{قَالُواْ} أي أصحاب يوسف ﵇
{قَالُواْ} “Dediler ki”; yani Yûsuf'un (aleyhisselâm) adamları [şöyle dediler]:
{فَمَا جَزَاؤُهُ} الضمير للصُّواع على حذفِ المضافِ أي فما جزاء سرقتِه عندكم وفي شريعتكم
{فَمَا جَزَاؤُهُ} “'Peki onun cezası nedir?'”; zamir, muzafın hazfiyle su'â'a (su kabına) aittir; yani “Sizin katınızda ve şeriatınızda onu çalmanın cezası nedir?
{إِن كُنتُمْ كاذبين} لا في دعوى البراءةِ عن السرقة فإنهم صادقون فيها بل فيما يستلزمه ذلك من نفي كون الصواعِ فيهم كما يؤذِن به قوله عز وجل
{إِن كُنتُمْ كاذبين} “'şayet yalancı iseniz?'”; hırsızlıktan beri oldukları iddiasında değil —çünkü bu iddialarında sadıktırlar— bilakis Yüce Allah'ın buyruğunun da hissettirdiği üzere, bunun gerektirdiği su kabının aralarında bulunmadığı nefyinde yalancı çıkarlarsa [demektir].
{قالوا جزاؤه مَن وُجِدَ} أي أخْذُ مَنْ وُجد الصواع
{قَالُواْ جَزَاؤُهُ مَن وُجِدَ} “Dediler ki: 'Onun cezası, [o tas] kimin yanında bulunursa...'”; yani cezası, su kabı yanında bulunan kimsenin alıkonulmasıdır,
{فِى رَحْلِهِ} حيث ذكر بعنوان الوُجدان في الرحل دون عنوان السرقةِ وإن كان ذلك مستلزِماً لها في اعتقادهم المبنيِّ على قواعد العادة ولذلك أجابوا بما أجابوا فإن الأخذَ والاسترقاقَ سنةً إنما هو جزاءُ السارقِ دون من وُجد في يده مالُ غيره كيفما كان فتأمل واحمِلْ كلام كل فريقٍ على ما لا يزاحِم رأيَه فإنه أقربُ إلى معنى الكيد وأبعدُ من الافتراء وقوله تعالى
{فِى رَحْلِهِ} “'...yükünde bulunursa...'”; zira âdet kurallarına dayalı inançlarında bu durum hırsızlığı gerektirse bile, hırsızlık unvanıyla değil, yükte bulunma unvanıyla zikredilmiştir. Bu yüzden verdikleri cevabı verdiler. Çünkü bir yıl alıkonulup köleleştirilmek ancak hırsızın cezasıdır; başkasının malı her ne surette olursa olsun elinde bulunan kimsenin [cezası] değildir. O halde iyi düşün ve her grubun sözünü kendi görüşüyle çelişmeyecek şekilde yorumla; zira bu, plan (keyd) manasına daha yakın ve iftiradan daha uzaktır. Yüce Allah'ın şu buyruğuna gelince:
{فَهُوَ جَزَاؤُهُ} تقريرٌ لذلك الحكمِ أي فأخذُه جزاؤه كقولك حقُّ الضيف أن يكرم فهو حقه ويجوز أن يكون جزاؤه مبتدأً والجملة الشرطية كما هي خبرُه على إقامة الظاهر مُقامَ المضمر والأصل جزاؤُه من وجد في رحله فهو هو على أن الأول لمن والثاني للظاهر الذي وضع موضعه
{فَهُوَ جَزَاؤُهُ} “'...onun cezası bizzat kendisidir.'”; bu hükmü pekiştirmedir; yani “onun alıkonulması, onun cezasıdır.” Nitekim senin “Misafirin hakkı ikram edilmektir, işte onun hakkı budur” demen gibidir. {جَزَاؤُهُ} kelimesinin mübteda, şart cümlesinin de zahir ismin zamir yerine konulmasıyla aynen onun haberi olması da caizdir; aslı “جزاؤُه من وجد في رحله فهو هو” (onun cezası, yükünde bulunan kimsedir, işte o odur) şeklindedir; öyle ki birincisi “men” için, ikincisi ise onun yerine konulan zahir isim içindir.
{كذلك} أي مثلَ ذلك الجزاءِ الأوفى
{كذلك} “İşte böyle...”; yani bu tastamam ceza gibi,
{نَجْزِى الظالمين} بالسرقة تأكيدٌ للحكم المذكور غِبَّ تأكيدٍ وبيانٌ لقبح السرقة ولقد فعلوا ذلك ثقةً بكمال براءتِهم عنها وهم عما فُعل بهم غافلون
{نَجْزِى الظالمين} “...cezalandırırız zalimleri.'”; hırsızlık yoluyla [zalim olanları cezalandırırız]. Bu, zikredilen hükmün peşi sıra teyit edilmesi ve hırsızlığın çirkinliğinin beyanıdır. Onlar bundan tamamen uzak olduklarına güvenerek böyle yapmışlardı; oysa kendilerine hazırlanan plandan habersizdiler.
{فَبَدَأَ} يوسف بعد ما راجعوا إليه للتفتيش {بِأَوْعِيَتِهِمْ} بأوعية الإخوةِ العشرةِ أي بتفتيشها قَبْلَ تفتيش
{فَبَدَأَ} “Bunun üzerine [Yûsuf] başladı”; arama için kendisine başvurduklarında Yûsuf {بِأَوْعِيَتِهِمْ} “onların kaplarından [aramaya]”; on kardeşin kaplarından, yani [kardeşinin kabını] aramadan önce onların kaplarını aramaya başladı,
{وِعَاء أَخِيهِ} بنيامين لنفي التهمة روي أنه لما بلغت النوبةُ إلى وعائه قال ما أظن هذا أخذ شيئاً فقالوا والله لا نترُكه حتى تنظرَ في رحله فإنه أطيبُ لنفسك وأنفسنا
{وِعَاء أَخِيهِ} “kardeşinin kabından [önce]”; töhmeti bertaraf etmek için [öz kardeşi] Bünyâmin'in [kabından önce başladı]. Rivayet edildiğine göre sıra onun kabına geldiğinde [Yûsuf]: “Bunun bir şey aldığını sanmıyorum” dedi. Onlar ise: “Vallahi onun yüküne de bakmadıkça bırakmayız; böylesi senin için de bizim için de daha gönül rahatlatıcıdır” dediler.
{ثُمَّ استخرجها} أي السقاية أو الصُّواعَ فإنه يذكر ويؤنث
{ثُمَّ استخرجها} “Sonra onu çıkardı”; yani su kabını veya su'â'ı çıkardı; çünkü bu kelime hem müzekker hem müennes olarak kullanılır,
{مِن وِعَاء أَخِيهِ} لم يقل منه على رجع الضميرِ إلى الوعاء أو من وعائه على رجعه إلى أخيه قصداً إلى زيادة كشفٍ وبيان وقرىء بضم الواو وبقلبها همزة كما في أشاح في وشاح
{مِن وِعَاء أَخِيهِ} “kardeşinin kabından.”; daha fazla açıklık ve beyan maksadıyla, zamiri kaba döndürerek “ondan” veya kardeşine döndürerek “onun kabından” demedi. Vav harfinin zammesiyle ve “vişâh” kelimesinin “işâh” yapılması gibi vavın hemzeye çevrilmesiyle de kıraat edilmiştir.
{كذلك} نُصب على المصدرية والكافُ مقحمةٌ الدلالة على فخامة المشارِ إليه وكذا ما في ذلك من معنى البُعد أي مثلَ ذلك الكيدِ العجيبِ وهو عبارةٌ عن إرشاد الإخوةِ إلى الإفتاء المذكورِ بإجرائه على ألسنتهم وبحملهم عليه بواسطة المستفتين مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُواْ فمعنى قوله ﷿
{كذلك} “İşte böyle...”; masdar olmak üzere mansub kılınmıştır; kâf harfi, işaret edilen şeyin büyüklüğünü göstermek için zâid olarak getirilmiştir; aynı şekilde “zâlike”deki uzaklık manası da böyledir. Yani bu harikulade plan gibi; bu da kardeşlerin dillerine akıtılarak ve fetva soranlar vasıtasıyla hiç ummadıkları bir yönden zikredilen fetvayı vermeye sevk edilmelerinden ibarettir. Dolayısıyla Yüce Allah'ın şu buyruğunun anlamı:
{كِدْنَا لِيُوسُفَ} صنعنا له ودبّرنا لأجل تحصيل غرضِه من المقدمات التي رتبها من دس الصُواعِ وما يتلوه فاللام ليست كما في قوله فَيَكِيدُواْ لَكَ كَيْدًا فإنها داخلة على المتضرِّر على ما هو الاستعمالُ الشائع وقولُه تعالى
{كِدْنَا لِيُوسُفَ} “...Yûsuf için bir plan hazırladık.”; su kabını gizleme ve ardından gelen şeyler gibi tertip ettiği öncüllerden maksadını elde etmesi için ona bir düzen kurduk ve tedbir aldık. Buradaki lâm harfi, “feyekîdû leke keyden” (sana bir tuzak kurarlar) ayetindeki gibi değildir; zira orada lâm, yaygın kullanıma göre aleyhine tuzak kurulan/zarar gören kimsenin üzerine dâhil olur. Yüce Allah'ın şu buyruğuna gelince:
{مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِى دِينِ الملك} استئنافٌ وتعليلٌ لذلك الكيدِ وصُنعه لا تفسيرٌ وبيانٌ له كما قيل كأنَّه قيل لماذا فعل ذلك فقيل لأنه لم يكن ليأخذ أخاه بما فعله في دين الملِكِ في أمر السارق أي في سلطانه قاله ابن عباس
{مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِى دِينِ الملك} “Hükümdarın dinine (yasasına) göre kardeşini alıkoyamazdı”; istînâf olup o planın ve düzenin illetidir; söylenildiği gibi onun tefsiri ve beyanı değildir. Sanki “Bunu niçin yaptı?” denilmiş de “Çünkü hükümdarın hırsız hakkındaki dininde, yaptığı şeyle kardeşini alıkoyması mümkün değildi; yani onun hâkimiyetinde [bunu yapamazdı]” denilmiştir. Bunu İbn Abbâs söylemiştir.
أو في حكمه وقضائِه قاله قتادة إلا به لأن جزاءَ السارقِ في دينه إنما كان ضربَه وتغريمَه ضعفَ ما أخذ دون الاسترقاق والاستعباد كما هو شريعةُ يعقوبَ ﵇ فلم يكن يتمكن بما صنعه من أخذ أخيه بالسرقة التي نسبها إليه في حالٍ من الأحوالِ
Yahut “onun hükmünde ve kazasında [alıkoyamazdı]” demektir; bunu Katâde söylemiştir; ancak bu [plan] ile [olabildi]. Çünkü [hükümdarın] dininde hırsızın cezası, Ya'kûb'un (aleyhisselâm) şeriatındaki gibi köleleştirmek ve alıkoymak değil, sadece dövülmesi ve aldığının iki katı tazmin ettirilmesiydi. Dolayısıyla [Yûsuf], yaptığı şeyle ona isnat ettiği hırsızlıktan ötürü kardeşini hiçbir surette alıkoymaya güç yetiremezdi.
