Binûn

Bakara — 11. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{وَأَمْناً} أي آمِنا كما في قوله تعالى حَرَماً آمنا على إيقاع المصدرِ موقعَ اسمِ الفاعلِ للمبالغة أو على تقدير المضافِ أي ذا أمنِ أو على الإسنادِ المجازي أي آمِنا من حجه من عذابِ الآخرةِ من حيث أن الحجَّ يجُبُّ ما قبله أو مَنْ دخله من التعرُّض له بالعقوبة وإن كان جانياً حتى يخرجَ على ما هو رأى أبي حنفية ويجوز أن يُعتبر الأمنُ بالقياس إلى كل شئ كائناً ما كان ويدخل فيه أمنُ الناس دخولاً أولياً وقد اعتيدَ فيه أمنُ الصيد حتى إن الكلبَ كان يهُمُّ بالصيد خارجَ الحرم فيفِرُّ منه وهو يتبعه فإذا دخل الصيد الحرمَ لم يتبعْه الكلبُ

{وَأَمْناً} “ve bir güven yeri [kılmıştık]”; yani Allah Teâlâ'nın “huzurlu/güvenli bir harem” kavlinde olduğu gibi mübalağa kastıyla masdarın ism-i fâil makamına geçirilmesiyle 'güvenli' anlamındadır; yahut muzâfın takdiriyle 'güven sahibi' demektir; yahut mecâz-ı aklî yoluyla orayı haccedenin ahiret azabından güvende olması demektir, zira hac kendinden öncekileri silip süpürür; yahut Ebû Hanîfe'nin görüşüne göre, suçlu bile olsa oradan çıkıncaya kadar kendisine ceza ile ilişilmekten güvende olması demektir. Güvenin her ne olursa olsun her şeye kıyasla genel sayılması da caizdir ki insanların güvenliği buna öncelikle dâhildir. Nitekim orada av hayvanlarının güvenliği de mutat hale gelmiştir; hatta köpek Harem'in dışında avı hedefler, av kaçar, köpek de onu kovalar; ancak av Harem'e girdiğinde köpek artık onu takip etmezdi.

{واتخذوا مِن مَّقَامِ إبراهيم مُصَلًّى} على إرادةِ قولٍ هو عطفٌ على جعلنا أو حالٌ من فاعلِه أي وقلنا أو قائلين لهم اتخذوا الخ وقيل هو بنفسهِ معطوفٌ على الأمرِ الذي يتضمنه قوله ﷿ مَثَابَةً لّلنَّاسِ كأنه قيل ثوبوا إليه واتخذوا الخ وقيل على المضمرِ العاملِ في إذ وقيل هي جملةٌ مستأنفةٌ والخطابُ على الوجوه الأخيرةِ له ﵇ ولأمتهِ والأولُ هو الأليقُ بجزالةِ النظم الكريم والأمرُ صريحاً كان أو مفهوماً من الحكاية للاستحباب ومن تبعيضه والمقام اسمُ مكانٍ وهو الحجَرُ الذي عليه أثر قدمُه ﵇ والموضعُ الذي كان عليه حين قام ودعا الناسَ إلى الحج أوحين رفع قواعدَ البيت وهو موضعُه اليوم والمراد بالمصلى إما موضعُ الصلاة أو موضعُ الدعاء رُوي أنه ﷺ أخذ بيد عمر ﵁ فقال هذا مقامُ إبراهيم فقال ﵁ أفلا نتخذهُ مصلًّى فقال لم أُومرْ بذلك فلم تغِبْ الشمسُ حتى نزلتْ وقيل المرادُ به الأمرُ بركعتي الطواف لما روى جابرٌ ﵁ أنَّه ﵇ لما فرَغ من طوافه عمَد إلى مقامِ إبراهيم فصلى خلفه ركعتين وقرأ واتخذوا على صيغة الماضي عطفاً على جعلنا أي واتخذ الناسُ من مكان إبراهيمَ الذي وُسِمَ به لاهتمامه به وإسكان ذريته عنده قِبلةً يصلّون إليها

{واتخذوا مِن مَّقَامِ إbراهيم مُصَلًّى} “Siz de İbrahim’in makamından bir namazgâh edinin”; {جعلنا} fiiline matuf veya onun fâilinden hâl olan takdirî bir söze (kavl) dayanmaktadır; yani 'Ve onlara: Edinin! dedik' veya 'onlara edinin diyerek...' demektir. Denildi ki: Bizzat kendisi, Aziz ve Celil olan Allah'ın {مَثَابَةً لّلنَّاسِ} kavlinin tazammun ettiği emir üzerine matuftur; sanki 'Oraya dönün ve edinin...' denilmiş gibidir. Bir görüşe göre de {إذ} zarfında amel eden mukadder fiile matuftur. Bir diğer görüşe göre ise müstear bir müstakil cümledir (istînâfiye). Son vecihlere göre hitap İbrahim [aleyhisselâm]'a ve onun ümmetinedir; birinci vecih ise yüce nazmın fesahatine en uygun olanıdır. Emir, ister sarih olsun ister hikâyeden anlaşılsın, mendupluk ifade eder; {مِنْ} edatı ise teb'îz (kısmîlik) bildirir. Makam, ism-i mekândır; o da üzerinde İbrahim [aleyhisselâm]'ın ayak izinin bulunduğu taştır; yani ayağa kalkıp insanları hacca çağırdığı vakit yahut Beyt'in temellerini yükselttiği vakit üzerinde durduğu yerdir ve bugünkü yeridir. Musallâ ile kastedilen ise ya namaz kılınacak yer yahut dua edilecek yerdir. Rivayet edildiğine göre Rasûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] Ömer [radıyallâhu anh]'ın elinden tuttu ve: «Bu, İbrahim'in makamıdır» buyurdu. Ömer [radıyallâhu anh]: «Onu namazgâh edinsek ya?» dedi. Rasûlullah: «Bununla emrolunmadım» buyurdu; fakat daha güneş batmadan bu ayet indi. Denildi ki: Bundan maksat tavafın iki rekât namazını kılma emridir; nitekim Câbir [radıyallâhu anh]'tan rivayet edildiğine göre İbrahim [aleyhisselâm] tavafını bitirince İbrahim Makamı'na yönelip arkasında iki rekât namaz kılmıştır. {واتَّخَذُوا} şeklinde mazi sîgasıyla da okunmuştur ki {جعلنا} fiiline matuftur; yani 'İnsanlar da İbrahim'in —ona ehemmiyet vermesi ve zürriyetini onun yanına yerleştirmesi sebebiyle onunla anılan— yerini yönelip namaz kıldıkları bir kıble edindiler' demektir.

{وَعَهِدْنَا إلى إبراهيم وإسماعيل} أي أمرناهما أمراً مؤكداً

{وَعَهِدْنَا إلى إبراهيم وإسماعيل} “İbrahim'e ve İsmail'e de ahdettik”; yani ikisine kesin bir emir verdik.

{أَن طَهّرَا بَيْتِىَ} بأن طهِّراه على أنّ أنْ المصدريةَ حذف عنها الجارُّ حذفاً مطرداً لجوازِ كون صلتِها أمرا ونهياً كما في قوله ﷿ وَإِن أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدّينِ حَنِيفًا لأن مدارَ جوازِ كونِها فعلاً إنما هو دِلالتُه على المصدر وهي متحققةٌ فيهما ووجوبُ كونِها خبريةً في صلةِ الموصولِ الاسميِّ إنَّما هُو لتوصل إلى وصفِ المعارفِ بالجملِ وهي لا يوصف بها إلا إذا كانت خبريةً وأما الموصولُ الحرفيُّ فليس كذلك ولما كان الخبرُ والإنشاءُ في الدلالةِ على المصدرِ سواءً ساغَ وقوعُ الأمرِ والنهي صلةً حسب وقوعِ الفعلِ فيتجرد عند ذلك معنى الأمر والنهي نحوُ تجردِ الصلةِ الفعليةِ عن معنى المضيّ والاستقبال أو أي طهراه على أنَّ أنْ مفسرةٌ لتضمين العهدِ معنى القولِ وإضافةُ البيت إلى ضمير الجلالة للتشريف وتوجيهُ الأمر بالتطهيرِ ههنا إليهما ﵉ لا ينافي سورةِ الحج من تخصيصِه بإبراهيم

{أَن طَهّرَا بَيْتِىَ} “'Evimi tertemiz tutun' [diye]”; yani 'ikiniz tertemiz tutun diye' [emrettik]; zira masdariyye olan {أَنْ} edatından cer harfi kurallı olarak hazfedilmiştir; çünkü Aziz ve Celil olan Allah'ın {وَإِن أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدّينِ حَنِيفًا} kavlinde olduğu gibi sılasının emir veya nehiy olması caizdir. Zira sılanın fiil olmasının caiz oluşunun esası, onun masdara delalet etmesidir ki bu da emir ve nehiyde mevcuttur. İsm-i mevsûlün sılasının haber cümlesi olma zorunluluğu ise, marifelerin cümlelerle nitelenmesini sağlamak içindir; oysa cümlelerle ancak haber cümlesi olduklarında niteleme yapılır. Harf-i mevsûl ise böyle değildir. Haber ile inşâ masdara delalet hususunda eşit olunca, fiilin sıla olması gibi emir ve nehyin de sıla olması caiz olmuştur; böylece fiilî sılanın geçmiş ve gelecek zaman anlamından soyutlanması gibi, emir ve nehiy anlamı da o esnada soyutlanır. Yahut ahid kelimesi söz (kavl) anlamını içerdiği için {أَنْ} tefsîriyyedir; yani 'Evimi temizleyin diye' demektir. Beyt'in celâlet zamirine izafeti şereflendirme içindir. Burada temizleme emrinin her ikisine [aleyhimesselâm] birden yöneltilmesi, Hac Suresi'nde bunun İbrahim'e tahsis edilmiş olmasıyla çelişmez.

البقرة (١٢٦)

el-Bakara (126)

﵇ فإنَّ ذلك واقعٌ قبلَ بناءِ البيتِ كما يفصحُ عنه قولُه تعالى {وَإِذْ بَوَّأْنَا لإبراهيم مَكَانَ البيت} وكان إسماعيلُ ﵇ حينئذ بمعزلٍ من مثابةِ الخطابِ وظاهرٌ أنَّ هذا بعدَ بلوغِه مبلغَ الأمرِ والنهي وتمامِ الباء بمباشرته كما ينبئ عنه إيرادُهُ إثرَ حكايةِ جعلهِ مثابةً للناسِ الخ والمرادُ تطهيرُه من الأوثانِ والأنجاسِ وطواف الجنُب والحائضِ وغير ذلك مما لا يليقُ به

Zira o durum, Allah Teâlâ'nın {وَإِذْ بَوَّأْنَا لإبراهيم مَكَانَ البيت} “Hani biz İbrahim’e Beyt'in yerini hazırlamıştık” kavlinin açıkça gösterdiği üzere Beyt'in inşasından önce gerçekleşmiştir. O sırada İsmail [aleyhisselâm] ise henüz hitap makamında değildi. Aşikârdır ki bu [ayetteki emir], onun emir ve nehiy çağına ermesinden ve bizzat işe koyulmasıyla inşanın tamamlanmasından sonradır; nitekim bunun, Beyt'in insanlar için bir toplanma yeri kılınmasının anlatılmasının hemen akabinde getirilmesi de bunu göstermektedir. Maksat ise Beyt'in putlardan, necasetlerden, cünüp ve hayızlı kimselerin tavafından ve oraya layık olmayan diğer şeylerden temizlenmesidir.

{لِلطَّائِفِينَ} حوله

{لِلطَّائِفِينَ} “tavaf edenler”; onun etrafında dönenler,

{والعاكفين} المجاورين المقيمين عنده أو المعتكفين أو القائمين في الصلاة كما في قوله عز وعلا {لِلطَّائِفِينَ والقائمين}

{والعاكفين} “ibadete kapananlar”; onun yanında komşu olup ikamet edenler veya itikâfa girenler yahut Aziz ve Yüce olan Allah'ın {لِلطَّائِفِينَ والقائمين} kavlinde olduğu gibi namazda kıyama duranlar,

{والركع السجود} جمع راكع وساجد أي للطائفين والمصلين لأنَّ القيامَ والركوعَ والسجودَ من هيئاتِ المصلي ولتقاربِ الأخيرين ذاتاً وزماناً ترك العاطف بين موصوفيهما أو أخلِصاه لهؤلاءِ لئلا يغشاهُ غيرُهم وفيه إيماءٌ إلى أن ملابسةَ غيرِهم به وإن كانت مع مقارنةِ أمرٍ مباحٍ مِن قبيلِ تلويثِه وتدنيسِه

{والركع السجود} “rüku ve secde edenler [için]”; rükû ve secde edenlerin çoğuludur; yani tavaf edenler ve namaz kılanlar için demektir; çünkü kıyam, rükû ve secde namaz kılanın hallerindendir. Son iki vasıf zât ve zaman bakımından birbirine çok yakın olduğu için mevsufları arasına atıf harfi getirilmemiştir. Yahut Beyt'i sadece bunlara tahsis edin ki başkaları orayı istila etmesin [demektir]. Bunda, başkalarının orayla meşgul olmasının —mubah bir işle beraber olsa bile— bir nevi orayı kirletmek ve lekelemek kabilinden olduğuna bir işaret vardır.

{وَإِذْ قَالَ إبراهيم} عطفٌ على ما قبله من قولِه وإذ جعلنا الخ إما بالذاتِ أو بعاملِه المضمرِ كما مرَّ

{وَإِذْ قَالَ إبراهيم} “Hani İbrahim şöyle demişti”; daha önce geçtiği üzere, ya bizzat kendisi yahut mukadder âmiliyle, kendisinden önceki {وَإِذْ جَعَلْنَا} vb. kavline matuftur.

