{قَالَ أَنَاْ يوسف} جوابا عن مسئلتهم وقد زاد عليه قوله
{قَالَ أَنَاْ يوسف} “Ben Yûsuf'um! dedi”; onların sorusuna bir cevaptır. Buna şu sözünü de eklemiştir:
{وهذا أَخِى} أي من أبويّ مبالغةً في تعريف نفسه وتفخيماً لشأن أخيه وتكملةً لما أفاده قوله هل علمتم ما فعلتم بيوسف وأخيه حسبما يفيده قولُه
{وهذا أَخِى} “Bu da kardeşimdir”; yani ana-baba bir kardeşimdir. Kendisini tanıtmada mübalağa yapmak, kardeşinin şanını yüceltmek ve şu sözünün ifade ettiği üzere, “Yûsuf’a ve kardeşine ne yaptığınızı bildiniz mi?” sözünün ifade ettiği manayı tamamlamak için [böyle demiştir]:
{قَدْ مَنَّ الله عَلَيْنَا} فكأنه قال هل علمتم ما فعلتم بنا من التفريق والإذلالِ فأنا يوسفُ وهذا أخي قد منّ الله علينا بالخلاص عما ابتُلينا به والاجتماعِ بعد الفُرقةِ والعزة بعد الذِلة والأُنس بعد الوحشة ولا يبعُد أنْ يكونَ فيه إشارةٌ إلى الجواب عن طلبهم لرد بنيامين بأنه أخي لا أخوكم فلا وجهَ لطلبكم ثم علل ذلك بطريق الاستئناف التعليلي بقوله
{قَدْ مَنَّ الله عَلَيْنَا} “Doğrusu Allah bize lütufta bulundu”. Sanki şöyle demiştir: Bizi birbirimizden ayırıp zelil etmekle bize ne yaptığınızı bildiniz mi? İşte ben Yûsuf'um, bu da kardeşimdir; Allah, içine düştüğümüz imtihandan kurtarmakla, ayrılıktan sonra bir araya getirmekle, zilletten sonra izzet ve yalnızlıktan sonra ünsiyet vermekle bize lütufta bulundu. Bunda, Bünyâmîn'i geri verme taleplerine “O benim kardeşimdir, sizin kardeşiniz değildir; dolayısıyla bu talebinizin bir gerekçesi yoktur” şeklinde bir cevaba işaret bulunması da uzak bir ihtimal değildir. Sonra bunu, istînâf-ı ta‘lîlî (gerekçe bildiren yeni bir cümle) yoluyla şu sözüyle gerekçelendirmiştir:
{إِنَّهُ مَن يَتَّقِ} أي يفعل التقوى في جميع أحوالِه أو يقِ نفسه عما يوجب سخطَ الله تعالى وعذابه
{إِنَّهُ مَن يَتَّقِ} “Çünkü kim sakınır”; yani her halinde takvayı yerine getirirse veya nefsini Allah Teâlâ'nın gazabını ve azabını gerektirecek şeylerden korursa,
{وَيِصْبِرْ} على المحن أو على مشقة الطاعاتِ أو عن المعاصي التي تستلذها النفس
{وَيِصْبِرْ} “ve sabrederse”; sıkıntılara yahut taatlerin meşakkatine karşı sabreder veya nefsin lezzet aldığı günahlardan uzak durarak sabır gösterirse,
{فَإِنَّ الله لَا يُضِيعُ أَجْرَ المحسنين} أي أجرهم وإنما وُضع المظهرُ موضعَ المضمرِ تنبيهاً على أن المنعوتين بالتقوى والصبر موصوفون بالإحسان
{فَإِنَّ الله لَا يُضِيعُ أَجْرَ المحسنين} “şüphesiz Allah, iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez”; yani onların mükâfatını zayi etmez. Takva ve sabır ile nitelenenlerin muhsin (iyilik eden) vasfını taşıdıklarına dikkat çekmek amacıyla zamir yerine açık isim (muhsinler) getirilmiştir.
{قَالُواْ تالله لَقَدْ اثَرَكَ الله عَلَيْنَا} اختارك وفضلك علينا بما ذكرت من النعوت الجليلة
{قَالُواْ تالله لَقَدْ اثَرَكَ الله عَلَيْنَا} “Dediler ki: 'Allah'a yemin olsun, hakikaten Allah seni bize üstün kıldı'”; zikrettiğin o yüce vasıflarla seni seçti ve bize üstün kıldı.
{وَإِن كُنَّا} وإن الشأن كنا
{وَإِن كُنَّا} “Gerçek şu ki bizler idik”; şan ve durum şu ki biz,
{لخاطئين} لمتعمِّدين للذنب إذ فعلنا بك ما فعلنا ولذلك أعزك وأذلنا وفيه إشعارٌ بالتوبة والاستغفار ولذلك
{لخاطئين} “gerçekten hata edenlermişiz”; sana o yaptıklarımızı yaparken bile bile günah işleyenlermişiz. Bundan dolayı [Allah] seni aziz, bizi zelil kıldı. Bu ifadede tövbe ve istiğfara bir işaret vardır ve bu sebeple [Yûsuf şöyle demiştir]:
{قَالَ لَا تَثْرَيبَ} أي لا عتْبَ ولا تأنيب
{قَالَ لَا تَثْرَيبَ} “[Yûsuf] dedi ki: 'Kınama yoktur'”; yani hiçbir kınama ve başa kakma yoktur,
{عَلَيْكُمْ} وهو تفعيل من الثرب وهو الشحمُ الغاشي للكرِش ومعناه إزالته كما أن التجليد إزالةُ الجلد والتقريعُ إزالة القرع لأنه إذا ذهب كان ذلك غايةَ الهُزال فضرب مثلاً للتقريع الذي يذهب بماء الوجوه وقوله عز وعلا
{عَلَيْكُمْ} “size”. Bu kelime; işkembeyi kaplayan iç yağı anlamına gelen Serb (ثَّرْب) kökünden tef'îl babındadır; tıpkı teclid'in deriyi yüzmek, takrî'in kel kabuğunu soymak manasına geldiği gibi, bu da iç yağını gidermek demektir. Zira bu yağ gittiğinde aşırı bir zayıflık meydana gelir. Bu durum, yüzün suyunu/haysiyetini gideren azarlama ve kınamaya darbımesel kılınmıştır. İzzet ve celâl sahibi Allah'ın şu kavli:
{اليوم} منصوب بالتثريب أو بالمقدر خبرا للاأى لا أثر بكم أو لا تثريبَ مستقرٌ عليكم اليوم الذي هو مظنةٌ له فما ظنُّكم بسائر الأيام
{اليوم} “bugün”; “tesrîb” kelimesiyle veya “lâ”nın mahzuf haberiyle mensuptur; yani “Bugün size kınama yapmam” yahut “Kınamanın en muhtemel olduğu bu gün bile üzerinizde yerleşmiş hiçbir kınama yoktur; artık diğer günleri siz düşünün!” demektir.
يوسف الآية (٩٣ ٩٤ ٩٥ ٩٦) أو بقوله
Yûsuf Suresi 93, 94, 95, 96. Ayetler. Yahut şu sözüyle [bağlantılıdır]:
{يَغْفِرَ الله لَكُمْ} لأنه حينئذ صفح عن جريمتهم وعفا عن جريرتهم بما فعلوا من التوبة
{يَغْفِرَ الله لَكُمْ} “Allah sizi bağışlasın”. Çünkü o anda onların tövbe etmeleri sebebiyle suçlarını görmezden gelmiş ve cürümlerini affetmiştir.
{وهو أرحم الراحمين} يغفر الصغائرَ والكبائرَ ويتفضل على التائب بالقَبول ومن كرمه ﵊ إن إخوتَه أرسلوا إليه إنك تدعونا إلى طعامك بكرة وعشيا ونحن نستحي منك بما فرَط منا فيك فقال ﵊ إن أهلَ مصرَ وإن ملكت فيهم كانوا ينظرون إليّ بالعين الأولى ويقولون سبحان من بلّغ عبداً بيع بعشرين درهماً ما بلّغ ولقد شرُفت بكم الآن وعظُمتُ في العيون حيث علم الناسُ أنكم إخوتي وأني من حفدة إبراهيمَ عليه الصَّلاةُ والسَّلامُ
{وهو أرحم الراحمين} “O, merhametlilerin en merhametlisidir”; küçük ve büyük günahları bağışlar, tövbe edene tövbesini kabul ederek lütufta bulunur. Onun (aleyhisselâm) keremindendir ki: Kardeşleri ona, “Sen bizi sabah akşam yemeğine davet ediyorsun, fakat biz senin hakkında ettiğimiz kusurlardan dolayı senden utanıyoruz” diye haber gönderdiler. Bunun üzerine [Yûsuf] (aleyhisselâm) şöyle dedi: “Mısır halkı, ben içlerinde melik olsam da bana o ilk gözle bakıyor ve 'Yirmi dirheme satılan bir kulu bu makama ulaştıran [Allah'ın şanı] ne yücedir!' diyorlardı. İnsanlar sizin benim kardeşlerim olduğumu ve benim İbrâhim (aleyhissalâtü vesselâm)'ın torunlarından olduğumu öğrenince, şimdi sizin sayenizde şereflendim ve gözlerinde büyüdüm.”