{إلا أن يشاء الله} أي إلا حالَ مشيئتِه التي هي عبارةٌ عن إرادته لذلك الكيدِ أو إلا حالَ مشيئتِه للأخذ بذلك الوجهِ ويجوز أن يكون الكيدُ عبارةً عنه وعن مباديه المؤدِّية إليه جميعاً من إرشاد يوسفَ وقومِه إلى ما صدرَ عنهُم من الأفعال والأقوالِ حسبما شرح مرتباً لكن لا على أن يكون القصرُ المستفادُ من تقديمِ المجرورِ مأخوذاً بالنسبة إلى غيره مطلقاً على معنى مثلَ ذلك الكيدِ كدنا لا كيداً آخرَ إذ لا معنى لتعليله بعجز يوسفَ عن أخذ أخيه في دين الملك في شأن السارق قطعا إذا لا علاقة بين مطلقِ الكيد ودينِ الملك في أمر السارق أصلا بل بالنسبة إلى بعضه على معنى مثلَ ذلك الكيدِ البالغ إلى هذا الحد كدنا له ولم نكتف ببعض من ذلك لأنه لم يكن يأخذ أخاه في دين الملك به إلا حالَ مشيئتِنا له بإيجاد ما يجري مجرى الجزاء الصّوري من العلة التامة وهو إرشادُ إخوتِه إلى الإفتاء المذكور وعلى هذا ينبغي أن يحمل القصرُ في تفسير من فسر قوله تعالى كِدْنَا لِيُوسُفَ بقوله علّمناه إياه وأوحينا به إليه أي مثلَ ذلك التعليم المستتبعِ لما شرح مرتباً علّمناه دون بعض من ذلك فقط الخ وعلى كل حال فالإستثناء من أعم الأحوال كما أشير إليه ويجوزُ أنْ يكونَ مَنْ أعم العلل والأسبابِ أي لم يكن يأخذ أخاه لعلة من العلل أو بسببٍ من الأسبابِ إلا لعلة مشيئتِه تعالى أو إلا بسبب مشيئتِه تعالى وأيا ما كان فهو متصلٌ لأن أخذَ السارق إذا كان ممن يرى ذلك ويعتقده ديناً لا سيما عند رضاه وإفتائِه به ليس مخالفاً لدين الملِك وقد قيل معنى الإستثناء إلا أن يشاء الله أن يجعل ذلك الحكمَ حكمَ الملكِ وأنت تدري أن المرادَ بدينه ما عليه حينئذ فتغييرُه مُخِلٌّ بالاتصال وإرادةُ مطلقِ ما يتدين به أعمّ منه ومما يحدث تفضي إلى كون الاستثناءِ من قبيل التطبيقِ بالمحال إذ المقصودُ بيانُ عجزِ يوسفَ ﵇ عن أخذ أخيه حينئذ ولم تتعلق المشيئةُ بالجعل المذكور إذا ذاك وإرادةُ عجزِه مطلقاً تؤدي إلى خلاف المراد فإن استثناءَ حال المشيئةِ المذكورة من أحوال عجزه ﵇ مما يُشعر بعدم الحاجةِ إلى الكيد المذكور فتدبر وقد جُوّز الانقطَاعُ أي لكنْ أخذُه بمشيئة الله تعالى وإذنِه في دين غيرِ دينِ الملك
{إلا أن يشاء الله} “meğerki Allah dilemiş olsun.”; yani ancak o planı murat etmesinden ibaret olan dilemesi durumu müstesna yahut bu şekilde alıkoymayı dilemesi hali müstesnadır. Keydin (planın), tertipli bir şekilde açıklandığı üzere Yûsuf'a ve kavmine onlardan sadır olan fiil ve sözlerin ilham edilmesi suretiyle bizzat kendisinden ve ona ulaştıran bütün öncüllerinden ibaret olması da caizdir. Fakat mecrûrun takdiminden anlaşılan hasr, mutlak olarak başkasına nispetle “başka bir plan değil, işte ancak böyle bir plan yaptık” manasında alınamaz; zira Yûsuf'un hırsız konusunda hükümdarın dinine göre kardeşini alıkoymaktan aciz olmasıyla bunu illetlendirmenin kesinlikle bir manası yoktur; çünkü mutlak plan ile hükümdarın hırsız hakkındaki dini arasında hiçbir münasebet yoktur. Bilakis bu hasr, onun bir kısmına nispetle “bu dereceye varan böyle bir planı onun için hazırladık ve bunun bir kısmıyla yetinmedik; zira tam illet mesabesinde olan zâhirî ceza hükmündeki şeyi —ki o da kardeşlerinin zikredilen fetvayı vermeye sevk edilmesidir— var ederek dilememiz durumu hariç, hükümdarın dininde kardeşini bununla alıkoyamazdı” manasındadır. {كِدْنَا لِيُوسُفَ} ayetini “Bunu ona öğrettik ve ona vahyettik” şeklinde tefsir eden kimsenin tefsirindeki hasr da buna hamledilmelidir; yani “tertipli olarak açıklanan neticeyi doğuran böyle bir öğretmeyi ona öğrettik, sadece bunun bir kısmını değil...” demektir. Her halükarda istisna, işaret edildiği üzere hallerin en umumîsindendir. İlletlerin ve sebeplerin en umumîsinden olması da caizdir; yani “Allah Teâlâ'nın dilemesi illeti hariç hiçbir illetle yahut Allah Teâlâ'nın dilemesi sebebi hariç hiçbir sebeple kardeşini alıkoyamazdı” demektir. Hangisi olursa olsun bu muttasıl bir istisnadır; zira hırsızı alıkoymak, bunu böyle gören ve din edinen kimseden —özellikle onun rızası ve fetvasıyla— olduğunda hükümdarın dinine aykırı değildir. İstisnanın manasının “meğerki Allah o hükmü hükümdarın hükmü kılmayı dilemiş olsun” şeklinde olduğu da söylenmiştir. Sen de bilirsin ki onun dininden maksat, o esnada üzerinde bulunduğu dindir; dolayısıyla bunu değiştirmek ittisâli (bağlantıyı) bozar. Diyanet ettiği şeyin mutlakının murat edilmesi ise hem mevcut olandan hem de sonradan ortaya çıkacak olandan daha genel olup, istisnanın muhal ile tatbik kabilinden olmasına yol açar; zira maksat, Yûsuf'un (aleyhisselâm) o esnada kardeşini alıkoymaktan aciz olduğunu beyan etmektir ve o esnada meşîet bu kılmaya taalluk etmemiştir. Onun mutlak acziyetinin murat edilmesi ise muradın aksine yol açar; zira zikredilen meşîet halinin onun (aleyhisselâm) acziyet hallerinden istisna edilmesi, söz konusu plana ihtiyaç olmadığını hissettirir; öyleyse iyi düşün. Munkatı' olması da caiz görülmüştür; yani “Fakat onu Allah Teâlâ'nın dilemesi ve izniyle hükümdarın dininden başka bir dinde alıkoydu” demektir.
{نَرْفَعُ درجات} أي رتباً كثيرةً عاليةً من العلم وانتصابُها على المصدرية أو الظرفية أو على نزع الخافض أي إلى درجات والمفعول قوله تعالى
{نَرْفَعُ درجات} “[Biz] derecelerle yükseltiriz”; yani ilimden birçok yüksek mertebelerle yükseltiriz. Bu kelimenin mansub oluşu masdar, zarfiyet veya harf-i cerrin hazfi (nez'u'l-hâfız) iledir; yani “derecelere” demektir. Mef'ûl ise Yüce Allah'ın şu buyruğudur:
{مَّن نَّشَاء} أي نشاء رفعه حسبما تقتضيه الحكمة وتستدعيه المصلحةُ كما رفعنا يوسف وإيثارُ صيغةَ الاستقبالِ للإشعارِ بأن ذلك سنةٌ مستمرةٌ غيرُ مختصةٍ بهذه المادة والجملةُ مستأنفةٌ لا محلَّ لها من الإعراب
{مَّن نَّشَاء} “dilediğimiz kimseyi”; yani Yûsuf'u yükselttiğimiz gibi, hikmetin gerektirdiği ve maslahatın icap ettirdiği şekilde yükseltmeyi dilediğimiz kimseyi. Muzâri (gelecek) sîgasının tercih edilmesi, bunun sadece bu meseleye has olmayıp süreklilik arz eden bir sünnet olduğunu hissettirmek içindir. Cümle istînâfiyye olup iraptan mahalli yoktur.