{رَبِّ اجعل هذا بَلَدًا آمِنًا} ذا أمنٍ كعيشةٍ راضيةٍ أو آمناً أهلُهُ كليلةِ نائم أي اجعل هذا الواديَ من البلادِ الآمنة وكان ذلك أولَ ما قَدِمَ ﵇ مكةَ كما روى سعيدُ بنُ جُبيرٍ عن ابن عباس ﵄ أنَّه ﵊ لما أسكن إسماعيلَ وهاجَر هناك وعادَ متوجهاً إلى الشام تَبعتْه هاجرُ تقول إلى من تَكِلُنا في هذا البلقَعِ وهو لا يرد عليهما جواباً حتى قالت آلله أمرك بهذا فقال نعمْ قالت إذنْ لا يُضيِّعُنا فرضِيَتْ ومضى حتى إذا استوى على ثَنِيّةِ كَداءٍ أقبل على الوادي فقال رَّبَّنَا إِنَّى أسكنت الآية وتعريفُ البلدِ مع جعلِه صفة لهذا في سورة إبراهيم إن حُمل على تعدد السؤال لما أنه ﵇ سأَلَ أولاً كلا الأمرين البلديةِ والأمنِ فاسْتُجيبَ له في أحدِهما وتأخرَ الآخرُ إلى وقته المقدر له لما تقتضيه الحكمةُ الباهِرَةُ ثمَّ كرَّرَ السؤالَ حسبما هو المعتادُ في الدعاءِ والابتهالِ أو كان المسئول أولاً البلديةَ ومجردَ الأمنِ المصححِ للسُكنى كما في سائرِ البلاد وقد أجيبَ إلى ذلك وثانياً الأمنُ المعهودُ أو كان هو المسئول أولاً أيضاً وقد أجيب إليه لكنَّ السؤالَ الثانيَ لاستدامتِه والاقتصارُ على سؤالِه مع جعلِ البلدِ صفةً لهذا لأنهُ المقصِدُ الأصليُّ أو لأنَّ المعتادَ في البلدية الاستمرارُ بعد التحقق بخلافِ الأمنِ وإن حمل على وحدةِ السؤالِ وتكرُرِ الحكايةِ كما هو المتبادرُ فالظاهر أن المسئول كِلا الأمرين وقد حُكي ذلك ههنا واقتُصرَ هناك على حكايةِ سؤالِ الأمنِ اكتفاءً عن حكايةِ سؤالِ البلديةِ بحكايةِ سؤال جعل أفئدة الناس تهوي إليه كما سيأتي تفصيلُه هناك بإذنِ الله ﷿

{رَبِّ اجعل هذا بَلَدًا آمِنًا} “Rabbim! Burayı güvenli bir şehir kıl”; razı olunmuş bir hayat gibi güven sahibi bir belde yahut uyuyan bir gece gibi ahalisi güvende olan bir belde kıl; yani şu vadiyi güvenli beldelerden eyle [demektir]. Bu, Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]'dan rivayet ettiği üzere, İbrahim [aleyhisselâm]'ın Mekke'ye ilk geldiği zamandı. O [aleyhisselâm] İsmail'i ve Hâcer'i oraya yerleştirip Şam'a doğru dönüp giderken, Hâcer arkasından gelerek: «Bizi bu ıssız çölde kime bırakıyorsun?» diyor, o ise ikisine hiçbir cevap vermiyordu. Nihayet Hâcer: «Bunu sana Allah mı emretti?» deyince, «Evet» dedi. Hâcer: «Öyleyse O bizi zayi etmez» dedi, razı oldu. İbrahim yürüyüp gitti; Seniyyetü Kedâ'ya ulaştığında vadiye yöneldi ve ayetin devamında gelen: «Rabbimiz! Ben zürriyetimden bir kısmını... yerleştirdim» duasını yaptı. İbrâhim Suresi'nde بلد kelimesinin harf-i tarifli kılınmasıyla birlikte {هَذَا} lafzına sıfat yapılmasına gelince; şayet bu, talebin mükerrerliğine hamledilirse, o [aleyhisselâm] ilk önce hem belde olmayı hem de güvenliği istemiş, göz kamaştırıcı hikmetin gereği olarak bunlardan biri kabul edilmiş, diğeri ise takdir edilen vaktine ertelenmiş, sonra da dua ve niyazda mutat olduğu üzere talebini tekrarlamıştır. Yahut ilk istenen şey, diğer beldelerde olduğu gibi sadece beldeleşmek ve iskâna elverişli kılan yalın bir güvenlikti ve bu kabul edildi; ikinci olarak ise bilinen o özel güvenlik istendi. Yahut ilk olarak da o özel güvenlik istenmiş ve kabul edilmişti; fakat ikinci talep onun devamlılığı içindi. Beldenin {هَذَا} lafzına sıfat yapılmasıyla birlikte talebin sadece güvenliğe hasredilmesi ise, asıl maksadın o olması sebebiyle yahut belde olma vasfında gerçekleştikten sonra sürekliliğin mutat olması, güvenliğin ise böyle olmaması sebebiyledir. Şayet ilk akla gelen vecih üzere meselenin tek bir talep ve hikâyenin tekrarı olduğuna hamledilirse, zâhir olan şudur ki istenen her iki husustur; burada bu şekilde hikâye edilmiş, orada ise belde olma talebinin zikri yerine insanların gönüllerinin oraya meyletmesi talebinin zikriyle yetinilerek sadece güvenlik talebinin hikâyesiyle iktifa edilmiştir; nitekim Allah'ın izniyle orada bunun tafsilatı gelecektir.

{وارزق أَهْلَهُ مِنَ الثمرات} من أنواعها بأن تجعلَ بقربٍ منه قرُىً يحصُل فيها ذلك أو يجبى إليه من الأقطارِ الشاسعةِ وقد حصل كلاهما حتى إنه يجتمعُ فيه الفواكهُ الربيعيةُ والصيفيةُ والخريفيةُ في يومٍ واحدٍ روي عن ابن عباس ﵄ أنَّ الطائفَ كانت من أرض فلِسطينَ فلما دعا إبراهيمَ ﵊ بهذه الدعوة رفعها الله تعالى فوضعَها حيث وضعها رزقاً للحرَم وعن الزهري أنه تعالى نقل قرية من

{وارزق أَهْلَهُ مِنَ الثمرات} “ve halkını ürünlerle rızıklandır”; onun yakınında bunların yetişeceği köyler var ederek yahut uzak diyarlardan oraya ürünler celbedilmesini sağlayarak türlü meyvelerden [rızıklandır]. Nitekim her iki durum da gerçekleşmiş, hatta orada bahar, yaz ve sonbahar meyveleri tek bir günde bir araya gelir olmuştur. İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]'dan rivayet edildiğine göre Tâif, Filistin topraklarındandı. İbrahim [aleyhisselâm] bu duayı yapınca Allah Teâlâ orayı yerinden kaldırdı ve Harem'e rızık olsun diye şimdiki yerine koydu. Zührî'den ise Allah Teâlâ'nın Şam köylerinden bir köyü nakledip

البقرة (١٢٧)

el-Bakara (127)

قرى الشامِ فوضعها بالطائف لدعوة إبراهيمَ ﵊

İbrahim [aleyhisselâm]'ın duası sebebiyle Tâif'e yerleştirdiği rivayet edilmiştir.

{من آمن مِنْهُم بالله واليوم الأخر} بدلٌ من أهلِه بدلَ البعض خصهم بالدعاء إظهاراً لشرفِ الإيمان وإبانةً لخطره واهتماماً بشأن أهلِهِ ومراعاةً لحسنِ الأدبِ وفيه ترغيب لقومِه في الإيمان وزجر عن الكفر كما أن في حكايتِه ترغيباً وترهيباً لقريش وغيرهم من أهل الكتاب

{من آمن مِنْهُم بالله واليوم الأخر} “onlardan Allah'a ve ahiret gününe inananları”; {أَهْلَهُ} kelimesinden bedel-i ba'zdır. İmanın şerefini göstermek, kadrini açıklamak, ehline ihtimam göstermek ve hüsn-i edebe riayet etmek maksadıyla duayı onlara has kılmıştır. Bunda kavmini imana teşvik ve inkârdan men etme vardır; nitekim bu durumun hikâye edilmesinde de Kureyş'e ve Ehl-i Kitap'tan olan diğerlerine bir teşvik ve sakındırma bulunmaktadır.

{قَالَ} استئنافٌ مبنيٌّ على السؤال كما مرَّ مِراراً وقولُه تعالى

{قَالَ} “[Allah] buyurdu ki”; defalarca geçtiği üzere bir soruya binaen gelen istînâfiyedir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

{وَمَن كَفَرَ} عطفٌ على مفعولِ فعلٍ محذوف تقديره ارزقْ من آمن ومن كفر وقولُه تعالى

{وَمَن كَفَرَ} “Kim de inkâr ederse”; takdiri 'İnananı da inkâr edeni de rızıklandır' şeklinde olan mahzuf bir fiilin mef'ûlüne matuftur. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:

{فَأُمَتّعُهُ} معطوفٌ على ذلك الفعل أو في محل رفع بالابتداء قوله تعالى فأمتعه خبرُه أي فأنا أمتعُهُ وإنما دخلته الفاءُ تشبيهاً له بالشرط والكفرُ وإن لم يكنْ سبباً للتمتيعِ المطلقِ لكنه يصلح سبباً لتقليلِه وكونِه موصولاً بعذابِ النار وقيلَ هو عطفٌ على من آمن عطفَ تلقينٍ كأنه قيلَ قلْ وارزقْ من كفرَ فإنه أيضاً مجابٌ كأنَّهُ ﵇ قاسَ الرزقَ على الإمامة فنبههُ تعالى على أنهُ رحمةٌ دنيويةٌ شاملةٌ للبَرِّ والفاجرِ بخلاف الإمامة الحاصلة بالخواص وقرئ فأمتعه من أمتع وقرئ فنمُتِّعُه

{فَأُمَتّعُهُ} “onu da faydalandırırım”; o fiile matuftur yahut mübteda olarak ref mahallindedir, {فَأُمَتّعُهُ} kavli ise onun haberidir; yani 'ben onu faydalandırırım' demektir. Şarta benzetildiği için başına fâ harfi dâhil olmuştur. Küfür, mutlak faydalandırmanın sebebi olmasa da, onun az kılınmasının ve cehennem azabına ulaştırılmasının sebebi olmaya elverişlidir. Denildi ki bu, telkin yoluyla yapılan bir atıfla {من آمن} kavline matuftur; sanki 'De ki: İnkâr edeni de rızıklandır; zira bu dua da kabul edilmiştir' denilmiş gibidir. Sanki o [aleyhisselâm] rızkı imamete kıyas etmişti de Allah Teâlâ ona, rızkın seçkinlere mahsus imametin aksine iyiye de kötüye de şâmil dünyevî bir rahmet olduğunu bildirdi. {أَمْتَعَ} fiilinden {فَأُمْتِعُهُ} şeklinde ve {فَنُمَتِّعُهُ} şeklinde de okunmuştur.

{قَلِيلاً} تمتيعاً قليلاً أوزمانا قليلاً

{قَلِيلاً} “az bir süre”; az bir faydalandırmayla yahut az bir zaman,

{ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إلى عَذَابِ النار} أي أَلُزُّهُ إليه لزَّ المضطرِ لكفرِه وتضييعه ما متعه به من النعم وقرئ ثمَّ نضطَرُّه على وفق قراءة فنمتعه وقرئ فأَمتِعْه قليلاً ثم اضْطَرَّهُ بلفظ الأمرِ فيهما على أنهما من دعاء إبراهيمَ ﵇ وفي قال ضميره وإنما فصلُه عما قبله لكونِه دعاءً على الكفرة وتغيير سبكهِ للإيذانِ بأن الكفر سببٌ لاضطرارهم إلى عذابِ النار وأما رزقُ من آمن فإنما هو على طريقة التفضيل والإحسان وقرئ بكسر الهمزةِ على لغةِ من يكسرُ حرفَ المضارعةِ وأَطَّرُّه بإدغام الضادِ في الطاء وهي لغةٌ مرذولةٌ فإنَّ حروفَ ضم شفر يُدغمُ فيها ما يجاورُها بلا عكسِ

{ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إلى عَذَابِ النار} “sonra da onu ateş azabına sürüklerim”; yani küfrü ve kendisini faydalandırdığı nimetleri zayi etmesi sebebiyle onu çaresiz kalmış birinin sürüklenişi gibi oraya sevk ederim. {فَنُمَتِّعُهُ} kıraatine uygun olarak {ثُمَّ نَضْطَرُّهُ} şeklinde de okunmuştur. Her iki kelimenin de emir lafzıyla {فَأَمْتِعْهُ قَلِيلاً ثُمَّ اضْطَرَّهُ} şeklinde, bunların İbrahim [aleyhisselâm]'ın duasından olduğu takdiriyle okunduğu da rivayet edilmiştir; bu durumda {قَالَ} fiilindeki zamir ona aittir. Sözün öncekilerden ayrılması kâfirlere beddua olmasındandır; üslubun değiştirilmesi ise küfrün onları cehennem azabına sürüklenmeye müstahak kılan sebep olduğunu bildirmek içindir. Müminin rızıklandırılması ise lütuf ve ihsan yolundandır. Muzâraat harfini kesreli okuyanların lügatine göre hemzenin kesresiyle ve dâd harfinin tâ harfine idğâmıyla {أَطَّرُّهُ} şeklinde de okunmuştur ki bu düşük bir lügattir; zira (ضم شفر) harflerine komşu harfler idğâm edilir, aksi yapılmaz.

{وَبِئْسَ المصير} المخصوص بالذم محذوفٌ أي بئس المصيرُ النارُ أو عذابُها

{وَبِئْسَ المصير} “O ne kötü bir varış yeridir!”; zemme tahsis edilen mexsûsu bi'z-zem mahzuftur; yani 'o ateş yahut onun azabı ne kötü bir varış yeridir!' demektir.