{اذهبوا بِقَمِيصِى هذا} قيل هو الذي كان عليه حينئذ وقيل هو القميصُ المتوارَث الذي كان في التعويذ أمره جبريلُ بإرساله إليه وأوحى إليه أن فيحَ ريحِ الجنةِ لا يقع على مبتلىً إلا عُوفي
{اذهبوا بِقَمِيصِى هذا} “Şu gömleğimi götürün”; o sırada üzerinde bulunan gömlek olduğu söylenmiştir. Nuska/muhafaza içinde bulunan [peygamberlerden] tevarüs edilmiş gömlek olduğu da söylenmiştir; Cebrâîl onu [babasına] göndermesini emretmiş ve cennet kokusunun esintisinin bir dertliye isabet ettiğinde mutlaka şifa bulacağını ona vahyetmiştir.
{فَأَلْقُوهُ على وَجْهِ أَبِى يَأْتِ بَصِيرًا} يكن بصيراً أو يأت إليَّ بصيراً وينصره قوله
{فَأَلْقُوهُ على وَجْهِ أَبِى يَأْتِ بَصِيرًا} “onu babamın yüzüne koyun ki görür hale gelsin”; gözü görür olsun veya bana gözü görür olarak gelsin. Şu sözü de bu manayı destekler:
{وَأْتُونِى بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ} أي بأبي وغيره ممن ينتظمه لفظُ الأهل جميعاً من النساء والذراري قيل إنما حمل القميصَ يهوذا وقال أنا أحزنتُه بحمل القميصِ ملطخاً بالدم إليه فأُفرِحه كما أحزنته وقيل حمله وهو حافٍ حاسرٌ من مصر إلى كنعان وبينهما مسيرةُ ثمانين فرسخاً
{وَأْتُونِى بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ} “Ve bütün ailenizle birlikte bana gelin”; yani babamla ve kadınlar ile çocuklar da dâhil olmak üzere aile lafzının kapsadığı herkesle birlikte [gelin]. Gömleği Yehûdâ'nın taşıdığı ve “Ben kana bulanmış gömleği götürerek onu üzmüştüm, şimdi onu üzdüğüm gibi sevindireyim” dediği söylenmiştir. Gömleği Mısır'dan Kenan'a kadar yalınayak ve başı açık taşıdığı ve ikisi arasındaki mesafenin seksen fersah olduğu da söylenmiştir.
{وَلَمَّا فَصَلَتِ العير} خرجت من عريش مصر يقال فصَل من البلدِ فُصُولاً إذا انفصل منه وجاوز حيطانَه وقرأ ابن عباس رضي الله تعالى عنهما انفصل العير
{وَلَمَّا فَصَلَتِ العير} “Kafile [Mısır'dan] ayrılınca”; Mısır'ın Arîş bölgesinden çıktı. Bir kimse bir şehirden ayrılıp surlarını/binalarını aştığında “فَصَلَ مِنَ البَلَدِ فُصُولاً” denir. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) “انْفَصَلَ الْعِيرُ” şeklinde okumuştur.
{قَالَ أَبُوهُمْ} يعقوب ﵊ لمن عنده
{قَالَ أَبُوهُمْ} “Babaları dedi ki”; yani Ya'kûb (aleyhisselâm) yanında bulunanlara şöyle dedi:
{إِنّى لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ} أوجده الله سبحانه ما عبق بالقميص من ريح يوسف من ثمانين فرسخاً حين أقبل به يهوذا
{إِنّى لأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ} “Doğrusu ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum”. Yehûdâ onunla yola çıktığında, Allah Sübhânehu gömleğe sinmiş olan Yûsuf'un kokusunu seksen fersah mesafeden ona hissettirmiştir.
{لَوْلَا أَن تُفَنّدُونِ} أي تنسُبوني إلى الفند وهو الخرفُ وإنكارُ العقل وفسادُ الرأي مِنُ هرمٍ يقال شيخٌ مفنّد ولا يقال عجوزٌ مفنّدة إذ لم تكن في شبيبتها ذاتَ رأي فتُفَنّد في كِبَرها وجواب لولا محذوف أي لصدقتموني
{لَوْلَا أَن تُفَنّدُونِ} “bana bunak demezseniz”; yani beni fened'e nisbet etmezseniz. Fened (الفَنَد), yaşlılıktan kaynaklanan bunama, aklın zaafa uğraması ve görüşün bozulmasıdır. “شَيْخٌ مُفَنَّدٌ” (bunamış ihtiyar) denir; fakat “عَجُوزٌ مُفَنَّدَةٌ” denmez; çünkü kadın gençliğinde isabetli bir re'y sahibi değildi ki yaşlılığında görüşü bozulsun. “Levlâ”nın cevabı mahzuftur; yani “beni tasdik ederdiniz” takdirindedir.
{قَالُواْ} أي الحاضرون عنده
{قَالُواْ} “Dediler ki”; yani yanında bulunanlar,
{تالله إِنَّكَ لَفِى ضلالك القديم} لفي ذهابك عن الصواب قدُماً في إفراط محبتِك ليوسف ولَهجِك بذكره ورجائِك للقائه وكان عندهم أنه قد مات
{تالله إِنَّكَ لَفِى ضلالك القديم} “Allah'a yemin olsun ki sen hâlâ o eski şaşkınlığındasın”; Yûsuf'a olan aşırı sevgin, onu sürekli anıp durman ve ona kavuşma ümidin konusunda öteden beri doğru yoldan sapmış haldesin. Onların zannına göre ise Yûsuf ölmüştü.
{فَلَمَّا أَن جَاء البشير} وهو يهوذا
{فَلَمَّا أَن جَاء البشير} “Müjdeci gelince”; o da Yehûdâ'dır.
{أَلْقَاهُ} أي ألقى البشيرُ القميصَ
{أَلْقَاهُ} “onu koydu”; yani müjdeci gömleği koydu,
{على وجهه} أي وجهه يعقوب أو ألقاه يعقوبُ على وجه نفسه
{على وجهه} “onun yüzüne”; yani Ya'kûb'un yüzüne [koydu] yahut Ya'kûb onu kendi yüzüne koydu.
{فارتد} عاد
{فارتد} “hemen dönüverdi”; geri döndü,
{بَصِيراً} لما انتعش فيه من القوة
{بَصِيراً} “görür hale”; onda canlanan kuvvet sebebiyle [gözleri açıldı].
{قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَّكُمْ} يعني قولَه إني لأجد ريحَ يوسف فالخطابُ لمن كان عنده بكنعان أو قولَه ولا تيأسوا من رَوْح الله فالخطابُ لبنيه وهو الأنسب بقوله
{قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَّكُمْ} “[Ya'kûb] dedi ki: 'Ben size dememiş miydim?'”; yani “Doğrusu ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum” sözünü kastetmektedir ve bu hitap Kenan'da yanında bulunanlaradır; yahut “Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin” sözünü kastetmektedir ki bu hitap oğullarınadır ve şu sözüne daha uygundur:
{إِنّى أَعْلَمُ من الله ما لا تعلمون}
{إِنّى أَعْلَمُ من الله ما لا تعلمون} “Doğrusu ben Allah tarafından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum”.
