılan taaccübü gerçekleştirmek içindir.
يوسف الآية (٧٤ ٧٦)
Yûsuf Suresi, 74-76. Ayetler.