{قُلْ هَاتُواْ برهانكم إِن كُنتُمْ صادقين} فإنهما ليسا مما يُطلب له البرهانُ ولا مما يَحتملُ الصِّدق والكذِبَ قيل هاتوا أصلُه آتوا قُلبت الهمزةُ هاءً أي أَحضروا حُجتَكم على اختصاصكم بدخول الجنة إِن كُنتُمْ صادقين في دعواكم هذا ما يقتضيه المقامَ بحسب النظرِ الجليلِ والذي يستدعيه إعجازُ التنزيل أن يُحمل الأمرُ التبكيتيُّ على طلب البرهان على أصل الدخولِ الذي يتضمنه دعوى الاختصاص به فإن قوله تعالى
{قُلْ هَاتُواْ برهانكم إِن كُنتُمْ صادقين} “De ki: Eğer doğru söyleyenler iseniz delilinizi getirin”; zira bu ikisi kendisi için delil talep edilecek ve doğruluğu ya da yalanı ihtimal dâhilinde olan şeylerden değildir. 'Hâtû' kelimesinin aslının 'âtû' olduğu, hemzenin hâ'ya dönüştüğü söylenmiştir; yani: 'İddianızda doğru söyleyenler iseniz, cennete girişin size mahsus olduğuna dair hüccetinizi getirin' demektir. Zahirî bakışa göre makamın gerektirdiği budur. İ‘câzü't-tenzîl'in (Kur'an'ın eşsiz üslubunun) gerektirdiği ise susturma amaçlı (tebkîtî) olan bu emrin, cennete girişin kendilerine has olduğu iddiasının içerdiği cennete girişin aslına delil talep etmeye hamledilmesidir. Zira Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:
{بلى} الخ إثباتٌ منْ جهتِه تعالَى لِمَا نفَوْه مستلزمٌ لنفْي ما أثبتوه وإذْ ليس الثابتُ به مجردَ دخولِ غيرِهم الجنةَ ولو معهم ليكون المنفيُّ مجردَ اختصاصِهم به مع بقاءِ أصلِ الدخولِ على حاله بل هو اختصاصُ غيرِهم بالدخول كما ستعرفه بإذن الله تعالى ظهرَ أن المنفيَّ أصلُ دخولِهم ومن ضرورته أن يكون هو الذي كُلِّفوا إقامةَ البُرهانِ عليه لا اختصاصُهم به ليتّحدَ موردُ الإثباتِ والنفي وإنما عدَلَ عن ابطال ما ادَّعَوْه وسَلك هذا المسلكَ إبانةً لغاية حِرمانِهم مما علقوا به أطماعَهم واظهار لكمال عجزِهم عن إثباتِ مُدَّعاهم لأن حِرمانَهم من الاختصاص بالدخول وعجزَهم عن إقامة البرهان عليه لا يقتضيان حرمانَهم من أصل الدخولِ وعجزَهم عن إثباته وأما نفسُ الدخولِ فحيث ثبت حِرمانُهم منه وعجزُهم عن إثباته فهم من الاختصاص به أبعدُ وعن إثباته أعجزُ وإنما الفائزُ به من انتظمه قوله سبحانه
{بلى} “Hayır, bilakis” vb. ayeti, onların nefyettiği şeyi Allah Teâlâ tarafından ispat olup onların ispat ettiği şeyi nefyetmeyi gerektirir. Ayetle sabit olan şey, girişin aslı kendi durumunda kalmakla birlikte sadece onların cennete girişin kendilerine mahsus kılınmasının nefyedilmesi için, başkalarının -onlarla beraber de olsa- cennete salt girmesi olmayıp, bilakis Allah Teâlâ'nın izniyle bileceğin üzere girişin başkalarına tahsis edilmesidir. Böylece nefyedilenin, onların cennete girişinin aslı olduğu açığa çıkmıştır. Bunun bir gereği olarak da ispat ve nefyin yöneldiği yer birleşsin diye kendilerinden delil getirmesi istenen husus, cennetin kendilerine mahsus olması değil, [cennete girişlerinin] aslıdır. İddia ettikleri şeyi doğrudan iptal etmekten dönüp bu yolu tutması, tamahlarını bağladıkları şeyden nihai mahrumiyetlerini beyan etmek ve iddialarını ispat hususundaki tam acziyetlerini ortaya koymak içindir. Çünkü onların [cennete] girişte tahsisten mahrum kalmaları ve buna delil getirmekten aciz olmaları, girişin aslından mahrum kalmalarını ve onu ispat etmekten aciz olmalarını gerektirmez. Girişin bizzat kendisine gelince; ondan mahrumiyetleri ve onu ispattan acizlikleri sabit olunca, ona tahsis edilmekten çok daha uzak ve onu ispat etmekten çok daha aciz olurlar. Cennete kavuşan ise ancak Yüce Allah'ın şu kavlinin kapsamına giren kimsedir:
{مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ} أي أخلص نفسه له تعالى لا يشرك به شيئاً عبّر عنها بالوجه لأنه أشرف الأعضاء ومجمعُ المشاعرِ وموضعُ السجود ومظهَرُ آثارِ الخضوعِ الذي هو من أخص خصائِص الإخلاص أو توجّهُه وقصدُه بحبث لا يلوي عزيمتَه إلى شيءٍ غيره
{مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ} “Kim yüzünü Allah’a teslim ederse”; yani O'na hiçbir şeyi ortak koşmayarak nefsini/kendini Allah Teâlâ'ya ihlasla adarsa. Nefis, organların en şereflisi, duyuların merkezi, secde mahalli ve ihlasın en belirgin özelliklerinden olan huzu/boyun eğme eserlerinin tezahür ettiği yer olduğu için 'vech' (yüz) ile ifade edilmiştir. Yahut da azmini O'ndan başka hiçbir şeye çevirmeyecek şekilde O'na yönelişi ve kastıdır.
{وَهُوَ مُحْسِنٌ} حال من ضمير أسلم أي والحالُ أنه مُحسنٌ في جميع أعمالِه التي من جملتها الإسلامُ المذكورُ وحقيقةُ الإحسانِ الإتيانُ بالعمل على الوجه اللائقِ وهو حُسنُه الوصفيُّ التابعُ لحسنه الذاتي وقد فسره ﷺ بقولِه أنْ تعبدَ الله كأنَّك تراهُ فإنْ لم تكنْ تراهُ فإنَّه يراكَ
{وَهُوَ مُحْسِنٌ} “ve o iyilik eden/ihsan sahibi biri olarak”; 'esleme'deki zamirden haldir. Yani, söz konusu teslimiyetin de aralarında bulunduğu bütün amellerinde ihsan sahibi olduğu halde. İhsanın hakikati, ameli layık olan veçhe üzere yerine getirmektir ki bu da amelin zâtî güzelliğine tabi olan vasfî güzelliğidir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu şu sözüyle tefsir etmiştir: “Allah'a O'nu görüyormuşsun gibi kulluk etmendir; sen O'nu görmüyor olsan da O seni görmektedir.”
{فله أجره} الذي وعده له على عمله وهو عبارةٌ عن دخول الجنة أو عما يدخُلُ هو فيه دخولاً أوليا واياما كان فتصويرُه بصورة الأجرِ للإيذان بقوة ارتباطِه بالعمل واستحالةِ نيلِه بدونه وقوله تعالى
{فله أجره} “artık onun mükâfatı”; ameline karşılık olarak kendisine vaat edilen mükâfattır ki bu da cennete girmekten veya öncelikli olarak cennetin dahil olduğu şeyden ibarettir. Hangisi olursa olsun, bunun ecir suretinde tasvir edilmesi, amelle olan irtibatının kuvvetini ve amelsiz ona ulaşmanın imkânsızlığını bildirmek içindir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:
{عِندَ رَبّهِ} حالٌ من أجره والعاملُ فيه معنى الاستقرارِ في الظرف والعِنديةُ للتشريف ووضعُ اسمِ الربِّ مُضافاً إلى ضمير من أسلم موضعَ ضميرِ الجلالة لإظهار مزيدِ اللُطفِ به وتقريرِ مضمونِ الجملة أي فله أجره
{عِندَ رَبّهِ} “Rabbi katındadır”; 'ecruhû' lafzından haldir. Onda amel eden faktör, zarftaki 'istikrar' (bulunma) anlamıdır. 'İndiyyet' (katında olma) şereflendirme içindir. 'Rab' isminin yüzünü teslim eden kimseye ait zamire muzâf kılınarak lafza-i celâl zamirinin yerine konulması, ona yönelik lütfun ziyadeliğini izhar etmek ve cümlenin içeriğini pekiştirmek içindir; yani mükâfatı:
البقرة (١١٣)
Bakara (113)
عتد مالكِه ومدبِّرِ أموره ومبلِّغِه إلى كماله والجملةُ جوابُ مَنْ إن كانت شرطيةً وخبرُها إن كانت موصولة والفاءُ لتضمنها معنى الشرط فيكون الردُّ بقوله تعالى بلى وحده ويجوزُ أنْ يكونَ مَنْ فاعلاً لفعل مقدرٍ أي بلى يدخلها من أسلم وقوله تعالى فَلَهُ أَجْرُهُ معطوفٌ على ذلك المقدر وأياً ما كان فتعلق ثبوتِ الأجرِ بما ذكر من الإسلام والإحسانِ المختصَّيْن بأهل الإيمان قاضٍ بأن أولئك المدّعين من دخول الجنة بمعزل ومن الاختصاص به بألف معزل
O'nun mâliki, işlerini çekip çevireni ve onu kemâline erdireni katındadır. Cümle, şayet 'men' şart edatı ise onun cevabıdır; şayet mevsûl ise onun haberidir. Fâ harfi ise şart mânasını içerdiği içindir. Bu takdirde ret, tek başına {بلى} “Hayır, bilakis” kavliyle yapılmış olur. 'Men' lafzının mukadder bir fiilin faili olması da caizdir; yani: 'Hayır, bilakis [yüzünü] teslim eden kimse oraya girer' takdirindedir. Allah Teâlâ'nın {فَلَهُ أَجْرُهُ} kavli ise bu mukadder fiile matuftur. Her nasıl olursa olsun, ecrin sübutunun iman ehline mahsus olan mezkûr İslâm ve ihsana bağlanması, o iddia sahiplerinin cennete girmekten tamamen uzak, oranın kendilerine tahsis edilmesinden ise bin kat daha uzak olduklarına hükmeder.
{وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} في الدارين من لُحوق مكروهٍ
{وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} “Onlara hiçbir korku yoktur”; her iki yurtta da kendilerine hoşlanmadıkları bir şeyin isabet etmesinden ötürü.
{وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} من فواتِ مطلوب أي لايعتريهم ما يوجب ذلك لا أنه يعتريهم لكنهم لايخافون ولايحزنون والجمعُ في الضَّمائرِ الثَّلاثةِ باعتبارِ معنى مَنْ كما أن الإفرادَ في الضمائرِ الأُوَلِ باعتبار اللفظ
{وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “ve onlar mahzun da olmayacaklardır”; arzulanan bir şeyin elden çıkmasından ötürü. Yani bunu gerektirecek bir durum kendilerine ilişmez; yoksa [böyle bir durum] kendilerine ilişir de onlar korkmaz veya üzülmezler demek değildir. Üç zamirin çoğul gelmesi 'men' lafzının mânasına göredir; nitekim önceki zamirlerin tekil gelmesi de lafzına göredir.
{وَقَالَتِ اليهود لَيْسَتِ النصارى على شَىْء} بيانٌ لتضليل كلِّ فريقٍ صاحَبه بخصوصه إثرَ بيانِ تضليله كلَّ من عداه على وجه العموم نزلت لما قدِم وفدُ نجرانَ على رسُولِ الله ﷺ وأتاهم أحبارُ اليهود فتناظروا فارتفعت أصواتُهم فقالوا لهم لستم على شئ أي أمرٍ يُعتدُّ به من الدين أو على شئ ما منه أصلاً مبالغةً في ذلك كما قالوا أقل من لاشئ وكفروا بعيسى والإنجيل
{وَقَالَتِ اليهود لَيْسَتِ النصارى على شَىْء} “Yahudiler dediler ki: 'Hristiyanlar hiçbir şey üzere değildir'”; her bir fırkanın genel anlamda kendisi dışındaki herkesi dalâlette saydığının beyanının ardından, özel olarak birbirlerini dalâlette saymalarının beyanıdır. Necran heyeti Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna geldiğinde Yahudi hahamları da onların yanına geldi, tartıştılar ve sesleri yükseldi. [Yahudiler] onlara: 'Siz hiçbir şey üzere değilsiniz' yani dinden kayda değer hiçbir esas veya bu hususta mübalağa kastıyla dinden hiçbir şey üzere değilsiniz dediler; nitekim 'hiçten de az' derler. Böylece İsa'yı ve İncil'i inkâr ettiler.
{وَقَالَتِ النصارى لَيْسَتِ اليهود على شَىْء} على الوجه المذكورِ وكفروا بموسى والتوراةِ لا أنهم قالوا ذلك بناءً للإمر على منسوخية التوراة
{وَقَالَتِ النصارى لَيْسَتِ اليهود على شَىْء} “Hristiyanlar da dediler ki: 'Yahudiler hiçbir şey üzere değildir'”; mezkûr vecih üzere [dediler] ve Musa'yı ve Tevrat'ı inkâr ettiler; yoksa bunu meseleyi Tevrat'ın neshedilmiş olmasına dayandırarak söylemiş değillerdir.
{وهم يتلون الكتاب} الواو للحال واللامُ للجنس أي قالوا ما قالوا والحال أن كلَّ فريقٍ منهم من أهل العلم والكتاب أي كان حقُّ كلَ منهم أن يعترف بحقية دينِ صاحبه حسبما ينطِقُ به كتابُه فإن كتبَ الله تعالى متصادقة
{وهم يتلون الكتاب} “Halbuki onlar Kitab'ı okuyorlar”; vâv hal içindir, elif-lâm ise cins içindir. Yani onlar bunu söylediler, oysa onların her bir fırkası ilim ve kitap ehlidir. Yani her birine düşen, kendi kitabının bildirdiği üzere diğerinin dininin hak olduğunu itiraf etmekti; zira Allah Teâlâ'nın kitapları birbirini doğrulamaktadır.