يوسف الآية (٩٧ ٩٨ ٩٩) فإن مدارَ النهي المذكورِ إنما هو العلمُ الذي أوتي يعقوبُ من جهة الله سبحانه وعلى هَذا يجوزُ أنْ يكون هذا مقولَ القولِ أي ألم أقل لكم حين أرسلتكم إلى مصرَ وأمرتُكم بالتحسس ونهيتُكم عن اليأس من رَوْح الله تعالى وأعلم من الله ما لا تعلمون من حياة يوسف ﵊ روي أنه سأل البشيرَ كيف يوسف فقال هو ملِكُ مصرَ قال ما أصنع بالمُلك على أي دينٍ تركتَه قال على دين الإسلام قال الآن تمت النِّعمة
Yûsuf Suresi 97, 98, 99. Ayetler. Çünkü zikredilen nehyin dayanağı, ancak Ya'kûb'a Allah Sübhânehu tarafından verilen ilimdir. Buna göre bu cümlenin, mekvlü'l-kavl (söylenen söz) olması caizdir; yani “Sizi Mısır'a gönderdiğimde, araştırmanızı emrettiğimde, Allah Teâlâ'nın rahmetinden ümit kesmeyi yasakladığımda ve Yûsuf (aleyhisselâm)'ın hayatta olduğuna dair Allah'tan sizin bilmediğiniz şeyleri bildiğimi size söylememiş miydim?” demektir. Rivayet edildiğine göre Ya'kûb müjdeciye “Yûsuf ne haldedir?” diye sormuş, o da “Mısır'ın melikidir” demiştir. Bunun üzerine: “Mülkü ne yapayım? Onu hangi din üzere bıraktın?” diye sormuş; “İslam dini üzere” cevabını alınca: “İşte şimdi nimet tamamlandı!” demiştir.
{قَالُواْ يَا أَبَانَا استغفر لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خاطئين} ومن حق من اعترف بذنبه أن يُصفح عنه ويُستغفرَ له فكأنهم كانوا على ثقة من عفوه ﵊ ولذلكَ اقتصروا على استدعاء الاستغفار وأدرجوا ذلك في الاستغفار
{قَالُواْ يَا أَبَانَا استغفر لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خاطئين} “Dediler ki: 'Ey babamız! Bizim için günahlarımızın bağışlanmasını dile; çünkü biz gerçekten hata edenler idik'”. Günahını itiraf edenin hakkı, hoş görülmek ve kendisi için istiğfar edilmektir. Sanki onlar onun (aleyhisselâm) affedeceğinden emin idiler; bu yüzden sadece istiğfar talebinde bulunmakla yetindiler ve bunu istiğfarın içine dâhil ettiler.
{قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبّى إِنَّهُ هُوَ الغفور الرحيم} وهذا مُشعرٌ بعفوه قيل أخّر الاستغفارَ إلى وقت السحر وقيل إلى ليلة الجمعة ليتحرّى به وقت الإجابة وقيل أخّره إلى أن يستحِلَّ لهم من يوسف ﵊ أو يعلم أنه قد عفا عنهم فإن عفوَ المظلوم شرطُ المغفرة ويعضُده أنه روي عنه أنه استقبل القِبلة قائماً يدعو وقام يوسفُ خلفه يؤمّن وقاموا خلفَهما أذلةً خاشعين عشرين سنة حتى بلغ جهدَهم وظنوا أنها الهلكة نزل جبريل ﵊ فقال إن الله قد أجاب دعوتَك في ولدك وعقد مواثيقهم بعدك على النبوة فإن صح ثبتت نبوتُهم وإن ما صدر عنهم إنما صدر قبل الاستنباء وقيل المرادُ الاستمرارُ على الدعاء فقد روي أنه كان يستغفر كلَّ ليلةِ جمعةٍ في نيّف وعشرين سنة وقيل قام إلى الصلاة في وقت السحر فلما فرَغ رفع يديه فقال اللهم اغفِرْ لي جزَعي على يوسف وقلةَ صبري عنه واغفِر لولدي ما أتوا إلى أخيهم فأوحى الله إليه أن الله قد غفر لك ولهم أجمعين
{قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبّى إِنَّهُ هُوَ الغفور الرحيم} “[Ya'kûb] dedi ki: 'Rabbimden sizin için bağışlanma dileyeceğim. Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir'”. Bu ifade onun affettiğine işaret etmektedir. İstiğfarı seher vaktine tehir ettiği söylenmiştir; duanın kabul vaktini kollamak için cuma gecesine ertelediği de söylenmiştir. Yûsuf (aleyhisselâm)'dan onlar adına helallik isteyinceye veya onun kendilerini affettiğini bilinceye kadar tehir ettiği de söylenmiştir; zira mazlumun affı, mağfiretin şartıdır. Bunu şu rivayet de destekler: Ya'kûb kıbleye dönüp ayakta dua etmiş, Yûsuf arkasında durup “âmin” demiş, kardeşleri de onların arkasında yirmi yıl boyunca zelil ve huşû içinde durmuşlardır. Nihayet takatleri tükenip helak olacaklarını sandıkları anda Cebrâîl (aleyhisselâm) inmiş ve “Allah senin evlatların hakkındaki duanı kabul etti ve senden sonra peygamberlik üzere onların ahitlerini bağladı” demiştir. Eğer bu rivayet sahih ise, onların nübüvveti sabittir ve onlardan sadır olan şeyler ancak peygamberlik verilmeden önce meydana gelmiştir. Bir görüşe göre ise murat, duaya devam etmektir; nitekim onun yirmi küsur yıl boyunca her cuma gecesi istiğfar ettiği rivayet edilmiştir. Bir rivayete göre de seher vaktinde namaza kalkmış, namazı bitirince ellerini kaldırıp: “Allahım! Yûsuf'a olan feryadımı ve ona karşı sabrımın azlığını bağışla, çocuklarımın da kardeşlerine yaptıklarını bağışla” diye dua etmiş; bunun üzerine Allah ona: “Şüphesiz Allah seni de onların hepsini de bağışladı” diye vahyetmiştir.
{فَلَمَّا دَخَلُواْ على يُوسُفَ} روي أنه وجّه يوسفُ إلى أبيه جَهازاً ومائتي راحلةٍ ليتجهز إليه بمن معه فاستقبله يوسفُ والملكُ في أربعة آلاف من الجند والعُظماء وأهلِ مصرَ بأجمعهم فتلقوا يعقوب ﵊ وهو يمشي متوكئاً على يهوذا فنظر إلى الخيل والناس فقال يا يهوذا أهذا فرعونُ مصرَ قال لا بل ولدُك فلما لقيه قال ﵊ السلامُ عليك يا مذهبَ الأحزان وقيل قال له يوسف يا أبت بكَيتَ عليّ حتى ذهب بصرُك ألم تعلم أن القيامةَ تجمعنا فقال بلى ولكني خشِيتُ أن يسلَبَ دينُك فيُحالَ بيني وبينك وقيل إن يعقوبَ وولدَه دخلوا مصرَ وهم اثنان وسبعون ما بين رجلٍ وامرأةٍ وكانوا حين خرجوا مع موسى ستَّمائةِ ألفٍ وخمسَمائةٍ وبضعةً وسبعين رجلاً سوى الذرية والهرمى وكانت الذريةُ ألفَ ألفٍ ومائتي ألف
{فَلَمَّا دَخَلُواْ على يُوسُفَ} “Yûsuf'un huzuruna girdikleri zaman”. Rivayet edildiğine göre Yûsuf, yanındakilerle birlikte hazırlanıp kendisine gelsin diye babasına yol azığı ve iki yüz binek hayvanı göndermiştir. Yûsuf ve melik; dört bin asker, devlet ricali ve bütün Mısır halkıyla birlikte onu karşılamaya çıkmışlardır. Yehûdâ'ya yaslanarak yürüyen Ya'kûb (aleyhisselâm)'ı karşıladılar. Ya'kûb atlara ve insanlara bakıp: “Ey Yehûdâ! Bu Mısır'ın firavunu mu?” dedi. O da “Hayır, senin oğlundur” cevabını verdi. Onunla karşılaşınca [Ya'kûb] (aleyhisselâm): “Selam sana ey hüzünleri gideren!” dedi. Denildi ki Yûsuf ona: “Babacığım! Benim için o kadar ağladın ki gözlerin gitti; kıyametin bizi bir araya getireceğini bilmiyor muydun?” dedi. Ya'kûb: “Evet biliyordum; fakat dininin elinden alınmasından ve benimle senin arana engel olunmasından korktum” cevabını verdi. Denildi ki: Ya'kûb ve evlatları kadın ve erkek toplam yetmiş iki kişi olarak Mısır'a girdiler. Mûsâ ile birlikte çıktıklarında ise kadın, çocuk ve yaşlılar hariç altı yüz bin beş yüz yetmiş küsur erkek idiler. Çocuklar ise bir milyon iki yüz bin idi.