{وفوقَ كلَّ ذي علمٍ} من أولئك المرفوعين
{وفوقَ كلَّ ذي علمٍ} “Ve her ilim sahibinin üstünde...”; o dereceleri yükseltilenlerden,
{عليم} لا ينالون شأوه واعمل أنه إن جعل الكيدُ عبارةً عن المعنيَيْن الأولين فالمرادُ برفع يوسفَ ﵇ ما اعتُبر فيه بالشرطية أو الشطرية من إرشاده ﵇ إلى دس الصّواع في رحل أخيه وما يتفرَّع عليه من المقدمات المرتبة لاستبقاء أخيه مما يتم من قِبَله والمعنى أرشدنا إخوته إلى الإفتاء المذكور لأنه لم يكن متمكناً من أخذ أخيه بدونه أو أرشدنا كلاًّ منهم ومِنْ يوسف وأصحابه إلى ما صدر عنهم ولم نكتف بما تم من قِبل يوسف فقط لأنه لم يكن متمكناً من أخذ أخيه بذلك فقوله تعالى نرفع درجات إلى
{عليم} “...daha iyi bilen birisi vardır.”; onun mertebesine erişemezler. Bil ki şayet plan ilk iki manadan ibaret kılınırsa, Yûsuf'un (aleyhisselâm) yükseltilmesinden maksat; onun (aleyhisselâm) su kabını kardeşinin yüküne koymaya ve kardeşini yanında alıkoymak için kendi tarafından tamamlanan tertipli öncüllerden bunun üzerine terettüp eden şeylere irşad edilmesinden ötürü onda şart veya rükün olarak kabul edilen husustur. Anlamı şudur: Kardeşlerini söz konusu fetvaya irşad ettik; çünkü bu olmaksızın kardeşini alıkoymaya güç yetiremezdi. Yahut onlardan her birini ve Yûsuf ile adamlarını kendilerinden sadır olan şeylere irşad ettik; sadece Yûsuf tarafından tamamlanan şeyle yetinmedik, zira kardeşini sadece bununla alıkoymaya güç yetiremezdi. Dolayısıyla Yüce Allah'ın “Biz dilediğimizi derecelerle yükseltiriz...” buyruğundan
يوسف الآية (٧٧) قوله تعالى عَلِيمٌ توضيحٌ لذلك على معنى أن الرفع المذكورَ لا يوجب تمامَ مرامِه إذ ليس ذلك بحيث لَا يعزُب عنْ علمِه شيءٌ بل إنما نرفع كلَّ من نرفع حسب استعدادِه وفوق كلِّ واحدٍ منهم عليمٌ لا يقادر قدر علمُه ولا يكتنه كنهُه يرفع كلا منهم إلى ما يليقُ به من معارج العلمِ ومدارجِه وقد رَفع يوسفَ إلى ما يليقُ به من الدرجات العاليةِ وعلم أن ما حواه دائرةُ علمِه لا يفي بمرامه فأرشد إخوتَه إلى الإفتاء المذكورِ فكان ما كان وكأنه ﵇ لم يكُنْ على يقين من صدور الإفتاء المذكورِ عن إخوته وإن كان على طمع منه فإن ذلك إلى الله ﷿ وجوداً وعلماً والتعرضُ لوصف العلم لتعيين جهةِ الفوقية وفي صيغة المبالغةِ مع التنكير والالتفاتِ إلى الغَيبة من الدلالة على فخامة شأنِه عز وعلا وجلالةِ مقدارِ علمِه المحيطِ ما لا يخفى وإما إن جُعل عبارةً عن التعليم المستتبعِ للإفتاء المذكور فالرفعُ عبارةٌ عن ذلك التعليم والإفتاءِ وإن لم يكن داخلاً تحت قدرتِه ﵇ لكنه كان داخلاً تحت عمله بواسطة الوحي والتعليم والمعنى مثلَ ذلك التعليم البالغِ إلى هذا الحد علّمناه ولم نقتصر على تعليمِ ما عدا الإفتاءَ الذي سيصدر عن إخوته إذ لم يكن متمكناً من أخذ أخيه إلا بذلك فقوله نَرْفَعُ درجات مَّن نَّشَاء توضيحٌ لقوله كدنا وبيانٌ لأن ذلك من باب الرفعِ إلى الدرجات العاليةِ من العلم ومدحٌ ليوسف برفعه إليها وقوله وفوقَ كلَّ ذي علمٍ عليمٌ تذييلٌ له أي نرفع درجاتٍ عاليةً من العلم من نشاء رفعَه وفوق كلَ منهم عليمٌ هو أعلى درجةً قال ابن عباس ﵄ فوق كلِّ عالمٍ عالمٌ إلى أن ينتهيَ العلمِ إلى الله تعالى والمعنى إن إخوة يوسف ﵇ كانوا علماءَ إلا أن يوسفَ ﵇ أفضلُ منهم وقرىء درجاتِ مَنْ نشاء بالإضافة والأولُ أنسبُ بالتذييل حيث نُسب فيه الرفعُ إلى من نسب إليه الفوقية لا إلى درجتِه ويجوز أن يكون العليمُ في هذا التفسير أيضاً عبارةً عن الله ﷿ أي وفوق كلَ من أولئك المرفوعين عليمٌ يرفع كلاًّ منهم إلى درجته اللائقةِ به والله تعالى أعلم
Yûsuf Suresi 77. ayet Yüce Allah'ın {عَلِيمٌ} buyruğuna kadar olan kısım, bunu açıklamaktadır; şu anlamdadır ki: Söz konusu yükseltme, onun gayesinin tamamen gerçekleşmesini zorunlu kılmaz; zira bu, ilminden hiçbir şey kaçmayacak boyutta değildir. Bilakis Biz yükselttiğimiz herkesi ancak istidadına göre yükseltiriz ve onların her birinin üstünde ilminin kadrine paha biçilemeyen ve künhüne ulaşılamayan, her birini ilmin uygun معارج (yükseliş basamakları) ve derecelerine yükselten Alîm (hakkıyla bilen) vardır. Nitekim Yûsuf'u da kendisine yaraşan yüksek derecelere yükseltmiştir; fakat ilminin dairesinin kapsadığı şeyin gayesine yetmediğini bilince, kardeşlerini söz konusu fetvayı vermeye irşad etmiş ve olanlar olmuştur. Sanki o (aleyhisselâm) bunu umut etse de kardeşlerinden söz konusu fetvanın sadır olacağından kesin emin değildi; zira bu, varlık ve ilim olarak Allah'a (azze ve celle) aittir. İlim vasfının zikredilmesi, üstünlük yönünü tayin etmek içindir. Nekre oluşu ve gayb sîgasına iltifat ile birlikte mübalağa sîgasında, O'nun (azze ve alâ) şanının yüceliğine ve her şeyi kuşatan ilminin derecesinin azametine olan delalet gizli değildir. Şayet söz konusu fetvayı doğuran öğretmeden ibaret kılınırsa, yükseltme o öğretmeden ve fetvadan ibarettir; gerçi fetva onun (aleyhisselâm) kudreti dâhilinde değildi, fakat vahiy ve talim vasıtasıyla onun ilmi dâhiline girmişti. Anlam şudur: Bu mertebeye varan böyle bir talimi ona Biz öğrettik ve kardeşlerinden sadır olacak fetvanın dışındakileri öğretmekle yetinmedik; zira ancak bununla kardeşini alıkoymaya güç yetirebilirdi. Dolayısıyla {نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَّن نَّشَاءُ} buyruğu {كِدْنَا} buyruğunu açıklamakta, bunun ilmin yüksek derecelerine yükseltme kabilinden olduğunu beyan etmekte ve buna yükseltilmesinden ötürü Yûsuf'u övmektedir. {وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ} buyruğu ise bunun tezyîlidir (tamamlayıcısıdır); yani “İlimden yüksek derecelere dilediğimiz kimseyi yükseltiriz ve onların her birinin üstünde derecesi daha üstün olan bir âlim vardır.” İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ): “İlim Allah Teâlâ'ya ulaşıncaya kadar her âlimin üstünde bir âlim vardır” demiştir. Anlam şudur: Yûsuf'un (aleyhisselâm) kardeşleri âlim idiler, ancak Yûsuf (aleyhisselâm) onlardan daha üstündür. İzafetle “derecâti men neşâ'” şeklinde de kıraat edilmiştir; birinci kıraat tezyîle daha uygundur, zira orada yükseltme, derecesine değil fevkiyet (üstünlük) nispet edilen kimseye nispet edilmiştir. Bu tefsire göre de “Alîm” kelimesinin Allah (azze ve celle) olması caizdir; yani “O dereceleri yükseltilenlerin her birinin üstünde, her birini kendisine lâyık derecesine yükselten bir Alîm (hakkıyla bilen) vardır.” En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
{قَالُواْ إِن يَسْرِقْ} يعنون بنيامين
{قَالُواْ إِن يَسْرِقْ} “Dediler ki: 'Eğer o çaldıysa...'”; Bünyâmin'i kastediyorlar,
{فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِن قَبْلُ} يريدون به يوسفَ ﵇ وما جرى عليه من جهة عمّتِه على ما قيلَ من أنها كانت تحضِنه فلما شب أراد يعقوبُ ﵇ انتزاعَه منها وكانت لا تصبِر عنه ساعةً وكانت لها منطقةٌ ورثتها من أبيها إسحق ﵇ فاحتالت لاستبقاء يوسفَ ﵇ فعمَدت إلى المنطة فحزمَتْها عليه من تحت ثيابه ثم قالت فقدتُ منطة إسحاقَ ﵇ فانظروا مَنْ أخذها فوجدوها محزومةً على يوسف فقالت إنه لي سَلَم أفعل به ما أشاء فخلاّه يعقوبُ ﵇ عندها حتى ماتت وقيل كان أخذ في صِباه صنماً لأبي أمِّه فكسره وألقاه في الجيف وقيل دخل كنيسة فأخذ تمثالاً صغيراً من ذهب كانوا يعبُدونه فدفنه
{فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِن قَبْلُ} “...daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı.'”; bununla Yûsuf'u (aleyhisselâm) ve halası tarafından başına gelenleri kastediyorlar. Anlatıldığına göre halası ona dadılık yapıyordu; büyüyünce Ya'kûb (aleyhisselâm) onu yanına almak istedi. Halası ise ondan bir an bile ayrı kalamıyordu. Babası İshâk'tan (aleyhisselâm) miras kalan bir kemeri vardı; Yûsuf'u (aleyhisselâm) yanında tutabilmek için bir hile yaptı. Kemere yönelip onu elbiselerinin altından Yûsuf'un beline bağladı. Sonra da: “İshâk'ın (aleyhisselâm) kemerini kaybettim, bakın bakalım kim almış?” dedi. Kemeri Yûsuf'un beline bağlanmış olarak buldular. Bunun üzerine halası: “O artık benim kölemdir, ona dilediğimi yaparım” dedi. Ya'kûb (aleyhisselâm) da kadın ölünceye kadar Yûsuf'u onun yanında bıraktı. Denildi ki: Çocukluğunda annesinin babasına ait bir putu alıp kırmış ve leşlerin içine atmıştı. Denildi ki: Bir mabede girip taptıkları altından küçük bir heykeli almış ve onu gömmüştü.
{فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ} أي أكنّ الحزازةَ الحاصلة مما قالوا
{فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ} “Yûsuf bunu gizledi”; yani söyledikleri şeyden kaynaklanan kırgınlığı gizledi,
{فِى نَفْسِهِ} لا أنه أسرّها لبعض أصحابه كما في قوله تعالى وَأَسْرَرْتُ لَهُمْ إِسْرَاراً
{فِى نَفْسِهِ} “içinde”; Yüce Allah'ın “ve esrertu lehum isrârâ” (onlara gizlice söyledim) ayetindeki gibi bazı adamlarına fısıldamış değildir,
{وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ} لا قولاً ولا فعلاً صفحاً عنهم وحِلماً وهو تأكيد لما سبق
{وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ} “ve bunu onlara belli etmedi.”; onları affederek ve hilm göstererek ne sözle ne de fiille açığa vurdu; bu da öncekini teyittir.
{قَالَ} أي في نفسه وهو استئناف
{قَالَ} “Dedi ki:”; yani içinden [dedi]. Bu, bir istînâftır;
يوسف الآية (٧٨ ٧٩ ٨٠) مبني على سؤال نشأ من الإخبار بالإسرار المذكور كأنَّه قيلَ فماذَا قالَ في نفسه في تضاعيف ذلك الإسرارِ فقيل قال
Yûsuf Suresi, 78, 79, 80. Ayetler. Söz konusu gizlemenin haber verilmesinden doğan bir soruya dayalıdır; sanki “O gizleme esnasında içinden ne dedi?” denilmiş de şöyle cevap verilmiştir:
{أَنْتُمْ شَرٌّ مَّكَاناً} أي منزلةً حيث سرقتم أخاكم من أبيكم ثم طفِقتم تفترون على البريء وقيل بدل من أسرها والضمير للمقالة المفسرة بقوله أَنْتُمْ شَرٌّ مَّكَاناً
{أَنْتُمْ شَرٌّ مَّكَاناً} “'Siz konumca daha kötüsünüz;'”; yani mevki olarak [daha fenasınız]; çünkü kardeşinizi babanızdan çaldınız, sonra da suçsuz birine iftira atmaya başladınız. Bunun {فَأَسَرَّهَا} fiilinden bedel olduğu ve zamirin {أَنْتُمْ شَرٌّ مَّكَاناً} sözüyle tefsir edilen söze ait olduğu da söylenmiştir.