{كذلك} أي مثلَ ذلك الذي سمعت به والكافُ في محل النصب إما على أنها نعتٌ لمصدر محذوف قُدّم على عامله لإفادة القصر أي قولاً مثلَ ذلك القول بعينه لاقولا مغايراً له
{كذلك} “Böylece”; yani işittiğin o söz gibi. Kâf harfi nasb mahallindedir; ya hasr bildirmek için âmilinin önüne geçmiş mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani 'ondan farklı bir söz değil, bizzat o söz gibi bir söz' takdirindedir.
{قَالَ الذين لَا يَعْلَمُونَ} من عبَدَة الأصنام والمعطِّلة ونحوِهم من الجهَلة أي قالوا لأهل كل دين ليسوا على شئ وإما على أنَّها حالٌ من المصدر المضمر المعرف الدال عليه قال أي قال القول الذين لايعلمون حال كونه مثلَ ذلك القولِ الذي سمعْتَ به
{قَالَ الذين لَا يَعْلَمُونَ} “bilmeyenler de dedi”; putperestlerden, muattıladan ve benzeri cahillerden [oluşan kimseler]. Yani her din ehline 'Onlar hiçbir şey üzere değildir' dediler. Ya da 'kâle' fiilinin delalet ettiği marife kılınmış mukadder masdardan haldir; yani: 'Bilmeyenler, o sözü, işittiğin o söz gibi olduğu halde söylediler' takdirindedir.
{مِّثْلَ قَوْلِهِمْ} إما بدلٌ من محل الكاف وإما مفعولٌ للفعل المنفيِّ قبله أي مثلَ ذلك القول قال الجاهلون بمثل مقالةِ اليهودِ والنصارى وهذا توبيخٌ عظيم لهم حيث نظَموا أنفسهم مع علمهم في سلك مَنْ لا يعلم أصلاً
{مِّثْلَ قَوْلِهِمْ} “onların sözlerinin benzerini”; ya kâf harfinin mahallinden bedeldir veya öncesindeki nefyedilen fiilin mef'ûlüdür. Yani: 'Cahiller, Yahudi ve Hristiyanların sözü gibi bir söz söylediler' takdirindedir. Bu, ilim sahibi olmalarına rağmen kendilerini hiçbir şey bilmeyenlerin safına kattıkları için onlara yönelik büyük bir azarlamadır.
{فالله يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ} أي بين اليهود والنصارى فإن مساقَ النظمِ لبيان حالِهم وإنما التعرُّضُ لمقالة غيرِهم لإظهار كمالِ بطلانِ مقالهم ولأن المُحاجَّةَ المُحوِجَةَ إلى الحكم إنما وقعت بينهم
{فالله يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ} “Artık Allah aralarında hüküm verecektir”; yani Yahudiler ve Hristiyanlar arasında. Zira sözün gelişi onların durumunu beyan etmek içindir; başkalarının sözüne değinilmesi ise onların sözünün ne derece bâtıl olduğunu ortaya koymak ve hükmü gerektiren tartışmanın ancak onların arasında vuku bulmasından ötürüdür.
{يَوْمُ القيامة} متعلقٌ بيحكم وكذا ماقبله وما بعده ولاضير فيه لاختلاف المعنى
{يَوْمُ القيامة} “kıyamet günü”; 'yahkumu' fiiline müteallıktır. Kendisinden önceki ve sonraki de böyledir; mânanın farklılığından ötürü bunda bir sakınca yoktur.
{فِيمَا كَانُواْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} بما يقسم لكل فريق مايليق به من العقاب وقيل حكمُه بينهم أن يكذِّبَهم وبدخلهم النارَ والظرفُ الأخير متعلقٌ بيختلفون قُدِّم عليه للمحافظة على رءوس الآى لا بكانوا
{فِيمَا كَانُواْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} “hakkında ayrılığa düşüp durdukları şeylerde”; her bir fırkaya layık olan azabı taksim etmek suretiyle [hüküm verecektir]. Aralarında vereceği hükmün, onları yalanlayıp ateşe sokması olduğu da söylenmiştir. Son zarf ise 'yehtelifûn' fiiline müteallıktır; 'kânû'ya değil. Ayet sonlarındaki uyumu (fevâsıl) korumak için öne alınmıştır.
البقرة (١١٤)
Bakara (114)
{وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن مَّنَعَ مساجد الله} إنكارٌ واستبعاد لأن يكون أحدٌ أظلمَ ممن فعل ذلك أومساويا له وإن لم يكن سبكُ التركيب متعرضاً لإنكار المساواة ونفيُها يشهد به العرف الفاشي والاستعمال المطرد فإذا قيل مَنْ أكرمُ من فلان أولا أفضلَ من فلان فالمرادُ به حتماً أنه أكرمُ من كل كريم وأفضل من كل فاضل وهذا الحكم عامٌ لكل من فعل ذلك في أي مسجد كان وإن كان سببَ النزول فعلُ طائفةٍ معينة في مسجد مخصوص رُوي أن النصارى كانوا يطرَحون في بيت المقدس الأذى ويمنعون الناسَ أن يصلوا فيه وأن الرومَ غزَوُا أهلَه فخرَّبوه وأحرقوا التوراة وقتلوا وسبوا وقد نُقلَ عن ابنِ عباسٍ ﵄ أنَّ طِيطَيُوسَ الروميَّ ملكَ النصارى وأصحابَه غزوا بني إسرئيل وقتلوا مُقاتِلَتَهم وسبَوُا ذرارِيَهم وأحرقوا التوراةَ وخرَّبوا بيتَ المقدس وقذفوا فيه الجيفَ وذبحوا فيه الخنازيرَ ولم يزل خراباً حتى بناه المسلمون في عهد عمرَ ﵁ وإنما أُوقعَ المنعُ على المساجد وإن كان الممنوعُ هو الناسَ لما أن فعلَهم من طرح الأذى والتخريب ونحوِهما متعلقٌ بالمسجد لا بالناس مع كونه على حاله وتعلقُ الآيةِ الكريمة بما قبلها من حيث إنها مبطلةٌ لدعوى النصارى اختصاصَهم بدخول الجنة وقيل هو منعُ المشركين من جُملة الجاهلين القائلين لكل مَنْ عداهم ليسوا على شئ
{وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن مَّنَعَ مساجد الله} “Allah’ın mescidlerini meneden kimseden daha zalim kim olabilir?”; bunu yapan kimseden daha zalim birinin olmasını veya ona denk olmasını inkâr ve istib'âddır (uzak görmedir). Cümlenin kuruluşu eşitliği inkâra doğrudan değinmese bile, yaygın örf ve yerleşik kullanım onun nefyedildiğine şahitlik eder. Nitekim 'Filancadan daha cömerdi kimdir?' yahut 'Filancadan daha faziletlisi yoktur' dendiğinde, bununla kesinlikle onun her cömertten daha cömert ve her faziletliden daha faziletli olduğu kastedilir. Her ne kadar iniş sebebi belirli bir mescidde muayyen bir taifenin fiili olsa da bu hüküm, hangi mescidde olursa olsun bunu yapan herkes için geneldir. Rivayet edildiğine göre Hristiyanlar Beytü'l-Makdis'e pislik atıyor ve insanların orada namaz kılmasını engelliyorlardı; Rumlar da oranın halkına savaş açıp orayı tahrip etmiş, Tevrat'ı yakmış, insanları öldürmüş ve esir almışlardı. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan nakledildiğine göre, Hristiyanların kralı Rum [İmparatoru] Titus ve adamları İsrâiloğulları'na savaş açıp savaşçılarını öldürdüler, çocuklarını esir aldılar, Tevrat'ı yaktılar, Beytü'l-Makdis'i tahrip ettiler, içine leşler attılar ve domuzlar kestiler. Orası, Ömer radıyallâhu anh zamanında Müslümanlar tarafından imar edilinceye kadar harap kalmaya devam etti. Engellenenler bizzat insanlar olduğu halde engelleme fiilinin mescidlere yöneltilmesi, onların pislik atma ve tahrip etme gibi fiillerinin insanların kendi hallerinde kalmasıyla birlikte doğrudan mescide taalluk etmesinden ötürüdür. Bu yüce ayetin kendisinden öncekiyle irtibatı, Hristiyanların cennete girişin kendilerine mahsus olduğu iddiasını iptal etmesi yönündendir. Bunun, kendileri dışındaki herkese 'Onlar hiçbir şey üzere değildir' diyen cahiller zümresinden olan müşriklerin engellemesi olduğu da söylenmiştir.
{أن يذكر فيها اسمه} ثاني مفعولي منع كقوله تعالى {وَمَا مَنَعَ الناس أَن يُؤْمِنُواْ} وقوله تعالى {وَمَا مَنَعَنَا أَن نُّرْسِلَ بالآيات إِلَاّ أَن كَذَّبَ بِهَا الاولون} ويجوزُ أنْ يكونَ ذلكَ بحذف الجارِّ مع أن وأن يكون ذلك مفعولاً له أي يُذكر فيها اسمُه
{أن يذكر فيها اسمه} “içlerinde O'nun isminin anılmasını”; 'mene'a' fiilinin ikinci mef'ûlüdür; nitekim Allah Teâlâ'nın {وَمَا مَنَعَ الناس أَن يُؤْمِنُواْ} “İnsanların iman etmesine engel olan şey” ve {وَمَا مَنَعَنَا أَن نُّرْسِلَ بالآيات إِلَاّ أَن كَذَّبَ بِهَا الاولون} “Bizi mucizeler göndermekten alıkoyan şey, öncekilerin onları yalanlamış olmasından başka bir şey değildir” kavillerinde de böyledir. Bunun 'en' ile birlikte cer harfinin hazfedilmesiyle olması veya mef'ûlün leh olması da caizdir; yani: 'İçinde O'nun ismi anılsın diye' takdirindedir.
{وسعى فِى خَرَابِهَا} بالهدم أو التعطيل بانقطاع الذكر
{وسعى فِى خَرَابِهَا} “ve onların harap olmasına çalışandan”; yıkarak veya zikrin kesilmesiyle atıl bırakarak.
{أولئك} المانعون الظالمون الساعون في خرابها
{أولئك} “İşte onlar”; meneden, zalim olan ve onların harap olmasına çalışan kimselerdir.
{مَا كَانَ لَهُمْ أَن يَدْخُلُوهَا إِلَاّ خَائِفِينَ} أي ما كان ينبغي لَهُمْ أَن يَدْخُلُوهَا إِلَاّ بخشية وخضوعٍ فضلاً عن الاجتراء على تخريبها أوتعطيلها أوما كان الحق أن يدخلوها إلا على حال التهيُّب وارتعادِ الفرائصِ من جهة المؤمنين أن يبطِشوا بهم فضلاً أن يستولوا عليها ويَلوُها ويمنعوهم منها أو ما كان لَهُمْ في علم الله تعالى وقضائه بالآخرة إلا ذلك فيكونُ وعداً للمؤمنين بالنُصرة واستخلاص ما استولَوْا عليه منهم وقد أُنجز الوعدُ ولله الحمد روى أنه لايدخل بيتَ المقدس أحدٌ من النصارى إلا متنكراً مسارقةً وقيل معناه النهيُ عن تمكينهم من الدخول في المسجد واختلف الأئمة في ذلك فجوّزه أبو حنيفة مطلقاً ومنعه مالك مطلقاً وفرَّق الشافعي بين المسجد الحرام وغيره
{مَا كَانَ لَهُمْ أَن يَدْخُلُوهَا إِلَاّ خَائِفِينَ} “bunların oralara ancak korka korka girmeleri gerekirdi”; yani onları tahrip etmeye veya atıl bırakmaya cüret etmek şöyle dursun, onların oralara ancak saygı ve boyun eğişle girmeleri gerekirdi. Yahut üzerlerine hâkim olup onları ellerinde tutmaları ve müminleri oradan engellemeleri bir yana, müminlerin kendilerine şiddetle müdahale etmesinden çekinerek ve korkudan titreyerek girmelerinden başka bir hakları yoktu. Veya Allah Teâlâ'nın ilmindeki ve ahiretteki hükmünde onların durumu ancak bu olacaktır. Bu durumda bu ifade, müminlere yardım edileceğine ve onların el koyduğu yerlerin kendilerinden geri alınacağına dair bir vaaddir ve Allah'a hamdolsun ki bu vaat gerçekleşmiştir. Hristiyanlardan hiç kimsenin Beytü'l-Makdis'e ancak kılık değiştirip gizlice girebildiği rivayet edilmiştir. Bunun mânasının, onların mescide girmelerine imkân verilmesinin nehyedilmesi olduğu da söylenmiştir. İmamlar bu konuda ihtilaf etmişlerdir: Ebû Hanîfe buna mutlak olarak cevaz vermiş, Mâlik mutlak olarak menetmiş, Şâfiî ise Mescid-i Harâm ile diğer mescidler arasında ayrım yapmıştır.
{ولهم} أي لأولئك المذكورين
{ولهم} “Onlar için vardır”; yani o zikredilen kimseler için.
{فِى الدنيا خِزْىٌ} أي خزي فظيعٌ لا يوصف بالقتل والسبي والإذلال بضرب الجزية عليهم
{فِى الدنيا خِزْىٌ} “dünyada bir rezillik”; yani öldürülme, esir edilme ve üzerlerine cizye konulmasıyla aşağılanma gibi tarif edilemez korkunç bir rezillik vardır.