{آوى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ} أي أباه وخالتَه وتنزيلُها منزلةَ الأمِّ كتنزيل العمِّ منزلةَ الأب في قولِه ﷿ وإله آبائك إبراهيم وإسمعيل وإسحق أو لأن يعقوب ﵊ تزوّجها بعد أمّه وقال
{آوى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ} “ana babasını bağrına bastı”; yani babasını ve teyzesini [bağrına bastı]. Teyzenin anne makamında tutulması, tıpkı Azîz ve Celîl olan [Allah'ın], “...ve ataların İbrâhim, İsmâîl ve İshâk'ın ilâhına...” kavlinde amcanın baba makamında tutulması gibidir; yahut Ya'kûb (aleyhisselâm)'ın annesinden sonra onunla evlenmiş olmasındandır. Hasan ve İbn İshâk ise şöyle demiştir:
يوسف الآية (١٠٠) الحسن وابن إسحق كانت أمُّه في الحياة فلا حاجة إلى التأويل ومعنى آوى إليه ضمّهما إليه واعتناقهما وكأنه ﵊ ضَرب في الملتقى مضرباً فنزل فيه فدخلوا عليه فآواهما إليه
Yûsuf Suresi 100. Ayet. Annesi hayattaydı, dolayısıyla te'vile gerek yoktur. “Onları bağrına bastı” ifadesinin manası; onları kendine çekip sarılmasıdır. Sanki o (aleyhisselâm) buluşma yerinde bir çadır kurdurup oraya inmiş, onlar da huzuruna girince ikisini bağrına basmıştır.
{وَقَالَ ادخلوا مِصْرَ إِن شَاء الله آمنين} من الشدائد والمكاره قاطبةً والمشيئةُ متعلقةٌ بالدخول على الأمن
{وَقَالَ ادخلوا مِصْرَ إِن شَاء الله آمنين} “Ve dedi ki: 'Allah'ın dilemesiyle Mısır'a güven içinde girin'”; bütün sıkıntılardan ve hoşlanılmayan şeylerden tamamen emin olarak [girin]. Meşiet (dileme), güven içinde girişle bağlantılıdır.
{وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ} عند نزولِهم بمصر
{وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ} “Ana babasını çıkardı”; Mısır'a yerleştiklerinde,
{عَلَى العرش} على السرير تكرِمةً لهما فوق ما فعله لإخوته
{عَلَى العرش} “tahtın üstüne”; kardeşlerine yaptığının da üstünde bir ikram olarak ikisini tahtın üzerine [çıkardı].
{وَخَرُّواْ لَهُ} أي أبواه وإخوتُه
{وَخَرُّواْ لَهُ} “Ve onun için kapandılar”; yani ana babası ve kardeşleri,
{سُجَّدًا} تحية له فإنه كان السجودُ عندهم جارياً مجرى التحية والتكرمة كالقيامة والمصافحةِ وتقبيلِ اليد ونحوِها من عادات الناس الفاشية في التعظيم والتوقير وقيل ما كان ذلك إلا انحناءً دون تعفيرِ الجباه ويأباه الخرُورُ وقيل خروا لأجله سجداً لله شكراً ويرده قوله تعالى
{سُجَّدًا} “secdeye”; ona bir selam/tahiyye olarak [kapandılar]. Zira onların nezdinde secde; ayağa kalkmak, musafaha etmek, el öpmek ve insanların saygı ve ta'zim hususunda yaygın olan benzeri adetleri gibi selamlaşma ve ikram yerine geçmekteydi. Bunun alınları yere koymaksızın sadece bir eğilmeden ibaret olduğu da söylenmiştir; fakat “hurûr” (yere kapanma) kelimesi buna manidir. Onun vesilesiyle şükür olarak Allah'a secdeye kapandıkları da söylenmiştir; ancak Allah Teâlâ'nın şu kavli bunu reddeder:
{وَقَالَ يا أبت هذا تَأْوِيلُ رؤياى} التي رأيتها وقصصتها عليك
{وَقَالَ يا أبت هذا تَأْوِيلُ رؤياى} “Ve [Yûsuf] dedi ki: 'Babacığım! İşte bu, rüyamın tevilidir'”; gördüğüm ve sana anlattığım [rüyamın tevilidir],
{مِن قَبْلُ} في زمن الصِّبا
{مِن قَبْلُ} “daha önceki”; küçüklük dönemindeki [rüyamın].
{قَدْ جَعَلَهَا رَبّى حَقّا} صدقاً واقعاً بعينه والاعتذارُ بجعل يوسف لمنزلة القِبلة وجعلِ اللامُ كما في قولِه ... أَلَيْسَ أولَ من صلَّى لقبلتكم ...
{قَدْ جَعَلَهَا رَبّى حَقّا} “Rabbim onu gerçekleştirdi”; aynen vuku bulan bir hakikat kıldı. Yûsuf'un kıble konumuna getirilmesiyle ve lâm harfinin, şairin “...Kıblenize doğru ilk namaz kılan o değil midir?...” sözündeki gibi [kullanılmasıyla] mazeret getirilmesi ise,
يخفى وتأخيرُه عن الرفع على العرش ليس بنص في ذلك لأن الترتيبَ الذكريَّ لا يجب كونُه على وفق الترتيب الوقوعي فلعل تأخيرَه عنه ليصل به ذكرُ كونِه تعبيراً لرؤياه وما يتصل به من قوله
gizli değildir. Bu ifadenin tahta çıkarılmanın sonrasına bırakılması, [secdenin tahta çıktıktan sonra yapıldığına dair] kesin bir delil değildir; çünkü zikirdeki tertibin, vuku bulma sırasına uygun olması şart değildir. Muhtemelen bunun sonraya bırakılması, rüyasının tevili oluşu zikrinin ve ona bağlı olarak şu sözünün buna bitişmesi içindir:
{وَقَدْ أَحْسَنَ بَى} المشهورُ استعمالُ الإحسان بإلى وقد يستعمل بالباء أيضاً كَما في قولِه عز اسمُه وبالوالدين إحسانا وقيل هذا بتضمين لَطَف وهو الإحسانُ الخفيُّ كما يُؤذِن به قولُه تعالى إِنَّ رَبّى لَطِيفٌ لّمَا يَشَاء وفيه فائدة لا تخفى أي لطَف بي محسناً إليَّ غيرَ هذا الإحسان
{وَقَدْ أَحْسَنَ بَى} “Doğrusu [Rabbim] bana iyilik etti”. İhsan fiilinin “ilâ” harf-i cerri ile kullanımı meşhurdur; nitekim ismi yüce olan [Allah'ın] “...ve ana-babaya iyilik edin...” kavlinde olduğu gibi “bâ” harf-i cerri ile de kullanılır. Bunun, gizli ihsan demek olan “latefe” manasını tazammun ettiği de söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın “Şüphesiz Rabbim dilediğine lütufkârdır” kavli de buna işaret eder. Bunda gizli olmayan bir fayda vardır; yani “Bana bu ihsandan başka iyilikler de yaparak bana lütufta bulundu” demektir.
{إِذْ أَخْرَجَنِى مِنَ السجن} بعدما ابتُليت به ولم يصرِّح بقصة الجُبّ حِذاراً من تثريب إخوتِه لأن الظاهرَ حضورُهم لوقوع الكلام عَقيب خرورهم سجّداً واكتفاءً بما يتضمنه قوله تعالى
{إِذْ أَخْرَجَنِى مِنَ السجن} “Beni zindandan çıkardığında”; o imtihana uğratıldıktan sonra. Kardeşlerini kınamaktan sakındığı için kuyu kıssasını açıkça zikretmemiştir; zira sözün secdeye kapanmalarının hemen ardından gelmesi sebebiyle onların orada hazır bulundukları zahirdir. Bir de Allah Teâlâ'nın şu kavlinin içerdiği manayla yetinmiştir:
{وَجَاء بِكُمْ مّنَ البدو} أي البادية
{وَجَاء بِكُمْ مّنَ البدو} “Ve sizi çölden getirdi”; yani kır hayatından [getirdi].