{وَإِذْ يَرْفَعُ إبراهيم القواعد مِنَ البيت} عطفٌ على ما قبله من قوله عز وجلا وَإِذْ قَالَ إبراهيم على أحد الطريقين المذكورين في وإذ جعلنا وصيغةُ الاستقبال لحكاية الحالِ الماضيةِ لاستحضار صورتِها العجيبة المنبئة عن المعجزةِ الباهرةِ والقواعدُ جمع قاعدة وهي الأساسُ صفةٌ غالبة من القعود بمعنى الثبات ولعله مجازٌ من مقابل القيام ومنه قعدك الله ورفعها البناءَ عليها لأنه ينقُلها من هيئة الانخفاض إلى هيئة الارتفاعِ والمرتفعُ حقيقة وإن كان هو الذي بُني عليها لكنهما لمّا التأما صارا شيئاً واحداً فكأنها نمت وارتفعت وقيل المراد بها سافات البناء فإن كل ساف قاعدةٌ لما يبنى عليها وبرفعها بناءَ بعضِها على بعض وقيل المرادُ برفعها رفعُ مكانةِ البيت وإظهارُ شرفِه ودعاءُ الناس إلى حجِّه وفي إبهامها أولاً ثم تبيينِها من تفخيم شأنها مالا يخفى وقيل المعنى وإذ يرفع إبراهيمُ ما قعد من البيت واستوطأ يعني يجعل هيئةَ القاعدةِ المستَوطَأةِ مرتفعةً عالية بالبناء رُوي أن الله ﷿ أنزل البيتَ ياقوتةً من يواقيت الجنة له بابانِ من زمرد شرقي وغربي وقال لآدمَ أهبطتُ لك ما يُطاف به كما يطاف حول عرشي فتوجه آدمُ من أرض الهند إليه ماشياً وتلقَتْه الملائكةُ فقالوا بَرَّ حجَّك يا آدمُ لقد حجَجْنا هذا البيتَ قبلك بألفي عام وحج آدمُ ﵇ أربعينَ حجةً من أرض الهند إلى مكةَ على رجليه فكان على ذلك إلى أنْ رفعه الله أيامَ الطوفان إلى السماءِ الرابعةِ فهو البيتُ المعمور

{وَإِذْ يَرْفَعُ إبراهيم القواعد مِنَ البيت} “Hani İbrahim, Beyt'in temellerini yükseltiyordu”; {وَإِذْ جَعَلْنَا} kısmında zikredilen iki vecihten biri üzere, öncesindeki Aziz ve Celil olan Allah'ın {وَإِذْ قَالَ إبراهيم} buyruğuna matuftur. İstikbâl (muzâri) sîgası, açık mucizeyi haber veren o hayret verici sureti zihinlerde canlandırmak için geçmişteki bir halin hikâye edilmesi (hikâye-i hâl-i mâzî) gayesiyledir. {القواعد} kelimesi {قاعدة} kelimesinin çoğuludur ki o da temeldir; sebat anlamındaki {القعود} masdarından gâlib bir sıfattır. Bu belki de kıyamın zıddından mecazdır; 'Allah senin sebatını versin' anlamındaki 'ka'adekallâh' sözü de bundandır. Temellerin yükseltilmesi, üzerlerine bina yapılmasıdır; çünkü bu işlem onları alçaklık halinden yükseklik haline intikal ettirir. Hakikatte yükselen şey üzerlerine inşa edilen bina olsa bile, ikisi birleşince tek bir şey haline geldiği için sanki temeller büyüyüp yükselmiş gibi olmuştur. Denildi ki maksat binanın taş dizileridir (saf); zira her bir sıra üzerine inşa edilen sıra için bir temeldir; yükseltilmeleri ise birbiri üzerine dizilmeleridir. Denildi ki temellerin yükseltilmesinden maksat Beyt'in kadrinin yüceltilmesi, şerefinin açığa vurulması ve insanların onun haccına çağrılmasıdır. Temellerin önce kapalı bırakılıp sonra açıklanmasında onun şanını yüceltme hususunda gizli olmayan bir nükte vardır. Denildi ki anlam: 'İbrahim Beyt'in çökmüş ve alçalmış olan kısmını yükseltiyordu', yani inşa ile alçak temel vaziyetini yüksek ve yüce bir hale getiriyordu demektir. Rivayet edildiğine göre Aziz ve Celil olan Allah, Beyt'i cennet yakutlarından bir yakut olarak indirmişti; onun biri doğuda diğeri batıda zümrütten iki kapısı vardı. Âdem'e: «Arşımın etrafında tavaf edildiği gibi etrafında tavaf edilecek bir şeyi senin için indirdim» buyurdu. Âdem Hindistan topraklarından yürüyerek ona yöneldi; melekler onu karşılayıp: «Haccın mebrur olsun ey Âdem! Biz bu Beyt'i senden iki bin yıl önce haccettik» dediler. Âdem [aleyhisselâm] Hindistan topraklarından Mekke'ye yaya olarak kırk defa hac yaptı. Tufan günlerinde Allah onu dördüncü kat semaya kaldırıncaya kadar bu minval üzere kaldı; işte o Beyt-i Ma'mûr'dur.

وكان موضعُه خالياً إلى زمن إبراهيمَ ﵇ فأمره سبحانه ببنائه وعرَّفه جبريلُ ﵇ بمكانه وقيل بعث الله السكينةَ لتدلَّه عليه فتبعها إبراهيم ﵇ حتى أتيا مكة المعظّمة وقيل بعث الله تعالى سَحابةً على قدْرِ البيت وسار إبراهيمُ في ظلها إلى أن وافت مكةَ المعظمة فوقفت في موضع البيت فنُودي أنِ ابْنِ على ظلّها ولا تزدْ ولا تنقُصْ وقيل بناه من خمسة أجبُل طورِ سَيْناء وطورِ زيتا ولبنانَ والجُوديِّ وأسّسه من حِراءَ وجاء جبريلُ ﵇ بالحجر السود من السماء وقيل تمخّض أبو قُبَيْس فانشقَّ عنه وقد خبئ فيه في أيام الطوفان وكان ياقوتةً بيضاءَ من يواقيتِ الجنة فلما لمستْه الحُيَّضُ في الجاهلية اسودّ وقال الفاسيّ في مثير الغرام في تاريخ البلد الحرام والذي يتحصل من جملة ما قيل في عدد بناء الكعبة أنها بنيت عشرَ مرات منها بناءُ الملائكة ﵈ وذكره النووي في تهذيب الأسماءِ واللغات والأزرقيُّ في تاريخه وذكر أنه كان قبل خلقُ آدم ﵇ ومنها بناءُ آدمَ ﵇ ذكره البيهقي في دلائل النبوة وروى فيه عن عبد اللَّه بن عمرو بن العاص أن رسول اله ﷺ قال بعث الله ﷿ حبريل إلى آدمَ ﵉ فقال له ولحواءَ ابنِيا لي بيتا فخط جبريلُ وجعل آدمُ يحفِرُ وحواءُ تنقُل الترابَ حتى إذا أصاب الماء نودي من تحته حسبُك آدمُ فلما بنياه أوحى إليه أن يطوفَ به فقيل له أنت أولُ الناس وهذا أولُ بيتٍ وهكذا ذكره الأزرقي في تاريخه وعبدُ الرزاق في مصنفه ومنها بناءُ بني آدم عند ما رُفعت الخيمة التي عزّى الله تعالى بها آدم ﵇ وكانت ضُربت في موضع البيت فبنى بنوه مكانَها بيتاً من الطين والحجارة فلم يزل معموراً يعمرُونه هم ومن بعدهم إلى أن مسَّه الغرق في عهد نوح ﵇ ذكره الأزرقيُّ بسنده إلى وهْب بن منبه ومنها بناءُ الخليل ﵇ وهو منصوصٌ عليه في القرآن مشهور في ما بين قاصٍ ودان ومنها يناء العمالقة ومنها بناء جُرْهُم ذكرهما الأزراقي بسنده إلى عليُّ بنُ أبي طالبٍ ﵁ ومنها بناءُ قصيِّ بنِ كلاب ذكره الزبيرُ بن بكار في كتاب النَّسَب ومنها بناءُ قريشٍ وهو مشهور ومنها بناءُ عبدِ اللَّه بن الزُّبيرِ ﵄ ومنها بناءُ الحجاج بنِ يوسُفَ وما كان ذلك بناءً لكلِّها بل لجدار من جدرانها وقال الحافظ السهيلي إن بناءها لم يكن في الدهر إلا خمسَ مرات الأولى حين بناها شيْثُ ﵇ انتهى والله سبحانه أعلم

Onun yeri İbrahim [aleyhisselâm]'ın zamanına kadar boş kaldı; nihayet Sübhânehu ona orayı inşa etmesini emretti ve Cebrail [aleyhisselâm] ona yerini bildirdi. Denildi ki Allah ona yolu göstersin diye Sekîne'yi gönderdi; İbrahim [aleyhisselâm] de Mekke-i Mükerreme'ye gelinceye kadar onu takip etti. Denildi ki Allah Teâlâ Beyt'in ebadı kadar bir bulut gönderdi; İbrahim onun gölgesinde yürüdü; nihayet bulut Mekke-i Mükerreme'ye varıp Beyt'in yerinde durdu. Bunun üzerine: 'Onun gölgesi üzerine bina et, ne artır ne de eksilt' diye nida olundu. Denildi ki onu beş dağdan inşa etti: Tûr-i Sînâ, Tûr-i Zeytâ, Lübnan ve Cûdî; temelini ise Hira'dan attı. Cebrail [aleyhisselâm] Hacerülesved'i semadan getirdi. Denildi ki Ebû Kubeys dağı yarıldı ve Tufan günlerinde içine gizlenmiş olan taşı çıkardı. O, cennet yakutlarından beyaz bir yakuttu; Cahiliye döneminde hayızlı kadınlar ona dokununca karardı. el-Fâsî, Müsîrü'l-Garâm fî Târîhi'l-Beledi'l-Harâm adlı eserinde şöyle demiştir: Kâbe'nin inşa sayısına dair söylenenlerin hülasası şudur ki o on defa inşa edilmiştir: Bunlardan biri meleklerin [aleyhimüsselâm] inşasıdır; bunu Nevevî Tehzîbü'l-Esmâ ve'l-Luğât'ta, Ezrakî de Târîh'inde zikretmiş ve bunun Âdem [aleyhisselâm]'ın yaratılmasından önce olduğunu belirtmiştir. Biri Âdem [aleyhisselâm]'ın inşasıdır; bunu Beyhakî Delâilü'n-Nübüvve'de zikretmiş ve orada Abdullah b. Amr b. Âs'tan Rasûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Aziz ve Celil olan Allah Cebrail'i Âdem ve Havvâ'ya [aleyhimesselâm] gönderdi ve 'Benim için bir ev yapın' dedi. Cebrail sınırları çizdi; Âdem kazmaya, Havvâ ise toprağı taşımaya başladı. Nihayet suya ulaşınca altından 'Yeter ey Âdem!' diye seslenildi. İkisi binayı bitirince ona orayı tavaf etmesi vahyedildi ve ona 'Sen insanların ilki, bu da ilk evdir' denildi.» Ezrakî Târîh'inde, Abdürrezzâk da Musannef'inde böyle zikretmiştir. Biri, Allah Teâlâ'nın Âdem [aleyhisselâm]'a teselli olarak lütfettiği ve Beyt'in yerine kurulmuş olan çadır kaldırıldığında Âdem oğullarının yaptığı inşadır; oğulları onun yerine çamur ve taştan bir ev yaptılar ve Nuh [aleyhisselâm] döneminde gark oluncaya kadar kendileri ve sonrakiler onu mâmur etmeye devam ettiler; bunu Ezrakî, Vehb b. Münebbih'e varan senediyle zikretmiştir. Biri Halîl [aleyhisselâm]'ın inşasıdır ki Kur'an'da açıkça belirtilmiş olup uzak yakın herkesçe meşhurdur. Biri Amâlika'nın inşası, biri Cürhüm'ün inşasıdır; ikisini de Ezrakî, Ali b. Ebî Tâlib [radıyallâhu anh]'a varan senediyle zikretmiştir. Biri Kusayy b. Kilâb'ın inşasıdır; bunu Zübeyr b. Bekkâr Kitâbü'n-Neseb'de zikretmiştir. Biri Kureyş'in inşasıdır ki pek meşhurdur. Biri Abdullah b. Zübeyr [radıyallâhu anhümâ]'ın inşasıdır. Biri de Haccâc b. Yûsuf'un inşasıdır ki o tamamının değil, duvarlarından bir duvarın inşasıydı. Hâfız Süheylî ise onun inşasının tarihte sadece beş defa olduğunu, ilkinin Şît [aleyhisselâm] zamanında yapıldığını söylemiştir. [Fâsî'nin sözü] bitti. Doğrusunu en iyi Sübhânehu bilir.

{وإسماعيل} عطف على إبراهيمَ ولعل تأخيرَه عن المفعول للإيذان بأن الأصلَ في الرفع هو إبراهيم وإسمعيل تبعٌ له قيل إنه كان يناوله الحجارةَ وهو يبنيها وقيل كانا يبنيانِه من طرفين

{وإسماعيل} “ve İsmail de”; İbrahim'e matuftur. Mef'ûlden sonraya bırakılması, yükseltmede aslolanın İbrahim olduğuna ve İsmail'in ona tâbi bulunduğuna işaret etmek içindir. Denildi ki o taşları uzatıyor, İbrahim de örüyordu. İkisinin iki taraftan birlikte ördüğü de söylenmiştir.

{رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا} على إرادةِ القولِ أيْ يقولان وقد قرئ به على أنه حالٌ منهما ﵉ وقيل على أنه هو العاملُ في إذْ والجملةُ معطوفةٌ على ما قبلها والتقديرُ يقولان ربنا تقبلْ منا إذ يرفعان أيْ وقتَ رفعِهما وقيل وإسمعيل مبتدأٌ خبرُه قولٌ محذوفٌ وهو العامل في ربنا تقبل منا فيكون إبراهيمُ هو الرافع وإسمعيل هو الداعيَ والجملةُ في محل النصب على الحالية أي وَإِذْ يَرْفَعُ إبراهيمُ القواعد والحال أن إسمعيل يقولُ ربنا تقبل منا والتعرضُ لوصفِ الربوبيةِ المنبئةِ عن إفاضة ما فيه صلاحُ المربوبِ مع الإضافة إلى ضميرها ﵉ لتحريك سلسلةِ الإجابةِ وتركُ مفعول تقبّل مع ذكرُه في قوله تعالى رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاء وغيره من القُرَب والطاعات التي من جملتها ما هما بصدده من البناء كما يُعرب عنه جعلُ الجملة الدعائية حالية

{رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا} “'Rabbimiz! Bizden kabul buyur' [diyorlardı]”; söz (kavl) takdiriyle 'ikisi şöyle diyorlardı' demektir. Nitekim her ikisinden [aleyhimesselâm] hâl olmak üzere bu lafızla da okunmuştur. Bir görüşe göre {إِذْ} zarfında amel eden fiil budur ve cümle kendisinden öncekine matuftur; takdiri: 'Yükselttikleri vakit Rabbimiz bizden kabul buyur diyorlardı' şeklindedir. Bir diğer görüşe göre ise {وإسماعيل} mübteda, haberi ise mahzuf bir kavildir ve {رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا} ifadesinde amel eden odur; bu durumda yükselten İbrahim, dua eden ise İsmail olur; cümle de hâl olarak nasb mahallindedir; yani 'İsmail 'Rabbimiz bizden kabul buyur' der bir halde İbrahim temelleri yükseltiyordu' demektir. Her ikisinin [aleyhimesselâm] zamirine izafe edilerek kulun maslahatına olan şeyleri lütfetmeyi bildiren Rubûbiyyet vasfına yer verilmesi icabet silsilesini harekete geçirmek içindir. Allah Teâlâ'nın {رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاء} kavlinde ve diğerlerinde zikredilmesine rağmen kabulün mef'ûlünün zikredilmeyip terk edilmesi ise, dua cümlesinin hâl kılınmasının da ifade ettiği üzere, meşgul oldukları inşa faaliyeti başta olmak üzere bütün kurbet ve taatleri içine alsın diyedir.

{إِنَّكَ أَنتَ السميع} لجميع المسموعاتِ التي من جُملتها دعاؤُنا

{إِنَّكَ أَنتَ السميع} “Şüphesiz sen hakkıyla işitensin”; duamızın da dâhil olduğu bütün işitilenleri,

{العلم} بكل

{العليم} “hakkıyla bilensin”; bütün

البقرة (١٢٩ - ١٢٨)

el-Bakara (128 - 129)

المعلومات التي من زمرتها نياتُنا في جميع أعمالِنا والجملة تعليلٌ لاستدعاء التقبّل لا من حيثُ أن كونه تعالى سمعيا لدعائهما عليماً بنياتهما مصححٌ للتقبل في الجملة بل من حيثُ إنَّ علمَه تعالى بصحة نياتهما وإخلاصِهما في أعمالهما مستدعٍ له بموجَب الوعدِ تفضُّلاً وتأكيدُ الجملة لغرض كمالِ قوةِ يقينِهما بمضمونها وقصرُ نعتي السمع والعلم عليه تعالى لإظهار اختصاصِ دعائهما به تعالى وانقطاعِ رجائهما عما سواه بالكلية واعلم أن الظاهر أن أولَ ما جرى من الأمور المحكية هو الابتلاءُ وما يتبعه ثم دعاءُ البلديةِ والأمنِ وما يتعلق به ثم رفعُ قواعدِ البيت وما يتلوه ثم جعلُه مثابةً للناس والأمرُ بتطهيره ولعل تغيير الترتيب الوقوعيِّ في الحكاية لنظم الشئون الصادرةِ عن جنابه تعالى في سلك مستقلٍ ونظمِ الأمور الواقعةِ من جهة إبراهيم وإسمعيل ﵉ من الأفعال والأقوال في سلك آخرَ وأما قولِهِ تَعَالَى وَمَن كَفَرَ الخ فإنما وقع في تضاعيف الأحوال المتعلقةِ بإبراهيم لاقتضاءِ المقام واستيجابِ ما سبق من الكلام ذلك بحيث لم يكن بد منه اصلاكما أن وقوعَ قوله ﵇ ومن ذريتي في خلال كلامِه سبحانه لذلك

bütün amellerimizdeki niyetlerimizin de zümresinde bulunduğu bilinenleri hakkıyla bilensin. Bu cümle, kabul talebinin bir gerekçesidir; O'nun dualarını işitici ve niyetlerini bilici olmasının genel manada kabulü mümkün kılması açısından değil, bilakis niyetlerinin doğruluğunu ve amellerindeki ihlaslarını bilmesinin, vaadin gereği olarak bir lütuf kabilinden kabulü gerektirmesi açısındandır. Cümlenin tekitli getirilmesi, onun muhtevasına olan yakinlerinin tam ve güçlü olmasındandır. İşitme ve bilme vasıflarının Allah Teâlâ'ya hasredilmesi ise dualarının sadece O'na mahsus olduğunu ve O'ndan başkasından ümitlerini tamamen kestiklerini göstermek içindir. Bil ki zâhir olan şudur: Hikâye edilen hadiselerin vuku bakımından ilki imtihan ve ona bağlı hususlardır; sonra belde olma ve güvenlik duası ile buna taalluk eden şeylerdir; sonra Beyt'in temellerinin yükseltilmesi ve onu takip edenlerdir; sonra da oranın insanlara bir toplanma yeri kılınması ve temizlenmesi emridir. Hikâyedeki vuku sırasının değiştirilmesi, belki de Cenâb-ı Hak'tan sâdır olan tasarrufları müstakil bir dizide, İbrahim ve İsmail [aleyhimesselâm] tarafından sâdır olan fiil ve sözleri ise başka bir dizide tanzim etmek içindir. Allah Teâlâ'nın {وَمَن كَفَرَ} vb. buyruğuna gelince; bu ancak makamın gerektirmesi ve önceki kelâmın bunu zorunlu kılması sebebiyle İbrahim ile ilgili hallerin arasına girmiştir; öyle ki bundan asla kaçış yoktu; tıpkı İbrahim [aleyhisselâm]'ın {ومن ذريتي} sözünün de aynı sebeple Sübhânehu'nun kelâmı arasına girmesi gibi.

{رَبَّنَا واجعلنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ} مخلِصين لك أو مستسلمين من أَسلم إذا استسلم وانقاد وأياما كان فالمطلوبُ الزيادةُ والثباتُ على ما كان عليه من الإخلاص والإذعان وقرئ مسلِمين على صيغة الجمع بإدخال هاجَرَ معهما في الدعاء أو لأن التثنية من مراتب الجمع

{رَبَّنَا واجعلنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ} “Rabbimiz! Bizi sana teslim olmuş kimseler kıl”; sana ihlasla bağlanan yahut boyun eğip itaat ettiğinde kullanılan 'esleme' fiilinden hareketle sana teslim olan kimseler kıl [demektir]. Her ne olursa olsun istenen şey, sahip oldukları ihlas ve teslimiyette ziyadelik ve sebat talebidir. Hâcer'in de onlarla birlikte duaya dâhil edilmesiyle yahut tesniye çoğul mertebelerinden biri olduğu için çoğul sîgasıyla {مُسْلِمِينَ} şeklinde de okunmuştur.

{وَمِن ذُرّيَّتِنَا أُمَّةً مُّسْلِمَةً لَّكَ} أب واجعل بعضَ ذريتنا وإنما خصاهم بالدعاء لأنهم أحقُّ بالشفقة ولأنهم إذا صلَحوا صلَح الأتباع وإنما خَصّا به بعضَهم لمّا علما أن منهم ظلمةً وأن الحكمة الإلهية لا تقتضي اتفاقَ لكل على الإخلاص والإقبالَ الكلي على الله ﷿ فإن ذلك مما يُخلُّ بأمر المعاش ولذلك قيل لولا الحمقى لخَرِبَتِ الدنيا وقيل أراد بالأمة المسلمة أمة محمدٍ ﷺ وقد جوز أن يكون من مبينة قدّمت على المبين وفُصل بها بين العاطف والمعطوف كما في قوله تعالى {وَمِنَ الارض مِثْلَهُنَّ} والأصلُ وأمةً مسلمةً لك من ذريتنا

{وَمَن ذُرّيَّتِنَا أُمَّةً مُّسْلِمَةً لَّكَ} “soyumuzdan da sana teslim olmuş bir ümmet [yarat]”; yani 'zürriyetimizin bir kısmını da kıl' demektir. Onları duaya has kılmaları, şefkate en layık kimseler olmalarından ve onlar ıslah olursa kendilerine tâbi olanların da ıslah olacağındandır. Onlardan sadece bir kısmına bunu has kılmaları ise, içlerinden zalimlerin çıkacağını ve ilahî hikmetin herkesin ihlas üzerinde ittifak etmesini ve bütünüyle Allah'a [azze ve celle] yönelmesini iktiza etmediğini bildiklerindendir; zira bu durum maişet nizamını bozar; nitekim 'Ahmaklar olmasaydı dünya harap olurdu' denilmiştir. Denildi ki teslim olmuş ümmet ile Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in ümmetini kastetmişlerdir. {مِنْ} edatının beyâniyye olup mübeyyenden öne geçirilmesi ve Allah Teâlâ'nın {وَمِنَ الارض مِثْلَهُنَّ} kavlinde olduğu gibi matuf ile matuf aleyh arasını ayırmış olması da caiz görülmüştür; aslı ise 've soyumuzdan sana teslim olmuş bir ümmet kıl' şeklindedir.

{وَأَرِنَا} من الرؤية بمعنى الإبصارِ أو بمعنى التعريفِ أي بصِّرنا أو عرِّفنا

{وَأَرِنَا} “ve bize göster”; görme (rü'yet) kökünden gelip basiret kazandırmak yahut bildirmek anlamındadır; yani 'bize basiret ver' yahut 'bize bildir' demektir.

{مَنَاسِكَنَا} أي متعبداتِنا في الحج أو مذابحَنا والنُسُك في الأصل غايةُ العبادة وشاعَ في الحج لما فيه من الكُلفة والبعد عن العادة وقرئ أرنا قياساً على فخذ في فخذ وفيه إحجاف لأن الكسرة منقولة من الهمزة الساقطةِ دليل عليهما وقرئ بالاختلاس

{مَنَاسِكَنَا} “ibadet yerlerimizi/yollarımızı”; yani hacdaki ibadet yerlerimizi yahut kurban kesim yerlerimizi [göster]. Nüsük asılda ibadetin gayesidir; meşakkati ve âdetten uzaklığı sebebiyle hac ibadeti hakkında meşhur olmuştur. [Fahiz] kelimesinin [fehiz] yapılmasına kıyasla {أَرْنَا} şeklinde de okunmuştur; ancak bunda bir zorlama vardır, zira kesre düşen hemzeden nakledilmiştir ve her ikisine de delildir. İhtilas ile de okunmuştur.

{وَتُبْ عَلَيْنَا} استتابة لذريتهما وحكايتُها عنهما لترغيب الكفرةِ في التوبة والإيمانِ أو توبةٌ لهما عما فرط منهما سهوا ولعلمهما قالاه هضماً لأنفسهما وإرشاداً لذريتهما

{وَتُبْ عَلَيْنَا} “ve tövbemizi kabul et”; zürriyetleri için tövbe talebidir ve kâfirleri tövbeye ve imana teşvik etmek için onlardan hikâye edilmiştir; yahut sehven kendilerinden sâdır olan kusurlar sebebiyle kendi tövbeleridir; tevazu göstermek ve zürriyetlerine yol göstermek maksadıyla böyle söylemişlerdir.

{إِنَّكَ أَنتَ التواب الرحيم} وهو تعليلٌ للدعاء ومزيدُ استدعاء للإجابة قيل إذا أراد العبدُ أن يُستجاب له فليدع الله ﷿ بما يناسبه من أسمائه وصفاتِه

{إِنَّكَ أَنتَ التواب الرحيم} “Şüphesiz sen tövbeleri çokça kabul edensin, çok merhametlisin”; bu, duanın gerekçesi ve kabulü için daha fazla bir niyazdır. Denildi ki: Kul duasının kabul edilmesini istediğinde Allah'a [azze ve celle] O'nun isim ve sıfatlarından duasına münasip olanlarla yalvarsın.

{رَبَّنَا وابعث فِيهِمْ} أي في الأمة المسلمة

{رَبَّنَا وابعث فِيهِمْ} “Rabbimiz! Onların arasına gönder”; yani o teslim olmuş ümmetin içine,

البقرة (١٣٠)

el-Bakara (130)

{رَسُولاً مّنْهُمْ} أي من أنفسهم فإن البعث فيهم لا يستلزم البعثَ منهم ولم يُبعث من ذريتهما غير النبيِّ ﷺ فهو الذي أُجيب به دعوتُهما ﵉ رُوي أنَّه قيل له قد استُجيب لك وهو في آخر الزمان قال ﵇ أنا دعوةُ أبي إبراهيمَ وبُشرى عيسى ورُؤيا أمي وتخصيصُ إبراهيمَ ﵇ بالاستجابة له لما أنه الأصلُ في الدعاء وإسمعيل تبعٌ له ﵇

{رَسُولاً مّنْهُمْ} “kendilerinden bir peygamber”; yani kendi içlerinden [bir elçi gönder]; zira onların içinde gönderilmesi onların içinden olmasını gerektirmez. Zürriyetlerinden Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem] dışında kimse gönderilmemiştir; dolayısıyla ikisinin [aleyhimesselâm] duasına icabet edilen zat odur. Rivayet edildiğine göre kendisine: «Sen ahir zamanda olduğun halde senin için duaya icabet edilmiş oldu» denildiğinde o [aleyhisselâm]: «Ben babam İbrahim'in duası, İsa'nın müjdesi ve annemin rüyasıyım» buyurmuştur. İcabetin İbrahim [aleyhisselâm]'a tahsis edilmesi, duada asıl onun olması, İsmail [aleyhisselâm]'ın ise ona tâbi bulunmasındandır.