{وَلَهُمْ فِى الأخرة عَذَابٌ عَظِيمٌ} وهو عذابُ النار لما أن سببه أيضاً وهو ما حُكي من ظلمهم كذلك في العِظَم وتقديمُ الظَّرفِ في الموضعينِ لتشويق إلى ما يذكر بعدَه من الخزي والعذاب لما مرَّ منْ أنَّ تأخيرَ ما حقُّه التقديمُ موجبٌ لتوجه النفس إليه فيتمكن فيها عند وروده فضلَ تمكن كما في
{وَلَهُمْ فِى الأخرة عَذَابٌ عَظِيمٌ} “ve ahirette de onlar için büyük bir azap vardır”; o da cehennem azabıdır. Çünkü onun sebebi olan ve kendilerinden nakledilen zulümleri de büyüklükte böyledir. Her iki yerde zarfın öne alınması, kendisinden sonra zikredilecek olan rezillik ve azaba karşı iştiyak uyandırmak içindir. Zira daha önce geçtiği üzere, öne alınması gereken şeyin ertelenmesi nefsin ona yönelmesini sağlar; böylece o şey geldiğinde nefiste çok daha kuvvetli bir şekilde yer eder; nitekim şu ayetlerde olduğu gibi:
البقرة (١١٦ - ١١٥)
Bakara (115-116)
قوله تعالى {أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ} {وَأَنزَلَ لَكُمْ مّنَ الأنعامِ ثمانية أزواج} إلى غير ذلك
Allah Teâlâ'nın {أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ} “Biz senin göğsünü açıp genişletmedik mi?” ve {وَأَنزَلَ لَكُمْ مّنَ الأنعامِ ثمانية أزواج} “Ve sizin için davarlardan sekiz çift indirdi” kavillerinde ve diğerlerinde olduğu gibi.
{وَلِلَّهِ المشرق والمغرب} أي له كلُّ الأرض التي هي عبارةٌ عن ناحيتي المشرقِ والمغربِ لا يختصّ به من حيث الملكُ والتصرفُ ومن حيث المحلّيةُ لعبادته مكانٌ منها دون مكان فإن مُنعتم من إقامة العبادةِ في المسجد الأقصى أو المسجد الحرام
{وَلِلَّهِ المشرق والمغرب} “Doğu da Batı da Allah’ındır”; yani doğu ve batı cihetlerinden ibaret olan bütün yeryüzü O'nundur. Mülkiyet ve tasarruf bakımından ve O'na ibadet edilme mekânı olması bakımından hiçbir yer diğerinden ayrı tutulup O'na has kılınmaz. Dolayısıyla eğer Mescid-i Aksâ'da veya Mescid-i Harâm'da ibadeti ikame etmekten menedilirseniz,
{فَأَيْنَمَا تُوَلُّواْ} أي ففي أي مكان فعلتم توليةَ وجوهِكم شطرَ القبلة
{فَأَيْنَمَا تُوَلُّواْ} “artık nereye dönerseniz”; yani hangi mekânda yüzlerinizi kıble cihetine çevirirseniz çevirin,
{فَثَمَّ وَجْهُ الله} ثَمَّ اسمُ إشارة للمكان البعيد خاصة مبنيٌّ على الفتح ولا يتصرَّف سوى الجر بمن وهو خبر مقدمٌ ووجهُ الله مبتدأ والجملة في محل الجزم على أنها جواب الشرط أي هناك جهتُه التي أمر بها فإن إمكان التوليةِ غيرُ مختصَ بمسجد دون مسجد أو مكان دون آخر أو فثَمَّ ذاتُه بمعنى الحضورِ العلميّ أي فهو عالم بما يُفعل فيه ومثيبٌ لكم على ذلك وقرئ بفتح التاء واللام أي فأينما توجهوا القبلة
{فَثَمَّ وَجْهُ الله} “Allah’ın vechi/yönü oradadır”; 'semme', özellikle uzak mekân için kullanılan bir işaret ismidir; fetha üzere mebnîdir ve 'min' harf-i ceri ile mecrur olması dışında çekime girmez. Mukaddem haberdir, 'vechullâh' ise mübtedadır. Cümle, şartın cevabı olarak cezm mahallindedir. Yani: O'nun emrettiği cihet oradadır; zira [yüzü] çevirebilme imkânı bir mescide veya bir mekâna has olmayıp diğerlerinde de geçerlidir. Yahut ilmî huzur mânasında 'Allah'ın zâtı oradadır'; yani O, orada yapılanı hakkıyla bilir ve bunun karşılığında size mükâfat verir demektir. Tâ ve lâm harflerinin fethasıyla [tüvellû yerine tüveccihû mânasında] da okunmuştur; yani 'kıbleye nereye yönelirseniz' demektir.
{إِنَّ الله واسع} بإحاطته بالأشياء أو برحمته يريد التوسعةَ على عباده
{إِنَّ الله واسع} “Şüphesiz Allah Vâsi'dir (kapsamı geniştir)”; eşyayı kuşatmasıyla veya kullarına genişlik tanımayı murat ettiği rahmetiyle.
{عَلِيمٌ} بمصالحهم وأعمالهم في الأماكن كلِّها والجملة تعليلٌ لمضمون الشرطية وعن ابن عمرَ ﵄ نزلت في صلاة المسافرين على الراحلة أينما توجّهوا وقيل في قوم عمِيت عليهم القِبلةُ فصلُّوا إلى أنحاءَ مختلفةٍ فلما أصبحوا تبينوا خطأهم وعلى هذا لو أخطأ المجتهدُ ثم تبين له الخطأ لم يلزمه التدارُك وقيل هي توطئة لنسخ القِبلة وتنزيهٌ للمعبود عن أن يكون في جهة
{عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir”; bütün mekânlarda onların maslahatlarını ve amellerini [hakkıyla bilendir]. Bu cümle, şart cümlesinin içeriğinin gerekçesidir (ta'lîl). İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan nakledildiğine göre bu ayet, yolcuların binek üzerinde nereye dönerlerse dönsünler kıldıkları namaz hakkında inmiştir. Kıblenin nerede olduğunu bilemeyip farklı yönlere doğru namaz kılan, sabah olunca da hatalarını anlayan bir topluluk hakkında indiği de söylenmiştir. Buna göre, müctehid hata edip sonra hatasını anlarsa namazı kaza etmesi gerekmez. Bunun, kıblenin neshine bir hazırlık ve mâbûdun bir cihette olmaktan tenzih edilmesi olduğu da söylenmiştir.
{وَقَالُواْ اتخذ الله وَلَدًا} حكاية لطرفٍ آخرَ من مقالاتهم الباطلةِ المحكية فيما سلف معطوفةٌ على ما قبلها من قوله تعالى وَقَالَت الخ لا على صلةِ مَنْ لما بينهما من الجمل الكثيرة الأجنبيةِ والضميرُ لليهود والنصارى ومن شاركهم فيما قالوا من الذين لا يعلمون وقرئ بغير واو على الاستئناف نزلت حين قالت اليهودُ عزيز ابنُ الله والنصارى المسيحُ ابنُ الله ومشركو العربِ الملائكةُ بناتُ الله والاتخاذُ إما بمعنى الصُنع والعمل فلا يتعدَّى إلا إلى واحد وإما بمعنى التصيير والمفعولُ الأول محذوف أي صير بعض مخلوقاته ولداً
{وَقَالُواْ اتخذ الله وَلَدًا} “'Allah çocuk edindi' dediler”; daha önce aktarılan bâtıl sözlerinin bir başka kısmının naklidir. Kendisinden önce geçen {وَقَالَتِ} kavline matuftur; aralarında pek çok yabancı cümle bulunduğu için 'men'in sılasına matuf değildir. Zamir ise Yahudilere, Hristiyanlara ve bilmeyenlerden olup onların bu sözlerine ortak olanlara aittir. İsti'nâf olarak vâv'sız da okunmuştur. Yahudiler 'Üzeyir Allah'ın oğludur', Hristiyanlar 'Mesih Allah'ın oğludur' ve Arap müşrikleri de 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' dedikleri zaman inmiştir. 'İttihâz' (edinmek) ya yapma ve yaratma mânasındadır; bu takdirde sadece tek mef'ûle geçişli olur; ya da dönüştürme/kılma (taysîr) mânasındadır ki birinci mef'ûl mahzuftur; yani 'yaratıklarından bazısını çocuk kıldı' takdirindedir.
{سبحانه} تنزيهٌ وتبرئةٌ له تعالى عما قالوا وسبحانَ عَلَمٌ للتسبيح كعُثمانَ للرجل وانتصابُه على المصدريّةِ ولا يكاد يُذكر ناصبُه أي أُسبِّحُ سبحانَه أي أنزّهُه تنزيهاً لائقاً به وفيه من التنزيه البليغِ من حيث الاشتقاقُ من السبْح الذي هو الذهابُ والإبعادُ في الأرض ومن جهة النقلِ إلى التَّفعيلِ ومن جهة العدولِ إلى المصدر إلى الاسمِ الموضوعِ له خاصة لاسيما العلمُ المشيرُ إلى الحقيقةِ الحاضرةِ في الذِّهنِ ومن جهة إقامتهِ مُقامَ المصدرِ مع الفعل مالا يخفى وقيل هو مصدرٌ كغُفرانٍ بمعنى التنزُّه أي تنَزَّهَ بذاتِه تنزُّهاً حقيقاً به ففيه مبالغةٌ من حيث إسنادُ البراءةِ إلى الذات المقدسة وإن كان التنزيهُ اعتقادَ نزاهتِه تعالى عما لا يليق به لا إثباتَها له تعالى وقولُه تعالى
{سبحانه} “O, bundan münezzehtir”; onların söylediklerinden Allah Teâlâ'yı tenzih ve tebriye etmektir. 'Sübhâne', tıpkı adam için 'Osmân' ismi gibi tesbih için özel isimdir. Masdarlık üzere mansubdur ve nâsıbı neredeyse hiç zikredilmez. Yani: 'O'nu zâtına yaraşır bir tenzih ile tenzih ederim' takdirindedir. Bu lafızda; yeryüzünde uzaklaşıp gitmek demek olan 'sebh' kökünden türemesi, tef'îl babına nakledilmesi, masdardan bizzat onun için konulmuş özel isme -özellikle de zihinde hazır bulunan hakikate işaret eden özel isme- geçilmesi ve fiille birlikte masdar makamına ikame edilmesi cihetinden gayet beliğ bir tenzih bulunduğu gizli değildir. 'Gufrân' gibi tenzüh mânasında bir masdar olduğu da söylenmiştir; yani 'Zâtı gereği Kendisine yaraşır şekilde tenzih olundu' demektir. Dolayısıyla her ne kadar tenzih, Allah Teâlâ için uygunsuz olan şeylerden O'nun münezzeh olduğuna inanmak olup bunu Allah Teâlâ'ya [sonradan] isnat etmek değilse de, beri olma vasfının mukaddes Zât'a isnat edilmesi cihetiyle bunda bir mübalağa vardır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:
{بَل لَّهُ ما في السماوات والارض} رد لما زعموا وتنبيهٌ على بطلانه وكلمةُ بل للإضراب عما تقتضيه مقالتُهم الباطلةُ من مجانسته ﷾ لشئ من المخلوقات ومن سرعة فَنائِه المَحوِجة إلى اتخاذ ما يقوم مَقامه فإن مجرد الإمكان والفَناء لا يوجب ذلكَ ألا يُرى أن الأجرامَ الفَلَكيةَ مع إمكانها وفَنائِها بالآخرة مستغنيةٌ
{بَل لَّهُ ما في السماوات والارض} “Bilakis göklerde ve yerde ne varsa O’nundur”; iddia ettikleri şeyi reddetmek ve onun bâtıllığına dikkat çekmektir. 'Bel' kelimesi, onların bâtıl sözlerinin gerektirdiği, Celâl sahibi Allah'ın yaratılmışlardan herhangi bir şeyle aynı cinsten olması ve O'nun yerine geçecek birini edinmeyi gerektirecek derecede çabuk fâni olması düşüncesinden vazgeçmek (ıdrâb) içindir. Zira sırf imkân ve fenâ bunu gerektirmez; görülmez mi ki felekî cisimler, imkân dâhilinde olmalarına ve neticede fâni bulunmalarına rağmen, devamlılıkları ve uzun süre bekaları sebebiyle canlılardan çocuk mesabesinde olan şeylere muhtaç olmaktan müstağnidirler;
البقرة (١١٨ - ١١٧)
Bakara (117-118)
بدوامها وطولِ بقائها عما يجري مجرَى الولدِ من الحيوان أي ليس الأمرُ كما زعموا بل هو خالقٌ جميعَ الموجودات التي من جملتها عزيز والمسيحُ والملائكة
Yani durum onların iddia ettiği gibi değildir; bilakis O, aralarında Üzeyir, Mesih ve meleklerin de bulunduğu bütün varlıkların yaratıcısıdır.
{كُلٌّ} التنوين عوضٌ عن المضافِ إليهِ أي كلُّ ما فيهما كائناً ما كانَ منْ أولي العلم وغيرِهم
{كُلٌّ} “Hepsi”; tenvin, muzâfun ileyhten ivazdır. Yani akıl sahiplerinden ve diğerlerinden her ne olursa olsun her ikisinde (göklerde ve yerde) bulunan her şey,
{لَّهُ قانتون} منقادون لا يستعصي شئ منهم على تكوينه وتقديره ومشيئتِه ومن كان هذا شأنُه لم يُتصوَّرْ مجانستُه لشئ ومن حق الولدِ أن يكون من جنس الوالد وإنما جيءَ بما المختصةِ بغير أولي العلم تحقيراً لشأنهم وإيذانا بكمال بُعدِهم عما نسَبوا إلى بعضٍ منهم وصيغةُ جمعِ العقلاءِ في قانتون للتغليب أو كلُّ مَنْ جعلوه لله تعالى ولداً له قانتون أي مطيعون عابدون له معترفون بربوبيته تعالى كقوله تعالى {أُولَئِكَ الذين يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إلى رَبّهِمُ الوسيلة}
{لَّهُ قانتون} “O’na boyun eğmiştir”; O'na boyun eğmişlerdir, onlardan hiçbir şey O'nun var etmesine, takdirine ve dilemesine karşı koyamaz. Durumu böyle olan bir varlığın herhangi bir şeyle aynı cinsten olması tasavvur edilemez; oysa çocuğun babasıyla aynı cinsten olması gerekir. Akıl sahibi olmayanlara mahsus olan 'mâ' lafzının getirilmesi, onların şanını tahkir etmek ve bazısına nispet ettikleri şeyden ne derece uzak olduklarını bildirmek içindir. 'Kânitûn' lafzındaki akıllılar için olan çoğul kalıbı ise tağlîb içindir. Yahut Allah Teâlâ'ya çocuk kıldıkları herkes O'na boyun eğmiştir; yani Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi O'na itaat eden, ibadet eden ve O'nun rabliğini ikrar edenlerdir: {أُولَئِكَ الذين يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إلى رَبّهِمُ الوسيلة} “Onların yalvardıkları bu varlıklar da Rablerine vesile ararlar”.