{مِن بَعْدِ أَن نَّزغَ الشيطان بَيْنِى وَبَيْنَ إِخْوَتِى} أي أفسد بيننا بالإغواء وأصلُه من نخْس الرائضِ الدابةَ وحملِها على الجري يقال نزَغه ونسَغه إذا نخسَه ولقد بالغ ﵊ في الإحسان حيث أسند ذلك إلى الشيطان
{مِن بَعْدِ أَن نَّزغَ الشيطان بَيْنِى وَبَيْنَ إِخْوَتِى} “Şeytan benimle kardeşlerimin arasını bozduktan sonra”; yani vesvese ve ayartmayla aramızı ifsât ettikten sonra. Bunun aslı; hayvan eğiticisinin hayvana dürtüp onu koşmaya kışkırtmasıdır. Dürtüp kışkırttığında “نَزَغَهُ وَنَسَغَهُ” denir. O (aleyhisselâm) bu işi şeytana isnat etmekle ihsanda gerçekten zirveye ulaşmıştır.
{إِنَّ رَبّى لَطِيفٌ لّمَا يَشَاء} أي لطيفُ التدبير لأجله رفيقٌ حتى يجيء على وجه الحِكمة والصواب ما من صعبٍ إلا وهو بالنسبة إلى تدبيره سهلٌ
{إِنَّ رَبّى لَطِيفٌ لّمَا يَشَاء} “Şüphesiz Rabbim, dilediğine lütufkârdır”; yani [dilediği şey] hikmet ve isabet üzere meydana gelsin diye onun için tedbiri ince ve lütufkârdır. O'nun tedbirine nispetle kolay olmayan hiçbir zorluk yoktur.
{إنه هو العليم} بوجوه المصالح
{إنه هو العليم} “Şüphesiz O, hakkıyla bilendir”; maslahatların yönlerini [en iyi bilendir].
{الحكيم} الذي يفعلُ كلَّ شيء على قضية الحكمة روي أن يوسف أخذ بيد يعقوبَ عليهما الصلاة والسلام فطاف به في خزائنه فأدخله في خزائن الورِقِ والذهب وخزائن الحِليّ وخزائن الثياب وخزائنِ السلاح وغيرِ ذلك فلما أدخله خزائنَ القراطيس قال يا بني ما أعقّك عندك هذه القراطيسُ وما كتبت إلي على ثماني مراحلَ قال أمرني جبريلُ قال أو ما تسأله قال أنت أبسطُ إليه مني فسأله قال جبريلُ الله تعالى أمرني بذلك لقولك أخاف أن يأكلَه الذئب قال فهلا خِفْتني ورُوي أن يعقوب ﵊ أقام معه أربعاً وعشرين سنة ثم مات وأوصى أن يدفِنه بالشام إلى جنب أبيه إسحق فمضى بنفسه ودفنه ثمةَ ثم عاد إلى مصرَ وعاش بعد
{الحكيم} “[hüküm ve] hikmet sahibidir”; her şeyi hikmetin gereğine göre yapandır. Rivayet edildiğine göre Yûsuf, Ya'kûb'un (aleyhimesselâm) elinden tutup onu hazinelerinde gezdirdi; onu gümüş ve altın hazinelerine, mücevherat hazinelerine, elbise hazinelerine, silah hazinelerine ve diğerlerine soktu. Onu kâğıt hazinelerine soktuğunda [Ya'kûb]: “Oğulcuğum! Sana ne kadar kırgınım; elinde bu kâğıtlar varken ve aramızda sadece sekiz konaklık mesafe bulunuyorken bana [bir mektup] yazmadın!” dedi. [Yûsuf]: “Cebrail bana [böyle] emretti” dedi. [Ya'kûb]: “Peki ona [sebebini] sormadın mı?” deyince, [Yûsuf]: “Sen onunla konuşmaya benden daha yakınsın” dedi. Bunun üzerine [Ya'kûb] ona sordu. Cebrail dedi ki: “Allah Teâlâ, senin ‘Korkarım onu kurt yer’ sözünden ötürü bana bunu emretti ve [Allah]: ‘Benden korkması gerekmez miydi?’ buyurdu.” Rivayet edildiğine göre Ya'kûb (aleyhisselâm) onun yanında yirmi dört yıl yaşadı, sonra vefat etti ve Şam'da babası İshak'ın yanına defnedilmesini vasiyet etti. Yûsuf bizzat gidip onu oraya defnetti, sonra Mısır'a döndü ve
يوسف الآية (١٠١ ١٠٢) أبيه ثلاثاً وعشرين سنة فلما تم أمرُه وعلِم أنه لا يدوم له تاقت نفسُه إلى المُلك الدائم الخالد فتمنى الموت فقال
babasından sonra yirmi üç yıl daha yaşadı. İşi tamamına erip de bunun kendisi için bâki kalmayacağını anlayınca nefsi daimî ve ebedî mülke iştiyak duydu; böylece ölümü temenni edip şöyle dedi:
{رَبّ قَدْ اتَيْتَنِى مِنَ الملك} أي بعضاً منه عظيماً وهو ملكُ مصرَ
{رَبّ قَدْ اتَيْتَنِى مِنَ الملك} “Rabbim! Sen bana mülkten [bir nasip] verdin”; yani ondan büyük bir pay verdin ki o da Mısır hükümdarlığıdır.
{وَعَلَّمْتَنِى مِن تَأْوِيلِ الاحاديث} أي بعضاً من ذلك كذلك إن أريد بتعليم تأويلِ الأحاديث تفهيمُ غوامضِ أسرار الكتب الإلهية ودقائق سَننِ الأنبياءِ عليهم الصَّلاةُ والسلام فالترتيبُ ظاهرٌ وأما إن أريد به تعليمُ تعبيرِ الرؤيا كما هو الظاهرُ فلعل تقديمَ إيتاءِ الملك عليه في الذكر لأنه بمقام تعدادِ النعم الفائضةِ عليه من الله سبحانه والمُلك أعرقُ في كونه نعمةً من التعليم المذكور وإن كان ذلك أيضاً نعمةً جليلةً في نفسه ولا يمكن تمشيةُ هذا الاعتذارِ فيما سبق لأن التعليمَ هناك واردٌ على نهج العلة الغائيةِ للتمكين فإن حُمل على معنى التمليك لزم تأخرُه عنه وأما الواقع ههنا فمجردُ التأخيرِ في الذكر والعطف بحرف الواو لا يستدعي ذلك الترتيبَ في الوجود
{وَعَلَّمْتَنِى مِن تَأْوِيلِ الاحاديث} “ve bana olayların/rüyaların yorumundan öğrettin”; yani aynı şekilde bundan da bir pay [öğrettin]. Şayet olayların tevilinin öğretilmesinden kasıt, ilahî kitapların kapalı sırlarının ve peygamberlerin (aleyhimüssalâtü vesselâm) sünnetlerinin inceliklerinin kavratılması ise tertip açıktır. Fakat bundan kasıt -zâhir olduğu üzere- rüya tabirinin öğretilmesi ise mülk verilmesinin zikirde öne alınması, Allah Sübhânehu'dan kendisine bolca ihsan edilen nimetleri sayma makamında bulunmasındandır; mülk ise söz konusu eğitimden nimet olma yönüyle daha köklüdür, gerçi o [öğretim] de kendi zatında pek yüce bir nimettir. Bu gerekçeyi daha önceki [ayette] yürütmek mümkün değildir; zira orada öğretim, imkân vermenin gâî illeti (nihai gayesi) tarzında gelmiştir; şayet mülk verme manasına hamledilirse ondan sonra gelmesi gerekirdi. Buradaki duruma gelince, bu sadece zikirde sonraya kalmadır ve vâv harfiyle atfedilme, varlıkta da bu tertibi gerektirmez.