{والله أَعْلَمْ بِمَا تَصِفُونَ} أي عالمٌ علماً بالغاً إلى أقصى المراتب بأن الأمرَ ليس كما تصفون من صدور السرقةِ منا بل إنما هو افتراءٌ علينا فالصيغةُ لمجرد المبالغة لا لتفضيل علمه ﷿ على علمهم كيف لا وليس لهم بذلك من علم
{والله أَعْلَمْ بِمَا تَصِفُونَ} “'ve Allah sizin anlattığınızı en iyi bilendir.'”; yani durumun sizin anlattığınız gibi bizden bir hırsızlık sadır olması şeklinde olmadığını, bilakis bunun bize atılmış bir iftira olduğunu en üst mertebede bilendir. Buradaki sîga sadece mübalağa içindir; O'nun (azze ve celle) ilmini onların ilmine tafdil etmek için değildir. Nasıl olsun ki, onların bu konuda hiçbir ilmi yoktur.
{قَالُواْ} عندما شاهدوا مخايلَ أخذ بنيامين مستطفين
{قَالُواْ} “Dediler ki:”; Bünyâmin'in alıkonulma emarelerini görünce merhamet dileyerek [şöyle dediler]:
{يا أيها العزيز إِنَّ لَهُ أَبًا} لم يريدوا بذلك الإخبارَ بأن له أبا فإن ذلك معلومٌ مما سبق وإنما أرادوا الإخبار بأن له أباً
{يا أيها العزيز إِنَّ لَهُ أَبًا} “'Ey Vezir! Gerçekten onun bir babası var,'”; bununla onun bir babası olduğunu haber vermeyi kastetmediler; zira bu durum daha önceden bilinmektedir. Bilakis onun bir babası olduğunu,
{شَيْخًا كَبِيرًا} في السن لا يكاد يستطيع فراقَه وهو عَلالةٌ به يتعلل عن شقيقه الهالك
{شَيْخًا كَبِيرًا} “yaşlı bir ihtiyar [olduğunu]”; yaşça büyük olduğunu, onun ayrılığına neredeyse dayanamayacağını ve helak olan öz kardeşinin acısını onunla teselli ettiğini haber vermek istediler.
{فَخُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُ} فلسنا عنده بمنزلته من المحبة والشفقة
{فَخُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُ} “'onun yerine birimizi al;'”; zira sevgi ve şefkat konusunda biz onun katında onun mertebesinde değiliz.
{إِنَّا نَرَاكَ مِنَ المحسنين} إلينا فأتمم إحسانَك بهذه التتمة أو المتعوّدين بالإحسان فلا تغيّر عادتك
{إِنَّا نَرَاكَ مِنَ المحسنين} “'muhakkak ki biz seni iyilik edenlerden görüyoruz.'”; bize karşı iyilik edenlerdensin, o halde bu tamamlamayla ihsanını tamamla; yahut iyilik etmeyi adet edinmişlerdensin, adetini bozma.
{قَالَ مَعَاذَ الله} أي نعوذ بالله معاذاً من
{قَالَ مَعَاذَ الله} “[Yûsuf] dedi ki: 'Allah'a sığınırız...'”; yani Allah'a sığınarak sığınırız,
{أَن نَّأْخُذَ} فحُذف الفعلُ وأُقيم مُقامَه المصدرُ مضافاً إلى المفعول به بعد حذفِ الجارِّ
{أَن نَّأْخُذَ} “...almaktan'”; fiil hazfedilmiş, harf-i cer de hazfedildikten sonra mef'ûlün bihe muzaf kılınan masdar onun yerine geçirilmiştir,
{إِلَاّ مَن وَجَدْنَا متاعنا عِندَهُ} لأن أخْذنا له إنما هو بقضية فتواكم فليس لنا الإخلالُ بموجبها وإيثارُ صيغة التكلم مع الغير مع كون الخطابِ من جانب إخوتِه على التوحيد من باب السلوكِ إلى سنن الملوك أو للإشعار بأن الأخذَ والإعطاءَ ليس مما يُستبدّ به بل هو منوطٌ بآراء أولي الحلِّ والعقد وإيثارُ مَنْ وجدنا متاعنا عنده دون سرق متاعنا لتحقيق الحقِّ والاحتراز عن الكذب في الكلام مع تمام المرام فإنهم لا يحمِلون وُجدان الصُّواعِ في الرحل على محمل غيرِ السرقة
{إِلَاّ مَن وَجَدْنَا متاعنا عِندَهُ} “'eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını [almaktan].'”; zira onu almamız ancak sizin verdiğiniz fetvanın hükmü gereğidir; dolayısıyla onun gereğini çiğnememiz bize yakışmaz. Kardeşlerinin hitabı tekil olduğu halde [Yûsuf'un] mütekellim ma'al-gayr (çoğul) sîgasını tercih etmesi, hükümdarların üslubuna uymak kabilindendir yahut alıp vermenin tek başına keyfî yapılabilecek bir şey olmayıp ehl-i hal ve'l-akdin görüşlerine bağlı olduğunu hissettirmek içindir. “Eşyamızı çalan” yerine “eşyamızı yanında bulduğumuz kimse” ifadesinin tercih edilmesi ise, maksadın tamamlanmasıyla birlikte hakkı gerçekleştirmek ve sözde yalandan kaçınmak içindir; zira onlar su kabının yükte bulunmasını hırsızlıktan başka bir şeye yormazlar.
{إِنَّا إِذَاً} أي إذا أخذنا غيرَ من وجدنا متاعنا عنده ولو برضاه
{إِنَّا إِذَاً} “O takdirde biz...”; yani eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını —kendi rızasıyla bile olsa— aldığımız takdirde,
{لظالمون} في مذهبكم وما لنا ذلك وهذا المعنى هو الذي أريد بالكلام في أثناء الحوارِ وله معنى باطنٌ هو أن الله ﷿ إنما أمرني بالوحي أن آخذَ بنيامينَ لمصالحَ علمها الله في ذلك فلو أخذتُ غيرَه كنت ظالماً وعاملاً بخلاف الوحي
{لظالمون} “...kesinlikle zalimlerden oluruz.'”; sizin mezhebinize/görüşünüze göre [zalim oluruz]; bu da bizim yapacağımız iş değildir. Konuşma esnasında bu sözle zahiren murat edilen mana budur. Bunun bir de bâtınî (derin) anlamı vardır ki o da şudur: Allah (azze ve celle) onda bildiği maslahatlardan ötürü bana vahiy yoluyla Bünyâmin'i alıkoymamı emretmiştir; şayet ondan başkasını alacak olursam vahye aykırı davranarak zalimlerden olmuş olurum.
{فَلَمَّا استيأسوا مِنْهُ} أي يئسوا من يوسف وإجباته لهم أشدَّ يأس بدِلالة صيغة الاستفعال وإنما حصَلت لهم هذه المرتبةُ من اليأس لِما شاهدوه من عَوْذه بالله مما طلبوه الدالِّ على كون ذلك عنده في أقصى مراتب الكراهةِ وأنه مما يجب أن يُحترز عنه ويُعاذَ منه بالله ﷿ ومن تسميته ظلماً بقوله إِنَّا إِذًا لظالمون
{فَلَمَّا استيأسوا مِنْهُ} “Ondan ümitlerini kesince”; istif'âl sîgasının delaletiyle, Yûsuf'tan ve onların talebine olumlu cevap vermesinden son derece şiddetli bir şekilde ümitlerini kesince. Onlarda bu derece bir ümitsizliğin hâsıl olması; onların talebinden Allah'a sığınışını görmelerindendir ki bu, onun katında bunun son derece çirkin olduğunu, bundan sakınılması ve Allah'a (azze ve celle) sığınılması gereken bir husus olduğunu gösterir; ayrıca {إِنَّا إِذًا لَّظَالِمُونَ} sözüyle bunu zulüm olarak adlandırmasından kaynaklanmıştır.
{خَلَصُواْ} اعتزلوا وانفردوا عن الناس
{خَلَصُواْ} “bir kenara çekildiler”; insanlardan ayrılıp baş başa kaldılar,
{نَجِيّاً} أي ذوي نجوى على أن يكون بمعنى النجوى والتناجي أو فوجاً نجياً على أن يكون بمعنى المناجي كالشعير والسمير بمعنى المعاشر والمسامر
{نَجِيّاً} “baş başa verip fısıldaşarak.”; necvâ ve tenâcî (fısıldaşma) manasında olarak “fısıldaşan kimseler” yahut muâşir ve müsâmir (sohbet arkadaşı) anlamındaki şa'îr ve semîr gibi münâcî (gizlice konuşan) manasında olarak “fısıldaşan bir topluluk” halinde [kenara çekildiler].
يوسف الآية (٨١) ومنه قوله تعالى وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيّاً ويجوز أن يقال هم نَجيٌّ كما يقال هم صديق لأنه بزنة المصادر من الزفير والزئير
Yûsuf Suresi 81. ayet Nitekim Yüce Allah'ın {وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيّاً} buyruğu da bu kabildendir. “Zefîr” ve “ze'îr” gibi masdar vezninde olduğu için, “hum sadîkun” (onlar dosttur) denildiği gibi “hum neciyyun” (onlar fısıldaşan kimselerdir) denilmesi de caizdir.
{قَالَ كَبِيرُهُمْ} في السن وهو روبيلُ أو في العقل وهو يهوذا أو رئيسهم شمعون
{قَالَ كَبِيرُهُمْ} “Büyükleri dedi ki:”; yaşça büyükleri olan Rûbîl yahut akılca büyükleri olan Yehûdâ yahut reisleri Şem'ûn [şöyle dedi]:
{أَلَمْ تَعْلَمُواْ} كأنهم أجمعوا عند التناجي على الانقلاب جملةً ولم يرضَ به فقال منكِراً عليهم ألم تعلموا
{أَلَمْ تَعْلَمُواْ} “'Bilmediniz mi?'”; sanki onlar fısıldaşırken hep birlikte geri dönme hususunda ittifak etmişlerdi de o buna razı olmayarak onları inkâr ve tekdir sadedinde “Bilmediniz mi?” demiştir,
{أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَّوْثِقًا مّنَ الله} عهداً يوثق به وهو حِلفُهم بالله تعالى وكونُه من الله لإذنه فيه وكونِ الحلف باسمه الكريم
{أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَّوْثِقًا مّنَ الله} “'Babanızın sizden Allah adına kesin bir söz aldığını...'”; güvenilen bir ahit [aldığını]; bu da onların Allah Teâlâ adına yemin etmeleridir. Bunun Allah'tan olması, O'nun buna izin vermesi ve yeminin O'nun yüce ismiyle yapılmış olması sebebiyledir.