{بديع السماوات والارض} أي مُبدِعُهما ومخترِعُهما بلا مثالٍ يَحتذيه ولا قانونٍ ينتجه فإن البديعَ كما يُطلقُ على المبتدِع يُطلق على المبدع نصَّ عليه أساطينُ أهل اللغة وقد جاء بَدَعَه كمنعه بمعنى أنشأه كابتدعه كما ذُكر في القاموس وغيرِه ونظيرُه السميعُ بمعنى المسمِع في قوله أَمِنْ رَيْحانَةَ الدَّاعي السميعُ وقيل هو من إضافة الصفةِ المشبّهةِ إلى فاعلها للتخفيف بعد نصبه على تشبيهها باسم الفاعِلِ كما هو المشهورُ أي بديعُ سمواتِه من بَدَع إذا كان على شكل فائقٍ وحُسْنٍ رائق وهو حجة أخرى لإبطال مقالتِهم الشنعاءِ تقريرُها أن الوالدَ عنصرُ الولدِ المنفعل بانفصال مادته عنه والله سبحانه مُبدعُ الأشياء كلِّها على الإطلاق منزَّه عن الانفعال فلا يكون والداً ورفعُه على أنه خبرٌ لمبتدأ محذوف أي هو بديعُ الخ وقرئ بالنصبَ على المدح وبالجرِّ على أنه بدلٌ من الضمير في له على رأي من يجوز الإبدالَ من الضمير المجرور كما في قوله ... على جودِه لَضَنَّ بالماء حاتِمُ ...
{بديع السماوات والارض} “Gökleri ve yeri yoktan var edendir”; yani örnek alacağı bir model ve ortaya çıkaracağı bir kural olmaksızın onları eşsiz bir şekilde yaratan ve icat edendir. Zira dil âlimlerinin önde gelenlerinin açıkça belirttiği gibi 'bedî'', yeni bir şey ortaya koyan (mübtedi') için kullanıldığı gibi yoktan var eden (mübdi') için de kullanılır. Nitekim Kamus ve diğer sözlüklerde zikredildiği üzere 'bada'ahu' fiili, 'men'ahu' vezninde olup 'ibteda'ahu' gibi 'onu var etti/inşa etti' mânasında gelmiştir. Şairin şu beytinde geçen 'semî'' kelimesinin 'müsmi'' (işittiren) mânasında olması da bunun benzeridir: 'Reyhâne'den midir işittiren o davetçi?' Bunun, sıfat-ı müşebbehenin ism-i fâile benzetilerek mansub kılınmasından sonra meşhur olduğu üzere hafifletme amacıyla failine muzâf kılınmasından ibaret olduğu da söylenmiştir; yani üstün bir şekilde ve göz alıcı bir güzellikte olduğu zaman kullanılan 'bedu'a' fiilinden hareketle 'gökleri eşsiz olan' demektir. Bu, onların çirkin iddialarını iptal eden bir başka delildir; takriri şöyledir: Baba, maddesinin kendisinden ayrılmasıyla etkilenen çocuğun unsurudur. Allah Sübhânehu ise istisnasız bütün eşyayı yoktan var edendir, etkilenmekten münezzehtir; dolayısıyla baba olamaz. Ref' ile okunması mahzuf bir mübtedanın haberi olması sebebiyledir; yani 'O, yoktan var edendir' takdirindedir. Medih üzere nasb ile ve -mecrur zamirden bedel yapılmasını caiz görenlerin görüşüne göre- şu beyitte olduğu gibi: '...onun cömertliği karşısında Hâtim suyu bile kıskanırdı...' 'lehû'daki zamirden bedel olarak cer ile de okunmuştur.
{وَإِذَا قضى أَمْرًا} أي أرادَ شيئاً كقوله تعالى إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئاً وأصلُ القضاءِ الإحكام أطلق على الإرادة الإلهية المتعلقة بوجود الشئ لإيجابها إياه البتة وقيل الأمر ومنه قوله تعالى {وقضى رَبُّكَ} الخ
{وَإِذَا قضى أَمْرًا} “Bir işe hükmettiği zaman”; yani bir şeyi dilediğinde. Nitekim Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا} “O'nun emri, bir şeyi dilediği zaman...” buyruğunda da böyledir. Kazânın aslı sağlamlaştırmaktır; kesinlikle var kılmayı gerektirmesinden ötürü bir şeyin varlığına taalluk eden ilahî iradeye ıtlak olunmuştur. Emretmek olduğu da söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: {وقضى رَبُّكَ} “Rabbin hükmetti/emretti” kavli de bu kabildendir.
{فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُن فيكون} كلاهما من الكون التام أي أحدث فيحدث وليس المرادُ به حقيقةَ الأمرِ والامتثال وإنما هو تمثيلٌ لسهولة تأتّي المقدورات بحسَب تعلّقِ مشيئتِه تعالى وتصويرٌ لسرعة حدوثِها بما هو عَلَمٌ في الباب من طاعة المأمورِ المطيعِ للآمر المطاعِ وفيه تقريرٌ لمعنى الإبداع وتلويحٌ لحجة أخرى لإبطال ما زعموه بأن اتخاذَ الولدِ شأنُ مَن يفتقرُ في تحصيل مرادِه إلى مباد يستدعي ترتيبُها مرورَ زمانٍ وتبدلَ أطوارٍ وفعلُه تعالى متعالٍ عن ذلك
{فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُن فيكون} “ona sadece 'Ol' der, o da hemen oluverir”; her iki fiil de tam 'kevn'dendir; yani 'meydana gel, o da derhal meydana gelir' demektir. Bununla emir ve imtisalin hakikati kastedilmemiştir; bilakis bu, Allah Teâlâ'nın dilemesinin taallukuna göre kudret dâhilindeki şeylerin meydana gelmesinin kolaylığını bir temsil ve itaatkâr memurun emrine itaat olunan âmire itaati gibi bu babda belirgin olan bir durumla varlıkların meydana gelişindeki sürati bir tasvirdir. Bunda yoktan var etme mânasının pekiştirilmesi ve iddia ettikleri şeyi iptal için bir başka delile işaret vardır; şöyle ki çocuk edinmek, muradını elde etmede tertibi bir zamanın geçmesini ve merhalelerin değişmesini gerektiren öncüllere muhtaç olan kimsenin işidir; Allah Teâlâ'nın fiili ise bundan münezzehtir.
{وَقَالَ الذَين لَا يَعْلَمُونَ} حكايةٌ لنوعٍ آخرَ من قبائحهم وهو قدحُهم في أمر النبوة بعد حكاية قدحِهم في شأن التوحيد بنسبة الولدِ إليه ﷾ واختُلف في هؤلاء القائلين فقال ابن عباس ﵄ اليهودُ وقال مجاهد هم النصارى ووصفُهم بعدم العلم لعدم علمِهم بالتوحيد والنبوة كما ينبغي أو لعدم علمِهم بموجب عمَلِهم أو لأن ما يحكى عنهم لا يصدرُ عمن له شائبةُ علمٍ أصلاً وقال قتادة
{وَقَالَ الذَين لَا يَعْلَمُونَ} “Bilmeyenler dediler ki”; kötülüklerinin bir başka türünün hikâyesidir ki o da Celâl sahibi Allah'a çocuk nispet etmek suretiyle tevhid hususundaki taanlarının hikâye edilmesinden sonra nübüvvet meselesindeki taanlarıdır. Bu sözü söyleyenler hakkında ihtilaf edilmiştir: İbn Abbas radıyallâhu anhümâ onların Yahudiler olduğunu, Mücâhid ise Hristiyanlar olduğunu söylemiştir. Onların ilimsizlikle nitelendirilmesi, tevhidi ve nübüvveti gerektiği gibi bilmemelerinden yahut amellerinin gereğini bilmemelerinden veya kendilerinden nakledilen bu sözün zerre kadar ilim kırıntısı olan birinden asla sâdır olmayacağındandır. Katâde ise şöyle demiştir:
البقرة (١٢٠ - ١١٩)
Bakara (119-120)
وأكثرُ أهل التفسير هم مشركو العربِ لقوله تعالى {فليأتنا بآية كَمَا أرسل الأولون} وقالوا {لَوْلَا أُنزِلَ عَلَيْنَا المَلائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا}
Tefsir ehlinin çoğuna göre ise onlar Arap müşrikleridir; zira Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فليأتنا بآية كَمَا أرسل الأولون} “Öncekiler nasıl gönderildiyse o da bize öyle bir mucize getirsin” ve şöyle demişlerdir: {لَوْلَا أُنزِلَ عَلَيْنَا المَلائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا} “Bize melekler indirilmeli veya Rabbimizi görmeli değil miydik?”.
{لَوْلَا يُكَلّمُنَا الله} أي هلا يكلمُنا بلا واسطة أمراً أو نهياً كما يكلم الملائكةَ أو هلا يكلمنا نتصيصا على نُبوَّتِك
{لَوْلَا يُكَلّمُنَا الله} “'Allah bizimle konuşsa ya!'”; yani meleklere konuştuğu gibi emir veya nehiy olarak vasıtasız bizimle konuşsa ya, yahut senin peygamberliğini açıkça belirtmek üzere bizimle konuşsa ya!
{أو تأتينا آية} حجةٌ تدل على صدقك بلغوا من العُتوِّ والاستكبارِ إلى حيثُ أمَّلوا نيلَ مرتبةِ المفاوضةِ الإلهيةِ من غير توسط الرسولِ والملَك ومن العنادِ والمكابرة إلى حيث لم يعُدّوا ما آتاهم من البينات الباهرة التي تخِرُّ لها صُمُّ الجبال من قَبيل الآيات قاتلهم الله أنَّي يُؤفكون
{أو تأتينا آية} “'ya da bize bir mucize gelse ya!'”; senin doğruluğuna delalet eden bir hüccet. Azgınlık ve kibirde öyle bir dereceye vardılar ki peygamber ve melek vasıtası olmaksızın ilahî hitaba mazhar olma mertebesine ulaşmayı umdular; inat ve büyüklük taslamada da öyle bir dereceye vardılar ki sarp dağların bile karşısında boyun eğeceği kendilerine verilmiş apaçık delilleri ayetlerden saymadılar. Allah onları kahretsin, nasıl da haktan çevriliyorlar!
{كَذَلِكِ} مثلَ ذلكَ القولِ الشنيعِ الصادرِ عن العِناد والفساد
{كَذَلِكِ} “İşte böyle”; inat ve fesattan kaynaklanan bu çirkin sözün bir benzerini,
{قَالَ الذين مِن قَبْلِهِم} من الأمم الماضية
{قَالَ الذين مِن قَبْلِهِم} “onlardan öncekiler de söylemişti”; geçmiş ümmetlerden [olanlar],
{مِّثْلَ قَوْلِهِمْ} هذا الباطلِ الشنيعِ فقالوا {أَرِنَا الله جهرة} قالوا {لَن نَّصْبِرَ على طَعَامٍ واحد} الآية وقالوا هَلْ يستطيع ربك الخ قالوا اجْعَلْ لَّنَا إِلَهًا الخ
{مِّثْلَ قَوْلِهِمْ} “onların dediklerinin benzerini”; yani bu çirkin ve batıl sözü [söylemişlerdi]. Nitekim onlar: {أَرِنَا الله جهرة} “Bize Allah'ı apaçık göster” demişler; {لَن نَّصْبِرَ على طَعَامٍ واحد} “Biz tek bir yiyeceğe asla katlanamayız” ayetini [ve devamını] söylemişler; “Rabbin güç yetirebilir mi...?” demişler ve “Bize bir ilah yap...” demişlerdi.
{تشابهت قُلُوبُهُمْ} أي قلوبُ هؤلاءِ وأولئك في العمى والعِناد وإلا لما تشابهت أقاويلُهم الباطلة
{تشابهت قُلُوبُهُمْ} “Kalpleri birbirine benzedi”; yani bunların ve öncekilerin kalpleri körlük ve inatta [birbirine benzedi]; aksi takdirde onların bu batıl sözleri birbirine benzemezdi.
{قَدْ بَيَّنَّا الآيات} أي نزلناها بينةً بأن جعلناها كذلك في أنفسِها كما في قولِهم سبحانَ من صغر البغوض وكبَّر الفيلَ لا أنا بيناها بعد أن لم تكن بينةً
{قَدْ بَيَّنَّا الآيات} “Biz ayetleri apaçık gösterdik”; yani onları bizzat kendilerinde açık ve beyan kılmak suretiyle apaçık indirdik. Nitekim “Sivrisineği küçük, fili büyük yaratan [Allah] münezzehtir” sözünde olduğu gibidir; yoksa ayetler önceden açık değilken sonradan onları açıklamış olduğumuz anlamına gelmez.
{لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ} أي يطلُبون اليقين ويوقنون بالحقائق لا يعتريهم شُبهةٌ ولا رِيبة وهذا ردٌّ لطلبهم الآيةَ وفي تعريف الآيات وجمعها وإيراد التبيين المُفصِح عن كمال التوضيح مكانَ الإتيان الذي طلبوه ما لا يَخفْى من الجزالة والمعنى أنهم اقترحوا آيةً فذَّةً ونحن قد بينا الآياتِ العظامَ لقوم يطلُبون الحقَّ واليقين وإنما لم يُتعرَّضْ لرد قولِهم لَوْلَا يُكَلّمُنَا الله إيذانا بأنه من ظهور البطلانِ بحيث لا حاجة إلى الرد والجواب
{لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ} “kesin bilgiye ulaşmak isteyen bir topluluk için”; yani yakîn talep eden, hakikatlere kesin olarak inanan ve kendilerine hiçbir şüphe ile tereddüt arız olmayan kimseler için. Bu, onların mucize taleplerine bir reddir. Âyetlerin marife (belirli) ve çoğul kılınmasında ve onların talep ettiği “getirme” yerine tam bir açıklamayı ifade eden “tebyîn” (açıklama) lafzının getirilmesinde son derece beliğ bir incelik vardır. Anlam şudur: Onlar tek bir mucize teklifinde bulundular; biz ise hakkı ve yakîni arayan bir topluluk için o yüce ayetleri apaçık gösterdik. Onların “Allah bizimle konuşsa ya!” sözlerinin reddine ayrıca değinilmemesi ise, onun batıllığının reddedilmeye ve cevap verilmeye ihtiyaç bırakmayacak derecede açık olduğunu bildirmek içindir.