{فاطر السماوات وَالأَرْضِ} مُبدعَهما وخالقَهما نُصب على أنه صفةٌ للمنادى أو منادى آخرُ وصفه تعالى به بعد وصفِه بالربوبية مبالغةً في ترتيب مبادى ما يعقبُه من قوله
{فاطر السماوات وَالأَرْضِ} “Gökleri ve yeri yaratan!”; onları yoktan var eden ve yaratan. [Bu ifade] münâdânın (seslenilenin) sıfatı veya müstakil bir münâdâ olduğu için nasb edilmiştir. O'nun peşinden gelecek şu sözünün mukaddimelerini tertip etmekte mübalağa için, O'nu Rablik vasfıyla niteledikten sonra bu sıfatla nitelemiştir:
{أَنْتَ وَلِيِّي} مالكُ أموري
{أَنْتَ وَلِيِّي} “Sen benim velimsin”; işlerimin sahibisin,
{فِى الدنيا والاخرة} أو الذي يتولاني بالنعمة فيهما وإذ قد أتممتَ عليّ نعمة الدنيا
{فِى الدنيا والاخرة} “dünyada da ahirette de”; yahut her ikisinde de bana nimetiyle velilik edensin. Mademki üzerimdeki dünya nimetini tamamladın,
{تَوَفَّنِى} اقبِضْني
{تَوَفَّنِى} “canımı al”; ruhumu kabzet,
{مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِى بالصالحين} من آبائي أو بعامة الصالحين في الرتبة والكرامةِ فإنما تتم النعمةُ بذلك قيل لما دعا توفاه الله ﷿ طيباً طاهراً فتخاصم أهلُ مصرَ في دفنه وتشاحّوا في ذلك حتى همّوا بالقتال فرأوا أن يصنعوا له تابوتاً من مَرمر فجعلوه فيه ودفنوه في النيل ليمُرَّ عليه ثم يصلَ إلى مصر ليكونوا شرعاً واحداً في التبرك به ووُلد له أفراييم وميشا ولأفراييم نونٌ ولنونٍ يوشع فتى موسى ﵊ ولقد توارثت الفراعنة من العمالقة بعده مصر ولم يزل بنو إسرائيلَ تحت أيديهم على بقايا دين يوسفَ وآبائِه إلى أن بعث الله تعالى موسى عليه الصلاة والسلام
{مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِى بالصالحين} “müslüman olarak ve beni salihlere kat”; atalarımdan [salih olanlara] veya mertebe ve ikram bakımından bütün salihlere [kat]. Zira nimet ancak bununla tamamlanır. Denildi ki: O böyle dua edince Allah Azze ve Celle onun ruhunu tertemiz ve pak olarak kabzetti. Mısır halkı onun defni konusunda anlaşmazlığa düştü ve bu hususta çekişip neredeyse savaşa girişeceklerdi. Sonunda mermerden bir tabut yapmayı uygun gördüler, onu içine koyup Nil'e defnettiler ki [su] onun üzerinden geçip Mısır'a ulaşsın ve böylece onunla teberrük etmede hepsi eşit olsun. Yûsuf'un Efrayim ve Mişa adında iki oğlu oldu; Efrayim'in Nûn adında bir oğlu, Nûn'un da Mûsâ'nın (aleyhisselâm) genç arkadaşı Yûşa adında bir oğlu oldu. Ondan sonra Amâlika soyundan gelen Firavunlar Mısır'a vâris oldular; İsrâiloğulları da Allah Teâlâ Mûsâ'yı (aleyhisselâtü vesselâm) gönderinceye kadar Yûsuf ve atalarının dininden kalan esaslar üzere onların hâkimiyeti altında kalmaya devam ettiler.
{ذلك} إشارة إلى ما سبق من نبأ يوسفَ وما فيه من معنى البُعد لما مر مرارا من الدِلالة على بُعد منزلتِه أو كونه بالانقضاء في حكم البعيدِ والخطابُ للرسول ﷺ وهو مبتدأ خبره
{ذلك} “İşte bu”; Yûsuf'un geçen haberine bir işarettir. Bundaki uzaklık manası, defalarca geçtiği üzere onun mertebesinin yüceliğine veya sona ermiş olması sebebiyle uzak hükmünde olduğuna delalet etmesi içindir. Hitap Resûlullah'adır (sallallâhu aleyhi ve sellem). Bu [kelime] mübtedadır, haberi ise [şudur]:
{من أَنبَاء الغيب} الذي لا يحومُ حولَهُ أحدٌ وقوله
{من أَنبَاء الغيب} “gayb haberlerindendir”; etrafında hiç kimsenin dolaşamayacağı [gayb haberlerindendir]. [Allah Teâlâ'nın] şu kavli de:
{نُوحِيهِ إِلَيْكَ} خبرٌ بعد خبر أو حال من الضمير في الخبرِ ويجوزُ أنْ يكونَ ذلكَ اسماً موصولا ومن أنباء الغيب صلتَه ويكون الخبرُ نوحيه إليك
{نُوحِيهِ إِلَيْكَ} “onu sana vahyediyoruz”; haberden sonra gelen ikinci bir haberdir veya haberdeki zamirden hâldir. {ذلك} lafzının ism-i mevsul, {من أَنبَاء الغيب} ifadesinin onun sılası ve {نُوحِيهِ إِلَيْكَ} ifadesinin de haber olması da caizdir.
{وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ} يريد إخوةَ يوسف ﵊
{وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ} “Sen onların yanında değildin”; Yûsuf'un (aleyhisselâm) kardeşlerini kastediyor,
{إِذْ أَجْمَعُواْ أَمْرَهُمْ} وهو جعلهم إياه في غيابة الجب
{إِذْ أَجْمَعُواْ أَمْرَهُمْ} “kararlarını verdikleri zaman”; yani onu kuyunun derinliklerine atmayı kararlaştırdıkları vakit,
{وَهُمْ يَمْكُرُونَ} به ويبغون له الغوائلَ حتى تقف على ظواهر أسرارِهم وبواطنها وتطّلع على سرائرهم طُراً وتحيط بما لديهم خُبراً وليس المرادُ مجردَ نفيَ حضورُه ﵊ في مشهد إجماعِهم ومكرِهم فقط بل في سائر المشاهدِ أيضاً وإنما تخصيصُه بالذكر لكونه مطْلعَ القصة وأخفى أحوالِها كما ينبىء عنه قوله وهم يمكرون والخطابُ وإن كان لرسول الله ﷺ لكن
{وَهُمْ يَمْكُرُونَ} “onlar tuzak kurarlarken”; ona tuzak kurup felaketler planlarlarken [onların yanında değildin ki] sırlarının açığını da gizlisini de bilesin, bütün iç hallerine muttali olasın ve durumlarını eksiksiz kavrayasın. Kasıt sadece onun (aleyhisselâm) onların karar alma ve tuzak kurma sahnesinde hazır bulunmasını nefyetmek değil, bilakis diğer sahnelerde de bulunmadığını bildirmektir. Ancak bunun özellikle zikredilmesi, kıssanın başlangıcı ve durumlarının en gizlisi olmasındandır; nitekim “onlar tuzak kurarlarken” kavli de buna işaret etmektedir. Hitap her ne kadar Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise de,
يوسف الآية (١٠٣ ١٠٤ ١٠٥ ١٠٦ ١٠٧) المرادُ إلزامُ المكذبين والمعنى ذلك من أنباء الغيب نوحيه إليك إذ لا سبيلَ إلى معرفتك إياه سوى ذلك إذ عدمُ سماعِك ذلك من الغير وعدمُ مطالعتِك للكتب أمرٌ لا يشك فيه المكذِّبون أيضاً ولم تكن بين ظَهرانِيهم عند وقوعِ الأمر حتى تعرِفه كما هو فتبلّغَه إليهم وفيه تهكم بالكفار فكأنهم يشكون في ذلك فيدفع شكهم وفيه أيضاً إيذانٌ بأنَّ ما ذُكر من النبأ هو الحقُّ المطابق للواقع وما ينقُله أهلُ الكتاب ليس على ما هو عليه يعني أن مثلَ هذا التحقيقِ بلا وحي لا يُتصوّر إلا بالحضور والمشاهدة وإذ ليس ذلك بالحضور فهو بالوحي ومثلُه قوله تعالى وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُون أقلامهم أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وقولُه وَمَا كُنتَ بِجَانِبِ الغربى إِذْ قَضَيْنَا إلى مُوسَى الامر
asıl maksat yalanlayanları ilzam etmektir (susturmaktır). Mana şudur: Bu gayb haberlerindendir; onu sana vahyediyoruz; zira bunu vahiyden başka bir yolla bilmene imkân yoktur. Çünkü bunu başkasından duymamış olman ve kitapları okumamış bulunman, yalanlayanların da asla şüphe etmediği bir husustur. Olay meydana geldiğinde onu olduğu gibi bilip kendilerine tebliğ edesin diye onların arasında da bulunmadın. Bunda kâfirlerle bir alay vardır; sanki onlar bundan şüphe ediyorlar da onların şüpheleri bertaraf ediliyor gibidir. Bunda ayrıca zikredilen haberin gerçeğe tıpatıp uyan hakikat olduğuna, Ehl-i kitab'ın naklettiğinin ise aslına uygun olmadığına bir bildirim vardır. Yani vahiy olmaksızın böylesine ince bir tahkik ancak bizzat hazır bulunmak ve müşahede etmekle tasavvur edilebilir. Hazır bulunarak olmadığına göre o halde vahiyle olmuştur. Allah Teâlâ'nın “Meryem'i hangisi himayesine alacak diye kalemlerini atarlarken sen onların yanında değildin” ve “Mûsâ'ya emri vahyettiğimiz zaman sen batı tarafında değildin” kavilleri de bunun gibidir.