{يتلو عليهم آياتك} يقرأ عليهم ويبلغهم ما يوحى إليه من البينات

{يتلو عليهم آياتك} “onlara senin ayetlerini okusun”; kendilerine okuyup tebliğ etsin, vahyedilen apaçık delilleri,

{وَيُعَلّمُهُمُ} بحسب قوتِهم النظرية

{وَيُعَلّمُهُمُ} “ve onlara öğretsin”; nazarî (fikrî) güçlerine göre,

{الكتاب} أي القرآن

{الكتاب} “Kitab'ı”; yani Kur'an'ı,

{والحكمة} وما يُكمل به نفوسَهم من أحكام الشريعة والمعارف الحقة

{والحكمة} “ve hikmeti”; ve şeriat ahkâmından ve hakikat ilimlerinden nefislerini kemale erdirecek şeyleri,

{وَيُزَكّيهِمْ} بحسب قوتهم العملية أي يطهرها عن دنس الشرك وفنون المعاصي

{وَيُزَكّيهِمْ} “ve onları arındırsın”; amelî güçlerine göre, yani onları şirkin kirinden ve günah çeşitlerinden tertemiz kılsın.

{إِنَّكَ أَنتَ العزيز} الذي لا يُقهر ولا يغلب على ما يريد

{إِنَّكَ أَنتَ العزيز} “Şüphesiz sen mutlak güç sahibisin”; dilediği şeyde asla mağlup edilemeyen ve üstün gelinemeyen,

{الحكيم} الذي لا يفعلُ إلا ما تقتضيهِ الحِكمةُ والمصلحةُ والجملة تعليلٌ للدعاء وإجابة المسئول فإن وصفَ الحكمةِ مقتضٍ لإفاضة ما تقتضيه الحِكمةُ من الأمور التي من جملتها بعثُ الرسول ووصفُ العزة مستدعٍ لامتناع وجود المانِع بالمرة

{الحكيم} “hüküm ve hikmet sahibisin”; sadece hikmet ve maslahatın gerektirdiğini yapan yegâne zatsın. Cümle, duanın ve istenen şeyin kabulünün gerekçesidir; zira hikmet vasfı, peygamber göndermenin de dâhil olduğu hikmetin iktiza ettiği işlerin lütfedilmesini gerektirir; izzet vasfı ise buna engel olacak hiçbir engelin bulunmamasını iktiza eder.

{وَمَن يَرْغَبُ عَن مِلَّةِ إبراهيم} إنكارٌ واستبعاد لأن يكون في العقلاء من يرغبُ عن ملته التي هي الحقُّ الصريحُ والدين الصحيحُ أي لا يرغب عن ملته الواضحةِ الغراء

{وَمَن يَرْغَبُ عَن مِلَّةِ إبراهيم} “İbrahim’in dininden kim yüz çevirir?”; akıl sahipleri içinden onun apaçık hak ve dosdoğru din olan milletinden yüz çevirecek kimsenin bulunmasını inkâr ve istib'âddır; yani onun apaçık ve nurani dininden hiç kimse yüz çevirmez.

{إِلَاّ مَن سَفِهَ نَفْسَهُ} أي أذلّها واستمهَنها واستخَفّ بها وقيل خسِر نفسه وقيل أوبقَ أو أهلكَ أو جهَّلَ نفسَه قال المبرِّدُ وثعلبٌ سفِه بالكسر متعدَ وبالضم لازم ويشهد له ما ورد في الخبر الكبر أن تسفه الحق وتغمض النَّاسَ وقيل معناه ضل من قِبَل نفسِه وقيل أصلُه سفِه نفسُه بالرفع فنصب على التمييز نحو غَبِن رأيُه وألِمَ رأسُه ونحو قوله ... ونأخُذُ بعده بذِناب عيش ... أجبِّ الظهرِ ليس له سَنامُ ...

{إِلَاّ مَن سَفِهَ نَفْسَهُ} “Ancak nefsini bilmeyen / aşağılatan müstesna”; yani nefsini alçaltan, hor kılan ve onu hafife alan kimseden başkası [yüz çevirmez]. Nefsini hüsrana uğratan denildi; nefsini helak eden veya nefsini cehalete düşüren denildi. Müberred ve Sa'leb şöyle demiştir: [Sefiha] fiili kesre ile müteaddi (geçişli), damme ile [sefuhe] lâzımdır (geçişsizdir). Hadiste geçen: «Kibir, hakkı hiçe sayman (tesfehe'l-hakk) ve insanları küçük görmendir» ifadesi de buna şahittir. Denildi ki anlamı: Kendi nefsi yüzünden sapıtmış kimsedir. Denildi ki aslı fâil olarak ref ile [sefihet nefsühû] idi, sonra görüşünde aldandı (ğubine re'yühû) ve başı ağrıdı (elime re'sühû) ifadelerinde olduğu gibi temyiz olarak nasb edildi; tıpkı şu beyitlerde olduğu gibi: ... Ondan sonra da sırtı kesik, hörgücü olmayan bir hayatın kuyruğuna yapışırız ...

وقوله ... وما قومي بثعلبةَ بن سعد ... ولا بفزارةَ الشُّعْرَ الرقابا ...

Ve şu sözde olduğu gibi: ... Benim kavmim ne Sa'd b. Sa'lebe'dendir, ne de enseleri kıllı Fezâre'dendir ...

ذلك لأنه إذا رغب عما لا يرغب عنه أحدٌ من العقلاء فقد بالغ في إذلالِ نفسه وإذالتها وإهانتِها حيث خالف بها كلَّ نفس عاقلة رُوِيَ أنَّ عبدَ اللَّه بن سلام دعا ابني أخيه سلمةَ ومُهاجِراً إلى الإسلام فقال لهما قد علمنا أن الله تعالى قال في التوراة إني باعثٌ من ولد اسمعيل نبياً اسمُه أحمدُ فمن آمن به فقد اهتدى ورشَد ومن لم يؤمن به فهو ملعون فأسلم سلمةُ وأبي مهاجر فنزلت

Bunun sebebi şudur: Kişi akıl sahiplerinden hiç kimsenin yüz çevirmeyeceği bir şeyden yüz çevirdiğinde, nefsini bütün akıllı nefislere muhalif kılmakla onu alçaltmada, horlamada ve aşağılamada son noktaya varmış olur. Rivayet edildiğine göre Abdullah b. Selâm, kardeşinin iki oğlu Seleme ve Muhâcir'i İslâm'a davet ederek onlara şöyle dedi: «Biz bildik ki Allah Teâlâ Tevrat'ta: 'Ben İsmail'in soyundan Ahmed adında bir peygamber göndereceğim; kim ona iman ederse doğru yolu bulur ve olgunluğa erer; kim de ona iman etmezse o mel'undur' buyurmuştur.» Bunun üzerine Seleme müslüman oldu, Muhâcir ise diretti; işte bu ayet indi.

{وَلَقَدِ اصطفيناه فِي الدنيا} أي اخترناه بالنبوة والحكمة من بين سائر الخلق وأصله اتخاذُ صفوة الشيء كما أن أصلَ الاختيارِ اتخاذُ خيره واللام لجواب قسم محذوف والواو اعتراضية والجملة مقررة لمضمون ما قبلها أي وبالله لقد اصطفيناه وقوله تعالى

{وَلَقَدِ اصطفيناه فِي الدنيا} “Andolsun ki biz onu dünyada seçkin kıldık”; yani peygamberlik ve hikmetle onu diğer bütün mahlûkat arasından seçtik. Kelimenin aslı, bir şeyin en arısını/safını almaktır; nitekim ihtiyar kelimesinin aslı da en hayırlısını almaktır. Başındaki lâm harfi mahzuf bir yeminin cevabıdır; vâv harfi i'tirâziyyedir; cümle ise öncesinin muhtevasını tekit edicidir; yani 'Allah'a yemin olsun ki biz onu seçkin kıldık' demektir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

{وَإِنَّهُ فِى الأخرة لَمِنَ الصالحين} أي من المشهود لهم بالثبات على الاستقامة والخير والصلاح معطوفٌ عليها داخلٌ في حيز القسم مؤكدٌ لمضمونها مقرر لما تقرِّره ولا حاجة إلى جعله اعتراضاً آخرَ أو حالاً مقدرة فإن مَنْ كان صفوةً للعباد في الدنيا مشهوداً له بالصلاح في الآخرة كان حقيقاً بالاتباع لا يَرغبُ عن ملته إلا سفيهٌ أو متسفّهٌ أذل نفسَه بالجهل والإعراض عن النظر والتأمل وإيثارُ الاسمية لما أن انتظامه في زُمرة صالحي أهلِ الآخرة أمرٌ مستمرٌ في الدارين لا أنه

{وَإِنَّهُ فِى الأخرة لَمِنَ الصالحين} “Ve şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir”; yani istikamet, hayır ve salah üzere sebat ettiklerine şahitlik edilenlerdendir. Önceki cümleye matuftur, yemin kapsamına dâhildir, onun muhtevasını tekit edicidir ve onun pekiştirdiği şeyi pekiştirmektedir. Onu başka bir i'tirâzî cümle veya mukadder bir hâl kılmaya gerek yoktur. Çünkü dünyada kulların seçkini olan ve ahirette de salahına şahitlik edilen kimse, tabi olunmaya layıktır; cehaletle, düşünme ve tefekkürden yüz çevirmekle nefsini alçaltan bir beyinsiz veya ahmaktan başkası onun dininden yüz çevirmez. İsim cümlesinin tercih edilmesi, onun ahiret ehlinin salihleri zümresinde yer almasının her iki yurtta da süreklilik arz eden bir durum olmasından ötürüdür; yoksa bunun

البقرة (١٣٢ - ١٣١)

Bakara (131 - 132)

يحدُث في الآخرة والتأكيدُ بإن واللام لما أن الأمورَ الأخروية خفية عند المخاطبين فحاجتُها إلى التأكيد أشدُّ من الأمور التي تُشاهد آثارُها وكلمة في متعلقةٌ بالصالحين على أنَّ اللامَ للتعريفِ وليست بموصولة حتى يلزم تقديمُ بعض الصلة عليها على أنه قد يُغتفر في الظرف مالا يغتفر في غيره كما في قوله ... ربيته حتى إذا تمعددا ... كان جزائي بالعصا أن أُجلَدا ...

ahirette meydana geleceğinden dolayı değildir. [Cümlenin] inne (إنّ) ve lâm (لـ) ile tekit edilmesi, ahiret işlerinin muhataplar nezdinde gizli olmasından ötürüdür; zira onların tekide olan ihtiyacı, eserleri müşahede edilen hususlardan daha şiddetlidir. [Ayeteki] «fî» (فِي) kelimesi [es-Sâlihîn] kelimesine müteallıktır; bu durumda başındaki lâm harfi tarif içindir, sıla cümlesinin bir kısmının önüne geçmesi gerekecek şekilde ism-i mevsûl değildir; kaldı ki şu beyitte olduğu gibi başka şeylerde hoş görülmeyen hususlar zarfta hoş görülebilir: ... Onu büyüttüm, nihayet serpilip güçlenince ... Bastonla dövülmek oldu benim mükâfatım ...

أو بمحذوف من لفظه أي وأنه لصالحٌ فِى الأخرة لَمِنَ الصالحين أو من غير لفظِه أي أعني في الآخرة نحو لك بعدَ رَعْياً وقيل هي متعلقةٌ باصطفيناه على أن في النظم الكريم تقديماً وتأخيراً تقديرُه ولقد اصطفيناه في الدنيا والآخرة وإنه لمن الصالحين

Yahut kendi lafzından mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani 've şüphesiz o ahirette bir salihtir, [ve] elbette salihlerdendir' takdirindedir. Yahut kendi lafzı dışından [mahzuf bir fiile müteallıktır]; yani 'ahireti kastediyorum' demektir; tıpkı [sana uzaklıktan sonra gözetilme olsun anlamındaki] «leke ba'de ra'yen» sözünde olduğu gibi. Denildi ki o, [Istafeynâhü] fiiline müteallıktır; bu durumda yüce nazımda bir takdim ve tehir vardır ve takdiri şöyledir: «Andolsun ki biz onu dünyada ve ahirette seçkin kıldık ve şüphesiz o salihlerdendir».

{إِذْ قَالَ لَهُ} ظرفٌ لاصطفيناه لما أن المتوسِّط ليس بأجنبي بل هو مقرِّر له لأن اصطفاءه في الدنيا إنما هو للنبوة وما يتعلق بصلاح الآخرة أو تعليل له أو منصوب باذكُرْ كأنه قيل اذكر ذلك الوقتَ لتقف على أنه المصطفى الصالحُ المستحِقُّ للإمامة والتقدم وأنه ما نال إلا بالمبادرة إلى الإذعان والانقياد لما أُمر به وإخلاصِ سرِّه على أحسنِ ما يكون حين قال له

{إِذْ قَالَ لَهُ} “Hani ona [Rabbi] demişti”; [iz kelimesi] 'Istafeynâhü' fiilinin zarfıdır; zira araya giren kısım yabancı bir unsur olmayıp bilakis onu pekiştirmektedir. Çünkü onun dünyada seçkin kılınması ancak peygamberlik ve ahiret salahı ile ilgili hususlar içindir; yahut onun illetidir; yahut mahzuf 'üzkür' (hatırla) fiili ile mensuptur. Sanki şöyle denilmiştir: 'O vakti hatırla ki, onun imamlığa ve önderliğe layık, seçilmiş salih bir zat olduğunu ve buna ancak emrolunduğu şeye boyun eğip teslim olmakta acele etmekle ve en güzel şekilde içini/özünü ihlaslı kılmakla ulaştığını bilesin; zira Rabbi ona şöyle dediğinde:'

{رَبُّهُ أَسْلِمْ} أي لربك

{رَبُّهُ أَسْلِمْ} “Rabbi: «Teslim ol!» [demişti]”; yani Rabbine teslim ol.

{قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبّ العالمين} وليس الأمرُ على حقيقته بل هو تمثيلٌ والمعنى أخطر بباله دلائلَ التوحيد المؤديةَ إلى المعرفة الداعيةَ إلى الإسلام من الكوكب والقمر والشمسِ وقيل أسلم أي أذعِنْ وأطع وقيل اثبُتْ على ما أنت عليه من الإسلام والإخلاصِ أو استقمْ وفوِّضْ أمورك إلى الله تعالى فالأمرُ على حقيقته والالتفاتُ مع التعرض لعنوان الربوبيةِ والإضافةِ إليه ﵇ لإظهارِ مزيدِ اللطفِ به والاعتناءِ بتربيته وإضافةُ الرب في جوابِه ﵊ إلى العالمين للإيذان بكمال قوةِ إسلامِه حيث أيقنَ حين النظر بشمولِ ربوبيتِه للعالمين قاطبةً لا لنفسِه وحده كما هو المأمور به

{قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبّ العالمين} “O da: «Âlemlerin Rabbine teslim oldum» dedi”. Buradaki emir hakiki anlamında olmayıp bilakis bir temsildir. Anlamı: Yıldız, ay ve güneş gibi tevhidi marifete götüren ve İslâm'a çağıran delilleri onun aklına getirdi. Denildi ki: 'Teslim ol; yani boyun eğ ve itaat et.' Denildi ki: 'Üzerinde bulunduğun İslâm ve ihlas üzere sebat et; yahut dosdoğru ol ve işlerini Allah Teâlâ'ya havale et.' Bu durumda emir hakiki manasındadır. Rubûbiyyet unvanına yer verilerek ve zamirin ona (aleyhisselâm) izafe edilmesiyle yapılan iltifat, ona yönelik lütfun fazlalığını ve terbiyesine gösterilen ihtimamı izhar etmek içindir. Onun (aleyhisselâm) cevabında 'Rab' kelimesini âlemlere izafe etmesi ise, İslâm'ının kuvvetinin kemalini bildirmek içindir; zira o, tefekkür ettiği sırada O'nun rubûbiyyetinin emrolunduğu gibi sadece kendi nefsi için değil, istisnasız bütün âlemleri kuşattığına kesin olarak inanmıştır.

{ووصى بِهَا إبراهيم بَنِيهِ} شروعٌ في بيان تكميلِه ﵇ لغيره إثرَ بيانِ كماله في نفسه وفيه توكيدٌ لوجوب الرغبة في مِلته ﵇ والتوصيةُ التقدمُ إلى الغير بما فيه خيرٌ وصلاح للمسلمين من فعلٍ أو قولٍ وأصلُها الوَصْلة يقال وصّاه إذا وصَله وفصّاه إذا فَصَله كأن الموصِيَ يصِلُ فعلُه بفعل الوصيّ والضمير في بها للمِلّة أو قولِه أسلمتُ لرب العالمين بتأويل الكلمة كما عبر بها عن قوله تعالى {إِنَّنِى بَرَاء مّمَّا تَعْبُدُونَ إِلَاّ الذى فَطَرَنِى} في قولِه ﷿ {وَجَعَلَهَا كَلِمَةً باقية فِى عقبه} وقرئ أوصى والأول أبلغُ

{ووصى بِهَا إبراهيم بَنِيهِ} “İbrahim bunu oğullarına vasiyet etti”; onun (aleyhisselâm) bizzat kendi nefsindeki kemalinin beyanından sonra başkasını olgunlaştırmasını beyana başlamadır. Bunda onun (aleyhisselâm) dinine rağbet etmenin gerekliliğine dair bir tekit vardır. Vasiyet (tavsiye); fiil veya söz olarak içinde Müslümanlar için hayır ve salah bulunan bir hususu başkasına aktarmaktır. Aslı 'vuslet'tir (ulaştırmaktır/bağlamaktır); bağladığında [vassâhû], ayırdığında [fassâhû] denir; sanki vasiyet eden kimse kendi fiilini vasiyet edilenin fiiline bağlamaktadır. [Bihâ'daki] zamir dine yahut 'kelime' teviliyle «Âlemlerin Rabbine teslim oldum» sözüne racidir; nitekim Allah Teâlâ'nın: {إِنَّنِى بَرَاء مّمَّا تَعْبُدُونَ إِلَاّ الذى فَطَرَنِى} “Şüphesiz ben sizin taptıklarınızdan uzağım, ancak beni yaratan müstesna” kavli, {وَجَعَلَهَا كَلِمَةً باقية فِى عقبه} “Onu ardından geleceklere baki kalacak bir kelime kıldı” kavlinde kelime diye ifade edilmiştir. «Evsâ» (أوصى) şeklinde de okunmuştur; birincisi daha beliğdir.

{وَيَعْقُوبَ} عطفٌ على إبراهيمُ أي وصَّى بها هو أيضاً وقرئ بالنصب عطفاً على بنيه

{وَيَعْقُوبَ} “Ve Yakup da [bunu vasiyet etti]”; İbrahim lafzına matuftur; yani onu Yakup da vasiyet etti demektir. [Benîhî] lafzına matufen nasb ile [Ya'kûbe] şeklinde de okunmuştur.

{يا بَنِى} على إضمار القولِ عند البصريين ومتعلق بوصَّى عند الكوفيين لأنه في معنى القول كما في قوله ... رَجْلانِ من ضَبَّةَ أخبرانا ... إنا رأَيْنا رَجُلاً عُريانا ...

{يا بَنِى} “«Ey oğullarım!» [dedi]”; Basralılara göre kavil fiilinin gizlenmesi (hazfi) iledir; Kûfelilere göre ise 'vassâ' fiiline müteallıktır, çünkü o kavil anlamındadır; nitekim şu beyitte olduğu gibi: ... Dabbe kabilesinden iki adam bize haber verdi: ... «Biz çıplak bir adam gördük» [diye] ...

فهو عند الأولين بتقدير القول وعند الآخرين متعلق بالإخبار الذي هو في معنى القول وقرئ أن يا بني وبنو إبراهيمَ ﵇ كانوا أربعةً إسماعيلُ وإسحاقُ ومدينُ ومدان وقيل ثمانيةٌ وقيل أربعةً وعشرين وكان بنو يعقوبَ اثني عشرَ روبين وشمعون ولاوي ويهوذا ويشسوخور وزبولون وزوانا وتفتونا

Dolayısıyla bu, birincilere göre takdiri bir kavil iledir; ikincilere göre ise kavil anlamında olan ihbar fiiline müteallıktır. «En yâ beniyye» şeklinde de okunmuştur. İbrahim'in (aleyhisselâm) oğulları dört kişi idi: İsmail, İshak, Medyen ve Medân. Sekiz kişi olduğu da söylenmiştir; yirmi dört kişi olduğu da söylenmiştir. Yakup'un oğulları ise on iki kişiydi: Rûbîn, Şem'ûn, Lâvî, Yehûzâ, Yessâkâr, Zebûlûn, Dân, Naftâlî,

البقرة (١٣٣)

Bakara (133)

وكوزا وأوشير وبنيامين ويوسف ﵇

Câd, Âşir, Bünyâmin ve Yusuf (aleyhimüsselâm).

{إِنَّ الله اصطفى لَكُمُ الدين} دينَ الإسلامِ الذي هو صفوةُ الأديان ولا دينَ غيرُه عنده تعالى

{إِنَّ الله اصطفى لَكُمُ الدين} “Allah sizin için bu dini seçti”; yani dinlerin en seçkini olan ve Allah Teâlâ katında kendisinden başka hiçbir din bulunmayan İslâm dinini.

{فَلَا تَمُوتُنَّ إَلَاّ وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ} ظاهرُه النهيُ عن الموت على خلاف حال الإسلام والمقصودُ الأمرُ بالثبات على الإسلام إلى حين الموتِ أي فاثبُتوا عليه ولا تفارقوه أبداً كقولك لا تصلِّ إلا وأنت خاشِعٌ وتغييرُ العبارة للدلالة على أن موتهم لا على الإسلام موتٌ لاخير فيه وأن حقه أن لا يِحلَّ بهم وأنه يجب أن يحذَروه غايةَ الحذَر ونظيرُه مُتْ وأنت شهيدٌ رُوي أن اليهودَ قالوا لرسول الله ﷺ ألستَ تعلم أن يعقوبَ أوصى باليهودية يوم مات فنزلت

{فَلَا تَمُوتُنَّ إَلَاّ وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ} “Öyleyse siz de ancak müslümanlar olarak can verin”; zahiri, İslâm hâlinin hilafına ölmekten nehyetmektir; asıl maksat ise ölüm anına kadar İslâm üzere sebat etmeyi emretmektir; yani 'onun üzerinde sebat edin ve ondan asla ayrılmayın' demektir; tıpkı senin «ancak huşu içinde namaz kıl» demen gibi. İfadenin bu şekilde değiştirilmesi, onların İslâm dışındaki bir ölümünün kendisinde hiçbir hayır bulunmayan bir ölüm olduğuna, başlarına asla gelmemesi gerektiğine ve bundan son derece sakınmalarının vacip olduğuna delalet etmek içindir. Bunun benzeri «şehit olarak öl» sözüdür. Rivayet edildiğine göre Yahudiler Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Yakup'un öldüğü gün Yahudiliği vasiyet ettiğini bilmiyor musun?» dediler; bunun üzerine [şu ayet] indi:

{أَمْ كُنتُمْ شُهَدَاء إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الموت} أم منقطعة مقدرة ببل والهمزة والخطابُ لأهل الكتاب الراغبين عن ملة إبراهيمَ وشهداءَ جمع شهيد أو شاهد بمعنى الحاضر وإذ ظرفٌ لشهداءَ والمرادُ بحضور الموت حضورُ أسبابه وتقديمُ يعقوبَ ﵇ للاهتمام به إذ المراد كيفية وصيته لبنيه بعد ما بين ذلك إجمالاً ومعنى بل الإضرابُ والانتقال عن توبيخهم على رغبتهم عن ملة إبراهيمَ ﵇ إلى توبيخهم على افترائهم على يعقوبَ ﵇ باليهودية حسبما حُكي عنهم وأما تعميمُ الافتراء ههنا لسائر الأنبياءِ ﵈ كما قيل فيأباه تخصيصُ يعقوبَ بالذكر وما سيأتي من قولهِ ﷿ أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إبراهيم الخ ومعنى الهمزة إنكارُ وقوع الشهود عند اختصاره ﵇ وتبكيهم وقولُه تعالى

{أَمْ كُنتُمْ شُهَدَاء إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الموت} “Yoksa Yakup'a ölüm geldiği zaman siz orada hazır mıydınız?”; [em] münkatıadır, 'bel' (bilakis) ve istifham hemzesi takdirindedir. Hitap, İbrahim'in dininden yüz çeviren Ehl-i Kitab'adır. 'Şühedâ', hazır bulunan anlamında 'şehîd' veya 'şâhid' kelimesinin çoğuludur. 'İz' ise şühedâ kelimesinin zarfıdır. Ölümün gelmesinden (hazır olmasından) murat, sebeplerinin gelmesidir. Yakup'un (aleyhisselâm) öne alınması ona verilen ehemmiyetten ötürüdür; zira murat, bu husus icmalen beyan edildikten sonra onun oğullarına yaptığı vasiyetin keyfiyetidir. 'Bel' kelimesinin manası ise idrâb (vazgeçiş) olup, onların İbrahim'in (aleyhisselâm) dininden yüz çevirmelerini kınamaktan, kendilerinden nakledildiği üzere Yakup'a (aleyhisselâm) Yahudilik isnat ederek iftira etmelerini kınamaya intikal etmektir. Buradaki iftiranın söylendiği gibi diğer bütün peygamberlere (aleyhimüsselâm) teşmil edilmesine gelince, Yakup'un zikrinin tahsis edilmiş olması ve ileride gelecek olan Allah Teâlâ'nın «Yoksa İbrahim'in... olduğunu mu söylüyorsunuz?» kavli buna manidir. Hemzenin anlamı ise, onun (aleyhisselâm) vefatı anında orada hazır bulunmalarının vukuunu inkâr etmek ve onları susturmaktır. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

{إِذْ قَالَ} بدلٌ من إذ حَضَر أي ما كنتم حاضرين عند احتضارِه ﵇ وقولِه

{إِذْ قَالَ} “Hani o demişti”; 'iz hadara' ifadesinden bedeldir; yani onun (aleyhisselâm) vefatı ve şu sözü esnasında siz hazır değildiniz:

{لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ من بعدي} أبي أي شئ تعبدُونه بعد موتي فمن أين لكم أن تدّعوا ﵇ ما تدّعون رجماً بالغيب وعند هذا تم التوبيخُ والإنكار والتبكيتُ ثم بَيّن أنَّ الأمرَ قد جرى حينئذ على خلاف ما زعموا وأنه ﵇ أراد بسؤاله ذلك تقريرَ بنيه على التوحيد والإسلامِ وأخذَ ميثاقِهم على الثبات عليهما إذ به يتِمُّ وصيّتُه بقوله فلا تموتُنَّ إلا وأنتم مسلمون وما يُسأل به عن كل شئ ما لم يُعرَّفْ فإذا عرف خص العقلاء بمَنْ إذا سئل عن شئ بعينه وإنْ سُئل عن وصفِه قيل ما زيدٌ أفقيهٌ أم طبيبٌ فقوله تعالى

{لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ من بعدي} “Oğullarına: «Benden sonra neye ibadet edeceksiniz?» [dediğinde]”; yani benim vefatımdan sonra hangi şeye ibadet edeceksiniz? Öyleyse gayba taş atarak iddia ettiğiniz şeyi nereden çıkarıyorsunuz? İşte burada kınama, inkâr ve susturma tamamlanmıştır. Sonra işin o vakit onların iddia ettiklerinin aksine cereyan ettiğini ve onun (aleyhisselâm) bu sorusuyla oğullarını tevhid ve İslâm üzere ikrar ettirmeyi, bunlar üzerinde sebat edeceklerine dair onlardan söz almayı murat ettiğini beyan buyurdu; zira «ancak müslümanlar olarak can verin» sözüyle yaptığı vasiyeti ancak bununla kemale erer. 'Mâ' (ما) edatı, bilinmediği müddetçe her şey hakkında soru sormak için kullanılır; bilindiği zaman ise akıl sahipleri için 'men' (من) tahsis edilir (eğer bizzat şahsın kendisi soruluyorsa); şayet niteliği soruluyorsa «Zeyd nedir, fıkıhçı mıdır yoksa tabip midir?» denilir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

{قَالُواْ} استئنافٌ وقع جوابا عن سؤال نشأ عن حكاية سؤال يعقوبَ ﵇ كأنه قيل فماذا قالوا عند ذلك فقيل قالوا

{قَالُواْ} “Dediler ki”; Yakup'un (aleyhisselâm) sorusunun hikâye edilmesinden doğan bir soruya cevap olarak gelmiş bir istînâftır; sanki 'bunun üzerine onlar ne dediler?' denilmiş de 'şöyle dediler' diye cevap verilmiştir:

{نَعْبُدُ إلهك وإله آبَائِكَ إبراهيم وإسماعيل وإسحاق} حسبما كان مرادُ أبيهم بالسؤال أي نعبدُ الإله المتفَّقَ على وجوده وإلهيته ووجوبِ عبادته وعَدُّ إسمعيل من آبائه تغليباً للأب والجد لقوله ﵊ عمُ الرجل صِنْوُ أبيه وقولِه ﵇ في العباس هذا بقيةُ آبائي وقرىء وقرئ أبيك على أنه جمع بالواو والنون كما في قوله ... فلما تَبَيَّنَّ أصواتَنا ... بكَيْنَ وفَدَّيْننا بالأبينا ...

{نَعْبُدُ إلهك وإله آبَائِكَ إبراهيم وإسماعيل وإسحاق} “Senin ilahına ve ataların İbrahim, İsmail ve İshak'ın ilahına ibadet edeceğiz”; babalarının soru ile murat ettiği doğrultuda cevap vererek yani 'varlığı, ilahlığı ve kendisine ibadetin vücubu üzerinde ittifak edilen İlaha ibadet ederiz' [dediler]. İsmail'in babalar arasında sayılması, baba ve dedenin tağlîbi kabilindendir; nitekim Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Kişinin amcası babasının öz kardeşidir (tıpkısıdır)» buyurmuş ve Abbas hakkında da (aleyhisselâm): «Bu, babalarımın bakiyesidir» demiştir. Şu beyitte olduğu gibi cem-i müzekker sâlim (vav ve nun ile çoğul) olarak [ebîke] şeklinde de okunmuştur: ... Seslerimizi fark ettiklerinde ... Ağlaştılar ve 'babalarımız size feda olsun' dediler ...

وقد سقطت النون بالإضافة أو مفردٌ وإبراهيمُ عطفُ بيانٍ له وإسمعيل وإسحق معطوفان على أبيك

Burada izafetten dolayı nun harfi düşmüştür; yahut müfreddir, İbrahim lafzı onun atf-ı beyânıdır, İsmail ve İshak ise [ebîke] lafzına matuftur.

{إلها واحدا} بدل من إله آبائك كقوله تعالى بالناصية نَاصِيَةٍ كاذبة وفائدته التصريحُ بالتوحيد ودفع التوهم الناشئ من تكرير المضافِ لتعذر العطفِ على المجرور أو نصب

{إلها واحدا} “Tek bir ilaha”; 'ilâhe âbâike' lafzından bedeldir; tıpkı Allah Teâlâ'nın {بِالنَّاصِيَةِ نَاصِيَةٍ كَاذِبَةٍ} kavlinde olduğu gibi. Bunun faydası, tevhidi açıkça belirtmek ve mecrura atfın imkânsızlığından ötürü muzâfın tekrar edilmesinden kaynaklanan vehmi bertaraf etmektir; yahut

البقرة (١٣٥ - ١٣٤)

Bakara (134 - 135)

على الاختصاص

ihtisas üzere nasbdır.

{وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} حال من فاعل نعبدُ أو من مفعوله أومنهما معاً ويُحتمل أن يكون اعتراضاً محقّقاً لمضمون ما سبق

{وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “Ve biz O'na teslim olmuş kimseleriz”; 'na'büdü' fiilinin fâilinden veya mef'ûlünden yahut her ikisinden birden hâldir. Geçen kısmın muhtevasını tahkik eden bir i'tirâzî cümle olması da muhtemeldir.

{تِلْكَ أُمَّةٌ} مبتدأٌ وخبرٌ والإشارةُ إلى إبراهيمَ ويعقوبَ وبَنِيهما الموحِّدين والأمةُ هي الجماعة التي تؤمّها فِرقُ الناس أي يقصدونها ويقتدون بها

{تِلْكَ أُمَّةٌ} “Onlar bir ümmetti”; mübteda ve haberdir. İşaret; İbrahim'e, Yakup'a ve onların muvahhid oğullarınadır. Ümmet ise, insan fırkalarının yöneldiği, yani kastettiği ve kendilerine uyduğu topluluktur.

{قَدْ خَلَتْ} صفة للخبر أي مضت بالموت وانفردت عمن عداها وأصلُه صارت إلى الخلاء وهي الأرضُ التي لا أنيس بها

{قَدْ خَلَتْ} “Geçip gitmiş olan”; haberin sıfatıdır; yani ölümle geçip gitmiş ve kendileri dışındakilerden ayrılmıştır. Aslı, 'hiçbir canlının bulunmadığı boş arazi' demek olan halâya gitmektir.

{لَهَا مَا كَسَبَتْ} جملةٌ مستأنفةٌ لا محلَّ لها من الإعراب أو صفة أخرى لأمة أوحال من الضمير في خلت وما موصولةٌ أو موصوفةٌ والعائدُ إليها محذوف أي لها ما كسبَتْه من الأعمال لصالحة المحكية لاتتخطاها إلى غيرها فإن تقديمَ المُسندِ يوجب قصْرَ المُسند إليه كما هو المشهور

{لَهَا مَا كَسَبَتْ} “Onların kazandıkları kendilerinindir”; iraptan mahalli olmayan müstakil bir istînâf cümlesidir; yahut ümmet kelimesinin diğer bir sıfatıdır; yahut 'halet' fiilindeki zamirden hâldir. 'Mâ' (ما) ism-i mevsûl veya mevsûfedir, ona dönen zamir mahzuftur; yani nakledilen salih amellerden kazandıkları şeyler sadece kendilerinindir, onları aşıp başkasına geçmez; zira müsnedin öne alınması, meşhur olduğu üzere müsnedün ileyhin hasrını iktiza eder.

{وَلَكُم مَّا كَسَبْتُم} عطف على نظيرتها على الوجه الأول وجملةٌ مبتدأة على الوجهين الأخيرين إذ لا رابطَ فيها ولا بد منه في الصفة ولا مقارنة في الزمان ولابد منها في الحال أي لكم ما كسبتموه لا ما كسبه غيرُكم فإن تقديمَ المسند قد يُقصد به قصرُه على المسند إليه كما قيل في قوله تعالى لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِىَ دِينِ أي ولي دينى لادينكم وحملُ الجملة الأولى على هذا القصر على معنى أن أولئك لا ينفعهم إلا ما اكتسبوا كما قيل مما لا يساعده المقام إذ لا يتوهم متوهِّم انتفاعَهم بكسب هؤلاء حتى يُحتاج إلى بيان امتناعِه وإنما الذي يُتوهم انتفاعُ هؤلاء بكسبهم فبين امتناعَه بأن أعمالَهم الصالحة مخصوصة بهم لاتتخطاهم إلى غيرهم وليس لهؤلاء إلا ما كسبوا فلا ينفعُهم انتسابُهم إليهم وإنما ينفعهم اتباعُهم لهم في الأعمال كما قال ﵇ يا بني هاشم لا يأتيني الناسُ بأعمالهم وتأتوني بأنسابكم

{وَلَكُم مَّا كَسَبْتُم} “Sizin kazandığınız da sizindir”; birinci veche göre benzerine matuftur; son iki veche göre ise müstakil bir isim cümlesidir; zira bu cümlede bağlayıcı bir zamir yoktur, oysa sıfatta bu zorunludur; zamanda beraberlik de yoktur, oysa hâlde bu zorunludur. Yani 'başkalarının kazandığı değil, sadece sizin kazandığınız şeyler sizindir'; çünkü müsnedin öne alınmasıyla bazen onun müsnedün ileyhe hasredilmesi kastedilir; nitekim Allah Teâlâ'nın {لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ} kavlinde 'benim dinim sadece banadır, sizin dininiz bana ait değildir' denildiği gibidir. Birinci cümlenin 'o kimselere ancak kendi kazandıkları fayda verir' manasında bu hasra hamledilmesine gelince -ki böyle de denilmiştir-, makam buna elverişli değildir; zira hiç kimse onların, bu muhatapların kazancından faydalanacağını vehmetmez ki bunun imkânsızlığını açıklamaya ihtiyaç duyulsun! Bilakis asıl vehmedilen şey, bu muhatapların onların kazançlarından faydalanacağıdır. İşte [Cenâb-ı Hak] onların salih amellerinin kendilerine has olup başkalarına geçmeyeceğini, bu muhataplar için ise sadece kendi kazandıklarının bulunacağını belirterek bu faydalanmanın imkânsızlığını beyan buyurmuştur. Dolayısıyla onlara mensup olmaları kendilerine fayda vermez; onlara ancak amellerde onlara tabi olmaları fayda verir; nitekim Peygamber (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: «Ey Hâşimoğulları! İnsanlar bana amelleriyle gelirken siz bana soylarınızla gelmeyiniz!»

{ولا تسألون عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} إن أجريَ السؤالُ على ظاهره فالجملة مقررة لمضمون ما مرَّ من الجملتين تقريراً ظاهراً وأن أريد به مسببه أعني الجزاءَ فهو تتميمٌ لما سبق جارٍ مَجرى النتيجةِ له وأيا ما كان فالمرادُ تخييبُ المخاطَبين وقطعُ أطماعِهم الفارغةِ عن الانتفاع بحسناتِ الأمةِ الخاليةِ وإنما أُطلق العملُ لإثبات الحكم بالطريقِ البرهاني في ضمن قاعدة كليةٍ هذا وقد جعل السؤال عبارةً عن المؤاخذة والموصول عن السيئات فقيل أي لا تؤاخَذون بسيئاتهم كما لا تثابون بحسناتهم ولا ريب في أنه مما لا يليق بشأن التنزيلِ كيف لاوهم منزّهون من كسب السيئاتِ فمن أين يُتصوَّر تحميلُها على غيرهم حتى يُتصَدَّى لبيان انتفاعِه

{ولا تسألون عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Ve siz onların yaptıklarından sorumlu tutulmazsınız”; şayet sorgulama zahiri manasında alınırsa bu cümle, geçen iki cümlenin muhtevasını açık bir şekilde pekiştirmektedir. Şayet bundan onun müsebbibi, yani ceza/karşılık murat edilirse, o takdirde öncesini tamamlayan ve onun bir neticesi mesabesinde olan bir ifadedir. Hangisi olursa olsun murat, muhatapları hayal kırıklığına uğratmak ve geçmiş ümmetin iyiliklerinden faydalanmaya dair boş umutlarını kesmektir. Hükmü külli bir kural dâhilinde burhânî yolla ispat etmek için ise 'amel' mutlak olarak kullanılmıştır. Bununla birlikte sual 'muâheze'den (hesaba çekilmekten), ism-i mevsûl de seyyiâttan (kötülüklerden) ibaret kılınarak şöyle denilmiştir: 'Onların iyilikleriyle sevap kazanmadığınız gibi kötülükleriyle de hesaba çekilmezsiniz.' Kuşkusuz bu, Kur'an'ın şanına yakışmayan bir izahtır; zira onlar kötülük kazanmaktan münezzehtirler; durum böyleyken bunların başkasına yüklenmesi nasıl tasavvur edilebilir ki bir de bundan faydalanmayı [veya sorumlu olmayı] açıklamaya kalkışılsın!