{إِنَّا أرسلناك بالحق} أي متلبسا بالقرآن كما في قوله تعالى {كَذَّبُواْ بالحق لَمَّا جَاءهُمْ} أو بالصدق كما في قوله تعالى {أَحَق هو} وقولُه تعالى
{إِنَّا أرسلناك بالحق} “Şüphesiz biz seni hak ile gönderdik”; yani Allah Teâlâ'nın {كَذَّبُواْ بالحق لَمَّا جَاءهُمْ} “Hak kendilerine geldiğinde onu yalanladılar” kavlindeki gibi Kur'an ile donanmış olarak veya {أَحَق هو} “O hak mıdır?” kavlindeki gibi doğrulukla [gönderdik]. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da:
{بَشِيراً وَنَذِيراً} حال من مفعول باعتبار تقييدِه بالحال الأولى أي أرسلناك متلبسا بالقرآن حالَ كونك بشيراً لمن آمن بما أُنزِل عليك وعمِل به ونذيراً لمن كفَر به أو أرسلناك صادقاً حال كونِك بشيراً لمن صدّقك بالثواب ونذيراً لمن كذّبك بالعذاب ليختاروا لأنفسهم ما أحبّوا لا قاسرَ لهم على الإيمان فلا عليك إنْ أصروا وكابروا
{بَشِيراً وَنَذِيراً} “bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak”; birinci hâl ile kayıtlanması bakımından mef'ûlden hâldir. Yani seni, sana indirilene iman edip onunla amel edenleri müjdeleyici, onu inkâr edenleri ise uyarıcı olduğun hâlde Kur'an ile donanmış olarak gönderdik; yahut seni doğrulayan kimseye sevabı müjdeleyici, seni yalanlayana ise azabı uyarıcı olan bir doğru sözlü olarak gönderdik ki kendileri için dilediklerini seçsinler. Onları imana zorlayan bir kimse yoktur; dolayısıyla onlar diretir ve büyüklük taslarlarsa bundan sana bir sorumluluk yoktur.
{ولا تسأل عَنْ أصحاب الجحيم} ما لهم لم يؤمنوا بعد ما بلّغْتَ ما أُرسلتَ به وقرئ لن تسأل وما تسأل وقرئ لا تَسْألْ على صيغة النهي إيذاناً بكمال شدةِ عقوبةِ الكفار وتهويلاً لها كأنها لغاية فظاعتها لا يقدِرُ المخبِرُ على إجرائها على لسانه أو لا يستطيع السامعُ أن يسمع خبرَها وحملُه على نهي النبيِّ ﷺ عن السؤال عن حال أبويه مما لايساعده النظمُ الكريمُ والجحيمُ المتأججُ من النار وفي التعبير عنهم بصاحبية الجحيم دون الكفر والتكذيب ونحوهما وعيدٌ شديد لهم وإيذانٌ بأنهم مطبوعٌ عليهم لا يرجى منهم الإيمانُ قطعاً وقوله تعالى
{ولا تسأل عَنْ أصحاب الجحيم} “sen cehennem ehlinden sorumlu değilsin”; gönderildiğin şeyi tebliğ ettikten sonra onların neden inanmadıklarından [sorumlu tutulmazsın]. Bu kısım “len tüs'ele” (asla sorulmazsın) ve “mâ tüs'elü” (sorulmazsın) şeklinde de okunmuştur. Kâfirlerin cezasının şiddetinin büyüklüğünü bildirmek ve onu dehşet verici kılmak amacıyla nehiy sîgasıyla “lâ tes'el” (sakın sorma!) şeklinde de okunmuştur; sanki onun son derece feci oluşundan dolayı haber veren kimse onu diliyle telaffuz etmeye güç yetiremez yahut dinleyen kimse onun haberini dinlemeye takat getiremez gibidir. Bunun, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in anne ve babasının durumunu sormaktan nehyedildiği anlamına yorulması ise yüce nazmın bağlamının elvermediği bir husustur. Cahîm (الجحيم), alev alev tutuşan ateştir. Onların küfür ve yalanlama gibi vasıfları yerine cehennem ashabı olmakla nitelendirilmesinde onlar için şiddetli bir tehdit ve kalplerinin mühürlenmiş olup kendilerinden kesinlikle imanın umulamayacağını bildirme vardır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:
{وَلَن ترضى عَنكَ اليهود وَلَا النصارى حتى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ} بيانٌ لكمال شدةِ شكيمةِ هاتين الطائفتين خاصة إثْرَ بيانِ ما يعُمُّهما والمشركين من الإصرار على ما هم عليه إلى الموت وإيراد لا
{وَلَن ترضى عَنكَ اليهود وَلَا النصارى حتى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ} “Sen onların dinlerine uymadıkça ne Yahudiler ne de Hristiyanlar senden asla hoşnut olmazlar”; müşriklerle birlikte her iki fırkayı da kuşatan ölüme kadar kendi halleri üzerinde diretme durumunun beyan edilmesinin ardından, özellikle bu iki grubun inat ve taassuplarının ne kadar katı olduğunun beyanıdır. Nefy edatı olan “lâ”nın,
البقرة (١٢٢ - ١٢١)
Bakara (121-122)
النافية بين المعطوفَيْن لتأكيد النفي لما مرَّ منْ أنَّ تصلُّبُ اليهودِ في أمثال هذه العظائم أشدُّ من النصارى والإشعارِ بأن رضى كلَ منهما مباينٌ لرضى الأخرى أي لن ترضى عنك اليهودُ ولو خلَّيتَهم وشأنَهم حتى تتبعَ ملّتهم ولا النصارى ولو تركتم ودينَهم حتى تتبع مِلَّتَهم فأُوجِزَ النظمُ ثقةً بظهور المراد وفيهِ من المبالغةِ في إقناطه ﷺ من إسلامهم ما لا غايةَ وراءَه فإنهم حيث لم يرضَوْا عنه ﵇ ولو خلاّهم يفعلون ما يفعلون بل أملّوا منه ﷺ مالا يكاد يدخُل تحت الإمكان من اتِّباعِه ﵇ لمِلّتهم فكيف يُتوهم اتباعُهم لملته ﵇ وهذه حالتُهم في أنفسهم ومقالتُهم فيما بينهم وأما أنهم أظهروها للنبي ﷺ وشافهوه بذلك وقالوا لن نرضى عنك وإن بالغْتَ في طلب رضانا حتى تتبعَ مِلَّتنا كما قيل فلا يساعدُهُ النظمُ الكريمُ بل فيه ما يدل على خلافه فإنَّ قولَه ﷿
matuf olan iki unsur arasında getirilmesi, olumsuzluğu pekiştirmek içindir; zira daha önce geçtiği üzere Yahudilerin bu tür büyük meselelerdeki taassubu Hristiyanlardan daha şiddetlidir. Ayrıca her birinin hoşnutluğunun diğerinin hoşnutluğundan farklı olduğunu hissettirmek içindir. Yani: Sen onları kendi hallerine bıraksan bile sen onların dinine uymadıkça Yahudiler senden asla razı olmazlar; sen onları ve dinlerini bıraksan bile sen onların dinine uymadıkça Hristiyanlar da senden asla razı olmazlar. Muradın açıklığına güvenilerek söz veciz tutulmuştur. Bunda, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların Müslüman olmalarından ümidini kesmesi hususunda ötesi olmayan bir mübalağa vardır. Çünkü onlar, kendilerini yapageldikleri şeylerle baş başa bıraksa bile ondan aleyhisselâm razı olmadıkları gibi, bilakis ondan sallallâhu aleyhi ve sellem kendi dinlerine uyması gibi neredeyse imkân dairesine girmeyecek bir şeyi beklemişlerdir. Durumları bizzat kendilerinde böyleyken ve aralarındaki sözleri bu minvaldeyken, onların onun aleyhisselâm dinine uyacakları nasıl vehmedilebilir? Onların bu durumu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e açığa vurdukları, onunla yüz yüze bu şekilde konuşup 'Bizim rızamızı kazanmak için ne kadar çabalarsan çabala, dinimize uymadıkça senden asla razı olmayacağız' dedikleri şeklindeki görüşe ise yüce nazım elvermemektedir; bilakis onda bunun aksine delalet eden hususlar vardır. Zira Aziz ve Celîl olan Allah'ın şu buyruğu:
{قُلْ إِنَّ هُدَى الله هُوَ الهدى} صريحٌ في أنَّ ما وقع هذا جواباً عنه ليس عينَ تلك العبارةِ بل ما يستلزم مضمونَها أو يلزمه من الدعوة إلى اليهودية والنصرانية وادعاء أن الاهتداءَ فيهما كقوله ﷿ حكايةً عنهم {كُونُواْ هُودًا أَوْ نصارى تَهْتَدُواْ} أي قل رداً عليهم إِنَّ هُدَى الله الذي هو الإسلامُ هو الهدى بالحق والذي يحِقُّ ويصح أن يُسمَّى هُدىً وهو الهدى كلُّه ليس وراءه هُدىً وما تدْعون إليه ليس بهُدىً بل هو هوىً كما يعرب عنه قوله تعالى
{قُلْ إِنَّ هُدَى الله هُوَ الهدى} “De ki: 'Doğru yol ancak Allah'ın yoludur'”; bu ayetin kendisine cevap olduğu şeyin o ifadenin bizzat kendisi olmayıp, onun içeriğini gerektiren veya Yahudilik ile Hristiyanlığa davet edip hidayetin bunlarda olduğunu iddia etmeyi gerektiren bir durum olduğunu açıkça göstermektedir; nitekim Aziz ve Celil olan Allah onların sözünü naklen: {كُونُواْ هُودًا أَوْ نصارى تَهْتَدُواْ} “'Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız' dediler” buyurmuştur. Yani: Onlara bir reddiye olarak de ki: Allah'ın hidayeti olan İslâm, bizzat hak olan hidayettir; hidayet olarak isimlendirilmeye layık ve doğru olan ancak odur ve hidayetin tamamı da bundan ibarettir, onun ötesinde hiçbir hidayet yoktur. Sizin davet ettiğiniz şey ise bir hidayet değil, aksine sadece bir heva ve hevestir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bunu ifade etmektedir:
{وَلَئِنِ اتبعت أَهْوَاءهُم} أي آراءَهم الزائغةَ الصادرةَ عنهم بقضية شهواتِ أنفسِهم وهي التي عُبّر عنها فيما قبلُ بملتهم إذ هي التي ينتمون إليها وأما ما شرعه الله تعالى لهم من الشريعة على لسان الأنبياءِ عليهم الصلاة والسلام وهو المعنى الحقيقيُّ للملة فقد غيّروها تغييراً
{وَلَئِنِ اتبعت أَهْوَاءهُم} “Eğer onların heveslerine uyarsan”; yani kendi nefislerinin arzuları gereği ortaya koydukları sinsi ve sapkın görüşlerine [uyarsan]. İşte bundan önce kendilerinin intisap ettiği şey olmasından ötürü “onların dinleri” diye ifade edilen şey de budur. Allah Teâlâ'nın peygamberlerin (aleyhimüssalâtü vesselâm) diliyle onlar için meşru kıldığı şeriate -ki dinin gerçek anlamı budur- gelince, onlar onu bütünüyle değiştirmişlerdir.
{بَعْدَ الذي جَاءكَ مِنَ العلم} أي الوحي أو الدين المعلومِ صحتُه
{بَعْدَ الذي جَاءكَ مِنَ العلم} “sana gelen ilimden sonra”; yani vahiyden veya doğruluğu kesin olarak bilinen dinden sonra.
{مَا لَكَ مِنَ الله} مِن جهته العزيزة
{مَا لَكَ مِنَ الله} “senin için Allah'tan”; O'nun yüce katından,
{مِن وَلِىّ} يلي أمرَك عموماً
{مِن وَلِىّ} “ne bir dost”; genel olarak işlerini üstlenecek bir veli,
{وَلَا نَصِيرٍ} يدفعُ عنك عقابَه وحيث لم يستلزم نفيُ الوليِّ نفيَ النصيرِ وُسِّط لا بين المعطوفين لتأكيد النفي وهذا باب التهييج والإلهابِ وإلا فأنى يُتوهم إمكانُ اتباعِه ﵇ لمِلّتهم وهو جوابٌ للقسم الذي وطّأه اللامُ واكتُفي به عن جواب الشرط
{وَلَا نَصِيرٍ} “ne de bir yardımcı vardır”; O'nun azabını senden savacak bir yardımcı. Velinin olmamasından yardımcının da bulunmayacağı anlamı doğrudan çıkmayacağı için, nefyin teyidi amacıyla matuf olan iki kelime arasına “lâ” getirilmiştir. Bu ifade, teşvik ve sakındırma babındandır; yoksa onun aleyhisselâm onların dinine uymasının mümkün olabileceği nasıl vehmedilebilir? Bu cümle, başındaki “lâm” harfinin hazırladığı yeminin cevabıdır ve onunla yetinilerek şartın cevabı zikredilmemiştir.
{الذين آتيناهم الكتاب} هُم مُؤمنو أهلِ الكتابِ كعبدِ اللَّه بن سلام وأضرابِه
{الذين آتيناهم الكتاب} “Kendilerine kitap verdiğimiz kimseler”; bunlar Abdullah b. Selâm ve benzerleri gibi Ehl-i Kitab'ın müminleridir.
{يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ} بمراعاة لفظِه عن التحريف وبالتدبّر في معانيه والعمل بما فيه وهو حال مقدرةٌ والخبرُ ما بعدَهُ أو خبرٌ وما بعده مقرِّرٌ له
{يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ} “onu hakkıyla okurlar”; lafzını tahriften koruyarak, manalarını tefekkür ederek ve içindekilerle amel ederek [okurlar]. Bu cümle takdiri bir hâldir, haber ise ondan sonra gelen kısımdır; yahut bu cümle haberdir ve ondan sonra gelen kısım onu pekiştirmektedir.