{وَمَا أَكْثَرُ الناس} يريد به العمومَ أو أهلَ مكة
{وَمَا أَكْثَرُ الناس} “İnsanların çoğu değildir”; bununla genel olarak insanları veya Mekke halkını kastetmektedir,
{وَلَوْ حَرَصْتَ} أي على إيمانهم وبالغت في إظهار الآياتِ القاطعةِ الدالةِ على صدقك
{وَلَوْ حَرَصْتَ} “sen ne kadar hırs göstersen de”; yani onların iman etmelerine [ne kadar hırs göstersen] ve doğruluğuna delalet eden kesin delilleri ortaya koymada ne kadar ileri gitsen de,
{بِمُؤْمِنِينَ} لتصميمهم على الكفر وإصرارِهم على العناد روي أن اليهود وقريشاً لما سألوا عن قصة يوسفَ وعدوا أن يُسْلموا فلما أخبرهم بها على موافقة التوراةِ فلم يسلموا حزن النبيِّ ﷺ فقيل له ذلك
{بِمُؤْمِنِينَ} “iman edecek değillerdir”; küfürde kararlı olmaları ve inatta ısrar etmeleri sebebiyle. Rivayet edildiğine göre Yahudiler ve Kureyşliler Yûsuf'un kıssasını sorduklarında [doğru haber verirse] Müslüman olacaklarına söz vermişlerdi. [Resûlullah] Tevrat'a uygun şekilde onlara haber verip de yine de Müslüman olmayınca Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) üzüldü; bunun üzerine ona bu [ayet] söylendi.
{وَمَا تَسْأَلُهُمْ عَلَيْهِ} أي على الأنباء أو القرآن
{وَمَا تَسْأَلُهُمْ عَلَيْهِ} “Buna karşılık sen onlardan istemiyorsun”; yani bu haberlere veya Kur'an'a karşılık,
{مِنْ أَجْرٍ} من جُعْل كما يفعله حَمَلةُ الأخبار
{مِنْ أَجْرٍ} “hiçbir ücret”; haber getirenlerin yaptığı gibi bir karşılık/ücret [istemiyorsun].
{إِنْ هُوَ إِلَاّ ذِكْرٌ} عظةٌ من الله تعالى
{إِنْ هُوَ إِلَاّ ذِكْرٌ} “O, ancak bir öğüttür”; Allah Teâlâ'dan bir öğüttür,
{للعالمين} كافة لا أن ذلك مختصٌّ بهم
{للعالمين} “âlemler için”; onların tamamı içindir, sadece onlara mahsus değildir.
{وكأين من آية} أي كأي عددٍ شئت من الآيات والعلاماتِ الدالةِ على وجود الصانع ووحدته وكمال علمِه وقدرتِه وحكمته غيرِ هذه الآيةِ التي جئت بها
{وكأين من آية} “Nice ayetler vardır ki”; yani Yaratıcı'nın varlığına, birliğine, ilminin, kudretinin ve hikmetinin kemaline delalet eden -senin getirdiğin bu ayetten başka- dilediğin kadar nice ayet ve delil vardır.
{في السماوات والارض} أي كائنةٍ فيهما من الأجارم الفلكية وما فيها من النجوم وتغيّر أحوالها ومن الجبال والبحار وسائرِ ما فى الأرض من العجائب الفائتةِ للحصر
{في السماوات والارض} “göklerde ve yerde”; yani gök cisimleri ve onlardaki yıldızlar ile bunların hallerinin değişmesi, dağlar, denizler ve yeryüzündeki sayılamayacak diğer harikulade varlıklar olarak bunlarda bulunan [nice ayetler vardır].
{يَمُرُّونَ عَلَيْهَا} أي يشاهدونها ولا يعبئون بها وقرىء برفع الأرضِ على الابتداء ويمرّون خبره وقرىء بنصبها على معنى ويطئون الأرضَ يمرون عليها وفي مصحف عبد اللَّه والارض يَمْشُونَ عَلَيْهَا والمراد ما يرَون فيها من آثار الأمم الهالكةِ وغيرُ ذلك من الآيات والعبر
{يَمُرُّونَ عَلَيْهَا} “onların yanından geçerler”; yani onları görürler ama aldırış etmezler. [Ayet], “el-ard” kelimesinin mübteda olarak ref'i ve “yemürrûne” fiilinin onun haberi olmasıyla da okunmuştur. “Ve yere basarlar, onun üzerinden geçerler” manasında nasb ile de okunmuştur. Abdullah [b. Mes'ûd]'un mushafında ise “ve yere basarak üzerinde yürürler” şeklindedir. Kastedilen, helak olmuş kavimlerin geride bıraktığı izler ve oradaki diğer ayet ve ibretlerden gördükleridir.
{وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ} غيرُ ناظرين إليها ولا متفكّرين فيها
{وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ} “onlar bunlardan yüz çevirirler”; onlara [ibretle] bakmazlar ve üzerlerinde düşünmezler.
{وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بالله} في إقرارهم بوجوده وخالقيته
{وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بالله} “Onların çoğu Allah'a iman etmez”; O'nun varlığını ve yaratıcılığını ikrar etmelerinde [bile],
{إِلَاّ وَهُمْ مُّشْرِكُونَ} بعبادتهم لغيره أو باتخاذهم الأحبارَ والرهبان أرباب أو بقولهم باتخاذه تعالى ولداً ﷾ عن ذلكَ عُلواً كبيراً أو بالنور والظلمة وهي جلمة حالية أي لا يؤمن أكثرُهم إلا في حال شركِهم قيلَ نزلتِ الآيةُ في أهل مكة وقيل في المنافقين وقيل في أهل الكتاب
{إِلَاّ وَهُمْ مُّشْرِكُونَ} “mutlaka ortak koşarlar”; başkasına ibadet etmekle yahut hahamları ve rahipleri rabler edinmekle yahut Allah Teâlâ'nın çocuk edindiğini söylemekle -ki O bundan son derece yücedir- yahut nur ve zulmete [inanmakla ortak koşarlar]. Bu bir hâl cümlesidir; yani onların çoğu ancak şirk koştukları halde iman ederler. Bu ayetin Mekkeliler hakkında indiği söylenmiştir; münafıklar hakkında veya Ehl-i kitap hakkında indiği de söylenmiştir.
{أَفَأَمِنُواْ أَن تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مّنْ عَذَابِ الله} أي عقوبة
{أَفَأَمِنُواْ أَن تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مّنْ عَذَابِ الله} “Allah'ın azabından kendilerini kuşatacak bir felaketin gelmesinden güvende mi oldular?”; yani bir cezanın,
يوسف الآية (١٠٨ ١٠٩ ١١٠) تغشاهم وتشمَلُهم
onları bürüyüp içine alacak [bir cezanın gelmesinden],
{أَوْ تَأْتِيَهُمُ الساعة بَغْتَةً} فجأةً من غير سابقةِ علامة
{أَوْ تَأْتِيَهُمُ الساعة بَغْتَةً} “yahut kıyametin kendilerine ansızın gelmesinden”; önceden bir işaret olmaksızın aniden [gelmesinden güvende mi oldular?]
{وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ} بإتيانها غير مستعدّين لها
{وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ} “onlar farkında değillerken”; onun gelişini fark etmeyip ona hazırlıksız oldukları halde.
{قُلْ هذه سَبِيلِى} وهي الدعوةُ إلى التوحيد والإيمان والإخلاص وفسّرها بقوله
{قُلْ هذه سَبِيلِى} “De ki: İşte bu benim yolumdur”; o da tevhîde, imana ve ihlasa davettir. [Allah Teâlâ] bunu şu sözüyle açıklamıştır:
{أَدْعُو إلى الله على بَصِيرَةٍ} بيانٍ وحجةٍ واضحةٍ غيرِ عمياءَ أو حال من الضمير في سبيلي والعاملُ فيها معنى الإشارةِ
{أَدْعُو إلى الله على بَصِيرَةٍ} “Ben basiret üzere Allah'a davet ediyorum”; körü körüne değil, açık bir beyan ve delil üzere [davet ediyorum]. Yahut [bu ifade], “sebîlî”deki zamirden hâldir ve bundaki âmil, işaret manasıdır.