{وَقَالُواْ} شروعٌ في بيان فنٍ آخرَ من فنون كفرِهم وهو إضلالُهم لغيرهم إثرَ بيانِ ضلالِهم في أنفسهم والضمير لأهل الكتابين على طريقة الالتفاتِ المُؤْذن باستيجاب حالِهم لإبعادهم من مقام المخاطبةِ والإعراضِ عنهم وتعديدِ جناياتهم عند غيرهم قالوا للمؤمنين

{وَقَالُواْ} “Ve dediler ki”; bizzat kendi nefislerindeki sapkınlıklarının beyanından sonra, küfürlerinin başka bir çeşidini, yani başkalarını saptırmalarını beyana başlamadır. Zamir, muhatap makamından uzaklaştırılmayı, kendilerinden yüz çevrilmeyi ve cinayetlerinin başkaları yanında bir bir sayılmasını hak ettiklerini bildiren iltifat yoluyla iki kitap ehline (Yahudi ve Hristiyanlara) aittir. Müminlere şöyle dediler:

{كُونُواْ هُودًا أَوْ نصارى} ليس هذا القول مقولا لكلهم أولاى طائفةٍ كانت من الطائفتين بل هو موزَّعٌ عليهما على وجه خاصَ يقتضيه حالُهما اقتضاءً مُغنياً عن التصريح به أي قالت اليهودُ كونوا هوداً والنصارى كونوا نصارى ففَعل بالنظم الكريم ما فَعل بقوله تعالى وَقَالُواْ لَن يَدْخُلَ الجنةَ إلَاّ من كان هُودًا أَوْ نصارى اعتماداً على ظهور المرام

{كُونُواْ هُودًا أَوْ نصارى} “«Yahudi veya Hristiyan olun»”; bu söz onların hepsinin veya iki gruptan herhangi birinin [birlikte] söylediği bir söz değildir; bilakis durumlarının açıkça belirtilmeye gerek bırakmayacak şekilde gerektirdiği özel bir tarzda ikisi arasında paylaştırılmıştır; yani Yahudiler 'Yahudi olun', Hristiyanlar da 'Hristiyan olun' demişlerdir. Nitekim maksadın açık olmasına güvenilerek Allah Teâlâ'nın {وَقَالُواْ لَن يَدْخُلَ الجنةَ إلَاّ من كان هُودًا أَوْ نصارى} “Onlar: «Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir» dediler” kavlinde yapıldığı gibi burada da yüce nazımda aynı yol izlenmiştir.

{تهتدوا} جواب

{تهتدوا} “Ki doğru yolu bulasınız”; cevaptır;

البقرة (١٣٦)

Bakara (136)

للأمر أي إن تكونوا كذلك

emrin cevabıdır; yani 'eğer böyle olursanız [hidayete erersiniz]' demektir.

{قل} خطاب للنبي ﷺ أي قل لهم على سبيل الردِّ عليهم وبيانِ ما هو الحقُّ لديهم وإرشادِهم إليه

{قل} “De ki”; Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) hitaptır; yani onlara bir reddiye olarak, onların katındaki hakkın ne olduğunu açıklamak ve onları hakka irşat etmek üzere onlara şöyle de:

{بَلْ مِلَّةَ إبراهيم} أي لا نكون كما تقولون بل نكون أهلَ ملتِه ﵇ وقيل بل نتبعُ مِلّته ﵇ وقد جُوِّز أن يكون المعنى بل اتَّبعوا أنتم ملَّتَه ﵇ أو كونوا أهلَ ملته وقرئ بالرفع أي بل ملتُنا أو أمرُنا مِلّتَه أو نحن مِلَّتُه أي أهلُ ملتِه

{بَلْ مِلَّةَ إبراهيم} “Hayır, [biz] İbrahim'in dinine [uyarız]”; yani 'biz sizin dediğiniz gibi olmayız, bilakis onun (aleyhisselâm) dininin ehli oluruz' demektir. 'Bilakis onun (aleyhisselâm) dinine tabi oluruz' takdirinde olduğu da söylenmiştir. Anlamın 'bilakis siz onun (aleyhisselâm) dinine tabi olun' yahut 'onun dininin ehli olun' şeklinde olması da caiz görülmüştür. [Milletü İbrâhîm] şeklinde ref ile de okunmuştur; yani 'bilakis bizim milletimiz/dinimiz veya işimiz onun milletidir' yahut 'biz onun milletiyiz (yani milletinin ehliyiz)' demektir.

{حَنِيفاً} أي مائلاً عن الباطل إلى الحق وهو حالٌ من المضاف إليه كما في رأيتُ وجهَ هندٍ قائمةً أو المضافِ كما في قوله تعالى وَنَزَعْنَا مَا فِى صُدُورِهِم مّنْ غِلّ إِخْوَانًا الخ

{حَنِيفاً} “Hanîf olarak”; yani batıldan hakka meyleden olarak. [Hanîfen kelimesi] «Hind'in yüzünü ayakta iken gördüm» cümlesinde olduğu gibi muzâfun ileyhten hâldir; yahut Allah Teâlâ'nın: {وَنَزَعْنَا مَا فِى صُدُورِهِم مّنْ غِلّ إِخْوَانًا} “Göğüslerindeki kini çıkarıp attık, kardeşler olarak...” kavlinde olduğu gibi muzâftan hâldir.

{وَمَا كَانَ مِنَ المشركين} تعريضٌ بهم وإيذانٌ ببُطلان دعواهم اتباعَه ﵇ مع إشراكهم بقولهم عزيرٌ ابنُ الله والمسيحُ ابن الله

{وَمَا كَانَ مِنَ المشركين} “Ve o müşriklerden değildi”; onlara üstü kapalı bir dokundurma (tariz) ve «Üzeyir Allah'ın oğludur» ve «Mesih Allah'ın oğludur» sözleriyle şirk koştukları halde ona (aleyhisselâm) tabi oldukları yönündeki iddialarının batıl olduğunu bildirmedir.

{قُولُواْ} خطابٌ للمؤمنين بعد خِطابه ﵇ بردِّ مقالتِهم الشنعاءِ على الإجمال وإرشادٌ لهم إلى طريق التوحيد والإيمان على ضربٍ من التفصيل أي قولوا لهم بمقابلة ما قالوا تحقيقا وارشاد ضمنياً لهم إليه

{قُولُواْ} “Deyiniz ki”; Peygamber'e (aleyhisselâm) yapılan hitaptan sonra onların çirkin sözlerini icmâlî olarak reddetmek, ayrıca müminlere hitap ederek onları tevhid ve iman yoluna tafsilatlı bir şekilde irşat etmek içindir; yani onların söylediklerine karşılık gerçeği ortaya koymak ve zımnen onları da buna irşat etmek üzere onlara şöyle deyiniz:

{آمنَّا بالله وما أنزل إلينا} يعني القرآن قُدِّم على سائر الكتب الإلهية مع تأخرُّه عنها نزولاً لاختصاصِه بنا وكونِه سبباً للإيمان بها

{آمنَّا بالله وما أنزل إلينا} “«Allah'a ve bize indirilene iman ettik»”; yani Kur'an'a. Nüzul bakımından diğer ilahi kitaplardan sonra olmasına rağmen bize has kılınması ve diğerlerine imanın sebebi olması hasebiyle onlardan önce zikredilmiştir.

{وَمَا أُنزِلَ إِلَى إبراهيم وإسماعيل وإسحاق وَيَعْقُوبَ والاسباط} الصُحُف وإن كانت نازلةً إلى إبراهيم ﵇ لكن من بعده حيث كانوا متعبَّدين بتفاصيلها داخلين تحت أحكامِها جُعلت منزلة إليهم كما جعل القرآنُ منزلاً إلينا والأسباطُ جمع سبط وهو الحافد والمراد بهم حفدة يعقوبَ ﵇ أَوْ أبناؤه الا ثنا عشر وذراريهم فإنهم حفدة ابراهيم واسحق

{وَمَا أُنزِلَ إِلَى إبراهيم وإسماعيل وإسحاق وَيَعْقُوبَ والاسباط} “İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakup'a ve torunlarına indirilene de [iman ettik]”; sahifeler her ne kadar İbrahim'e (aleyhisselâm) indirilmiş olsa da, ondan sonrakiler de onun tafsilatıyla ibadet etmekle mükellef oldukları ve hükümlerinin altına girdikleri için, Kur'an'ın bize indirilmiş sayılması gibi onlara da indirilmiş kılınmıştır. Esbât, 'sıbt' kelimesinin çoğulu olup torun demektir; onlardan murat ise Yakup'un (aleyhisselâm) torunları yahut on iki oğlu ve onların zürriyetleridir; zira onlar İbrahim ve İshak'ın torunlarıdır.

{وَمَا أُوتِىَ موسى وعيسى} من التوراة والإنجيل وسائر المعجزات الباهرة الظاهرة بأيديهما حسبما فُصّل في التنزيل الجليل وإيرادُ الإيتاء لما أشير إليه من التعميم وتخصيصُهما بالذكر لما أن الكلام مع اليهود والنصارى

{وَمَا أُوتِىَ موسى وعيسى} “Musa'ya ve İsa'ya verilenlere de [iman ettik]”; yüce Kur'an'da tafsilatıyla anlatıldığı üzere Tevrat, İncil ve ellerinde zuhur eden diğer apaçık ve göz kamaştırıcı mucizelerden [verilenlere]. 'İtâ' (verilme) fiilinin getirilmesi işaret edilen tam kapsayıcılık içindir; özellikle onların zikredilmesi ise sözün Yahudiler ve Hristiyanlarla olmasından ötürüdür.

{وَمَا أُوتِيَ النبيون} أي جملةُ المذكورين وغيرُهم

{وَمَا أُوتِيَ النبيون} “Ve diğer peygamberlere verilenlere de [iman ettik]”; yani zikredilenlerin tamamına ve diğerlerine.

{مّن رَّبّهِمُ} من الآيات البيناتِ والمعجزاتِ الباهراتِ

{مّن رَّبّهِمُ} “Rablerinden [verilenlere]”; apaçık ayetlerden ve göz kamaştırıcı mucizelerden.

{لَا نُفَرّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مّنْهُمْ} كدأب اليهود والنصارى آمنوا ببعض وكفروا ببعض وإنما اعتبروا عدمُ التفريق بينهم مع أن الكلامَ فيما أوتوه لاستلزام عدم التفريق بينهم بالتصديق والتكذيب لعدم التفريقِ بين ما أوُتوه وهمزةُ أحدٍ إما أصلية فهو اسم موضوع لمن يصلح أن يخاطب يستوي فيه المفردُ والمثنى والمجموعُ والمذكرُ والمؤنث ولذلك صح دخولُ بين عليه كما في مثل المال بين الناس ومنه ما في قوله ﷺ ما أُحِلَّتِ الغنائمُ لأحدٍ سود الرءوس غيرِكم حيثُ وصف بالجمع وإما مبدلة من الواو فهو بمعنى واحد وعمومُه لوقوعه في حيز النفي وصحة دخول بين عليه باعتبار معطوفٍ قد حُذف لظهوره أي بين أحدٍ منهم وبين غيره كما في قول النَّابغةِ ... فمَا كانَ بين الخير لوجاء سالما ... أبُو حَجَرٍ إلَاّ ليالٍ قلائلُ ...

{لَا نُفَرّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مّنْهُمْ} “Onlardan hiçbirinin arasında ayrım yapmayız”; Yahudi ve Hristiyanların adet edindiği gibi bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmeyiz. Söz kendilerine verilen şeyler hakkında olmasına rağmen, aralarında ayrım yapmamanın dikkate alınması; tasdik ve tekzip bakımından onlar arasında ayrım yapmamanın, kendilerine verilen şeyler arasında ayrım yapmamayı gerektirmesinden ötürüdür. 'Ehad' (أحد) kelimesinin hemzesi ya aslidir; bu durumda hitap edilmeye elverişli kimseler için konulmuş bir isimdir; tekil, ikil, çoğul, müzekker ve müenneste eşittir. Bu sebeple «mal insanlar arasındadır» örneğinde olduğu gibi 'beyne' edatının onun üzerine dâhil olması caiz olmuştur; nitekim Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Ganimetler sizden başka hiçbir kara kafalıya (insana) helal kılınmadı» kavlinde de böyledir; zira kelime çoğul sıfatla nitelenmiştir. Yahut hemze vav harfinden bedeldir; bu durumda 'vâhid' (bir) anlamındadır; olumsuzluk bağlamında yer aldığı için umum bildirir. 'Beyne' edatının onun üzerine dâhil olmasının sıhhati ise, açık olmasından dolayı hazfedilmiş bir matuf itibarıyladır; yani 'onlardan biri ile bir başkası arasında' takdirindedir; nitekim Nâbiğa'nın şu beytinde olduğu gibi: ... Şayet hayır sağ salim gelseydi, onunla ... Ebû Hacer arasında ancak birkaç gece olurdu ...

أي بين الخيرِ وبينِي وفيه من الدلالة صريحاً على تحقق عدم التفريق بين كل فردٍ فرد منهم وبين من عداه كائنا من كان ما ليس في أن يقال لا نفرِّق بينهم والجملةُ حالٌ منَ الضميرِ في آمنا وقوله ﷿

Yani 'hayır ile benim aramda' demektir. Bunda, onlardan her bir ferd ile kim olursa olsun onların dışındakiler arasında hiçbir ayrım yapılmadığının gerçekleştiğine dair açık bir delalet vardır ki bu delalet «onların arasında ayrım yapmayız» denilmesinde bulunmaz. Cümle, 'âmennâ' fiilindeki zamirden hâldir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

{وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} أي مخلصون له ومُذعنون حالٌ أُخرى منْهُ أو عطفٌ على آمنا

{وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “Ve biz O'na teslim olmuş kimseleriz”; yani O'na ihlasla bağlı ve boyun eğenleriz; [âmennâ'daki zamirden] ikinci bir hâldir yahut 'âmennâ' fiiline matuftur.

البقرة (١٣٧)

Bakara (137)

{فإن آمنوا} الفاءُ لترتيب ما بعدها على ما قبلها فإن ما تقدم من إيمانِ المخاطَبين على الوجه المحرَّرِ مَظِنَّةٌ لإيمان أهلِ الكتابين لما أنه مشتملٌ على ما هو مقبولٌ عندهم

{فإن آمنوا} “Eğer onlar da iman ederlerse”; fâ (فـ) harfi, sonrasının öncesine terettüp etmesi içindir; zira muhatapların belirtilen şekilde iman etmiş olmaları, iki kitap ehlinin de iman etmesi için kuvvetli bir sebeptir (mazınnedir); çünkü bu iman, onların nezdinde makbul olan hususları da ihtiva etmektedir.