{بمثل ما آمنتم بِهِ} أي بما آمنتم به على الوجهِ الذي فُصل على أن المِثْلَ مُقحَمٌ كما في قوله تعالى وَشَهِدَ شَاهِدٌ مّن بَنِى إسرائيل على مِثْلِهِ أي عليه ويعضُده قراءةُ ابنِ مسعود بما آمنتم به وقراءة أُبيّ بالذي آمنتم به ويجوزُ أن تكون الباء للاستعانة على أن المؤمَنَ به محذوف لظهوره بمرووه آنفاً أو على أن الفعلَ مُجرىً مجرى اللازمِ أي فإن آمنوا بما مر مفصلاً أو فإنْ فعلوا الإيمانَ بشهادةٍ مثلِ شهادتكم وأن تكون الأولى زائدةً والثانية صلةً لآمنتم وما مصدرية أي فإن آمنوا إيماناً مثلَ إيمانِكم بما ذُكر مفصَّلاً وأن تكون للملابسة أي فإن آمنوا ملتبسين بمثل ما آمنتم ملتبسين به أو فإن آمنوا إيمانا ملتبسا بمثل ما آمنتم إيماناً ملتبساً به من الإذعان والإخلاص وعدم التفريق بين الأنبياءِ ﵈ فإن ما وُجد فيهم وصدَر عنهم من الشهادة والإذعان وغير ذلك مثلُ ما للمؤمنين لاعينة بخلاف المؤمَنِ به فإنه لا يُتصوَّرُ فيه التعدّد
{بمثل ما آمنتم بِهِ} “Sizin iman ettiğinizin benzerine [onlar da] iman ederlerse”; yani ayrıntılı olarak açıklanan şekilde sizin iman ettiğinize [iman ederlerse]. [Buradaki] 'misil' (مثل) kelimesi, Allah Teâlâ'nın: «İsrailoğullarından bir şahit onun benzeri üzerine şahitlik etti» yani 'onun üzerine' kavlinde olduğu gibi zâiddir (pekiştirme amaçlıdır). İbn Mes‘ûd'un «bima âmentüm bihî» ve Übeyy'in «billezî âmentüm bihî» şeklindeki kıraatleri de bunu desteklemektedir. [Baştaki] bâ (بـ) harfinin istiane (vasıta) için olması da caizdir; bu takdirde kendisine inanılan şey (mü'menun bih), az önce geçtiği için açık olduğundan hazfedilmiştir yahut fiil lazım yerine geçirilmiştir; yani 'eğer az önce ayrıntısıyla geçen şeylere iman ederlerse' veya 'sizin şahitliğiniz gibi bir şahitlikle imanı gerçekleştirirlerse' demektir. Ya da birinci bâ harfi zâid, ikincisi 'âmentüm' fiilinin sılası ve 'mâ' ise masdariyyedir; yani 'eğer ayrıntılı olarak zikredilen hususlara sizin imanınız gibi bir imanla inanırlarsa' takdirindedir. Veya mülâbese (birliktelik) içindir; yani 'eğer sizin bağlı ve iç içe olduğunuz şeyin benzerine bağlı olarak iman ederlerse' yahut 'boyun eğme, ihlas ve peygamberler arasında (aleyhimüsselâm) ayrım yapmama hususunda sizin iman ettiğiniz gibi içten bir imanla iman ederlerse' demektir. Zira onlarda meydana gelen ve kendilerinden sâdır olan şahitlik, boyun eğme ve benzeri şeyler müminlerinkinin aynı değil, benzeridir; kendisine iman edilen şey (mü'menun bih) ise böyle değildir, onda çokluk/çeşitlilik tasavvur olunamaz.
{فَقَدِ اهتدوا} إلى الحق وأصابوه كما اهتديتم وحصل بينكم الاتحادُ والاتفاق وأما ما قيل من أن المعنى فإن تحرَّوُا الإيمان بطريق يهدي إلى الحق مثلِ طريقِكم فقد اهتدوا فإن وَحدَة المقصِد لا تأبي تعدد الطريق فيأباه أن مقام تعيين طريق الحقِّ وإرشادُهم إليه بعينه لا يلائم تجويزَ أن يكون له طريقٌ آخرُ وراءه
{فَقَدِ اهتدوا} “kesinlikle doğru yolu bulmuş olurlar”; sizin hidayete erdiğiniz gibi hakka ermiş ve ona isabet etmiş olurlar, aranızda birlik ve uyum meydana gelir. Mananın; 'eğer sizin yolunuz gibi hakka ulaştıran bir yolla imanı araştırıp hedeflerlerse hidayete ermiş olurlar; çünkü hedefin birliği yolların birden fazla olmasına engel değildir' şeklinde olduğuna dair söylenen söze gelince; hak yolun bizzat kendisinin tayin edilmesi ve onlara tam olarak gösterilmesi makamı, onun ötesinde başka bir yolun olabileceğinin caiz görülmesiyle bağdaşmayacağı için bu görüş kabul edilemez.
{وَإِن تَوَلَّوْاْ} أي أعرضوا عن الإيمان على الوجه المذكور بأن أخلّوا بشئ من ذلك كأن آمنوا ببعضٍ وكفروا ببعض كما هو دينُهم ودَيْدَنُهم
{وَإِن تَوَلَّوْاْ} “Ve eğer yüz çevirirlerse”; yani adetleri ve alışkanlıkları olduğu üzere bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmek gibi bu hususlardan birini ihlal ederek zikredilen şekilde iman etmekten yüz çevirirlerse,
{فَإِنَّمَا هُمْ فِى شِقَاقٍ} المُشاقّة والشِقاقُ من الشِق كالمخالفة والخِلاف من الخُلف والمعاداة والعداء من العدوة أي الجانب فإن أحدَ المخالِفين يُعرِض عن الآخر صورةً أو معنى ويُولِيه خَلفَه ويأخُذُ في شِقٍ غيرِ شِقّه وعَدْوةٍ غيرِ عَدْوَتِه والتنوينُ للتفخيم أي هم مستقرون في خلاف عظيمٍ بعيدٍ من الحق وهذا لدفع ما يُتوهم من احتمال الوِفاق بسبب إيمانِهم ببعضِ ما آمن به المؤمنونَ والجملةُ إما جوابُ الشرط كما هي على أن المرادَ مُشاقّتُهم الحادثةُ بعد توليتهم عن الإيمان كجزاب الشرطية الأولى وإنما أُوثرت الجملة الاسمية لدلالة على ثباتِهم واستقرارِهم في ذلك وإما بتأويل فاعلَموا إنما هم في شقاق هَذَا هُو الذي يستدعيه فخامة شان التنزيلِ الجليل وقد قيلَ قولُه تعالى فإن آمنوا الخ من باب التعجيز والتبكيتِ على منهاج قولِه تعالى فَأْتُواْ بِسُورَةٍ من مّثْلِهِ والمعنى فإن حصّلوا ديناً آخرَ مثل دينِكم مماثلاً له في الصِحة والسَّداد فقد اهتَدوا وإذ لا إمكانَ له فلا إمكانَ لاهتدائهم ولا ريب في أنه مما لا يليق بحمل النظمِ الكريم عليه ولمّا دل تنكيرُ الشِقاق على امتناعِ الوفاقِ وأن ذلك مما يؤدي إلى الجدال والقتالِ لا محالة عقَّب ذلك بتسلية رسول الله ﷺ وتفريحِ المؤمنين بوعد النصر والغلبة وضمان التأييد والإعزاز وعبّر بالسين الدالةِ على تحقق الوقوعِ اْلبتَةَ فقيل
{فَإِنَّمَا هُمْ فِى شِقَاقٍ} “onlar mutlaka bir ayrılık ve düşmanlık (şikak) içindedirler”; müşâkka ve şikâk, tıpkı muhalefet ve hilâfın 'hulf'ten (arkasını dönmekten), muâdât ve adâvetin 'udve'den (taraf, yan) gelmesi gibi 'şıkk' (yan, taraf) kökündendir; yani muhaliflerden biri diğerinden şeklen veya manen yüz çevirir, ona arkasını döner ve onun bulunduğu tarafın dışındaki bir tarafa, onun yöneldiği yönün dışındaki bir yöne yönelir. [Şikak kelimesindeki] tenvin tazim/büyütme içindir; yani onlar haktan uzak, pek büyük bir muhalefet ve ayrılık içinde yerleşip kalmışlardır. Bu ifade, müminlerin inandıklarının bir kısmına inanmış olmaları sebebiyle aralarında bir uzlaşma ihtimalinin bulunabileceği vehmini bertaraf etmek içindir. Bu cümle; ya birinci şartın cevabında olduğu gibi, imandan yüz çevirmelerinden sonra meydana gelen düşmanlıkları kastedilerek olduğu gibi şartın cevabıdır -ki isim cümlesinin tercih edilmesi, onların bu hal üzere sebat ve istikrarlarını göstermek içindir-; ya da 'biliniz ki onlar ancak bir şikak içindedirler' takdirindedir. Yüce vahyin şanının azameti bunu gerektirmektedir. Allah Teâlâ'nın {فإن آمنوا} kavlinin; «Onun benzerinden bir sure getirin» ayetinin üslubunca, aciz bırakma ve susturma (tebkit) kabilinden olduğu da söylenmiştir; buna göre mana: 'Eğer sizin dininiz gibi sıhhat ve doğrulukta ona denk başka bir din ortaya koyarlarsa doğru yolu bulmuş olurlar; bu imkânsız olduğuna göre hidayete ermeleri de imkânsızdır' demektir. Ancak Kur'an'ın yüce nazmının böyle bir anlama hamledilmeye uygun olmadığında şüphe yoktur. 'Şikâk' kelimesinin belirsiz (nekre) gelişi, uzlaşmanın imkânsızlığına ve bunun kaçınılmaz olarak tartışma ve savaşa yol açacağına delalet edince; bunun hemen ardından zafer ve galebe vaadiyle, yardım ve izzet garantisiyle Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli edip müminleri sevindirmiş ve vuku bulmasının kesinliğini ifade eden sin (سـ) harfiyle ifade buyurarak şöyle demiştir:
{فَسَيَكْفِيكَهُمُ الله} أي سيكفيك شِقاقَهم فإن الكفاية لا تتعلق بالأعيان بل بالأفعال وقد أنجز ﷿ وعدَه الكريمِ بقتل بني قريظة وسبيهم وإجلاء بنى
{فَسَيَكْفِيكَهُمُ الله} “Onlara karşı Allah sana yetecektir”; yani onların düşmanlıklarına karşı sana yetecektir; zira kifayet şahıslara değil, fiillere taalluk eder. Nitekim Allah (azze ve celle) Kurayzaoğulları'nın öldürülmesi ve esir edilmesi, Benî
البقرة (١٣٩ - ١٣٨)
Bakara (138-139)
النضير وتلوينُ الخطاب بتجريده للنبي ﷺ مع أن ذلك كفايةٌ منه سبحانه للكلِّ لما أنه الأصلُ والعُمدة في ذلك وللإيذانِ بأن القيامَ بأمورِ الحروب وتحمُّلَ المُؤَن والمشاقِّ ومقاساةَ الشدائد في مناهضة الأعداد من وظائف الرؤساء فنعمته تعالى في الكفاية والنصر في حقه ﵇ أتم وأكملُ
Nadir'in ise sürgün edilmesiyle yüce vaadini yerine getirmiştir. Bu kifayet Allah Teâlâ tarafından herkes için geçerli olduğu halde hitabın tecrit edilerek yalnızca Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yöneltilmesi; bu konuda asıl ve dayanak noktasının o olmasından ve savaş işlerini yürütmek, külfet ve meşakkatleri yüklenmek, düşmanlara karşı koyarken zorluklara göğüs germenin liderlerin görevlerinden olduğunu bildirmek içindir. Dolayısıyla kifayet ve yardım hususundaki ilahî nimet, onun (aleyhisselâm) hakkında daha tam ve daha mükemmeldir.