{أَنَاْ} تأكيدٌ للمستكن في أدعو أو على بصيرة لأنه حال منه أو مبتدأ خبرُه على بصيرة
{أَنَاْ} “ben”; “ed‘û” fiilindeki gizli zamirin veya “alâ basîratin” ifadesinin tekitidir; çünkü ondan hâldir. Yahut mübtedadır, haberi ise “alâ basîratin” ifadesidir.
{وَمَنِ اتبعنى} عطف عليه
{وَمَنِ اتبعنى} “ve bana tâbi olanlar da”; ona ma'tuftur.
{وَسُبْحَانَ الله وَمَا أَنَاْ مِنَ المشركين} مؤكد لما سبق من الدعوة إلى الله
{وَسُبْحَانَ الله وَمَا أَنَاْ مِنَ المشركين} “Allah'ı tenzih ederim ve ben müşriklerden değilim”; daha önceki Allah'a davet [ifadesini] tekit edicidir.
{وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ إِلَاّ رِجَالاً} رد لقولِهم لَوْ شَاء الله لَانزَلَ ملائكة
{وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ إِلَاّ رِجَالاً} “Senden önce de [elçi olarak] adamlardan başkasını göndermedik”; onların “Eğer Allah dileseydi melekler indirirdi” sözlerine bir reddiyedir.
{نُّوحِى إِلَيْهِمْ} كما أوحينا إليك وقرىء بالياء
{نُّوحِى إِلَيْهِمْ} “onlara vahyettiğimiz”; sana vahyettiğimiz gibi. Yâ harfiyle [yûhâ ileyhim şeklinde] de okunmuştur.
{مّنْ أَهْلِ القرى} لأنهم أعلمُ وأحلم وأهلُ البوادي فيهم الجهلُ والجفاءُ والقسوة
{مّنْ أَهْلِ القرى} “şehir halkından”; çünkü onlar daha bilgili ve daha hilim sahibidirler. Çöl halkında ise cehalet, kabalık ve katılık vardır.
{أَفَلَمْ يَسِيرُواْ فِى الأرض فَيَنظُرُواْ كَيْفَ كَانَ عاقبة الذين مِن قَبْلِهِم} من المكذبين بالرسل والآياتِ فيحذَروا تكذيبك
{أَفَلَمْ يَسِيرُواْ فِى الأرض فَيَنظُرُواْ كَيْفَ كَانَ عاقبة الذين مِن قَبْلِهِم} “Yeryüzünde dolaşıp kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna bakmadılar mı?”; elçileri ve ayetleri yalanlayanlardan [öncekilerin sonuna bakıp da] seni yalanlamaktan sakınsınlar.
{وَلَدَارُ الاخرة} أي الساعةُ أو الحياة الآخرة
{وَلَدَارُ الاخرة} “Ahiret yurdu ise elbette”; yani kıyamet vakti yahut ahiret hayatı,
{خَيْرٌ لّلَّذِينَ اتقوا} الشركَ والمعاصيَ
{خَيْرٌ لّلَّذِينَ اتقوا} “sakınanlar için daha hayırlıdır”; şirkten ve günahlardan [sakınanlar için].
{أَفَلَا تَعْقِلُونَ} فتستعملوا عقولَكم لتعرِفوا خيريةَ دارِ الآخرة وقرىء بالياء على أنه غيرُ داخل تحت قل
{أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”; akıllarınızı kullanıp da ahiret yurdunun daha hayırlı olduğunu anlamıyor musunuz? “Kul” (De ki) hitabının altına dâhil olmadığı kabul edilerek yâ harfiyle [efelâ ya'kılûn şeklinde] de okunmuştur.
{حتى إذا استيأس الرسل} غايةٌ لمحذوف دل عليه السياقُ أي لا يغُرّنهم تماديهم فيمَا هُم فيهِ من الدعة والرخاء فإن مَنْ قبلهم قد أُمهلوا حتى أيِسَ الرسل عن النصر عليهم في الدنيا أو عن إيمانهم لانهماكهم في الكفر وتماديهم في الطغيان من غير وازع
{حتى إذا استيأس الرسل} “Nihayet peygamberler ümitlerini kestikleri... vakit”; bağlamın delalet ettiği hazfedilmiş bir cümlenin gayesidir (nihai sınırıdır). Yani içinde bulundukları rahatlık ve refahı sürdürmeleri onları aldatmasın; zira onlardan öncekilere de mühlet verilmişti, nihayet peygamberler dünyada onların aleyhine bir zafer kazanmaktan yahut küfre dalıp hiçbir engel tanımaksızın azgınlıkta ısrar etmeleri yüzünden onların iman etmelerinden ümitlerini kestiler.
{وَظَنُّواْ أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُواْ} كذَّبتْهم أنفسُهم حين حدثتْهم بأنهم ينصرون عليه أو كذّبهم رجاؤهم فإنه يوصف بالصدق والكذب والمعنى أن مدة التكذيبِ والعداوة من الكفار وانتظارَ النصر من الله تعالى قد تطاولت وتمادت حتى استشعروا القُنوطَ وتوهّموا أن لا نصر لهم في الدنيا
{وَظَنُّواْ أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُواْ} “ve yalanlandıklarını/kendilerine yalan söylendiğini düşündükleri zaman”; nefisleri onlara [düşmanlarına] galip geleceklerini söylediğinde nefisleri onları yalanlamış veya umutları onları yanıltmıştı; zira umut da doğruluk ve yalancılıkla nitelenir. Mana şudur: Kâfirlerin yalanlama ve düşmanlık süresi ile Allah Teâlâ'dan gelecek yardımın beklenmesi öyle uzayıp gecikti ki sonunda [peygamberler] içlerinde bir ümitsizlik hissettiler ve dünyada kendilerine bir zafer verilmeyeceğini sandılar.
{جَاءهُمْ نَصْرُنَا} فجأة وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وظنوا أنهم قد أُخلِفوا ما وعدهم الله من النصر فإن صح ذلك عنه فلعله أراد بالظن ما يخطُر بالبال من شبه الوسوسة وحديثِ النفس وإنما عبر عنه بالظن تهويلاً للخطب وأما الظنُّ الذي هو ترجّحُ أحدِ الجانبين على الآخر فلا يُتصوّر ذلك من آحاد الأمة فما ظنُّك بالأنبياء عليهم الصَّلاةُ والسَّلامُ وهم هم ومنزلتُهم في معرفة شئون الله سبحانه منزلتُهم وقيل الضميران للمُرسل إليهم وقيل الأول لهم والثاني للرسل وقرىء بالتشديد أي ظن الرسلُ أن القوم كذّبوهم فيما أوعدوهم وقرىء بالتخفيف على بناء الفاعل على أن الضمير للرسل أي ظنوا أنهم كذَبوا عند قومهم فيما حدّثوا به لِما تراخى عنهم ولم يرَوا له أثراً
{جَاءهُمْ نَصْرُنَا} “onlara yardımımız geldi”; ansızın geldi. İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) [şöyle rivayet edilmiştir]: “Allah'ın kendilerine vaat ettiği yardım hususunda kendilerine verilen sözün tutulmadığını sandılar.” Şayet bu rivayet ondan sahih ise, muhtemelen o “zan” ile kalbe gelen vesvese benzeri düşünce ve nefis fısıltısını kastetmiştir; işin vahametini ve dehşetini belirtmek için bundan “zan” diye söz edilmiştir. İki taraftan birinin diğerine ağır basması anlamındaki zanna gelince, bu ümmetin sıradan fertlerinden bile tasavvur edilemezken, makamları malum olan ve Allah Sübhânehu'nun şanını bilmedeki mertebeleri apaçık bulunan peygamberler (aleyhimüssalâtü vesselâm) hakkında nasıl tasavvur edilsin? Her iki zamirin de kendilerine elçi gönderilen topluluklara ait olduğu söylenmiştir; birincisinin onlara, ikincisinin ise peygamberlere ait olduğu da söylenmiştir. [Fiil] şeddeli olarak [küzzibû şeklinde] de okunmuştur; yani peygamberler, kavimlerinin kendilerini tehdit edildikleri şeyde [kesin olarak] yalanladıklarını düşündüler demektir. Fiilin fâil sîgasıyla (etken olarak) hafifletilerek [kezebû şeklinde] okunuşunda ise zamir peygamberlere aittir; yani yardım gecikip ondan bir iz görmeyince, kavimlerine haber verdikleri şeyde kendilerinin yalancı durumuna düştüklerini düşündüler demektir.