{وَمِن قَبْلُ} أي ومن قبل هذا
{وَمِن قَبْلُ} “'...ve daha önce de...'”; yani bundan önce de,
{مَا فَرَّطتُمْ فِى يُوسُفَ} قصرتم في شأنه ولم تحفظوا عهدَ أبيكم وقد قلتم وإنا له لناصحون وإنا له لحافظون وما مزيدةٌ أو مصدرية ومحلُّ المصدر النصبُ عطفاً على مفعول تعلموا أي ألم تعلموا أخذَ أبيكم عليكم موثقاً وتفريطَكم السابقَ في شأن يوسف ﵇ ولا ضير في الفصل بين العاطفِ والمعطوفِ بالظرف وقد جوّز النصبُ عطفاً على اسمِ إنَّ والخبر في يوسف أو من قبل على معنى ألم تعلموا أن تفريطَكم السابق وقع في شأن يوسفَ ﵇ أو أن تفريطَكم الكائنَ أو كائناً في شأن يوسف ﵇ وقع من قبل وفيه أن مقتضى المقام إنما هو الإخبارُ بوقوع ذلك التفريطِ لا بكون تفريطِهم السابقِ واقعاً في شأن يوسف كما هو مفادُ الأول ولا بكون تفريطِهم الكائنِ في شأنه واقعاً من قبل كما هو مفادُ الثاني على أن الظرفَ المقطوعَ عن الإضافة لا يقع خبراً ولا صفة ولا صلة ولا حالاً عند البعض كما تقرر في موضعه وقيل محلُّه الرفعُ على الابتداءِ والخبرُ من قبلُ وفيه ما فيه وقيل ما موصولةٌ أو موصوفة ومحلها النصبُ عطفاً على مفعول تعلموا أي ما فرطتموه بمعنى قدمتموه في حقه من الخيانة وأما النصبُ عطفاً على اسمِ إنَّ والرفع على الابتداء فقد عرفتَ حاله
{مَا فَرَّطتُمْ فِى يُوسُفَ} “'...Yûsuf konusunda ne büyük kusur işlediğinizi?'”; onun hakkında kusur ettiğinizi, babanızın ahdini korumadığınızı [bilmediniz mi?]; oysa “Muhakkak biz ona öğüt verenleriz” ve “Muhakkak biz onu koruyanlarız” demiştiniz. “Mâ” harfi zâidedir veya masdariyyedir; masdarın iraptaki yeri, {تَعْلَمُواْ} fiilinin mef'ûlüne matuf olarak nasbtır; yani “Babanızın sizden kesin söz aldığını ve daha önce Yûsuf (aleyhisselâm) hakkında işlediğiniz kusuru bilmediniz mi?” demektir. Matuf ile matufun aleyh arasının zarfla ayrılmasında bir sakınca yoktur. “İnne”nin ismine matuf olarak nasb olması da caiz görülmüştür; bu durumda haber {فِى يُوسُفَ} veya {مِن قَبْلُ} olur; anlamı: “Daha önceki kusurunuzun Yûsuf (aleyhisselâm) hakkında vuku bulduğunu bilmediniz mi?” yahut “Yûsuf (aleyhisselâm) hakkında olan/vuku bulan kusurunuzun daha önce gerçekleştiğini bilmediniz mi?” şeklinde olur. Fakat bunda şöyle bir problem vardır: Makamın gerektirdiği şey, birinci anlama göre daha önceki kusurlarının Yûsuf hakkında vuku bulduğunu yahut ikinci anlama göre onun hakkındaki kusurlarının daha önce gerçekleştiğini haber vermek değil, sadece o kusurun vuku bulduğunu haber vermektir. Kaldı ki izafetten kesilmiş zarf, yerinde kararlaştırıldığı üzere bazı âlimlere göre haber, sıfat, sıla veya hal olamaz. “Mâ”nın ibtida üzere merfû olup haberinin {مِن قَبْلُ} olduğu da söylenmiştir ki bunda da söz konusu problemler vardır. “Mâ”nın mevsûle veya mevsûfe olup mahallinin {تَعْلَمُواْ} fiilinin mef'ûlüne atıfla nasb olduğu da söylenmiştir; yani “onun hakkında hıyanet olarak takdim ettiğiniz/işlediğiniz kusuru [bilmediniz mi?]” demektir. “İnne”nin ismine atıfla nasb ve ibtida üzere ref durumunun halini ise zaten öğrendin.
{فَلَنْ أَبْرَحَ الارض} متفرِّعٌ على ما ذكَره وذكره إياهم من ميثاق أبيه وقوله لَتَأْتُنَّنِى بِهِ إِلَاّ أَن يُحَاطَ بِكُمْ أي فلن أفارق أرضَ مصرَ جارياً على قضية الميثاق
{فَلَنْ أَبْرَحَ الارض} “'Artık ben bu yerden asla ayrılmam'”; onun zikrettiği ve onlara hatırlattığı babasının yemini ile babasının “Kuşatılıp çaresiz kalmanız müstesna, onu bana mutlaka getireceksiniz” sözüne terettüp eden bir neticedir; yani “Ahdin gereğine uyarak Mısır toprağından asla ayrılmayacağım” demektir.
{حتى يَأْذَنَ لِى أَبِى} في البَراح بالانصراف إليه وكأن أيمانَهم كانت معقودةً على عدم الرجوعِ بغير إذن يعقوبَ ﵇
{حتى يَأْذَنَ لِى أَبِى} “'Ta ki babam bana izin verinceye...'”; onun yanına dönmem için ayrılmaya izin verinceye kadar. Sanki onların yeminleri, Ya'kûb (aleyhisselâm)'ın izni olmaksızın dönmemek üzere bağlanmıştı.
{أَوْ يَحْكُمَ الله لِى} بالخروج منها على وجه لا يؤدّي إلى نقض الميثاقِ أو بخلاص أخي بسبب من الأسباب روي أنهم كلموا العزيز في إطلاقه فقال روبيلُ أيها الملك لترُدَّن إلينا أخانا أو لأصِيحن صَيْحةً لا تبقى بمصرَ حاملٌ إلا ألقت ولدها ووقفت كل شعرة في جسده فخرجت من ثيابه وكان بنو يعقوب إذا غضِبوا لا يطاقون خلا أنه إذا مس مَنْ غضب واحدٌ منهم سكن غضبُه فقال يوسف لابنه قم إلى جنبه فَمُسّه فَمَسَّه فقال روبيل مَنْ هذا إن في هذا البلد بَذْراً من بَذر يعقوب
{أَوْ يَحْكُمَ الله لِى} “'...yahut Allah benim lehime hükmedinceye kadar.'”; ahdi bozmaya yol açmayacak bir şekilde oradan çıkmamla yahut bir sebeple kardeşimin kurtulmasıyla [hükmedinceye kadar]. Rivayet edildiğine göre onlar kardeşlerinin serbest bırakılması hususunda Azîz ile konuştular; Rûbîl: “Ey Hükümdar! Ya kardeşimizi bize geri verirsin ya da öyle bir haykırırım ki Mısır'da çocuğunu düşürmeyen hiçbir hamile kadın kalmaz ve bedenindeki her bir kıl dikilip elbiselerinden dışarı fırlar!” dedi. Ya'kûb oğulları öfkelendiklerinde zapt edilemezlerdi; ancak onlardan biri öfkelendiğinde diğer bir kardeş ona dokunursa öfkesi yatışırdı. Yûsuf oğluna: “Yanına git ve ona dokun” dedi; o da dokundu. Bunun üzerine Rûbîl: “Bu kimdir? Muhakkak bu beldede Ya'kûb'un tohumundan biri var!” dedi.
{وهو خير الحاكمين} إذا لَا يحكُم إلا بالحقِّ والعدل
{وهو خير الحاكمين} “'O, hükmedenlerin en hayırlısıdır.'”; zira O, ancak hak ve adaletle hükmeder.
{ارجعوا} أنتم
{ارجعوا} “'Siz dönün'”; sizler,
{إلى أَبِيكُمْ فقولوا يا أبانا إِنَّ ابنك سَرَقَ} على ظاهر الحالِ وقرىء سُرق أي نسب إلى السرقة
{إلى أَبِيكُمْ فقولوا يا أبانا إِنَّ ابنك سَرَقَ} “'Babanıza dönün ve deyin ki: Ey babamız! Şüphesiz oğlun hırsızlık etti'”; zahiri duruma göre [böyle deyin]. “سُرِقَ” (sûrika) şeklinde de okunmuştur; yani “hırsızlıkla itham edildi” demektir.
{وَمَا شَهِدْنَا} عليه
{وَمَا شَهِدْنَا} “'Biz şahitlik etmedik'”; onun aleyhine,
{إِلَاّ بِمَا عَلِمْنَا} وشاهدنا أن الصُواعَ استُخرجت من وعائه
{إِلَاّ بِمَا عَلِمْنَا} “'Bildiğimizden başkasına...'”; ve su kabının onun kabından çıkarıldığına bizzat şahit olduğumuz şeyden [başkasına],
{وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ} أي باطن الحال
{وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ} “'Biz gaybı da...'”; yani işin iç yüzünü,
{حافظين} فما ندري أن حقيقةَ الأمرِ كما شاهدنا أم بخلافه أو وما كنا عالمين حين أعطيناك المَوْثِقَ أنه سيسرق أو أنا
{حافظين} “'Bilemezdik / koruyucular değildik.'”; dolayısıyla işin hakikatinin bizzat müşahede ettiğimiz gibi mi yoksa onun hilafına mı olduğunu bilemeyiz; yahut “Sana o kesin sözü verdiğimiz zaman onun hırsızlık yapacağını veya bizim
يوسف الآية (٨٢ ٨٤) نلاقيَ هذا الأمر أو أنك تصاب به كما أصبت بيوسف
bu işle karşılaşacağımızı yahut Yûsuf ile vurulduğun gibi onunla da vurulacağını bilmiyorduk” demektir.
{واسأل القرية التى كُنَّا فِيهَا} أي مصرَ أو قريةً بقربها لحِقهم المنادي عندها أي أرسلْ إلى أهلها واسألهم عن القصة
{واسأل القرية التى كُنَّا فِيهَا} “'Bulunduğumuz şehre sor'”; yani Mısır'a yahut münadinin kendilerine yetiştiği yakınlardaki bir köye; yani halkına elçi gönder ve onlara bu hadiseyi sor,
{والعير التى أَقْبَلْنَا فِيهَا} أي أصحابَها فإن القصة معروفةٌ فيما بينهم وكانوا قوماً من كنعان من جيران يعقوبَ ﵇ وقيل من صنعاء
{والعير التى أَقْبَلْنَا فِيهَا} “'Ve aralarında geldiğimiz kervana da sor'”; yani kervan ehline [sor], zira bu hadise onların arasında bilinmektedir. Onlar Kenan ahalisinden, Ya'kûb (aleyhisselâm)'ın komşularından bir topluluk idi; San'a halkından oldukları da söylenmiştir.
{وِإِنَّا لصادقون} تأكيدٌ في محل القسم
{وِإِنَّا لصادقون} “'Ve biz kesinlikle doğru söyleyenleriz.'”; yemin makamında bir tekittir.
{قَالَ} أي يعقوبُ ﵇ وهو استئنافٌ مبني على سؤال نشأ مما سبق فكأنه قيل فماذا كان عند قولِ المتوقّف لإخوته ما قال فقيل قال يعقوبُ عندما رجَعوا إليه فقالوا له ما قالوا وإنما حُذف للإيذان بأن مسارعتَهم إلى قبوله ورجوعَهم به إلى أبيهم أمرٌ مسلَّم غنيٌّ عن البيان وإنما المحتاجُ إليه جوابُ أبيهم
{قَالَ} “'[Ya'kûb] dedi ki'”; yani Ya'kûb (aleyhisselâm). Bu, önceki sözlerden doğan bir soruya dayanan istînâfî bir cümledir. Sanki “Orada kalan kişi kardeşlerine o sözleri söyleyince ne oldu?” denilmiş, buna karşılık “Onlar Ya'kûb'a dönüp ona söyleyeceklerini söyleyince o da [şöyle] dedi” denilmiştir. Bunun hazfedilmesi; onların bu teklifi hemen kabul edip babalarına dönmelerinin açıklamaya ihtiyaç bırakmayacak kadar kesin ve kabul edilmiş bir durum olduğunu, asıl ihtiyaç duyulan şeyin ise babalarının cevabı olduğunu bildirmek içindir.