{وَهُوَ السميع العليم} تذييلٌ لما سبق من الوعد وتأكيدٌ له والمعنى أنه تعالى يسمع ما تدعون به ويعلم ما في نِيَّتك من إظهار الدينِ فيستجيب لك ويوصلك إلى مرادك أو وعيد للكفرة أي يسمع ما ينطِقون به ويعلم ما يضمرونه في قلوبهم مما لا خير فيه وهو معاقبهم عليه ولا يَخْفى ما فيهِ من تأكيد الوعد السابقِ فإن وعيدَ الكفرة وعد للمؤمنين
{وَهُوَ السميع العليم} “O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir”; önceki vaadi pekiştiren ve teyit eden bir fezlekedir (tazildir). Manası: Allah Teâlâ sizin yaptığınız duaları işitir ve senin dinini tebliğ etme hususundaki niyetini bilir; böylece duana icabet eder ve seni muradına erdirir. Yahut kâfirlere yönelik bir tehdittir; yani onların söylediklerini işitir, kalplerinde gizledikleri hayırsız niyetleri bilir ve onları bundan dolayı cezalandıracaktır. Bunun önceki vaadi teyit edici niteliği ise gizli değildir; zira kâfirlere yönelik tehdit, müminler için bir müjdedir.
{صِبْغَةَ الله} الصِّبغة من الصِّبْغ كالجلسة من الجلوس وهي الحالة التي يقع عليها الصَّبْغُ عبر بها عن الإيمان بما ذكر على الوجه الذي فصل لكونه تطهيراً للمؤمنين من أوضار الكفر وحليةً تُزَيِّنُهم بآثاره الجميلة ومتداخِلاً في قلوبهم كما أن شأن الصَّبْغ بالنسبة إلى الثوب كذلك وقيل للمشاركة التقديرية فإن النصارى كانوا يغمِسون أولادَهم في ماء أصفرَ يسمونه المعمودية ويزعُمون أنه تطهيرٌ لهم وبه يحق نصرانيتهم وإضافته إلى الله ﷿ مع استناده فيما سلف إلى ضمير المتكلمين للتشريفِ والإيذانِ بأنها عطية منه سبحانه لا يستقِلُّ العبدُ بتحصيلها فهى إذن مؤكد لقوله تعالى آمنا داخلٌ معه في حيزِ قولوا منتصبٌ عنه انتصابَ وعد الله عما تقدمه لكونه بمثابة فعلِه كأنه قيل صبغة الله صِبغةً وقيل هي منصوبةٌ بفعل الإغراء أي الزموا صبغةَ الله وإنما وسط بينهما الشرطيتانوما بعدهما اعتناءً ببيان أنه الإيمانُ الحقُّ وبه الاهتداءُ ومسارعة إلى تسليتِه ﵊
{صِبْغَةَ الله} “Allah'ın boyası [ile boyanın]”; 'sıbga' (صِبْغة), 'cülse'nin (oturuş biçimi) 'cülûs'tan gelmesi gibi 'sıbg' (boyamak) kökündendir ve boyamanın gerçekleştiği biçim/durum anlamına gelir. Zikredilen şeylere tafsilatıyla iman etmek; müminleri küfrün kirlerinden arındırması, onları güzel eserleriyle süsleyen bir ziynet olması ve kumaşın boyayla iç içe geçmesi gibi kalplerine nüfuz etmesi sebebiyle bu kelimeyle ifade edilmiştir. Bir görüşe göre ise takdirî bir müşareket (benzetme) içindir; zira Hristiyanlar çocuklarını 'vaftiz' dedikleri sarı bir suya daldırırlar, bunun onlar için bir arınma olduğunu ve Hristiyanlıklarının bununla geçerlilik kazandığını iddia ederlerdi. Önceki ayetlerde mütekellim (çoğul) zamirine isnat edilmişken burada Allah'a (azze ve celle) izafe edilmesi; şereflendirmek ve bunun, kulun tek başına elde edemeyeceği ilahî bir bağış olduğunu bildirmek içindir. Dolayısıyla bu ifade, Allah Teâlâ'nın {آمنا} “iman ettik” kavlini teyit edici olup {قولوا} “deyin” emrinin kapsamına dâhildir; kendisinden önceki fiilin yerine kaim olması sebebiyle tıpkı {وعد الله} terkibinde olduğu gibi mef'ûl-i mutlak olarak mansubdur; sanki 'Allah bizi bir boyayışla boyadı' denilmiş gibidir. Bir görüşe göre de teşvik (iğrâ) fiiliyle mansubdur; yani 'Allah'ın boyasına sarılın' takdirindedir. Bu iki ifade arasına iki şart cümlesi ve sonrasının girmesi ise; hak imanın ancak bu olduğu ve hidayetin bununla gerçekleşeceği beyanına verilen önemden ve Peygamber'i (aleyhisselâm) teselliye koşmaktan ileri gelmektedir.
{وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ الله} مبتدأ أو خبر والإستفهام للإنكار والنفي وقولُه تعالى
{وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ الله} “Allah'tan daha güzel olan kimdir?”; mübteda ve haberdir. İstifham, inkâr ve nefy (olumsuzluk) içindir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
{صبغة} نصب على تمييز من أحسنُ منقولٌ من المبتدأ والتقديرُ ومن صبغتُه أحسنُ من صبغته تعالى فالتفضيلُ جارٍ بين الصِّبغتين لابين فاعليهما أي لا صبغةَ أحسنُ من صبغته تعالى على معنى أنها أحسنُ من كل صبغة على ما أشيرَ إليهِ في قوله تعالى وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن مَّنَعَ الخ وحيث كان مدارُ التفضيل على تعميم الحسن الحقيقي والفَرَضي المبني على زعم الكفرة لم يلزم منه أن يكون في صبغة غيرِه تعالى حُسْنٌ في الجملة والجملةُ اعتراضية مقرِّرة لما في صبغة الله من معنى التبجّح والابتهاج
{صبغة} “boya bakımından”; mübtedadan nakledilmiş olarak 'ahsen' kelimesinin temyizi olmak üzere mansubdur. Takdiri: 'Allah'ın boyasından daha güzel boyası olan kimdir?' şeklindedir. Dolayısıyla üstünlük (tafdîl), iki boyayı yapanlar arasında değil, iki boya arasında geçerlidir; yani Allah Teâlâ'nın {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن مَّنَعَ} ayetinde işaret edildiği üzere O'nun boyası her boyadan daha güzeldir manasında 'Allah'ın boyasından daha güzel hiçbir boya yoktur' demektir. Üstünlüğün dayanağı, kâfirlerin zannına dayalı olarak hakiki ve farazi güzelliğin genellenmesi üzerine kurulduğu için, Allah Teâlâ'nın dışındakilerin boyasında da genel olarak bir güzellik bulunmasını gerektirmez. Cümle, {صِبْغَةَ الله} ifadesindeki övünç ve sevinç anlamını pekiştiren bir ara cümledir (itiraziyyedir).
{وَنَحْنُ لَهُ} أي لله الذي أولانا تلك النعمةَ الجليلةَ
{وَنَحْنُ لَهُ} “Ve biz yalnız O'na”; yani bize bu yüce nimeti bahşeden Allah'a,
{عابدون} شكراً لها ولسائر نعمة وتقدير الظرف للاهتمام ورعايةِ الفواصل وهو عطفٌ على آمنا داخلٌ معه تحت الأمرِ وإيثارُ الاسميةِ للإشعار بدوام العبادةِ أو على فعل الإغراء بتقدير القول أي الزمَوا صِبغة الله وقولوا نحن له عابدون فقوله تعالى وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ الله صِبْغَةً حينئذ يجري مَجرى التعليل للإغراء
{عابدون} “kulluk edenleriz”; bu nimete ve diğer bütün nimetlerine şükretmek için. Zarfın (lehu) öne alınması, ihtimam ve ayet sonu uyumunu (fâsıla) gözetmek içindir. Bu cümle {آمنا} fiiline matuf olup onunla birlikte emir kapsamına dâhildir; isim cümlesinin tercih edilmesi ibadetin devamlılığını hissettirmek içindir. Yahut söz takdiriyle teşvik fiiline matuftur; yani 'Allah'ın boyasına sarılın ve biz yalnız O'na kulluk edenleriz deyin' takdirindedir. Bu durumda Allah Teâlâ'nın {وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ الله صِبْغَةً} kavli teşvikin gerekçesi (ta'lili) konumunda olur.
{قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا} تجريدُ الخطاب للنبي ﷺ عقيب الكلام الداخلِ تحت الأمر الواردِ بالخطاب العام لما أن المأمورَ به من الوظائف الخاصةِ به ﵊ وقرئ بإدغام النونِ والهمزةُ للإنكار أي أتجادلوننا
{قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا} “De ki: Bizimle tartışıyor musunuz?”; genel hitapla gelen emir kapsamındaki sözün ardından hitabın Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) has kılınması, emredilen şeyin ona (aleyhisselâm) mahsus görevlerden olmasından ötürüdür. Nûn harfinin idgamıyla da okunmuştur. Hemze inkâr içindir; yani 'bizimle münakaşa mı ediyorsunuz?' demektir.
{فِى الله} أي في دينه وتدّعون أن دينَه الحقَّ هو اليهودية
{فِى الله} “Allah hakkında”; yani O'nun dini hakkında; hak dinin Yahudilik
البقرة (١٤٠)
Bakara (140)
والنصراينة وتبنون دخولَ الجنة والاهتداءَ عليهما وتقولون تارة لنْ يدخلَ الجنةَ إلَاّ من كان هودا أو نصارى وتارة كونوا هوداً أو نصارى تهتدوا
ve Hristiyanlık olduğunu iddia ediyor, cennete girmeyi ve hidayete ermeyi bu ikisine bağlıyor; bir defasında «Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete giremeyecektir», başka bir defasında da «Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız» diyorsunuz.
{وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ} جملة حالية وكذلك ما عطف عليها أي أتجادلوننا والحالُ أنه لا وجه للمجادلة أصلاً لأنه تعالى ربُنا أي مالكُ أمرنا وأمرِكم
{وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ} “Oysa O bizim de Rabbimiz, sizin de Rabbinizdir”; hâl cümlesidir, ona matuf olanlar da böyledir; yani 'Bizimle tartışılacak hiçbir yön olmadığı halde bizimle tartışıyor musunuz? Zira Allah Teâlâ bizim de Rabbimiz, sizin de Rabbinizdir; yani bizim işimizin de sizin işinizin de mâlikidir.
{وَلَنَا أعمالنا} الحسنةُ الموافقةُ لأمره
{وَلَنَا أعمالنا} “Bizim amellerimiz bize”; O'nun emrine uygun güzel amellerimiz,
{وَلَكُمْ أعمالكم} السيئةُ المخالفة لحُكمه
{وَلَكُمْ أعمالكم} “sizin amelleriniz de size aittir”; O'nun hükmüne muhalif kötü amelleriniz.
{وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ} في تلك الأعمال لا نبتغي بها إلا وجهَه فأنّى لكم المُحاجّةُ وادعاء حقية ما أنتم عليه والطمعِ في دخول الجنة بسببه ودعوةِ الناس إليه وكلمةُ أم في قوله تعالى
{وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ} “Ve biz yalnız O'na ihlasla bağlananlarız”; bu amellerde sadece O'nun rızasını gözetiriz. Hal böyleyken sizin tartışmaya girişmeniz, üzerinde bulunduğunuz şeyin hak olduğunu iddia etmeniz, bununla cennete girmeyi ummanız ve insanları buna davet etmeniz nasıl mümkün olabilir? Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki 'em' (أَمْ) kelimesi:
{أَمْ تَقُولُونَ} إما معادلة للهمزة في قوله تعالى أَتُحَاجُّونَنَا داخلةٌ في حيز الأمر على معنى أيَّ الأمرين تأتون إقامةَ الحجة وتنويرَ البرهان على حقية ما أنتم عليه والحال ما ذكر أم التشبّثَ بذيل التقليد والافتراءِ على الأنبياء وتقولون
{أَمْ تَقُولُونَ} “Yoksa siz ... mi diyorsunuz?”; ya {أَتُحَاجُّونَنَا} kavlindeki hemzenin dengidir (muâdilesidir) ve 'Durum bu şekildeyken, siz iki işten hangisini yapıyorsunuz: Üzerinde bulunduğunuz şeyin hak olduğuna dair delil getirip hücceti aydınlatmayı mı, yoksa taklit eteğine sarılıp peygamberlere iftira ederek şöyle demeyi mi?' manasında emir kapsamına dâhildir:
{إِنَّ إبراهيم وإسماعيل وإسحاق ويعقوب والاسباط كَانُواْ هُودًا أَوْ نصارى} فنحن بهم مقتدون والمرادُ إنكارُ كِلا الأمرين والتوبيخُ عليهما وإما منقطعةٌ مقدرةٌ ببل والهمزة دالةٌ على الإضرابُ والانتقال من التوبيخ على المُحاجة إلى التوبيخ على الافتراء على الأنبياءِ ﵈ وقرئ أم يقولون على صيغة الغَيْبة فهي منقطعةٌ لا غير غيرُ داخلةٍ تحتَ الأمرِ واردةٌ من جهته تعالى توبيخاً لهم وإنكاراً عليهم لا من جهته ﵇ على نهج الالتفات كما قيل هذا وأما ماقيل من أن المعنى أتحاجوننا في شأن الله واصطفائِه نبياً من العرب دونكم لما رُوي أن أهلَ الكتاب قالوا الأنبياءُ كلُهم منا فلو كنت نبياً لكنت منا فنزلت ومعنى قوله تعالى {وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ وَلَنَا أعمالنا وَلَكُمْ أعمالكم} أنه لا اختصاصَ له تعالى بقوم دون قومٍ يصيب برحمته من يشآء من عباده فلا يبعد أن يكرمنا بأعمالنا كما أكرمَكم بأعمالكم كأنه ألزمهم على كل مذهب ينتحونه إفحاماً وتبكيتاً فإن كرامة البنوة إما تفضلٌ من الله تعالَى على من يشاء فالكل فيه سواء وإما إفاضةُ حقَ على المستحقين لها بالمواظبة على الطاعة والتجلى بالإخلاص فكما أن لكم أعمالاً ربما يعتبرها الله تعالى في إعطائها فلنا أيضاً أعمالٌ ونحن له مخلصون أي لا أنتم فمَعَ عدم ملاءمتِه لسياق النظم الكريم وسياقه لاسيما على تقدير كونِ كلمةِ أم معادلةً للهمزة غيرُ صحيح في نفسه لما أن المرادَ بالأعمال من الطرفين ما أشيرَ إليهِ من الأعمال الصالحة والسيئة ولا ريب في أن أمرَ الصلاحِ والسوءِ يدورُ على موافقة الدين المبنيِّ على البعثة ومخالفته فكيف يتصور اعتبارُ تلك الأعمال في استحقاق النبوة واستعدادِها المتقدم على البعثة بمراتِبَ
{إِنَّ إبراهيم وإسماعيل وإسحاق ويعقوب والاسباط كَانُواْ هُودًا أَوْ نصارى} “Şüphesiz İbrahim, İsmail, İshak, Yakub ve torunları Yahudi veya Hristiyan idiler”; 'biz de onlara uyuyoruz' [mu diyorsunuz?]. Kastedilen, her iki durumu da inkâr etmek ve her ikisinden dolayı onları azarlamaktır. Ya da 'bel' (بل) ve istifham hemzesi takdirinde munkatıadır; tartışmadan ötürü azarlamaktan peygamberlere (aleyhimüsselâm) iftira etmelerinden ötürü azarlamaya geçişi (idrâb) ifade eder. 'Em yekûlûne' şeklinde gâib sîgasıyla da okunmuştur; bu durumda kesinlikle munkatıadır, emir kapsamına dâhil değildir ve iddia edildiği gibi iltifat yoluyla Peygamber (aleyhisselâm) tarafından değil, onları azarlamak ve kınamak üzere bizzat Allah Teâlâ tarafından yöneltilmiştir. Şu görüşe gelince: Denilmiştir ki mana; 'Ehl-i kitabın: Peygamberlerin hepsi bizdendir; eğer sen peygamber olsaydın bizden olurdun, dedikleri rivayet edildiğinde nazil olan ayete göre, Allah'ın şanı ve sizden başkası olan Araplardan bir peygamber seçmesi hakkında mı bizimle tartışıyorsunuz?' şeklindedir. Allah Teâlâ'nın {وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ وَلَنَا أعمالنا وَلَكُمْ أعمالكم} “Oysa O bizim de Rabbimiz, sizin de Rabbinizdir; bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de size aittir” kavlinin anlamı da şudur: Allah Teâlâ bir kavme mahsus değildir; kullarından dilediğine rahmetini ulaştırır. Dolayısıyla sizi amellerinizle mükâfatlandırdığı gibi bizi de amellerimizle şereflendirmesi uzak bir ihtimal değildir. Sanki onları susturmak ve çürütmek için benimsedikleri her görüşe göre ilzam etmiştir; zira peygamberlik şerefi ya Allah Teâlâ'nın dilediğine bir lütfudur ki bu hususta herkes eşittir; ya da itaate devam etmek ve ihlasla bezenmek suretiyle hak edenlere verilen ilahî bir feyizdir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın peygamberliği verirken belki de dikkate aldığı sizin amelleriniz olduğu gibi bizim de amellerimiz vardır ve 'biz yalnız O'na ihlasla bağlananlarız', siz değil. Ancak bu görüş, yüce nazmın bağlamı ve akışıyla bağdaşmamasının yanı sıra -özellikle 'em' kelimesinin hemzenin dengi kabul edilmesi durumunda- kendi içinde de doğru değildir; çünkü iki taraf için kastedilen ameller, işaret edilen salih ve kötü amellerdir. İyilik ve kötülük meselesinin ise peygamber gönderilmesine dayalı dine uyup uymamak etrafında döndüğünde şüphe yoktur. Hal böyleyken bu amellerin, peygamber gönderilmesinden katbekat önce gelen peygamberlik liyakatinde ve istidadında dikkate alındığı nasıl tasavvur edilebilir?