{أولئك} إشارةٌ إلى الموصوفينَ بإيتاء الكتاب وتلاوتِه كما هو حقُّه وما فيه من معنى البعد للإيذانِ ببُعدِ منزلتِهم في الفضل
{أولئك} “İşte onlar”; kendilerine kitap verilip onu hakkıyla okumakla nitelenen kimselere işarettir. Bu kelimedeki uzaklık anlamı, onların faziletteki makamlarının yüceliğini bildirmek içindir.
{يُؤْمِنُونَ بِهِ} أي بكتابهم دون المحرِّفين فإنهم بمعزل من الإيمان به فإنه لا يجامِعُ الكفرَ ببعضٍ منه
{يُؤْمِنُونَ بِهِ} “ona iman ederler”; yani tahrif edenlerin aksine kendi kitaplarına [hakkıyla inanırlar]. Zira tahrifçiler kitaba iman etmekten tamamen uzaktırlar; çünkü kitabın bir kısmını inkâr etmek onunla bir arada bulunamaz.
{وَمن يَكْفُرْ بِهِ} بالتحريف والكفرِ بما يصدِّقه
{وَمن يَكْفُرْ بِهِ} “Kim onu inkâr ederse”; tahrif ederek ve onu doğrulayanı inkâr ederek [küfre saparsa],
{فَأُوْلَئِكَ هُمُ الخاسرون} حيثُ اشترَوُا الكفرَ بالإيمانِ
{فَأُوْلَئِكَ هُمُ الخاسرون} “işte asıl hüsrana uğrayanlar onlardır”; zira küfrü imana karşılık satın almışlardır.
{يا بني إسرائيل اذكروا نعمتي التى أنعمت عَلَيْكُمْ} ومن جملتها التوراةُ وذكر النعمة إنما
{يا بني إسرائيل اذكروا نعمتي التى أنعمت عَلَيْكُمْ} “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın”; bu nimetlerin başında Tevrat gelir. Nimetin anılması ise ancak,
البقرة (١٢٤ - ١٢٣)
Bakara (123-124)
يكون بشكرها وشكرُها الإيمانُ بجميع ما فيها ومن جملته نعت النبيِّ ﷺ ومن ضرورة الإيمان بها الإيمان به ﵊
ona şükretmekle olur; onun şükrü de içindeki her şeye -ki bunlardan biri de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfıdır- iman etmektir. Kitaba imanın zorunlu bir gereği de ona aleyhisselâm iman etmektir.
{وَأَنّى فَضَّلْتُكُمْ عَلَى العالمين} أفرِدَتْ هذه النعمةُ بالذكر مع كونها مندرجةً تحت النعمة السالفةِ لإنافتها فيما بين فنونِ النعم
{وَأَنّى فَضَّلْتُكُمْ عَلَى العالمين} “ve sizi âlemlere üstün kıldığımı da [hatırlayın]”; bu nimet, daha önce geçen nimetin kapsamına dahil olmakla birlikte, diğer bütün nimet türlerinden daha üstün olması sebebiyle ayrıca zikredilmiştir.
{واتقوا} إن لم تؤمنوا
{واتقوا} “Ve sakının”; eğer iman etmezseniz,
{يَوْمًا لَاّ تَجْزِى} في ذلك اليوم
{يَوْمًا لَاّ تَجْزِى} “öyle bir günden ki ödemez”; o günde,
{نَفْسٌ} من النفوس
{نَفْسٌ} “hiçbir kimse”; nefislerden hiçbiri,
{عَن نَّفْسٍ} أخرى
{عَن نَّفْسٍ} “başka bir kimse adına”; bir başka nefis adına,
{شَيْئاً} من الأشياءِ أو شيئاً من الجزاء
{شَيْئاً} “hiçbir şey”; nesnelerden hiçbir şeyi yahut karşılık olarak hiçbir şeyi [ödeyemez].
{وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ} أي فدية
{وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ} “ve ondan hiçbir fidye kabul edilmez”; yani kurtulmalık.
{وَلَا تَنفَعُهَا شفاعة وَلَا هُمْ يُنصَرُونَ} وتخصيصُهم بتكرير التذكيرِ وإعادةِ التحذير للمبالغة في النُصحِ وللإيذان بأن ذلك فذلكةُ القضية والمقصودُ من القصة لِما أن نعم الله ﷿ عليهم أعظمُ وكفرَهم بها أشدُّ وأقبحُ
{وَلَا تَنفَعُهَا شفاعة وَلَا هُمْ يُنصَرُونَ} “ona hiçbir şefaat fayda vermez ve onlara yardım da edilmez”. Onların bu hatırlatmanın ve uyarının tekrar edilmesiyle tahsis edilmeleri, nasihatte mübalağa etmek ve meselenin özünün ve kıssadan kastın bu olduğunu bildirmek içindir; zira Allah Teâlâ'nın onlara olan nimetleri daha büyük, onların bu nimetleri inkâr etmeleri ise daha şiddetli ve daha çirkindir.
{وَإِذِ ابتلى إبراهيم رَبُّهُ بكلمات} شروع في تحقيق إن هُدى الله هو ما عليه النبيِّ ﷺ من التوحيد والإسلام الذي هو ملةُ إبراهيمَ ﵇ وأن ما عليه أهلُ الكتابين أهواءٌ زائغةٌ وأن ما يدّعونه من أنهم على ملَّته ﵊ فريةٌ بلا مريةٍ ببيان ما صدر عن إبراهيم وأبنائه الأنبياءِ ﵈ من الأقاويل والأفاعيل الناطقة بحقية التوحيدِ والإسلام وبُطلان الشركِ وبصحة نبوةِ النبيِّ ﷺ وبكونه ذلك النبيِّ الذي استدعاه إبراهيم واسمعيل عليهما الصلاة والسلام بقولهما {رَبَّنَا وابعث فِيهِمْ رَسُولاً مّنْهُمْ} الآية فإذْ منصوبٌ على المفعوليةِ بمضمرِ مقدمٍ خوطب به النبيُّ ﷺ بطريقِ التلوينِ أيْ واذكُر لهم وقت ابتلائِه ﵇ ليتذكروا بما وقع فيه من الأمور الدَّاعيةِ إلى التوحيد الوازعةِ عن الشرك فيقبلوا الحقَّ ويتركوا ماهم فيه من الباطل وتوجيهُ الأمر بالذكر إلى الوقت دون ما وقع فيه من الحوادث مع أنها المقصودةُ بالذات قد مرَّ وجهُه في أثناء تفسير قولِه ﷿ {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ للملائكة إِنّي جَاعِلٌ فِى الأرض خَلِيفَةً} وقيل على الظرفية بمُضمر مؤخَّرٍ أي وإذ ابتلاه كان كيتَ وكيت وقيل بما سيجيء من قوله تعالى قَالَ الخ والأول هو اللائق بجزالة التنزيل ولا يبعُد أن ينتصِبَ بمضمرٍ معطوف على اذكُروا خُوطب به بنو إسرائيلَ ليتأملوا فيما يُحْكى عمن ينتمون الى ملته من إبراهيمَ وأبنائه ﵈ من الأفعال والأقوال فيقتدوا بهم ويسيروا سيرتَهم والابتلاءُ في الأصل الاختبارُ أي تطلب الخبرة بحال المختبر بتعريضه لأمر يشُقُّ عليه غالباً فِعلُه أو تركُه وذلك إنما يتصور حقيقة ممن لا وقوفَ له على عواقب الأمور وأما من العليم الخبير فلا يكون إلا مجازا من تمكينه للعبد من اختيار أحدِ الأمرين قبل أن يرتب عليه شيئا هو من مباديه العادية كمن يختبرُ عبدَه ليتعرَّف حاله من الكِياسة فيأمُره بما يليق بحاله من مَصالحه وإبراهيمُ اسمٌ أعجميٌّ قال السُهيلي كثيراً ما يقع الاتفاقُ أو التقاربُ بين
{وَإِذِ ابتلى إبراهيم رَبُّهُ بكلمات} “Hani Rabbi İbrahim'i birtakım kelimelerle sınamıştı”; Allah'ın hidayetinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerinde bulunduğu tevhid ve İslâm -ki o İbrahim'in aleyhisselâm dinidir- olduğunu; iki Kitap ehlinin üzerinde bulunduğu şeylerin sapkın hevalar olduğunu ve onların İbrahim'in aleyhisselâm dini üzere oldukları iddialarının şüphesiz bir iftiradan ibaret olduğunu tahkik etmeye bir giriştir. Bu da İbrahim'den ve onun nebi olan evlatlarından (aleyhimüsselâm) sâdır olan, tevhid ve İslâm'ın hak olduğunu, şirkin batıllığını, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetinin doğruluğunu ve onun İbrahim ile İsmail'in (aleyhimasselâtü vesselâm) {رَبَّنَا وابعث فِيهِمْ رَسُولاً مّنْهُمْ} “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine bir peygamber gönder” ayetindeki dualarıyla talep ettikleri peygamber olduğunu dile getiren söz ve fiillerin açıklanmasıyla yapılmaktadır. {إذْ} lafzı, iltifat yoluyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap eden mukadder bir fiille mef'ûl olarak mensubdur; yani: Onlara İbrahim'in aleyhisselâm imtihan edildiği vakti hatırlat ki o vakitte meydana gelen, tevhidi gerektiren ve şirkten meneden hususları düşünüp hakkı kabul etsinler ve içinde bulundukları batılı terk etsinler. Asıl maksat o vakitte meydana gelen olaylar olduğu hâlde hatırlatma emrinin vakte yöneltilmesinin gerekçesi, Aziz ve Celil olan Allah'ın {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ للملائكة إِنّي جَاعِلٌ فِى الأرض خَلِيفَةً} “Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım' demişti” kavlinin tefsiri esnasında geçmişti. Bir görüşe göre {إذْ}, muahhar bir mukadder fiille zarf olarak mensubdur; yani: “Onu imtihan ettiği vakit şöyle şöyle olmuştu.” Bir diğer görüşe göre ise Allah Teâlâ'nın gelecekteki {قَالَ} kavli ile mensubdur. Birinci görüş ise indirilen lafzın fesahatine ve azametine en uygun olanıdır. {إذْ} lafzının, İsrailoğullarına hitaben {اذكروا} [hatırlayın] fiiline matuf mukadder bir fiille mensub olması da uzak bir ihtimal değildir; ta ki dinine intisap ettikleri İbrahim ve oğullarından (aleyhimüsselâm) nakledilen fiil ve sözleri tefekkür edip onlara uysunlar ve onların yolundan gitsinler. İbtilâ (imtihan) aslen denemek demektir; yani denenene genellikle yapması veya terk etmesi zor gelen bir işi yükleyerek onun durumunu öğrenmeyi talep etmektir. Bu durum hakiki anlamda ancak işlerin sonunu bilmeyen kimse hakkında tasavvur edilebilir. Her şeyi bilen ve her şeyden haberdar olan (Alîm ve Habîr) Allah hakkında ise bu, ancak mecazdır; kulun mutat öncüllerinden bir şey tertip etmeden önce ona iki durumdan birini seçme imkânı tanımasıdır. Tıpkı efendinin, kölesinin anlayış ve dirayet durumunu öğrenmek amacıyla onu denemek isteyip kendi maslahatına uygun bir işi emretmesi gibidir. İbrahim (إبراهيم) lafzı a'cemî (Arapça kökenli olmayan) bir isimdir. Süheylî şöyle demiştir: Süryanice ile Arapça arasında sıklıkla bir uyum veya yakınlık bulunur. Görmez misin ki İbrahim'in tefsiri 'merhametli baba'dır (ebün rahîm). Bundan dolayıdır ki o ve hanımı Sâre, kıyamet gününe kadar küçükken vefat eden müminlerin çocuklarının bakıcısı kılınmışlardır; nitekim Buhârî'nin rüya hadisinde rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem cennet bahçesinde İbrahim'i aleyhisselâm ve onun etrafında insanların çocuklarını görmüştür. İbrahim lafzı, fâili kendi zamirine muzâf olduğu için öne geçmiş bir mef'ûldür. Burada Rubûbiyyet sıfatının zikredilmesi ona aleyhisselâm bir şeref bahşetmek ve bu imtihanın onun terbiyesi ve yüce bir makama hazırlanması olduğunu bildirmek içindir. Anlamı şudur: Sübhân olan Allah, ona yerine getirmesi gereken birtakım emirler ve yasaklar yükleyerek ona bir sınayıcı gibi muamele etti; ta ki bunların haklarını güzelce yerine getirmesiyle onun en büyük imamlığın (önderliğin) sorumluluğundan çıkma ve risalet yükünü taşıma kudreti ortaya çıksın. Bu muamele ve bunun insanlara hatırlatılması, işlerin tecrübeye dayandırılarak sağlam yapılması yoluna insanları irşad etmek ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilişinin de bu sağlam kurala dayandığını, onun aleyhisselâm ameli nübüvvete liyakatinin ortaya çıkmasından sonra gerçekleştiğini bildirmek içindir. Nasıl öyle olmasın ki, ileride geleceği üzere İbrahim'in aleyhisselâm duasına icabet edilen bizzat o nübüvvettir. Kelimelerin ne olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Mücâhid, bunların ondan sonra zikredilen hususlar olduğunu söylemiştir; ancak bu görüş {فَأَتَمَّهُنَّ} kısmındaki 'fâ' edatının ve ardından gelen cümlenin istînâf (yeni bir başlangıç) olmasının buna engel olması sebebiyle reddedilmiştir. Tâvûs'un İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre bunlar, İbrahim'in şeriatında farz olup bizim şeriatımızda sünnet olan on haslettir: Beşi başta; ağza su vermek (mazmaza), burna su çekmek (istinşâk), saçları ayırmak, bıyığı kısaltmak ve misvak kullanmak; beşi de bedendedir; sünnet olmak (hitan), etek tıraşı olmak, koltuk altını temizlemek, tırnakları kesmek ve su ile istincâ yapmaktır. Bir hadiste bildirildiğine göre İbrahim aleyhisselâm bıyığı ilk kısaltan, ilk sünnet olan ve tırnaklarını ilk kesendir. İkrime'nin İbn Abbas'tan naklettiğine göre ise: 'Bu din ile imtihan edilip de onu tastamam yerine getiren İbrahim'den başka hiç kimse olmamıştır; Allah Teâlâ onu İslâm'ın otuz hasletiyle imtihan etmiştir: On tanesi Berâe (Tevbe) Sûresi'nde: {التَّائِبُونَ} ilâ ahirihi; on tanesi Ahzâb Sûresi'nde: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ} ilâ ahirihi; on tanesi de Mü'minûn Sûresi ile Meâric Sûresi'ndeki {وَالَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ} kavline kadar olan yerdedir.' Bir görüşe göre Sübhân olan Allah onu yedi şeyle imtihan etmiştir: Güneş, ay, yıldızlar, yaşlılık çağında sünnet olma, ateş, çocuğunu kurban etme ve hicret; o ise bunların hepsini tastamam yerine getirmiştir. Bir görüşe göre bunlar onun kavmiyle münazarası, namaz, zekât, oruç, misafirperverlik ve bunlara sabretmesidir. Bir görüşe göre tavaf, sa'y, şeytan taşlama, ihram, Arafat vakfesi ve benzeri hac menâsikidir. Bir görüşe göre de onun aleyhisselâm {الذي خلقني فهو يهدين} “Beni yaratan ve bana doğru yolu gösteren O'dur” ayetlerindeki sözleridir. Sonra bu imtihanın nübüvvetten önce vaki olduğu söylenmiştir ki zahir olan da budur; vahyin önceden geçmiş olmasını gerektirdiği için nübüvvetten sonra olduğu da söylenmiştir. Buna ise mutlak vahyin insanlara peygamber olarak gönderilmeyi gerektirmediği şeklinde cevap verilmiştir. Bu kısım, İbrahim fâil (merfû) ve Rabbi mef'ûl (mansub) olarak {ابتلى إبراهيمُ ربَّه} şeklinde de okunmuştur; yani ona icabet edip etmeyeceğini sınayan bir kimse gibi birtakım dualarla Rabbine yalvardı.