{بَلْ سَوَّلَتْ} أي زيّنت وسهّلت وهو إضرابٌ لا عن صريح كلامهم فإنهم صادقون في ذلك بل عما يقتضيه من ادعاء البراءة عن التسبب فيما نزل به وأنه لم يصدرُ عنهم ما يؤدي إلى ذلك من قولٍ أو فعلٍ كأنه قيل لم يكُنِ الأمرُ كذلكَ بل زينت
{بَلْ سَوَّلَتْ} “'Hayır, süsleyip kolay gösterdi'”; yani cazip kıldı ve kolaylaştırdı. Bu bir idrâptır (vazgeçip başka söze geçiştir); ancak onların sözlerinin açık manasından değil —zira onlar bunda doğru söylemektedirler—, bilakis o sözün gerektirdiği, başlarına gelen bu musibete sebep olmaktan beri oldukları ve kendilerinden buna yol açacak bir söz veya fiilin sadır olmadığı iddiasındandır. Sanki “İş öyle değil, bilakis süslemiştir” denilmiştir.
{لَكُمْ أَنفُسُكُمْ أَمْرًا} من الأمور فأتيتموه يريد بذلك فُتياهم بأخذ السارق بسرقته
{لَكُمْ أَنفُسُكُمْ أَمْرًا} “'Nefisleriniz size bir işi'”; işlerden bir işi [süsledi] de siz onu işlediniz. Bununla, hırsızın çaldığı mal karşılığında alıkonulması yönündeki fetvalarını kastetmektedir.
{فَصَبْرٌ جَمِيلٌ} أي فأمري صبر جميل أو فصبر جميل أجملُ
{فَصَبْرٌ جَمِيلٌ} “'Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır'”; yani “Benim işim güzel bir sabırdır” yahut “Güzel bir sabır daha hayırlıdır/güzeldir.”
{عَسَى الله أَن يَأْتِيَنِى بِهِمْ جَمِيعًا} بيوسف وأخيه والمتوقِّف بمصر
{عَسَى الله أَن يَأْتِيَنِى بِهِمْ جَمِيعًا} “'Umulur ki Allah onların hepsini birden bana getirir.'”; Yûsuf'u, kardeşini ve Mısır'da kalanı.
{إِنَّهُ هُوَ العليم} بحالي وحالهم
{إِنَّهُ هُوَ العليم} “'Şüphesiz O, her şeyi hakkıyla bilendir'”; benim halimi de onların halini de,
{الحكيم} الذي لم يبتلِني إلا لحكمة بالغة
{الحكيم} “'Hüküm ve hikmet sahibidir.'”; beni ancak üstün bir hikmet için imtihan edendir.
{وتولى} أي أعرض
{وتولى} “'Ve yüz çevirdi'”; yani geri döndü,
{عَنْهُمْ} كراهةً لما سمع منهم
{عَنْهُمْ} “'Onlardan'”; kendilerinden duyduğu şeylerden hoşlanmadığı için,
{وقال يا أسفى على يُوسُفَ} الأسفُ أشدُّ الحزن والحسرةُ أضافه إلى نفسه والألفُ بدلٌ من الياء فناداه أي يا أسفي تعالى فهذا أوانك وإنما أسف على يوسف مع أن الحادثَ مصيبةٌ أخويه لأن رُزْأَه كان قاعدةَ الأرزاءِ غضاً عنده وإن تقادم عهده آخذاً بمجامع قلبه لا ينساه ولأنه كان واثقاً بحياتهما عالماً بمكانهما طامعاً في إيابهما وأما يوسفُ فلم يكن في شأنه ما يحرك سلسلةَ رجائِه سوى رحمةِ الله تعالى وفضلِه وفي الخبر لم تُعطَ أمةٌ من الأمم إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجعون إلا أمةُ محمدٍ ﷺ ألا يُرى إلى يعقوبَ حين أصابه ما أصابه لم يسترجِعْ بل قال ما قال والتجانسُ بين لفظي الأسَف ويوسف مما يزيد النظمَ الكريم بهجةً كما في قوله ﷿ وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ وقوله اثاقلتم إِلَى الارض أَرَضِيتُم وقوله ثُمَّ كُلِى مِن كُلّ الثمرات وَجِئْتُكَ مِن سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ ونظائرها
{وقال يا أسفى على يُوسُفَ} “'Ve: Ey Yûsuf'a olan hüznüm/hasretim! dedi.'”; Esed (الأسَف), keder ve hasretin en şiddetlisidir. Onu nefsine izafe etmiştir; elif harfi ise yâ'dan bedeldir. Ona seslenerek: “Ey kederim, gel, işte senin vaktindir!” demiştir. Yaşanan hadise iki kardeşinin birden musibeti olduğu halde sadece Yûsuf'a eseflenmesi; onun acısının bütün musibetlerin esası olması, aradan uzun zaman geçmesine rağmen onun yanında hep taze kalması ve kalbinin derinliklerini kuşatıp asla unutamaması sebebiyledir. Bir de o ikisinin hayatta olduğuna kesin inandığı, bulundukları yeri bildiği ve geri döneceklerini umduğu içindir. Yûsuf'a gelince; onun hakkında Allah Teâlâ'nın rahmeti ve lütfundan başka umut zincirini harekete geçirecek hiçbir şey yoktu. Haberde şöyle buyrulmuştur: “Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ümmeti müstesna, hiçbir ümmete 'İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn' [sözü] verilmemiştir. Görmez misin Ya'kûb'a o musibet isabet ettiğinde istircâda bulunmamış (bu sözü söylememiş), söyleyeceğini söylemiştir.” 'Esed' (الأسَف) ile 'Yûsuf' (يُوسُف) lafızları arasındaki cinas, tıpkı Yüce Allah'ın “Ve onlar hem ondan menederler hem de ondan uzaklaşırlar”, “Yere çakılıp kaldınız, razı mı oldunuz?”, “Sonra her türlü meyveden ye” ve “Sana Sebe'den kesin bir haber getirdim” buyruklarında ve benzerlerinde olduğu gibi, bu yüce nazma ayrı bir güzellik katmaktadır.
{وابيضت عَيْنَاهُ مِنَ الحزن} الموجبِ للبكاء فإن العَبْرة إذا كثُرت محقَت سوادَ العين وقلبتْه إلى بياض كدِر قيل قد عميَ بصرُه وقيل كان يدرك إدراكاً ضعيفاً روي أنه ما جفّت عينا يعقوبَ من يوم فراقِ يوسفَ إلى حين لقائه ثمانين عاماً وما على وجه الأرض أكرمُ على الله ﷿ من يعقوبَ ﵇ وعن رسول الله ﷺ أنه سأل جبريلَ ﵇ ما بلغ من وجد يعقوبَ عليه السلام
{وابيضت عَيْنَاهُ مِنَ الحزن} “'Ve kederden gözlerine ak düştü'”; ağlamayı gerektiren kederden ötürü. Zira gözyaşı çoğaldığında gözün siyahlığını siler ve onu bulanık bir beyazlığa çevirir. Gözlerinin tamamen kör olduğu söylenmiştir; zayıf bir şekilde gördüğü de söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre Yûsuf'un ayrıldığı günden kavuştuğu güne kadar seksen yıl boyunca Ya'kûb'un gözleri kurumamıştır; oysa yeryüzünde Allah (azze ve celle) katında Ya'kûb (aleyhisselâm)'dan daha değerli hiç kimse yoktu. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den rivayet edildiğine göre o, Cebrâîl (aleyhisselâm)'a: “Ya'kûb (aleyhisselâm)'ın Yûsuf'a duyduğu keder ve hasret ne mertebeye ulaşmıştı?” diye sormuş;
يوسف الآية (٨٥ ٨٧) على يوسف قال وجْدَ سبعين ثكلى قال فَمَا كَانَ لَهُ مِن الأجر قال أجرُ مائةِ شهيد وما ساء ظنُّه بالله ساعةً قط وفيه دليلٌ على جواز التأسف والبكاءِ عند النوائبِ فإن الكفَّ عن ذلك مما لا يدخل تحت التكليف فإنه قل من يملك نفسه عند الشدائد ولقد بكى رسول الله ﷺ على ولده آبراهيمَ وقال القلبُ يحزن والعين تدمَع ولا نقول ما يُسخِط الربَّ وإنا عليك يا إبراهيمُ لمحزونون وإنما الذي لا يجوز ما يفعله الجهلةُ من الصياح والنياحة ولطْمِ الخدودِ والصدور وشقِّ الجيوبِ وتمزيقِ الثياب وعن النبيِّ ﷺ أنه بكى على ولد بعضِ بناتِه وهو يجود بنفسه فقيل يا رسول الله تبكي وقد نَهَيتنا عن البكاء فقال ما نهيتهم عن البكاء وإنما نهيتُكم عن صورتين أحمقين صوتٍ عند الفرَح وصوت عند الترَح
o da: “Evladını kaybetmiş yetmiş annenin kederine” demiştir. “Peki onun mükâfatı ne kadardı?” buyurunca, “Yüz şehit sevabı idi; üstelik bir an olsun Allah'a karşı hüsnüzannını bozmadı” demiştir. Bunda musibetler karşısında kederlenmenin ve ağlamanın caiz olduğuna dair bir delil vardır; zira bundan geri durmak mükellefiyet (sorumluluk) dairesine girmez; nitekim şiddetli musibetler anında nefsine hâkim olabilen pek azdır. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de oğlu İbrâhim için ağlamış ve “Kalp hüzünlenir, göz yaşarır; fakat biz Rabbimizin razı olmayacağı söz söylemeyiz. Ey İbrâhim, biz senin ayrılığınla gerçekten mahzunuz!” buyurmuştur. Caiz olmayan şey ise sadece cahillerin yaptığı bağırmak, feryat edip ağıt yakmak, yanakları ve göğsü dövmek, yakaları yırtmak ve elbiseleri parçalamaktır. Yine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den rivayet edildiğine göre, kızlarından birinin can çekişmekte olan çocuğu üzerine ağlamıştı da: “Ey Allah'ın Resûlü, bizi ağlamaktan menettiğin halde ağlıyor musun?” denilince, “Ben sizi ağlamaktan menetmedim; ancak iki ahmak sesten menettim: Sevinç anındaki [taşkınlık] sesi ile musibet anındaki [feryat] sesi” buyurmuştur.