{قل أأنتم أَعْلَمُ أَمِ الله} إعادةُ الأمر ليست لمجرد تأكيدِ التوبيخِ وتشديدِ الإنكار عليهم بل للإيذان بأن ما بعده ليس متصلاً بما قبله بل بينهما كلامٌ للمخاطبين مترتب على ما سبق مستتبِعٌ لما لحق قد ضُرب عنه الذكرُ صفحاً لظهوره وهو تصريحُهم بما وُبِّخوا عليه من الافتراء على الأنبياءِ ﵈ كما في قوله ﷿ قَالَ وَمَن يَقْنَطُ مِن رَّحْمَةِ رَبّهِ إِلَاّ الضآلون قَالَ فَمَا خَطْبُكُمْ أَيُّهَا المرسلون وقولِه عز قائلاً قال أأسجد لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا قَالَ أرأيتك هذا الذى كَرَّمْتَ عَلَىَّ فإن تكريرَ قال في الموضعين وتوسيطَه بين قولي قائل واحد
{قل أأنتم أَعْلَمُ أَمِ الله} “De ki: Siz mi daha iyi bilirsiniz yoksa Allah mı?”; emrin tekrarlanması sadece azarlamayı teyit etmek ve inkârı şiddetlendirmek için değil; sonrasının öncesine bitişik olmadığını, bilakis aralarında muhataplara ait, öncesine terettüp eden ve sonrasını gerektiren bir sözün bulunduğunu, açık olmasından ötürü ondan bahsedilmediğini bildirmek içindir. Bu söz, peygamberlere (aleyhimüsselâm) iftira ettikleri için azarlanmalarına konu olan iddiayı açıkça dile getirmeleridir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: «Dedi ki: Sapıklardan başka Rabbinin rahmetinden kim ümit keser? Dedi ki: Ey elçiler, göreviniz nedir?» ve yüce sözünde: «Dedi ki: Çamurdan yarattığın kimseye mi secde edeyim? Dedi ki: Benden üstün kıldığın şu kimseye baksana!» buyruklarında olduğu gibi. Zira iki yerde 'kale' fiilinin tekrarlanması ve tek bir konuşanın iki sözü arasına getirilmesi;
البقرة (١٤٢ - ١٤١)
Bakara (141-142)
للإيذان بأن بينهما كلاماً لصاحبه متعلقاً بالأول والثاني بالتبعية والاستتباع كما حُرر في محله أي كذِبُهم في ذلك وبكتهم قائلاً إن الله يعلم وأنتم لاتعلمون وقد نَفَى عن إبراهيمَ ﵇ كلا الأمرين حيث قال مَا كَانَ إبراهيم يَهُودِيّا وَلَا نَصْرَانِيّا واحتُج عليه بقوله تعالى وَمَا أُنزِلَتِ التوراة والإنجيل إِلَاّ مِن بَعْدِهِ وهؤلاء المعطوفون عليه ﵇ أتباعُه في الدين وِفاقاً فكيف تقولون ما تقولون سبحان الله عما تصفون
ilgili yerde açıklandığı üzere, aralarında muhataba ait birinciye tabi ve ikinciyi gerektiren bir sözün bulunduğunu bildirmek içindir. Yani: Onları bu iddialarında yalanla ve şöyle diyerek sustur: 'Allah bilir, siz bilmezsiniz.' Nitekim O: «İbrahim ne Yahudi idi ne de Hristiyan» buyurarak İbrahim'den (aleyhisselâm) her iki durumu da nefyetmiş ve buna karşı: «Tevrat ve İncil ancak ondan sonra indirildi» ayetiyle delil getirilmiştir. Ona (aleyhisselâm) matuf olan bu zatlar da ittifakla dinde onun tabileridir. Hal böyleyken nasıl bu sözleri söylersiniz? Onların nitelemelerinden Allah münezzehtir.
{وَمَنْ أَظْلَمُ} إنكار لأن يكون أحدٌ أظلمَ
{وَمَنْ أَظْلَمُ} “Daha zalim kim olabilir?”; herhangi bir kimsenin daha zalim olabileceğini inkârdır,
{مِمَّنْ كَتَمَ شهادة} ثابتة
{مِمَّنْ كَتَمَ شهادة} “bir şahitliği gizleyenden”; sabit olan,
{عِندَهُ} كائنة
{عِندَهُ} “kendi yanındaki”; bulunan,
{مِنَ الله} وهي شهادتُه تعالى له ﵇ بالحنيفية والبراءةِ من اليهودية والنصرانية حسبما تلى آنفاً فعنده صفةٌ لشهادة وكذا من الله جيء بهما لتعليل الإنكار وتأكيدِه فإن ثبوتَ الشهادةِ عنده وكونَها من جناب الله ﷿ من أقوى الدواعي إلى إقامتها وأشدِّ الزواجر عن كِتمانها وتقديمُ الأول مع أنه متأخرٌ في الوجود لمراعاة طريقةِ الترقي من الأدنى إلى الأعلى والمعنى أنه لا أحدَ أظلمُ من أهل الكتاب حيث كتموا هذه الشهادةَ وأثبتوا نقيضَها بما ذُكر من الافتراء وتعليقُ الأظلمية بمُطلق الكِتمان للإيماء إلى أن مرتبةَ مَنْ يردُّها ويشهد بخلافها في الظلم خارجةٌ عن دائرة البيان أولا أحدَ أظلمُ منا لو كتمناها فالمرادُ بكتمها عدمُ إقامتها في مقامِ المُحاجة وفيه تعريضٌ بغاية أظلمية أهلِ الكتابِ على نحو ما أشير إليه وفي إطلاق الشهادة مع أن المرادَ بها ما ذكر من الشهادة المعنية تعريض بكتمانهم شهادة الله ﷿ للنبي ﷺ في التوراة والإنجيل
{مِنَ الله} “Allah'tan [gelen]”; bu da az önce okunduğu üzere Allah Teâlâ'nın İbrahim'in (aleyhisselâm) hanifliğine, Yahudilik ve Hristiyanlıktan beri olduğuna dair şahitliğidir. Dolayısıyla 'kendi yanındaki' ifadesi şahitliğin sıfatıdır; 'Allah'tan gelen' ifadesi de böyledir. Bu iki ifade, inkârı gerekçelendirmek ve pekiştirmek için getirilmiştir; zira şahitliğin kendi yanında sabit olması ve Allah (azze ve celle) katından gelmesi, onu ikame etmenin en güçlü sebeplerinden ve onu gizlemekten en şiddetli sakındırıcılardandır. Varlıkta sonra olmasına rağmen birincinin öne alınması, aşağıdan yukarıya doğru terakki üslubunu gözetmek içindir. Mana şudur: Bu şahitliği gizleyip zikredilen iftiralarla onun zıddını iddia eden Ehl-i kitaptan daha zalim hiç kimse yoktur. En zalim olmanın mutlak gizlemeye bağlanması; bu şahitliği reddeden ve aksine şahitlik eden kimsenin zulümdeki mertebesinin beyan dairesinin dışında olduğuna işaret etmek içindir. Yahut: 'Eğer biz onu gizleseydik bizden daha zalim kimse olmazdı' demektir; bu durumda şahitliği gizlemekten kasıt, tartışma makamında onu ikame etmemektir. Bunda, işaret edildiği üzere Ehl-i kitabın aşırı zalimliğine üstü kapalı bir dokundurma (ta‘riz) vardır. Kastedilen belirli şahitlik olduğu halde şahitliğin mutlak olarak zikredilmesinde ise, Allah'ın (azze ve celle) Tevrat ve İncil'de Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) dair verdiği şahitliği onların gizlemesine bir dokundurma vardır.
{وَمَا الله بغافل عَمَّا تَعْمَلُونَ} من فنون السيئاتِ فيدخُل فيها كتمانُهم لشهادته سبحانه وافتراؤهم على الأنبياءِ عليهم الصَّلاةُ والسلام دُخولاً أولياً أي هو محيطٌ بجميعِ ما تأتونَ وما تذرونَ فيعاقبُكم بذلك أشد عقاب وقرئ عما يعملون على صيغة الغَيْبة فالضميرُ إما لمن كَتَم باعتبار المعنى وإما لأهلِ الكتاب وقولُه تعالى وَمَنْ أَظْلَمُ إلى آخر الآية مسوقٌ من جهتِه تعالَى لوصفهم بغاية الظلمِ وتهديدِهم بالوعيد
{وَمَا الله بغافل عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir”; türlü türlü kötülüklerden [gafil değildir]. Dolayısıyla Allah'ın şahitliğini gizlemeleri ve peygamberlere (aleyhimüssalâtü vesselâm) iftira etmeleri bu kapsama öncelikle dâhildir. Yani O, işlediğiniz ve terk ettiğiniz her şeyi kuşatıcıdır ve sizi bundan dolayı en şiddetli şekilde cezalandıracaktır. 'Ammâ ya'melûn' şeklinde gâib sîgasıyla da okunmuştur; bu durumda zamir ya manası itibarıyla 'gizleyen kimse'ye ya da Ehl-i kitaba aittir. Allah Teâlâ'nın {وَمَنْ أَظْلَمُ} ifadesinden ayetin sonuna kadar olan kısım, onları en üst düzeyde zulümle nitelemek ve tehditle korkutmak üzere bizzat O'nun tarafından sevk edilmiştir.
{تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُم ما كسبتم ولا تسألون عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} تكريرٌ للمبالغة في الزجرُ عمَّا هُم عليهِ من الافتخارِ بالآباء والاتكالِ على أعمالهم وقيل الخطابُ السابق لهم وهذا لنا تحذيرٌ عن الاقتداء بهم وقيل المرادُ بالأُمة الأولى الأنبياءُ ﵈ وبالثانيةِ أسلافُ اليهود
{تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُم ما كسبتم ولا تسألون عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Onlar gelip geçmiş bir ümmettir. Kazandıkları kendilerine, sizin kazandığınız da sizedir. Siz onların yaptıklarından sorumlu tutulmazsınız”; atalarıyla övünmekten ve onların amellerine güvenmekten ibaret olan hallerinden sakındırmada mübalağa için bir tekrardır. Önceki hitabın onlara, bu hitabın ise onlara uymaktan sakındırmak üzere bize yönelik olduğu da söylenmiştir. Birinci ümmetten kastın peygamberler (aleyhimüsselâm), ikincisinden kastın ise Yahudilerin ataları olduğu da söylenmiştir.
{سَيَقُولُ السفهاء} أي الذين خفّت أحلامُهم واستمهنوها بالتقليد والإعراضِ عن التدبر والنظرِ من قولهم ثوبٌ سفيهٌ إذا كان خفيفَ النسج وقيل السفيهُ البهّاتُ الكذابُ المتعمدُ خلافَ ما يَعلم وقيل الظلومُ الجهولُ والمراد بالسفهاء هم اليهودُ على ما رُوي عن ابنُ عباس ومجاهدٌ ﵃ قالوه إنكاراً للنسخ وكراهةً للتحويل حيث كانوا يأنَسون بموافقته ﵊ لهم في القبلة وقيل هم المنافقون وهو الأنسب بقوله عز وعلا أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السفهاءُ وإنما قالوه لمجرد الاستهزاء والطعن لا لاعتقادهم حقية القِبلة الأولى وبُطلان الثانية إذ ليس
{سَيَقُولُ السفهاء} “Beyinsizler diyecekler ki”; yani akılları hafif olan ve taklit edip düşünmekten ve ibretle bakmaktan yüz çevirerek akıllarını basite alanlar. Bu, dokuması gevşek kumaş için söylenen «sevbün sefîhün» (hafif/gevşek elbise) sözünden gelir. Sefihin; iftiracı, yalancı ve bildiğinin aksini kasten söyleyen kimse olduğu da söylenmiştir. Çok zalim ve çok cahil kimse olduğu da söylenmiştir. İbn Abbas ve Mücâhid'den (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre sefihlerden kasıt Yahudilerdir; bunu neshi inkâr ederek ve kıblenin değiştirilmesini hoş görmeyerek söylemişlerdir; zira Peygamber'in (aleyhisselâm) kıble konusunda kendilerine uymasından memnuniyet duyuyorlardı. Onların münafıklar olduğu da söylenmiştir ki Allah Teâlâ'nın: «Bilin ki asıl sefihler kendileridir» kavline en uygun olanı da budur. Onlar bunu, birinci kıblenin hak, ikincisinin batıl olduğuna inandıkları için değil, sadece alay etmek ve kınamak için söylemişlerdir; zira
البقرة (١٤٣)
Bakara (143)
كلُّهم من اليهود وقيل هم المشركون ولم يقولوه كراهة للتحويل إلى مكةَ بل طعناً في الدين فإنهم كانوا يقولون رغِبَ عن قِبلة آبائه ثم رجع ولَيَرْجِعَنّ إلى دينهم أيضاً وقيل هم القادحون في التحويل منهم جميعاً فيكون قوله تعالى
onların hepsi Yahudilerden değildi. Onların müşrikler olduğu da söylenmiştir; onlar bunu Mekke'ye dönülmesini hoş görmedikleri için değil, dine dil uzatmak için söylemişlerdir; zira: 'Atalarının kıblesinden yüz çevirdi, sonra ona geri döndü; elbette onların dinine de geri dönecektir' diyorlardı. Bunların hepsinden kıblenin değiştirilmesini kınayanlar olduğu da söylenmiştir. Bu takdirde Allah Teâlâ'nın şu kavli:
{مِنَ الناس} أي الكفرةِ لبيانِ أن ذلك القول المَحْكيِّ لم يصدُر عن كل فردٍ فردٍ من تلك الطوائف الثلاث بل عن اشيقائهم المعتادين للخوض في فنون الفساد وهو الأظهر إذ لو أريد بهم طائفة مخصوصة منهم لما كان لبيان كونِهم من الناس مزيدُ فائدة وتخصيصُ سفهائهم بالذكر لا يقتضي تسليمَ الباقين للتحويل وارتضاءَهم إياه بل عدم التفوه بالقدح مطلقاً أو بالعبارة المحكية
{مِنَ الناس} “insanlardan”; yani kâfirlerden; nakledilen bu sözün o üç fırkanın her bir ferdinden değil, bilakis fesat türlerine dalmayı adet edinmiş azgınlarından sâdır olduğunu beyan etmek içindir. En açık olan görüş de budur; zira onlardan belirli bir topluluk kastedilmiş olsaydı, onların insanlardan olduğunun beyan edilmesinde fazlaca bir fayda olmazdı. Beyinsizlerinin özellikle zikredilmesi, geride kalanların kıblenin değiştirilmesini kabul edip razı olduklarını değil, genel olarak veya nakledilen bu ifadeyle kınamada bulunmadıklarını gerektirir.
{مَا ولاهم} أي أيُّ شئ صرفهم والاستفهامُ للإنكار والنفي
{مَا ولاهم} “Onları ne çevirdi?”; yani onları hangi şey döndürdü? İstifham, inkâr ve nefy içindir.
{عَن قِبْلَتِهِمُ} القبلة فِعلة من المقابلة كالوجهة من المواجهة وهي الحال التي يقابل الشئ غيرَه عليها كالجِلسة للحالة التي يقع عليها الجلوسُ يقال لا قِبلة له ولا دِبْرَةَ إذا لم يهتدِ لجهة أمرِه غلَبت على الجهة التي يستقبلها الإنسانُ في الصلاة والمراد بها ههنا بيتُ المقدس وإضافتُها إلى ضمير المسلمين ووصفُها بقوله تعالى
{عَن قِبْلَتِهِمُ} “kıblelerinden”; 'kıble' (قِبْلة), 'vichetün'ün 'muvâcehe'den gelmesi gibi 'mukâbele' kökünden fı'let veznindedir ve bir şeyin başkasıyla karşı karşıya geldiği durum anlamına gelir; nitekim 'cülsetün' de oturma halini ifade eder. İşinin yönünü tayin edemeyen kimse için «Lâ kıblete lehû velâ dibrah» (onun ne önü bellidir ne arkası) denir. Zamanla insanın namazda yöneldiği cihet için baskın isim olmuştur. Burada kastedilen ise Beytülmakdis'tir. Kıblenin Müslümanların zamirine izafe edilmesi ve Allah Teâlâ'nın şu kavliyle nitelenmesi:
{التى كَانُواْ عَلَيْهَا} أي ثابتين مستمرين على التوجه إليها ومراعاتها واعتقاد حقيقتها لتأكيد الإنكار فإن الاختصاصَ بالشئ والاستمرارَ عليه باعتقاد حقّيتِه مما ينافي الانصرافَ عنه فإن أريد بالقائلين اليهودُ فمدَارُ الإنكارِ كراهتُهم للتحويل عنها وزعمُهم أنه خطأ وإن أريد بهم المشركون فمدارُه مجردُ القصدِ إلى الطعن في الدين والقدحِ في أحكامه وإظهارُ أن كلاً من التوجه إليها والانصرافِ عنها واقعٌ بغير داعٍ إليه لا لكراهتهم الانصرافَ عنها أو التوجهَ إلى مكةَ وتعليقُ الإنكار بما يولّيهم عنها لا بما يوجههم الى غيرهما مع تلازمها في الوجود لما أن تركَ الدين القديمِ أبعدُ عند العقول وإنكارُ سببه أدخلُ لا للإيذان بأن المنكِرين هم اليهودُ بناءً على أن المنكرَ عندهم هو التحويلُ عن خصوصية بيتِ المقدس الذي هو القِبلة الحقَّةُ عندهم لا التوجهُ إلى خصوصية قبلةٍ أخرى أو هم المشركون بناءً على أن المنكرَ عندهم تركُ القبلة القديمةِ على وجه الطعن والقدحِ لا التوجهُ إلى الكعبة لأنه الحقُّ عندهم فإنَّه بمعزلٍ عن ذلك كيف لا والمنافقون من أحد الفريقين لا محالة والإخبارُ بذلك قبل الوقوعِ مع كونه من دلائل النبوة حيث وقع كما أُخبر لتوطين النفوس وإعدادِ ما يُبَكّتُهم فإن مفاجأةَ المكروهِ على النفس أشقُّ وأشدُّ والجوابُ العتيد لشغَب الخصمِ الألدِّ ارد وقوله ﷿
{التى كَانُواْ عَلَيْهَا} “üzerinde bulundukları”; yani ona yönelmeye, onu gözetmeye ve hak olduğuna inanmaya devam edip sebat gösterdikleri [kıbleden]; inkârı pekiştirmek içindir. Zira bir şeye bağlanmak ve onun hak olduğuna inanarak devam etmek, ondan yüz çevirmekle bağdaşmaz. Eğer söyleyenlerle Yahudiler kastediliyorsa inkârın dayanağı, ondan dönülmesini hoş görmemeleri ve bunu bir hata zannetmeleridir. Eğer onlarla müşrikler kastediliyorsa dayanağı, sırf dine dil uzatmayı, hükümlerini kınamayı ve gerek ona yönelmenin gerekse ondan dönmenin hiçbir gerekçe olmaksızın gerçekleştiğini ortaya koymayı hedeflemeleridir; yoksa ondan yüz çevrilmesini yahut Mekke'ye yönelinmesini hoş görmediklerinden değildir. Varlıkta birbirini gerektirmelerine rağmen inkârın başka bir yöne yönelmelerine değil de ondan çevrilmelerine bağlanması; eski dini terk etmenin akıllardan daha uzak ve onun sebebini inkâr etmenin daha kuvvetli olmasından ötürüdür. Yoksa inkâr edenlerin; yanlarında hak kıble olan Beytülmakdis'in hususiyetinden dönülmesini inkâr edip başka bir kıblenin hususiyetine yönelmeyi inkâr etmedikleri gerekçesiyle Yahudiler olduğunu, yahut Ka'be'ye yönelmeyi -kendilerince hak olduğu için- değil de eski kıbleyi terk etmeyi kınama ve ta'n etme kabilinden inkâr ettikleri gerekçesiyle müşrikler olduğunu bildirmek için değildir. Zira bu ihtimalden uzaktır; nasıl olmasın ki münafıklar da kaçınılmaz olarak bu iki gruptan birindendir. Bunun vuku bulmadan önce haber verilmesi; haber verildiği gibi vuku bulmasıyla peygamberlik delillerinden biri olmasının yanı sıra, nefisleri alıştırmak ve onları susturacak şeyleri hazırlamak içindir; zira nahoş bir şeyin aniden gelmesi nefse daha ağır ve daha çetindir, inatçı hasmın fitnesine karşı hazır bulunan cevap ise onu defetmede daha tesirlidir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
{قُل لّلَّهِ المشرق والمغرب} استئنافٌ مبنيٌّ على السؤالِ كأنه قيل فماذا أقول عند ذلك فقيل قل الخ أي لله تعالى ناحيتا الأرضِ أي الجهاتُ كلها ملكا وملكا وتصرفاً فلا اختصاصَ لناحيةٍ منها لذاتها بكونها قبلةً بدون ما عداها بل إنما هو بأمر الله سبحانه ومشيئتِه
{قُل لّلَّهِ المشرق والمغرب} “De ki: Doğu da Batı da Allah'ındır”; bir soruya dayalı istînâftır; sanki 'Bu durumda ben ne diyeyim?' denilmiş, buna karşılık 'De ki...' buyrulmuştur; yani yeryüzünün iki ciheti, yani bütün yönler mülk, hâkimiyet ve tasarruf olarak Allah Teâlâ'nındır. Dolayısıyla yönlerden herhangi birinin, diğerleri olmaksızın bizzat kendisi sebebiyle kıble olma ayrıcalığı yoktur; bilakis bu ancak Allah Teâlâ'nın emri ve dilemesi iledir.