السرياني والعربي الا يرى أن إبراهيمَ تفسيره أبْ رَاحِم ولذلك جُعل هو وزوجتُه سارةُ كافِلَيْن لأطفال المؤمنين الذين يموتون صغاراً إلى يوم القيامةِ على ما رَوى البُخاريُّ في حديث الرؤيا أن النبيِّ ﷺ رأى في الروضة إبراهيمَ ﵇ وحوله أولادُ الناس وهو مفعولٌ مقدَّم لإضافة فاعلِه إلى ضميره والتعرُّضُ لعنوان الربوبية تشريفٌ له ﵇ وإيذانٌ بأن ذلك الابتلاء تربيةٌ له وترشيحٌ لأمر خطير والمعنى عاملَه سبحانه معاملةَ المختبِرَ حيث كلّفه أوامر ونواهي يظهر بحسن قيامِه بحقوقها قُدرتُه على الخروج عن عُهدة الإمامةِ العظمى وتحمّلِ أعباءِ الرسالة وهذه المعاملة وتذكيرها للناس لإرشادهم إلى طريق إتقانِ الأمور ببنائها على التجربة وللإيذان بأن بِعثةَ النبيِّ ﷺ أيضاً مبنيةٌ على تلك القاعدة الرصينة واقعةٌ بعد ظهور استحقاقِه ﵇ للنبوة العاملة كيف لا وهي التي أُجيب بها دعوةُ إبراهيمَ ﵇ كما سيأتي واختُلف في الكلمات فقال مجاهد هي المذكورة بعدَها ورُدَّ بأنه يأباه الفاء في فأتمهن ثم الاستئناف وقال طاوسُ عن ابن عباس ﵄ هي عشرُ خصال كانت فرضاً في شرعه وهُن سنةٌ في شرعنا خمسٌ في الرأس المضمضةُ والاستنشاقُ وفرقُ الرأس وقصُّ الشارب والسواكُ وخمس في البدن الخِتانُ وحلقُ العانة ونتفُ الإبْطِ وتقليمُ الأظفار والاستنجاءُ بالماء وفي الخبر أن إبراهيمَ ﵇ أولُ من قص الشاربَ وأولُ من اختَتَن وأولُ من قلم الأظفار وقال عكرمة عن ابن عباس لم يُبْتلَ أحدٌ بهذا الدين فأقامه كلَّه إلا إبراهيم ابتلاه الله تعالى بثلاثين خَصلةً من خصال الإسلام عشرٌ منها في سورة براءة التائبون الخ وعشر في الأحزاب إن المسلمين والمسلمات الخ وعشر في المؤمنون وسأل سائل الى قوله ﷿ وَالَّذِينَ هُمْ على صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ وقيل ابتلاه الله سبحانه بسبعة أشياءَ بالشمس والقمرِ والنجوم والاختتان على الكِبَر والنار وذبحِ الولدِ والهِجْرة فوفى بالكل وقيل هن مُحاجَّتُه قومَه والصلاةُ والزكاةُ والصوم والضيافة والصبرُ عليها وقيل هي مناسك كالطواف والسعي والرمي والإحرام والتعريف وغيرِهن وقيل هي قوله ﵇ {الذي خلقني فهو يهدين} الآيات ثم قيل إنما وقع هذا الابتلاءُ قبل النبوة وهو الظاهرُ وقيل بعدها لأنه يقتضي سابقةَ الوحي وأجيب بأن مطلق الوحي لا يستلزمُ البعثةَ إلى الخلق وقرئ برفع إبراهيمُ ونصبِ ربَّه أي دعاه بكلماتٍ من الدعاء فعل المختبِر هل يجيبه اليهن أولا
Süryanice ile Arapça arasında [benzerlik vardır]; görmez misin ki İbrahim'in tefsiri 'merhametli baba' (eb-i rahîm) demektir. Bundan dolayı o ve eşi Sâre, Buhârî'nin rüya hadisinde rivayet ettiği üzere Nebî'nin ﷺ bahçede (ravzada) İbrahim'i aleyhisselâm ve etrafında insanların çocuklarını gördüğüne binaen, kıyamet gününe kadar küçük yaşta ölen müminlerin çocuklarına kefil (bakıcı) kılınmışlardır. O [İbrahim], fâili kendi zamirine muzâf olduğu için öne geçmiş bir mef'ûldür. Rubûbiyet unvanının zikredilmesi onun aleyhisselâm için bir teşrif, bu imtihanın onun için bir terbiye ve mühim bir işe hazırlık olduğuna bir bildiridir. Mana şudur: Sübhânehu ve Teâlâ, emir ve yasakların haklarını bihakkın yerine getirmesiyle büyük imamlığın (önderliğin) mesuliyetinden çıkma ve risalet yüklerini taşıma kudretinin ortaya çıkacağı birtakım tekliflerde bulunarak ona bir sınayan muamelesi yapmıştır. Bu muamele ve bunun insanlara hatırlatılması, tecrübeye dayandırılarak işleri sağlam yapma yolunu onlara göstermek ve Nebî'nin ﷺ peygamber olarak gönderilmesinin de bu sağlam kurala dayandığını, onun aleyhisselâm amelî/faal nübüvvete liyakatinin zuhurundan sonra vaki olduğunu bildirmek içindir; nasıl olmasın ki, ileride geleceği üzere İbrahim'in aleyhisselâm duasına icabet edilen şey de odur. Kelimeler hususunda ihtilaf edilmiştir: Mücâhid, bunların bundan sonra zikredilen şeyler olduğunu söylemiştir; fakat bu, 'fe-etemmehünne'deki fâ harfinin ve ardından gelen istînâfın buna engel olması sebebiyle reddedilmiştir. Tâvûs, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ naklettiğine göre bunlar, onun şeriatında farz olup bizim şeriatımızda sünnet olan on haslettir: Beşi başta; mazmaza (ağza su verme), istinşâk (burna su çekme), saçı ayırma, bıyığı kısaltma ve misvak kullanma; beşi de bedende; sünnet olma (hitan), etek tıraşı olma, koltuk altını yolma, tırnakları kesme ve su ile istincâ yapmadır. Haberde İbrahim'in aleyhisselâm bıyığı ilk kısaltan, ilk sünnet olan ve tırnaklarını ilk kesen kişi olduğu rivayet edilmiştir. İkrime, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: 'Bu din ile imtihan edilip de onu tastamam yerine getiren İbrahim'den başka hiç kimse olmamıştır; Allah Teâlâ onu İslâm'ın otuz hasletiyle imtihan etmiştir: On tanesi Berâe (Tevbe) Sûresi'ndeki {التائبون} ilâ ahirihi; on tanesi Ahzâb Sûresi'ndeki {إن المسلمين والمسلمات} ilâ ahirihi; on tanesi de Mü'minûn Sûresi ile {وَالَّذِينَ هُمْ على صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ} kavline kadar Se'ele Sâilun (Meâric) Sûresi'ndedir.' Allah Teâlâ'nın onu yedi şeyle imtihan ettiği de söylenmiştir: Güneş, ay, yıldızlar, yaşlılıkta sünnet olma, ateş, çocuğunu kurban etme ve hicret; o ise hepsini tastamam yerine getirmiştir. Bunların; kavmiyle münazarası, namaz, zekât, oruç, misafirperverlik ve bunlara sabretmesi olduğu da söylenmiştir. Bunların tavaf, sa'y, şeytan taşlama, ihram, Arafat vakfesi ve benzeri menâsik olduğu da söylenmiştir. Bunların onun aleyhisselâm {الذي خلقني فهو يهدين} “Beni yaratan ve bana doğru yolu gösteren O'dur” ayetlerindeki sözleri olduğu da söylenmiştir. Sonra bu imtihanın nübüvvetten önce vaki olduğu söylenmiştir ki zahir olan da budur; vahyin önceden geçmiş olmasını gerektirdiği için nübüvvetten sonra olduğu da söylenmiştir. Buna ise mutlak vahyin insanlara peygamber olarak gönderilmeyi gerektirmediği şeklinde cevap verilmiştir. Bu kısım, İbrahim fâil (merfû) ve Rabbi mef'ûl (mansub) olarak {ابتلى إبراهيمُ ربَّه} şeklinde de okunmuştur; yani bir sınayanın kendisine icabet edip etmeyeceğini denemesi gibi, birtakım dua sözleriyle Rabbine yalvardı.
{فَأَتَمَّهُنَّ} أي قام بهن حق القيام وأداهن أحسنَ التأديةِ من غير تفريط وتوانٍ كما في قوله تعالى {وإبراهيم الذى وفى} وعلى القراءة الأخيرة فأعطاه الله تعالى ما سأله من غير نقص ويعضدُه ما روي عن مقاتل أنه فسَّر الكلماتِ بما سأل إبراهيمُ ربه بقوله رب اجعل الآيات وقوله ﷿
{فَأَتَمَّهُنَّ} “O da onları tastamam yerine getirdi” yani Allah Teâlâ'nın {وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى} “Ve ahdine vefa gösteren İbrahim'in” kavlinde olduğu gibi, hiçbir kusur ve gevşeklik göstermeksizin onların hakkını bihakkın verdi ve onları en güzel şekilde eda etti. Son kıraate göre ise, Allah Teâlâ ona dilediğini eksiksiz olarak verdi. Bunu, Mukâtil'den İbrahim'in Rabbinden dilediği kelimeleri {رب اجعل} [şeklindeki] ayetler ile tefsir ettiği yönündeki rivayet de desteklemektedir. Ve Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın şu kavli:
{قَالَ} على تقدير انتصاب إذْ بمضمر جملةٌ مستأنفةٌ وقعت جوابا عن سؤال نشأ من الكلام فإن الابتلاء تمهيدٌ لأمر معظَّم وظهورُ فضيلة المبتلى من دواعي الإحسان إليه فبعد حكايتها تترقب النفسُ إلى ما وقع بعدهما كأنه قيل فماذا كان بعد ذلك فقيل قال
{قَالَ} “[Allah] buyurdu”; [kelamda] takdir edilen bir [fiil] sebebiyle {إِذْ} lafzının mansub olması takdirinde, kelamdan doğan bir soruya cevap olarak gelmiş müstakil yeni bir cümledir (istînâfiyye). Zira imtihan büyük bir işe hazırlıktır ve imtihan edilenin faziletinin ortaya çıkması ona ihsanda bulunmanın gerekçelerindendir. Dolayısıyla bu ikisinin hikâye edilmesinden sonra nefis, ikisinden sonra neyin vaki olduğunu bekler; sanki 'Bundan sonra ne oldu?' denilmiş, buna karşılık 'Buyurdu' denilmiştir.
{إِنّى جاعلك لِلنَّاسِ إِمَامًا} أو بيانٌ لقوله تعالى ابتلي على رأي من جعل الكلماتِ عبارةً عما ذُكر أثرُه من الإمامة وتطهيرِ البيت ورفعِ قواعدِه وغير ذلك وعلى تقدير انتصابِ إذ بقال فالجملة معطوفةٌ على ما قبلها عطفَ القِصة على القصة والواو في المعنى داخلةٌ على قال أي وقال ابتلى الخ والجعلُ بمعنى التصيير أحدُ مفعوليه الضميرُ والثاني إماماً واسم الفاعل بمعنى المضارع وأوكد منه لدلالته على أنه جاعل
{إِنّى جاعلك لِلنَّاسِ إِمَامًا} “Ben seni insanlara önder yapacağım” yahut kelimelerin, imamlık, Beyt'in temizlenmesi, temellerinin yükseltilmesi ve bundan başka ardından zikredilen şeylerden ibaret olduğunu kabul edenlerin görüşüne göre Allah Teâlâ'nın 'ibtelâ' kavlinin bir beyânıdır. {إِذْ} lafzının {قَالَ} ile mansub olması takdirinde ise bu cümle, kıssanın kıssaya atfedilmesi kabilinden kendisinden öncekine matuftur ve mana bakımından vâv harfi 'kâle'ye dahil olmuştur; yani 've kâle ibtelâ...' demektir. Dönüştürmek (tasbîr) manasındaki el-ca'l (الجعل) lafzının mef'ûllerinden biri zamir, ikincisi ise {إِمَامًا} lafzıdır. İsm-i fâil muzâri manasındadır ve O'nun [seni kesinlikle] yapacağını göstermesi bakımından ondan daha tekitlidir;
البقرة (١٢٥)
Bakara (125)
له اُلبتةَ منْ غيرِ صارفٍ يلويهِ ولا عاطفٍ يثنيهِ وللناس متعلق بحاعلك أي لأجل الناس أو بمحذوفٍ وقعَ حالاً من إماماً إذ لو تأخر عنه لكان صفةً له والإمام اسم لمن يؤتم به وكلُّ نبي إمامٌ لأمته وإمامته ﵇ عامةٌ مؤبدةٌ إذ لم يبعث بعده نبي إلا كان من ذريته مأموراً باتباع ملته
onu, kendisini çevirecek hiçbir engelleyici ve saptıracak hiçbir meylettirici olmaksızın kesinlikle [o makama eriştireceğine delaleti bakımından muzariden daha tekitlidir]. {لِلنَّاسِ} ise {جَاعِلُكَ} lafzına taalluk etmektedir; yani 'insanlar için' demektir; yahut {إِمَامًا} lafzından hâl olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir, zira ondan sonra gelseydi onun sıfatı olurdu. İmam, kendisine uyulan kimsenin adıdır; her peygamber kendi ümmetinin imamıdır. Onun aleyhisselâm imamlığı ise umumi ve ebedîdir; zira ondan sonra gönderilen her peygamber mutlaka onun zürriyetinden olmuş ve onun milletine (dinine) uymakla emrolunmuştur.