{فَهُوَ كَظِيمٌ} مملوءٌ من الغيظ على أولاده مُمسِكٌ له في قلبه لا يُظهره فعيل بمعنى مفعول بدليل قوله تعالى وَهُوَ مَكْظُومٌ من كظمَ السِّقاءَ إذا شده على ملئه أو بمعنى فاعل كقوله والكاظمين الغيظ من كظم الغيظَ إذا اجترعه وأصله كظم البعيرُ جِرَّتَه إذا ردها في جوفه
{فَهُوَ كَظِيمٌ} “'Artık o, yutkunup duran / kahrını içine gömen biriydi.'”; çocuklarına karşı öfkeyle dolu, öfkesini kalbinde tutup dışa vurmayan demektir. Allah Teâlâ'nın {وَهُوَ مَكْظُومٌ} buyruğunun delaletiyle bu, mef'ûl anlamında fâîldir (kederle doldurulmuş); “su kırbası dolunca ağzı bağlandı” anlamındaki deyimden gelir. Yahut {والكاظمين الغيظ} buyruğundaki gibi fâil anlamındadır; “öfkesini yuttu” ifadesinden gelir. Aslı ise devenin gevişini kursağına geri göndermesi demektir.
{قَالُواْ تَالله تَفْتَأُ} أي لا تفتأ ولا تزال
{قَالُواْ تَالله تَفْتَأُ} “'Dediler ki: Allah'a yemin olsun ki sen hâlâ...'”; yani dilinden düşürmüyorsun, durmaksızın,
{تَذْكُرُ يُوسُفَ} تفجّعاً عليه فحذف حرف النفي كما في قوله ... فَقُلْتُ يَمينُ الله أَبْرَحُ قَاعِداً ...
{تَذْكُرُ يُوسُفَ} “'Yûsuf'u anıp duruyorsun'”; ona yanıp yakılarak. Şu beyitte olduğu gibi nefy harfi hazfedilmiştir: “... Allah'a yemin ettim ki oturup kalmayacağım / durmadan oturacağım ...”
لعدم الالتباس بالإثبات فإن القسمَ إذا لم يكن معه علامةُ الإثبات يكون على النفي البتةَ
Çünkü olumlu manayla karışma ihtimali yoktur; zira yeminle birlikte olumluluk alameti bulunmadığında mana kesinlikle olumsuzluk bildirir.
{حتى تَكُونَ حَرَضاً} مريضاً مُشْفياً على الهلاك وقيل الحَرضُ مَنْ أذابه هم أو مرض وهو في الأصل مصدرٌ ولذلك لا يؤنث ولا يثنى ولا يجمع والنعت منه بالكسر كدنِف وقد قرىء به وبضمتين كجُنُب وغَرِب
{حتى تَكُونَ حَرَضاً} “'Sonunda eriyip tükeneceksin'”; helakın eşiğine gelmiş bir hasta [olacaksın]. Harad (الحَرض); kederin veya hastalığın erittiği kimsedir, denilmiştir. Aslında bu bir masdardır; bu sebeple müennes, tesniye veya cemi yapılmaz. Ondan türeyen sıfat ise “دنِف” (denif) gibi kesre iledir. Nitekim bu şekilde okunduğu gibi “جُنُب” ve “غَرِب” gibi iki damme ile de okunmuştur.
{أَوْ تَكُونَ مِنَ الهالكين} أي الميتين
{أَوْ تَكُونَ مِنَ الهالكين} “'Yahut ölüp gidenlerden olacaksın.'”; yani ölenlerden.
{قَالَ إِنَّمَا أَشْكُو بَثّى} البثّ أصعبُ الهم الذي لا يصبر عليه صاحبُه فيبثّه إلى الناس أي ينشره فكأنهم قالوا له ما قالوا بطريق التسلية والإشكاءِ فقال لهم إني لا أشكو ما بي إليكم أو إلى غيركم حتى تتصدّوا لتسليتي وإنما أشكو همي
{قَالَ إِنَّمَا أَشْكُو بَثّى} “'Dedi ki: Ben dayanılmaz kederimi...'”; Bess (البثّ); sahibinin dayanamayıp insanlara yaydığı, açığa vurduğu en şiddetli kederdir. Sanki onlar teselli etmek ve şikâyetini gidermek maksadıyla ona o sözleri söylemişler, o da kendilerine: “Ben bendeki bu hali size veya bir başkasına şikâyet etmiyorum ki beni teselli etmeye kalkışasınız; ben ancak kederimi,
{وَحُزْنِى إِلَى الله} تعالى ملتجئاً إلى جنابه متضرِّعاً لدى بابه في دفعه وقري بفتحتين وضمتين
{وَحُزْنِى إِلَى الله} “'Ve hüznümü yalnız Allah'a arz ederim'”; O'nun yüce katına sığınarak ve bu hüznü gidermesi için O'nun kapısında yalvararak [şikâyet ederim], demiştir. [Hüzn kelimesi] iki fetha ve iki damme ile de okunmuştur.
{وَأَعْلَمُ مِنَ الله ما لا تعلمون} من لطفه ورحمته فأرجو أن يرحمني ويلطُفَ بي ولا يُخيِّب رجائي أو أعلمَ وحياً أو إلهاماً من جهته ما لا تعلمون من حياة يوسف قيل رأى ملكَ الموتِ في المنام فسأله عنه فقال هو حي وقيل علم من رؤيا يوسف ﵇ أنه سيخرّ له أبواه وإخوتُه سجّداً
{وَأَعْلَمُ مِنَ الله ما لا تعلمون} “'Ve ben Allah'tan sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim.'”; O'nun lütfundan ve merhametinden [bildiklerim var]; dolayısıyla bana merhamet edip lütufta bulunacağını ve ümidimi boşa çıkarmayacağını umuyorum. Yahut “Yûsuf'un hayatta olduğuna dair O'nun katından vahiyle veya ilhamla sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum” demektir. Denildi ki: Rüyasında ölüm meleğini gördü ve ona Yûsuf'u sordu; o da “O hayattadır” dedi. Ya'kûb (aleyhisselâm)'ın, anne-babası ve kardeşlerinin kendisine secde edeceği yönündeki Yûsuf'un rüyasından bunu bildiği de söylenmiştir.
{يا بني اذهبوا فَتَحَسَّسُواْ} أي تعرّفوا وهو تفعُّلٌ من الحَسّ وقرىء بالجيم من الجسّ وهو الطلب أي تطلبوا
{يا بني اذهبوا فَتَحَسَّسُواْ} “'Ey oğullarım! Gidin de iyice araştırın'”; yani bilgi edinin, durumunu öğrenin. Bu, “الْحَسّ” (duyularla hissetme) kökünden tefe‘‘ul veznindedir. “Cim” harfiyle “الْجَسّ” kökünden de okunmuştur ki bu da aramak, talep etmek demektir; yani “arayın” manasındadır.
{مِن يُوسُفَ وَأَخِيهِ} أي من خبرهما ولم يذكر الثالثِ لأن غَيبته اختياريةٌ لا يعسُر إزالتها
{مِن يُوسُفَ وَأَخِيهِ} “'Yûsuf'u ve kardeşini'”; yani onların haberlerini [araştırın]. Üçüncüyü zikretmedi; zira onun gaybubeti kendi isteğiyledir, ortadan kaldırılması zor değildir.
{وَلَا تيأسوا من رَوْح الله} لا تقنَطوا من فرجه وتنفيسه وقرىء بضم الراء أي من رحمته التي يُحيي بها العبادَ وهذا إرشادٌ لهم إلى بعض ما أُبهم في قولِه وأعلم من الله ما لا
{وَلَا تيأسوا من رَوْح الله} “'Ve Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin.'”; O'nun ferahlığından ve sıkıntıyı gidermesinden ümit kesmeyin. “Râ” harfinin dammesiyle de (rûh) okunmuştur; yani kulları kendisiyle dirilttiği rahmetinden demektir. Bu, onun “Ve ben Allah'tan sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim” sözündeki müphemliğin bir kısmını onlara açıklamaktır.
يوسف آية (٨٨ ٨٩) تَعْلَمُونَ ثم حذرهم عن ترك العمل بموجب نهيه بقوله
Sonra şu buyruğuyla onları nehyinin gereğiyle amel etmeyi terk etmekten sakındırmıştır:
{إنه لا ييأس مِن رَّوْحِ الله إِلَاّ القوم الكافرون} لعدم علمِهم بالله تعالى وصفاتِه فإن العارفَ لا يقنط في حالٍ من الأحوالِ
{إنه لا ييأس مِن رَّوْحِ الله إِلَاّ القوم الكافرون} “'Çünkü kâfirler topluluğundan başkası Allah'ın rahmetinden ümit kesmez.'”; Allah Teâlâ'yı ve sıfatlarını bilmedikleri için. Zira arif olan kimse hiçbir hal ve şartta ümidini kesmez.
{فَلَمَّا دَخَلُواْ عَلَيْهِ} أي على يوسف بعد ما رجعوا إلى مصر بموجب أمرِ أبيهم وإنما لم يُذكر ذلك إيذاناً بمسارعتهم ألى مَا أُمروا بهِ وإشعاراً بأن ذلك أمرٌ محققٌ لا يفتقر إلى الذكر والبيان
{فَلَمَّا دَخَلُواْ عَلَيْهِ} “'Bunun üzerine onun yanına girdiklerinde'”; yani babalarının emri gereğince Mısır'a döndükten sonra Yûsuf'un huzuruna vardıklarında. Bunun [dönüş kısımlarının] zikredilmemesi, emrolundukları şeye hemen koştuklarını bildirmek ve bunun zikre ve beyana ihtiyaç duymayacak kadar kesin bir durum olduğunu hissettirmek içindir.
{قالوا يا أيها العزيز} أي الملكُ القادرُ المتمنع
{قالوا يا أيها العزيز} “'Dediler ki: Ey Azîz!'”; yani ey kudretli ve ulaşılamaz hükümdar!
{مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضر} الهُزالُ من شدة الجوع
{مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضر} “'Bize ve ailemize darlık ve sıkıntı dokundu'”; şiddetli açlıktan ileri gelen zayıflık ve perişanlık.
{وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُّزْجَاةٍ} مدفوعةٍ يدفعها كلُّ تاجر رغبةً عنها واحتقاراً لها من أزجَيتُه إذا دفعتُه وطردتُه والريحُ تزجي السحابَ قيل كانت بضاعتُهم من متاع الأعراب صوفاً وسمناً وقيل الصنوبرَ وحبةَ الخضراء وقيل سُويقُ المُقْل والأقِطُ وقيل دراهمَ زيوفاً لا تؤخذ إلا بوضيعة وإنما قدّموا ذلك ليكون ذريعةً إلى إسعاف مرامهم ببعث الشفقةِ وهز العطفُ والرأفة وتحريكُ سلسلة المرحمة ثم قالوا {فَأَوْفِ لَنَا الكيل} أي أتممْه لنا {وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا} بردّ أخينا إلينا قاله الضحاك وابن جريج وهو الأنسبُ بحالهم نظراً إلى أمر أبيهم أو بالإيفاء أو بالمسامحة وقَبول المُزجاة أو بالزيادة على ما يساويها تفضلاً وإنما سمَّوه تصدقاً تواضعاً أو أرادوا التصدقَ فوق ما يعطيهم بالثمن بناء على اختصاص حُرمة الصدقة بنبينا ﷺ وإنما لم يبدءوا بما أُمروا به استجلاباً للرأفة والشفقة ليبعثوا بما قدّموا من رقة الحالِ رقةَ القلب والحنُوَّ على أن ما ساقوه كلامٌ ذو وجهين فإن قولهم وتصدّق علينا
{وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُّزْجَاةٍ} “'Ve değersiz / az bir sermaye ile geldik'”; rağbet edilmeyip hakir görüldüğü için her tüccarın geri çevirdiği, savdığı [bir sermaye]. Bir şeyi itip uzaklaştırdığında kullanılan “أزجيته” ifadesinden gelir; rüzgârın bulutu sürmesi gibi. Onların sermayesinin yün ve sadeyağ gibi bedevi eşyalarından olduğu; fıstık çamı ve menengiç olduğu; mukl unu ve kurutulmuş yoğurt (keş) olduğu; yahut ancak değerinin altında kabul edilen kalp/düşük ayarlı dirhemler olduğu söylenmiştir. Bunu, şefkat uyandırıp merhamet ve acıma duygularını harekete geçirerek maksatlarına ulaşmaya bir vesile olsun diye öne sürdüler. Sonra dediler ki: {فَأَوْفِ لَنَا الكيل} “'Bize ölçeği tam tut'”; yani onu bize eksiksiz ver. {وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا} “'Ve bize sadaka ver / lütufta bulun'”; kardeşimizi bize geri vererek [bize lütufta bulun]. Bunu Dahhâk ve İbn Cüreyc söylemiştir ve babalarının emri dikkate alındığında onların durumuna en uygun olanı da budur. Yahut ölçüyü tam vermekle, ya da müsamaha gösterip değersiz sermayeyi kabul etmekle, yahut bir lütuf olarak sermayenin değerinden fazlasını vermekle [bize lütufta bulun]. Sadakanın haram kılınmasının bizim Peygamberimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e mahsus olmasından hareketle, bunu tevazu göstererek sadaka diye isimlendirmişlerdir; yahut bedel karşılığı verdiklerinin üzerinde fazladan bir sadaka kastetmişlerdir. Merhamet ve şefkat celbetmek, öne sürdükleri acınası halleriyle kalp inceliği ve şefkat uyandırmak için söze asıl emrolundukları hususla başlamamışlardır. Kaldı ki onların serdettiği bu söz iki manaya gelebilecek bir ifadedir; zira onların “Ve bize sadaka ver” sözü,
{إِنَّ الله يَجْزِى المتصدقين} يحتمل الحملَ على المحملين فلعله ﵇ حمله على المحمل الأول ولذلك
{إِنَّ الله يَجْزِى المتصدقين} “'Şüphesiz Allah sadaka verenleri mükâfatlandırır.'” [cümlesiyle birleşince] iki manaya da hamledilebilir. Belki de Yûsuf (aleyhisselâm) bunu birinci manaya (kardeşlerinin iadesi talebine) hamletmiştir; bu sebepledir ki,
{قَالَ} مجيباً عما عرّضوا به وضمّنوه كلامَهم من طلب ردِّ أخيهم
{قَالَ} “'Dedi ki'”; onların üstü kapalı ima ettikleri ve kardeşlerinin geri verilmesi yönündeki taleplerini içeren sözlerine cevap olarak,
{هَلْ علمتم ما فعلتم بيوسف وَأَخِيهِ} وكان الظاهرُ أن يتعرضَ لما فعلوا بأخيه فقط وإنما تعرض لما فعلوا بيوسف لاشتراكهما في قوع الفعلِ عليهما فإن المراد بذلك إفرادُهم له عن يوسف وإذلالُه بذلك حتى كان لا يستطيع أن يكلمهم إلا بعجز وذِلةٍ أي هل تُبتم عن ذلك بعد علمِكم بقبحه فهو سؤالٌ عن الملزوم والمرادُ لازمُه
{هَلْ علمتم ما فعلتم بيوسف وَأَخِيهِ} “'Yûsuf'a ve kardeşine ne yaptığınızı bildiniz mi?'”. Zahir olan, sadece kardeşine yaptıklarına değinmesi idi; Yûsuf'a yaptıklarına da değinmesi, fiilin her ikisinin de üzerine vuku bulmasındaki ortaklık sebebiyledir. Zira bununla kastedilen, onu Yûsuf'tan ayırmaları ve bu sebeple onu zillete düşürmeleridir; öyle ki onlarla ancak acziyet ve zillet içinde konuşabiliyordu. Yani “Çirkinliğini bildikten sonra bundan tövbe ettiniz mi?” demektir; bu, melzûmu sorup lâzımını kastetmektir.
{إِذْ أَنتُمْ جاهلون} بقبحه فلذلك أقدمتم على ذلك أو جاهلون عاقبتَه وإنما قاله نصحاً لهم وتحريضاً على التوبة وشفقةً عليهم لمّا رأى عجزَهم وتمسكنَهم لا معاتبةً وتثريباً ويجوز أن يكون هذا الكلام منه ﵇ منقطعاً عن كلامهم وتنبيهاً لهم على ما هو حقُّهم ووظيفتهم من الإعراض عن جميع المطالب والتمحضِ في طلب بنيامين بل يجوز أن يقف ﵇ بطريق الوحي أو الإلهام على وصية أبيه وإرسالِه إياهم للتحسس منه ومن أخيه فلما رآهم قد اشتغلوا عن ذلك قال ما قال وقيل أعطَوه كتابَ يعقوبَ ﵇ وقد كتب فيه كتابٌ من يعقوبَ إسرائيلَ اللَّهِ ابنِ إسحق ذبيحِ الله بن إبراهيمَ خليل الله إلى عزيز مصرَ أما بعد فإنا أهلُ بيتٍ موكلٍ بنا البلاءُ أما جدّي فشُدت يده ورجلاه فرُمي به في النار فنجّاه الله تعالى وجعلت له برداً وسلاماً وأما أبي فوضع السكين
{إِذْ أَنتُمْ جاهلون} “'Sizler cahillik ederken?'”; onun çirkinliğini bilmezken; bu yüzden buna cüret ettiniz; yahut akıbetinden habersizken. Bunu, onların acziyetini ve düşkünlüğünü görünce kınama ve başa kakma maksadıyla değil, onlara nasihat etmek, tövbeye teşvik etmek ve kendilerine acıdığı için söylemiştir. Bu sözün, Yûsuf (aleyhisselâm) tarafından onların sözünden bağımsız olarak ve bütün diğer isteklerden yüz çevirip sırf Bünyâmin'i aramaya odaklanmaktan ibaret olan asıl vazifelerini ve üzerlerine düşen hakkı onlara hatırlatmak üzere söylenmiş olması da caizdir. Hatta Yûsuf (aleyhisselâm)'ın vahiy veya ilham yoluyla babasının vasiyetine ve kendisiyle kardeşini araştırsınlar diye onları gönderdiğine vâkıf olması, onların ise bundan gafil olup başka şeylerle meşgul olduklarını görünce bu sözü söylemiş olması da caizdir. Denildi ki: Ona Ya'kûb (aleyhisselâm)'ın mektubunu verdiler; mektupta şöyle yazıyordu: “Allah'ın İsrâil'i, Allah'ın kurbanlığı İshâk'ın oğlu, Allah'ın Halîl'i İbrâhim'in oğlu Ya'kûb'dan Mısır Azîzi'ne: İmdi, bizler musibetin yakasını bırakmadığı bir ev halkıyız. Dedemin elleri ve ayakları bağlanıp ateşe atıldı da Allah Teâlâ onu kurtardı ve ateşi ona serinlik ve esenlik kıldı. Babamın ise boğazlanmak üzere ensesine bıçak konuldu da
يوسف آية (٩٠ ٩١ ٩٢) على قفاه ليُقتل ففداه الله تعالى وأما أنا فكان لي ابنٌ وكان أحبَّ أولادي إلىّ فذهب به إخوتُه إلى البرية ثم أتَوْني بقميصه ملطخاً بالدم فقالوا قد أكله الذئبُ فذهبت عيناي من بكائي عليه ثم كان لي ابنٌ وكان أخاه من أمه وكنت أتسلى به فذهبوا به ثم رجعوا وقالوا إنه سرَق وأنك حبستَه وإنا أهلُ بيت لا نسرِق ولا نلد سارقاً فإن رددتَه عليَّ وإلا دعوتُ عليك دعوةً تُدرك السابعَ من ولدَك والسلام فلما قرأه لم يتمالكْ وعيل صبرُه فقال لهم ما قال وقيل لما قرأه بكى وكتب الجواب اصبِر كما صبروا تظفرْ كما ظفِروا
Allah Teâlâ onu feda [edilen bir kurbanlık] ile kurtardı. Bana gelince; bir oğlum vardı ve çocuklarımın bana en sevgilisiydi; kardeşleri onu kıra götürdüler, sonra bana kana bulanmış gömleğini getirip 'Onu kurt yedi' dediler; onun için ağlamaktan gözlerim gitti. Sonra onun aynı anneden bir kardeşi vardı; onunla teselli bulurdum. Onu da alıp götürdüler, sonra dönüp onun hırsızlık ettiğini ve senin onu alıkoyduğunu söylediler. Oysa biz hırsızlık etmeyen ve hırsız doğurmayan bir ev halkıyız. Şayet onu bana geri verirsen [ne âlâ], aksi takdirde sana öyle bir beddua ederim ki yedinci göbekten çocuğuna kadar ulaşır. Vesselâm.” Yûsuf mektubu okuyunca kendine hâkim olamadı, sabrı tükendi ve onlara o sözleri söyledi. Mektubu okuyunca ağladığı ve “Onların sabrettiği gibi sabret ki onların kazandığı gibi zafer kazanasın” şeklinde cevap yazdığı da söylenmiştir.
{قالوا أئنك لأَنتَ يُوسُفُ} استفهامُ تقريرٍ ولذلك أكدوه بأن واللام قالوه استغراباً وتعجباً وقرىء إنك بالإيجاب قيل عرفوه بروائه وشمائله حين كلمهم به وقيل تبسم فعرفوه بثناياه وقيل رفع التاجَ عن رأسه فرأوا علامةً بقَرنه تشبه الشامة البيضاء وكان لسارةَ ويعقوبَ مثلُها وقرىء أئنك أو أنت يوسف على معنى أئنك يوسف أو أنت يوسف فحُذف الأولُ لدِلالة الثاني عليه وفيه زيادةُ استغراب
{قالوا أئنك لأَنتَ يُوسُفُ} “'Yoksa gerçekten sen, sen Yûsuf musun? dediler.'”; ikrar ettirme (takrir) istifhamıdır; bu yüzden 'inne' ve 'lâm' ile tekit etmişlerdir. Bunu hayret ve şaşkınlık içinde söylemişlerdir. Olumlu cümle olarak “إِنَّكَ” (şüphesiz sen) şeklinde de okunmuştur. Kendilerine bu sözleri söyleyince onu endamından ve simasından tanıdıkları söylenmiştir. Tebessüm ettiği ve ön dişlerinden tanıdıkları da söylenmiştir. Başından tacı kaldırdığı ve başında beyaz bir bene benzeyen bir alamet gördükleri, aynısının Sâre ile Ya'kûb'da da bulunduğu söylenmiştir. “أئنك أو أنت يوسف” şeklinde de okunmuştur; yani “Sen Yûsuf musun, yoksa sen Yûsuf musun?” manasında olup ikincisi birincisine delalet ettiği için birincisi hazfedilmiştir; bunda daha fazla bir hayret ve şaşkınlık vardır.