{يَهْدِى مَن يَشَآء} أنْ يهديَه مشيئةٌ تابعةٌ للحِكَم الخفية التي لَا يَعْلَمُهَا إِلَاّ هُوَ
{يَهْدِى مَن يَشَآء} “O, dilediğini iletir”; hidayete erdirmeyi dilediği kimseyi [iletir]; bu dileme, O'ndan başkasının bilemeyeceği gizli hikmetlere tabidir,
{إلى صراط مُّسْتَقِيمٍ} موصلٍ إلى سعادة الدارين وقد هدانا إلى ذلك حيث أمرنا بالتوجه إلى بيت المقدس تارة وإلى الكعبة أخرى حسبَما تقتضيهِ مشيئتُه المقارِنة لحِكَم أبيّةٍ ومصالِحَ خفية
{إلى صراط مُّسْتَقِيمٍ} “dosdoğru bir yola”; iki cihan saadetine ulaştırana. Nitekim yüce hikmetlerin ve gizli maslahatların gerektirdiği şekilde, bizi bir defasında Beytülmakdis'e, diğer bir defasında ise Kâbe'ye yönelmekle emrederek bizi buna iletmiştir.
{وكذلك جعلناكم} توجيه للخطاب إلى المؤمنين
{وكذلك جعلناكم} “Ve işte böylece sizi kıldık”; müminlere hitaptır,
بين الخطابين المختصين بالرسول ﷺ لتأييد ما في مضمون الكلامِ من التشريف وذلكَ إشارةٌ إلى مصدرِ جعلناكم لا إلى جعل آخرَ مفهوم مما سبق كما قيل وتوحيدُ الكاف مع القصد إلى المؤمنين لِما أن المرادَ مجردُ الفَرْق بين الحاضرِ والمنقضِي دون تعيين المخاطبين وما فيه من معنى البعد للإيذان بعلو درجة المُشَارِ إليهِ وبُعْدِ منزلتِه في الفضل وكمال تميزه وانتظامِه بسببه في سلك الأمور المشاهَدة والكافُ لتأكيدِ ما أفاده اسمُ الإشارةِ من الفخامة ومحلُها في الأصلِ النصبُ على أنَّه نعتٌ لمصدرٍ محذوفٍ وأصل التقدير جعلناكم أمة وسَطاً جَعْلاً كائناً مثل ذلك الجعلِ فقُدّم على الفعلِ لإفادةِ القصِر واعتُبرت الكافُ مقحمةً للنكتة المذكورة فصار نفسَ المصدرِ المؤكدِ لا نعتاً له أي ذلك الجعلَ البديعَ جعلناكم
sözün içeriğindeki şereflendirmeyi pekiştirmek için Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) mahsus iki hitap arasında yer almıştır. 'Zâlike' (ذلك) kelimesi, iddia edildiği gibi önceden anlaşılan başka bir kılmaya değil, 'cealnâküm' fiilinin masdarına işarettir. Müminler kastedildiği halde kâf (ك) harfinin tekil getirilmesi; muhatapları tayin etmek için değil, sadece hazır olan ile geçmiş olan arasındaki farkı belirtmek içindir. Ondaki uzaklık anlamı ise, işaret edilenin mertebesinin yüceliğini, faziletteki konumunun yüksekliğini, mükemmel temayüzünü ve bu sebeple gözle görülen hususlar safında yer aldığını bildirmek içindir. Kâf harfi, işaret isminin ifade ettiği tazimi teyit etmek içindir; asıldaki mahalli ise hazfedilmiş bir masdarın sıfatı olmak üzere nasbdır. Asıl takdiri: 'Sizi öyle bir kılma ile vasat bir ümmet kıldık ki o kılmanın benzeridir' şeklindedir; hasr bildirmesi için fiilin önüne geçirilmiş ve zikredilen nükte sebebiyle kâf zâid kabul edilmiştir. Böylece sıfat değil, tekit edici masdarın bizzat kendisi olmuştur; yani 'İşte o eşsiz kılma ile sizi kıldık' demektir.
{أُمَّةً وَسَطًا} لا جعلاً آخرَ أدنى منه والوسَطُ في الأصل اسمٌ لما يستوي نِسبةُ الجوانبِ إليه كمركز الدائرة ثم استُعير للخصال المحمودةِ البشرية لكن لا لأن الأطرافَ يتسارع إليها الخللُ والإعوازُ والأوساطُ محميّةٌ مَحوطَةٌ كما قيل واستُشهد عليه بقول ابن أوسٍ الطائي ... كانت هي الوسَطَ المَحْمِيَّ فاكتَنَفَت ... بها الحوادثُ حتى أصبحت طَرَفا ...
{أُمَّةً وَسَطًا} “vasat (orta/dengeli/hayırlı) bir ümmet”; ondan daha aşağı olan başka bir kılma ile değil. 'Vasat' asılda, dairenin merkezi gibi yönlerin kendisine eşit uzaklıkta olduğu şeyin adıdır. Sonra insanın övülen hasletleri için istiare yoluyla kullanılmıştır; fakat iddia edildiği gibi uçlara bozulma ve eksikliğin çabuk ulaşması, ortaların ise korunup himaye edilmesi sebebiyle değildir -ki buna İbn Evs et-Tâî'nin şu beyti şahit gösterilmiştir: ... O korunmuş bir ortaydı, derken hadiseler ... onu kuşattı da nihayet bir uç haline geldi ...
فإن تلك العلاقةَ بمعزل من الاعتبار في هذا المقام إذ لا ملابَسةَ بينها وبين أهليةِ الشهادة التي جُعلت غايةً للجعل المذكور بل لكون تلك الخصالِ أوساطاً للخصال الذميمةِ المكتنفة بها من طرفي الإفراطِ والتفريطِ كالعِفة التي طرفاها الفجورُ والخمودُ وكالشجاعة التي طرفاها الظهور والجُبن وكالحِكمة التي طرفاها الجربزة والبَلادةُ وكالعدالة التي هي كيفية متشابهةٌ حاصلةٌ من اجتماع تلك الأوساط المحفوفة بأطرافها ثم أطلقَ على المتصِّف بها مبالغةً كأنه نفسُها وسُوّي فيه بين المفرد والجمعِ والمذكرِ والمؤنث رعايةً لجانب الأصلِ كدأب سائر الأسماءِ التي يوصف بها وقد روُعيت ههنا نُكتةٌ رائقةٌ هي أن الجعلَ المشارَ إليه عبارةٌ عما تقدم ذكرُه من هدايته تعالى إلى الحق الذي عبَّر عنه بالصراط المستقيم الذي هو الطريقُ السويُ الواقعُ في وسط الطرُق الجائرةِ عن القصد الى الجوانب فإنا إذا فرضنا خطوطاً كثيرةً واصلةً بين نُقطتين متقابلتين فالخطُ المستقيم إنما هو الخطُ الواقعُ في وسط تلك الخطوطِ المنحنية ومن ضرورة كونِه وسطاً بين الطرُق الجائرةِ كونُ الأمةِ المَهْديّة إليه أمةً وسطاً بين الأمم السالكة إلى تلك الطرق الزائغة أي متصفةً بالخصال الحميدةِ خياراً وعدُولاً مُزَكَّيْنَ بالعلم والعمل
Zira bu alaka bu makamda dikkate alınmaktan uzaktır; çünkü bununla, zikredilen kılmanın gayesi yapılan şahitlik ehliyeti arasında bir irtibat yoktur. Bilakis bu hasletler; ifrat ve tefrit uçlarından kendisini kuşatan yerilmiş huyların ortaları olduğu içindir; nitekim iffetin iki ucu fücur ve duygusuzluk, cesaretin iki ucu saldırganlık ve korkaklık, hikmetin iki ucu kurnazlık ve ahmaklık, adaletin ise etrafı uçlarla çevrilmiş bu ortaların birleşmesinden meydana gelen dengeli bir hal olması gibidir. Sonra mübalağa yoluyla sanki o hasletin bizzat kendisiymiş gibi onunla nitelenen kimseye ad verilmiştir. Sıfat olarak kullanılan diğer isimlerin adetinde olduğu gibi asıl cihetini gözetmek üzere tekil, çoğul, müzekker ve müenneste eşit tutulmuştur. Burada pek latif bir nükte gözetilmiştir: İşaret edilen kılma; Allah Teâlâ'nın daha önce zikredilen hakka iletmesinden ibarettir ki bu da doğru hedeften sapan yolların ortasında yer alan dosdoğru yol olan sırat-ı müstakim ile ifade edilmiştir. Zira karşı karşıya duran iki nokta arasında birleşen birçok çizgi varsaydığımızda, doğru çizgi ancak bu eğri çizgilerin tam ortasında yer alan çizgidir. Dosdoğru yolun sapan yollar arasında orta olması zorunlu olduğundan, o yola iletilen ümmetin de bu sapan yollara giden ümmetler arasında vasat (orta) bir ümmet olması zorunludur; yani övülen hasletlerle bezenmiş, hayırlı, adil, ilim ve amelle tezkiye edilmiş kimselerdir.