{قَالَ} استئناف مبنيٌّ على سؤال مقدر كأنَّه قيلَ فماذَا قالَ إبراهيم ﵇ عنده فقيل قال
{قَالَ} “[İbrahim] dedi”; takdirî bir soruya dayanan bir istînâftır; sanki 'Bunun üzerine İbrahim aleyhisselâm ne dedi?' denilmiş, buna karşılık 'Dedi' denilmiştir.
{وَمِن ذُرّيَتِى} عطف على الكاف ومن تبعيضيةٌ متعلقة بجاعل أي وجاعل بعضَ ذريتي كما تقول وزيداً لمن يقول سأكرمك أو بمحذوف أي واجعل فريقاً من ذريتي إماماً وتخصيصُ البعض بذلك لبَداهة استحالة إمامةِ الكلِّ وإن كانوا على الحق وقيل التقدير وماذا يكون من ذرتيى والذرية نسلُ الرجل فُعّولة من ذروت أو ذريت والأصل ذرووة أو ذُرّوْية فاجتمع في الأولى واوان زائدة وأصلية فقلبت الأصلية ياء فصارت كالثانية فاجتمعت واوٌ وياء وسَبَقَتْ إحداهما بالسكون فقُلبت الواوُ ياء وأُدغمت الياءُ في الياء فصارت ذرية أو فعلية منهما والأصل في الولى ذُرِّيوة فقلبت الواو ياء لما سبق من اجتماعهما وسَبْقِ إحداهما بالسكون فصارت ذرّيْيَة كالثانية فأدغمت الياء في مثلها فصارت ذرّية أو فُعيلة من الذرْء يمعنى الخلق والأصل ذُريئة فخففت الهمزةُ بإبدالها ياءً كهمزة خطيئة ثم أُدغمت الياء الزائدةُ في المبدلةِ أو فعيلة من الذرّ بمعنى التفريق والأصل ذُرّيرة قلبت الراء الأخيرة ياء لتوالي الأمثال كما في تسري وتفضى وتظني فأدغمت الياء في الياء كما مر أو فعولة منه والأصل ذُرّورة فقلبت الراء الأخيرة ياءً فجاء الإدغام وقرئ بكسر الذال وهي لغة فيها وقرأ أبو جعفر المدني بالفتح وهي أيضاً لغة فيها
{وَمِن ذُرّيَتِى} “Zürriyetimden de [önderler yap]”; [cümledeki] kâf zamirine matuftur. {مِنْ} teb'îziyye (parça bildiren) olup {جَاعِلٌ} lafzına taalluk eder; yani 'zürriyetimin bir kısmını da yapıcıyım' demektir; nitekim 'Sana ikram edeceğim' diyene 'Zeyd'e de' demen gibidir. Yahut mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani 'zürriyetimden bir zümreyi de imam yap' demektir. Hak üzere olsalar dahi hepsinin birden imam olmasının imkânsızlığının bedihî olmasından ötürü bununla onların bir kısmı tahsis edilmiştir. Takdirin 'Zürriyetimden ne olacak?' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Zürriyet, kişinin neslidir; 'zerevtü' (ذروت) veya 'zereytü'den (ذريت) 'fu'ûle' (فُعّولة) veznindedir; aslı 'zervuvetün' (ذرووة) veya 'zürruvyetün'dür (ذُرّوْية). Birincisinde biri zâid diğeri aslî iki vâv yan yana gelmiş, aslî olan yâ'ya dönüşerek ikincisi gibi olmuştur; böylece bir vâv ile bir yâ bir araya gelmiş ve biri diğerinden önce sakin olmuştur; bu sebeple vâv yâ'ya dönüştürülmüş ve yâ yâ'ya idgam edilerek 'zürriyyet' (ذرية) olmuştur. Yahut her ikisinden 'fi'liyetün' (فِعْلِيَة) veznindedir; birincisinin aslı 'zürriyyevetün' (ذُرِّيوة) olup, zikredildiği üzere ikisinin bir araya gelmesi ve birinin önce sakin olması sebebiyle vâv yâ'ya dönüştürülmüş, ikincisi gibi 'zürriyyiyetün' (ذرّيْيَة) olmuş, ardından yâ benzerine idgam edilerek 'zürriyyet' olmuştur. Yahut yaratmak manasındaki 'ez-zer''den (الذرْء) 'fu'ayle' (فُعيلة) veznindedir; aslı 'zürey'ietün'dür (ذُريئة); hemze 'hatîe'nin (خطيئة) hemzesi gibi yâ'ya tebdil edilerek hafifletilmiş, sonra zâid olan yâ tebdil edilene idgam edilmiştir. Yahut dağıtmak manasındaki 'ez-zerr'den (الذرّ) 'fe'île' (فعيلة) veznindedir; aslı 'zürreyretün'dür (ذُرّيرة); peş peşe benzer harflerin gelmesinden dolayı 'teserrî' (تسري), 'tekaddî' (تقضى) ve 'tezannî'de (تظني) olduğu gibi son râ harfi yâ'ya çevrilmiş, böylece geçtiği üzere yâ yâ'ya idgam edilmiştir. Yahut ondan 'fe'ûle' (فعولة) veznindedir; aslı 'zürrûretün'dür (ذُرّورة); son râ harfi yâ'ya dönüştürülmüş ve böylece idgam meydana gelmiştir. Zâl harfinin kesresiyle de okunmuştur ki bu onda bir lehçedir; Ebû Ca'fer el-Medenî ise fetha ile okumuştur, bu da onda bir lehçedir.
{قَالَ} استئناف مبني على سؤال ينساق إليه الذهنُ كما سبق
{قَالَ} “[Allah] buyurdu”; daha önce geçtiği üzere zihnin yöneldiği bir soruya dayanan bir istînâftır.
{لَا يَنَالُ عَهْدِي الظالمين} ليس هذا رداً لدعوتِه ﵇ بلْ إجابةً خفيةً لها وعِدَةً إجماليةً منه تعالى بتشريف بعضِ ذريتِه ﵇ بنيل عهدِ الإمامةِ حسبما وقع في استدعائه ﵇ من غير تعيين لهم بوصفٍ مميزٍ لهم عن جميع مَنْ عداهم فإن التنصيصَ على حرمانِ الظالمين منه بمعزلٍ من ذلك التمييزِ إذ ليس معناه أنه ينالُ كلَّ من ليس بظالم منهم ضرورةَ استحالةِ ذلك كما أشير إليه ولعل إيثارَ هذه الطريقةِ على تعيين الجامعين لمبادئ الإمامة من ذريته إجمالاً أو تفصيلاً وإرسالَ الباقين لئلا ينتظمَ المقتدون بالأئمةِ من الأمةِ في سلك المحرومين وفي تفصيل كل فرقة من الإطناب مالا يخفى مع ما في هذه الطريقة من تخييبِ الكفرةِ الذين كانوا يتمنَّوْن النبوة وقطعِ أطماعهمَ الفارغةِ من نيلها وإنما أوثِرَ النيلُ على الجعلِ إيماءً إلى أن إمامة الأنبياءِ ﵈ من ذريته ﵇ كإسماعيلَ وإسحقَ ويعقوبَ ويوسفَ وموسى وهارونَ وداودَ وسليمانَ وأيوبَ ويونسَ وزكريا ويحيى وعيسى وسيدنا محمدٍ ﷺ تسليماً كثيراً ليست بجعل مستقل بل هي حاصلة في ضمن إمامة إبراهيمَ ﵇ تنال كلا منهم في وقت قدر الله ﷿ وقرئ الظالمون على أن عهدي مفعولٌ قُدم على الفاعل اهتماماً ورعايةً للفواصلِ وفيه دليلٌ على عصمةِ الأنبياءِ ﵈ من الكبائر على الإطلاق وعدم صلاحية الظالمِ لِلإمامة وقوله تعالى
{لَا يَنَالُ عَهْدِي الظالمين} “Benim ahdim zalimlere erişmez”; bu onun aleyhisselâm duasına bir ret değil, aksine ona zımnî bir icabet ve onun aleyhisselâm talebinde vaki olduğu üzere, diğerlerinden ayırt edici bir vasıfla tayin edilmeksizin, zürriyetinden bir kısmının imamlık ahdine nail kılınmak suretiyle teşrif edileceğine dair Allah Teâlâ'dan icmâlî bir vaaddir. Zira zalimlerin bundan mahrum bırakıldığının açıkça belirtilmesi bu tür bir ayırt etmeden uzaktır; çünkü bunun manası, işaret edildiği üzere imkânsızlığı zaruri olduğundan, onlardan zalim olmayan herkesin buna nail olacağı demek değildir. Zürriyetinden imamlığın şartlarını kendisinde toplayanları icmâlen yahut tafsîlen belirleyip geri kalanları [kendi haline] bırakmak yerine bu üslubun tercih edilmesi, ümmetten imamlara uyan kimselerin mahrumlar zümresine dahil olmaması içindir. Her bir fırkayı tafsilatıyla açıklamada ise gizli olmayan bir uzatma (ıtnâb) vardır; bununla birlikte bu üslupta, peygamberliği temenni eden kâfirleri hayal kırıklığına uğratma ve onların buna nail olma konusundaki boş tamahlarını kesip atma gayesi de bulunmaktadır. Nail olmanın (en-neyl) kılmaya (el-ca'l) tercih edilmesi ise, onun aleyhisselâm zürriyetinden olan İsmâil, İshâk, Ya'kûb, Yûsuf, Mûsâ, Hârûn, Dâvûd, Süleymân, Eyyûb, Yûnus, Zekeriyyâ, Yahyâ, Îsâ ve Efendimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem —pek çok salât ve selâm olsun— gibi peygamberlerin aleyhimüsselâm imamlığının müstakil bir kılma ile olmayıp, bilakis İbrahim'in aleyhisselâm imamlığı zımnında hâsıl olduğuna ve Azîz ve Celîl olan Allah'ın takdir ettiği bir vakitte onların her birine eriştiğine işaret etmek içindir. {الظَّالِمُونَ} şeklinde [fâil olarak] de okunmuştur; bu durumda {عَهْدِي} lafzı, önemine binaen ve fâsıla uyumu gözetilerek fâilden öne geçirilmiş mef'ûldür. Bunda peygamberlerin aleyhimüsselâm büyük günahlardan mutlak olarak masum olduklarına ve zalimin imamlığa ehil olmadığına delil vardır. Ve Allah Teâlâ'nın şu kavli:
{وإذ جعلنا البيت} أي الكعبةَ المعظمةَ غلب عليها غلبةَ النجم على الثريا معطوفٌ
{وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ} “Hani o Evi yapmıştık”; yani en-Necm kelimesinin Süreyyâ yıldızına alem oluşu gibi bu ismin kendisine galebe çaldığı Kâbe-i Muazzama'yı [kılmıştık]. Matuftur;
على إذِ ابتلى على أن العامل فيه هو العاملُ فيه أو مضمرٌ مستقل معطوف على المضمر الأول والجعلُ إما بمعنى التصييرِ فقوله ﷿
{إِذِ ابْتَلَى} lafzına matuftur; bundaki amil ya ondaki amilin aynısıdır yahut birinci muzmar (takdir edilen amil) üzerine matuf müstakil bir muzmardır. el-Ca'l (الجعل) lafzı ise ya dönüştürmek (tasbîr) manasındadır ki bu takdirde Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın şu kavli:
{مَثَابَةً} أي مرجعاً يثوب إليه الزوار بعد ما تفرقوا عنه أو أمثالُهم أو موضِعَ ثوابٍ يثابون بحجِّه واعتمارِه مفعولُه الثاني وإما بمعنى الإبداع فهو حال من مفعول واللام في قوله تعالى
{مَثَابَةً} “bir sığınak / toplanma yeri” yani ziyaretçilerin oradan ayrıldıktan sonra tekrar dönecekleri bir merci yahut onların benzerlerinin geleceği bir yer veya hac ve umre yapmakla sevap kazanacakları bir mükâfat yeri olup onun ikinci mef'ûlüdür. Yahut [el-ca'l] yaratmak (ibdâ') manasındadır ki bu takdirde mef'ûlden hâldir. Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki lâm harfi ise:
{لِلنَّاسِ} متعلقةٌ بمحذوف وقعَ صفة لمثابة أي كائنة للناس أو بجعلنا أي جعلناه لأجل الناس وقرئ مثابات باعتبار تعدد الثائبين
{لِلنَّاسِ} “insanlar için”; {مَثَابَةً} lafzının sıfatı olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir, yani 'insanlar için olan' demektir; yahut {جَعَلْنَا} fiiline mütealliktir, yani 'onu insanlar için kıldık' demektir. Geri dönenlerin çokluğu dikkate alınarak 'mesâbât' (مثابات) şeklinde de okunmuştur.