{لّتَكُونُواْ شُهَدَاء عَلَى الناس} بان الله ﷿ قد أوضح السبُل وأرسل الرُسل فبلّغوا ونصَحوا وذكّروا فهل من مُدَكِّرٍ وهي غاية للجعل المذكور مترتبةٌ عليه فإن العدالة كما أشير إليه حيث كانت هي الكيفيةُ المتشابهةُ المتألّفةُ من العفة التي هي فضيلةُ القوة الشَّهْوية البهيمية والشجاعة التي هي فضيلةُ القوةِ الغضبيةِ السَّبُعية والحكمة التي هي فضيلةُ القوةِ العقلية المَلَكية المشارِ إلى رتبتها بقوله عز وعلا وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِىَ خَيْرًا كَثِيرًا كان المتّصِفُ بها واقفاً على الحقائقِ المودَعةِ في الكتاب المبين المنطوي على أحكام الدين وأحوالِ الأممِ أجمعين حاويا لشرائط الشهادةَ عليهم رُوي أن الأممَ يوم القيامة يجحدون تبليغَ الأنبياءِ ﵈ فيطالبهم الله تعالى بالبينة وهو أعلم إقامةً للحجة على المنكرين وزيادةً لخِزْيهم بأن كذَّبهم مَنْ بعدهم من الأمم فيؤتى بأمةِ محمدٍ ﷺ فيشهدون فيقول الأممُ من أين عرفتم فيقولون علمنا ذلك بإخبار الله تعالَى في كتابِه الناطقِ على لسان نبيِّه الصادقِ فيؤتى عند ذلك بالنبي ﷺ ويُسأل عن حال أمته فيزكيهم ويشهد بعدالتهم وذلك قولُه عز قائلاً
{لّتَكُونُواْ شُهَدَاء عَلَى الناس} “insanlara şahitler olasınız diye”; Allah'ın (azze ve celle) yolları açıkladığına, peygamberler gönderdiğine, onların da tebliğ edip nasihat ettiklerine ve hatırlattıklarına [şahitlik edesiniz diye]; artık düşünen var mı? Bu, zikredilen kılmanın gayesi olup ona terettüp etmektedir. Zira işaret edildiği üzere adalet; hayvani şehvet gücünün fazileti olan iffet, yırtıcı gazap gücünün fazileti olan cesaret ve melekî akıl gücünün fazileti olup derecesine Allah Teâlâ'nın: «Kime hikmet verilmişse, şüphesiz ona pek çok hayır verilmiştir» kavliyle işaret edilen hikmetten meydana gelen dengeli bir keyfiyet olduğu için; bu özellikle nitelenen kimse, dinin hükümlerini ve bütün ümmetlerin hallerini içeren Kitab-ı Mübîn'de emanet edilen hakikatlere vakıf olur ve onlar aleyhine şahitlik etme şartlarını kendisinde toplar. Rivayet edildiğine göre kıyamet gününde ümmetler peygamberlerin (aleyhimüsselâm) tebliğini inkâr ederler; bunun üzerine Allah Teâlâ -en iyi bilen Kendisi olduğu halde- inkârcılara karşı hücceti ikame etmek ve kendilerinden sonra gelen ümmetlerin onları yalanlamasıyla zilletlerini artırmak için onlardan delil ister. Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmeti getirilir ve şahitlik ederler. Ümmetler: 'Nereden bildiniz?' derler. Onlar: 'Bunu, Allah Teâlâ'nın sâdık peygamberinin diliyle konuşan kitabındaki haberiyle bildik' derler. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirilir ve ümmetinin durumu hakkında sorulur; o da onları tezkiye eder ve adaletlerine şahitlik eder. İşte Allah Teâlâ'nın şu kavli bunu ifade etmektedir:
{وَيَكُونَ الرسول عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} وكلمةُ
{وَيَكُونَ الرسول عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} “Peygamber de sizin üzerinize şahit olsun diye”; 'alâ' (عَلَيْكُمْ)
الاستعلاءِ لما في الشهيد من معنى الرقيب والمهيمِن وقيل لتكونوا شهداءَ على الناس في الدنيا فيما لا يُقبل فيه الشهادةُ إلا من العدول الأخيار وتقديم الظرف لدلالة على اختصاص شهادتِه ﵇ بهم
istila edatı, 'şehîd' kelimesindeki gözetici ve denetleyici anlamından ötürüdür. Dünyada ancak adil ve hayırlı kimselerden şahitliğin kabul edildiği hususlarda insanlara şahitler olasınız diye [kılındınız] şeklinde de açıklanmıştır. Zarfın öne alınması, onun (aleyhisselâm) şahitliğinin onlara tahsis edildiğini göstermek içindir.
{وَمَا جَعَلْنَا القبلة التى كُنتَ عَلَيْهَا} جرد الخطاب للنبي ﷺ رمزاً إلى أن مضمونَ الكلام من الأسرار الحقيقةِ بأن يخص معرفته به ﵇ وليس الموصولُ صفةً للقِبلة بل هو مفعولٌ ثانٍ للجعل وما قيل من أن الجعلَ تحويل الشئ من حالة إلى أخرى فالملتبسُ بالحالة الثانية هو المفعول الثاني كما في قولك جعلتُ الطينَ خَزَفاً فينبغي أن يكون المفعولُ الأول هو الموصولَ والثاني هو القبلة فكلام صناعي ينساق إليه الذهن بحسب النظرِ الجليلِ ولكنَّ التأملَ اللائقَ يهدي إلى العكس فإن المقصودَ إفادتُه ليس جعلَ الجهة قبلةً لا غيرُ كما يفيده ما ذُكر بل هو جعلُ القبلةِ المحققةِ الوجود هذه الجهةَ دون غيرِها والمرادُ بالموصولِ هي الكعبةُ فإنه ﵊ كان يصلي إليها أولاً ثم لما هاجرَ أُمِر بالصلاة إلى الصخرة تألّفاً لليهود أو هي الصخرةُ لِما روي عن ابن عباس ﵄ مَنْ أن قِبلته ﵇ بمكة كانت بيتَ المقدس إلا أنه كان يجعلُ الكعبةَ بينه وبينه وعلى هذه الرواية لا يمكن أن يرادَ بالقبلة الأولى الكعبةُ وأما الصخرةُ فيتأتى إرادتُها على الروايتين والمعنى على الأول وما جعلنا القِبلة الجهةَ التي كنت عليها آثر ذي أثير وهي الكعبة وعلى الثاني وما جعلناها التي كنت عليها قبل هذا الوقت وهي الصخرة
{وَمَا جَعَلْنَا القبلة التى كُنتَ عَلَيْهَا} “Üzerinde bulunduğun kıbleyi kılmadık”; sözün muhtevasının, bilinmesi ona (aleyhisselâm) has kılınmaya layık sırlardan olduğuna işaret etmek üzere hitap Peygamber'e has kılınmıştır. İsm-i mevsûl, 'kıble' kelimesinin sıfatı değil, 'cealnâ' fiilinin ikinci mef'ûlüdür. 'Kılmak (ce'l) bir şeyi bir halden başka bir hale dönüştürmektir; dolayısıyla ikinci hale bürünen şey, «çamuru çömlek yaptım» sözünde olduğu gibi ikinci mef'ûldür; öyleyse birinci mef'ûlün ism-i mevsûl, ikincisinin ise kıble olması gerekir' şeklindeki söze gelince; bu, ilk bakışa göre zihne gelen teknik bir sözdür; ancak layıkıyla düşünüldüğünde bunun aksine ulaşılır. Zira ifade edilmek istenen maksat, zikredilen görüşün ifade ettiği gibi sırf o yönü kıble kılmak değil; bilakis varlığı sabit olan kıbleyi başka bir yön değil de bizzat bu yön kılmaktır. İsm-i mevsûlden kasıt ise Kâbe'dir; zira o (aleyhisselâm) önce ona doğru namaz kılıyordu, sonra hicret ettiğinde Yahudilerin gönlünü kazanmak için Sahra'ya (Beytülmakdis'e) doğru namaz kılmakla emrolundu. Yahut kasıt Sahra'dır; nitekim İbn Abbas'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre onun (aleyhisselâm) Mekke'deki kıblesi Beytülmakdis idi, ancak Kâbe'yi kendisi ile onun arasına alıyordu. Bu rivayete göre birinci kıble ile Kâbe'nin kastedilmiş olması mümkün değildir; Sahra'nın kastedilmesi ise her iki rivayette de mümkündür. Birinciye göre mana: 'Biz kıbleyi, daha önceden üzerinde bulunduğun yön kılmadık -ki o Kâbe'dir-'; ikinciye göre mana ise: 'Biz kıbleyi, bu vakitten önce üzerinde bulunduğun yön kılmadık -ki o Sahra'dır-' şeklinde olur.
{إلا لنعلم} استثاء مفرغٌ من أعم العلل أي وما جعلنا ذلك لشئ من الأشياء إلا لنمتحنَ الناسَ أي نعاملهم معاملةَ من يمتحنُهم ونعلم حينئذ
{إلا لنعلم} “ancak bilmemiz için”; en genel illetlerden yapılmış bir istisnâ-i müferrağdır (müstesnâ minh'i hazfedilmiş istisnadır). Yani: Biz bunu insanları imtihan etmek, yani kendilerini imtihan eden birinin muamelesiyle muamele etmek ve o anda bilmek dışında hiçbir şey için yapmadık;
{مَن يَتَّبِعُ الرسول} في التوجّه إلى مَا أُمر بهِ من الدين أو القبلة والالتفات إلى الغيبة مع إيراده ﵇ بعنوان الرسالة للإشعار بعلة الاتباعِ
{مَن يَتَّبِعُ الرسول} “Peygamber'e kimin uyacağını”; din veya kıble hususunda emrolunduğu şeye yönelmede [ona kimin uyacağını]. Onun (aleyhisselâm) risâlet unvanıyla zikredilmesiyle birlikte gaip sîgasına iltifat yapılması, tâbi olmanın illetini hissettirmek içindir.
{مِمَّن يَنقَلِبُ على عَقِبَيْهِ} يرتدُّ عن دين الإسلامِ أو لايتوجه إلى القِبلة الجديدة أو لنعلمَ الآن مَن يتبعُ الرسول مِمَّن لايتبعه وما كان لعارضٍ يزول بزواله وعلى الأول مارددناك إلى ما كنت عليه إلا لنعلم الثابتَ على الإسلام والناكصَ على عَقِبيه لقلقه وضعفِ إيمانِه والمرادُ بالعلم ما يدور عليه فلَكُ الجزاءِ من العلم الحالي أي ليتعلّق علمُنا به موجوداً بالفعلِ وقيل المرادُ علمُ الرسولِ ﵇ والمؤمنين وإسنادُه إليه سبحانه لما أنهم خواصه وليتميز الثابت عن المتزلزل كقوله تعالى {لِيَمِيزَ الله الخبيث مِنَ الطيب} فوضَع العلمَ موضِعَ التمييزِ الذي هو مسبَّبٌ عنه ويشهد له قراءةُ ليُعْلَمَ على بناء المجهول من صيغة الغَيبة والعلمُ إما بمعنى المعرفة أو متعلقٌ بما في مَنْ من معنى الاستفهام أو مفعوله الثاني ممن ينقلب الخ أي لِنَعْلَمَ مَن يتبعُ الرسولَ متميِّزاً مِمَّن يَنقَلِبُ على عَقِبَيْهِ
{مِمَّن يَنقَلِبُ على عَقِبَيْهِ} “ökçeleri üzerinde gerisin geri dönecek olandan [ayırt edip bilmemiz için]”; İslam dininden irtidat eden yahut yeni kıbleye yönelmeyen kimseden [ayırt etmek için]. Yahut [mana şöyledir]: Peygamber'e uyanı uymayandan ve [bu uymanın] ortadan kalkmasıyla zeval bulan geçici bir sebepten ötürü olanı şimdi bilmemiz için. Birinci görüşe göre: «Seni daha önce üzerinde bulunduğun şeye, ancak İslam üzere sebat edeni, kararsızlığı ve imanının zayıflığı sebebiyle ökçeleri üzerinde gerisin geri dönenden bilip [ayırt etmek] için döndürdük.» İlimden maksat, cezanın ve mükâfatın etrafında döndüğü hâlî ilimdir; yani ilmimizin fiilen var olan o duruma taalluk etmesidir. Maksadın Peygamber'in (aleyhisselâm) ve müminlerin bilmesi olduğu, onların Allah'ın has kulları olması sebebiyle [ilmin] Allah Teâlâ'ya isnat edildiği ve sebat edenin sarsılandan ayırt edilmesi için olduğu da söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın {لِيَمِيزَ الله الخبيث مِنَ الطيب} “Allah pisi temizden ayırsın diye” kavlinde olduğu gibi. Böylece [Allah], ilmin sonucu olan temyizi (ayırt etmeyi) ilmin yerine koymuştur. Gaip sîgasından meçhul olarak okunan «لِيُعْلَمَ» (bilinsin diye) kıraati de buna şahitlik eder. İlim [burada] ya marifet (tanıma) anlamındadır ya da 'men' (مَن) lafzındaki istifham anlamına taalluk etmektedir yahut onun ikinci mef'ûlü «mimmen yenkalibu...» kısmıdır; yani: 'Peygamber'e uyan kimseyi, iki ökçesi üzerinde gerisin geri dönenden ayırt edilmiş olarak bilelim diye.'
{وَإِن كَانَتْ لَكَبِيرَةً} أي شاقة ثقيلة وإنْ هيَ المخففةُ منَ الثقيلةِ دخَلتْ على ناسخ المبتدأ والخبر واللامُ هي الفارقةُ بينها وبين النافية كما في قوله تعالى إِن كَانَ وَعْدُ رَبّنَا لَمَفْعُولاً وزعم الكوفيون أنها نافيةٌ واللامُ بمعنى إلا أي ما كانت إلا كبيرة والضميرُ الذي هو اسم كان راجعٌ إلى ما دل عليه قوله تعالى وَمَا جَعَلْنَا القبلة التى كُنتَ عَلَيْهَا من الجعلة أو التولية أو التحويلة أو الردة أوالقبلة وقرئ لكبيرةٌ بالرفعِ على أنَّ كانَ مزيدةٌ كما في قولِه ... وإخوانٍ لنا كانوا كرامِ ...
{وَإِن كَانَتْ لَكَبِيرَةً} “Ve gerçekten bu pek ağır [bir yük] idi”; yani meşakkatli ve ağır idi. Buradaki 'in' (إِنْ), şeddeli 'inne'den hafifletilmiş (muhaffefe) olup mübteda ve haberin nâsihine (kâne'ye) dâhil olmuştur. 'Lâm' ise, Allah Teâlâ'nın {إِن كَانَ وَعْدُ رَبّنَا لَمَفْعُولاً} kavlinde olduğu gibi, onunla nâfiye (olumsuzluk edatı) arasını ayıran fârika lâmıdır. Kûfeliler ise onun nâfiye olduğunu, lâmın da 'illâ' (إِلَّا) manasında olduğunu, yani «ancak büyük/ağır idi» anlamına geldiğini iddia etmişlerdir. 'Kâne'nin ismi olan zamir, Allah Teâlâ'nın {وَمَا جَعَلْنَا القبلة التى كُنتَ عَلَيْهَا} kavlinin delalet ettiği kılma (ce'le), yöneltme (tevliye), çevirme (tahvîle), döndürme (ridde) yahut kıbleye râcidir. Şairin şu sözünde olduğu gibi: «... Ve bizim değerli kardeşlerimiz vardı ...», 'kâne'nin zâit kabul edilmesiyle «لَكَبِيرَةٌ» şeklinde merfû olarak da okunmuştur.
وأصله وإنْ هي لكبيرةٌ كقوله إن زيدٌ لمنطلقٌ
Bunun aslı, «İn Zeydün le-muntalikun» (Şüphesiz Zeyd gidicidir) sözünde olduğu gibi «Ve in hiye le-kebîretün» şeklindedir.
{إِلَاّ عَلَى الذين هَدَى الله} أي إلى سرِّ الأحكام الشرعية المبنيةِ على الحِكمَ والمصالحِ إجمالاً وتفصيلاً وهم المهديّون إلى الصراط المستقيم الثابتون على الإيمان واتباعِ الرسول ﵇
{إِلَاّ عَلَى الذين هَدَى الله} “Allah'ın hidayet ettiği kimselerden başkasına”; yani hikmetler ve maslahatlar üzerine bina kılınan şer'î hükümlerin sırrına icmâlen ve tafsîlen [hidayet ettiği kimselerden başkasına]. Bunlar, sırat-ı müstakîme iletilmiş, iman ve Peygamber'e (aleyhisselâm) ittiba üzere sebat eden kimselerdir.
{وَمَا كَانَ الله لِيُضِيعَ إيمانكم} أي ما صحَّ وما استقام له
{وَمَا كَانَ الله لِيُضِيعَ إيمانكم} “Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir”; yani O'nun için doğru ve layık olmamıştır
البقرة (١٤٤)
el-Bakara (144)
أن يُضيعَ ثباتَكم على الإيمان بل شكرَ صنيعَكم وأعدَّ لكم الثوابَ العظيمَ وقيل أيمانَكم بالقِبلة المنسوخةِ وصلاتَكم إليها لما رُوي أنه ﵇ لما توجّه إلى الكعبة قالوا كيف حالُ إخوانِنا الذين مضَوْا وهم يصلون إلي بيت المقدس فنزلت واللام في ليُضيعَ إما متعلقةٌ بالخبر المقدر لكان كما هو رأي البصرية وانتصاب الفعل بعدها بأن المقدرة أي ما كان الله مريداً أو متصدياً لأن يُضيعَ الخ ففي توجيه النفي إلى إادة الفعل تأكيدٌ ومبالغةٌ ليس في توجهه إلى نفسه وإما مزيدةٌ للتأكيد ناصبةٌ للفعل بنفسها كما هو رأيُ الكوفية ولا يقدحُ في ذلك زيادتُها كما لا يقدح زيادة حروف الجر في عملها وقوله تعالى
iman üzerindeki sebatınızı zayi etmesi [layık olmamıştır]; bilakis O, yaptığınızı mükâfatlandırmış ve sizin için büyük bir sevap hazırlamıştır. [Buradaki imandan kastın] neshedilmiş kıbleye olan inancınız ve ona doğru kıldığınız namazınız olduğu da söylenmiştir; nitekim rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm) Kâbe'ye yöneldiğinde [sahâbîler]: «Beytülmakdis'e doğru namaz kılarken vefat edip giden kardeşlerimizin durumu nedir?» dediler, bunun üzerine bu ayet indi. «Liyudî'a» (ليُضيعَ) ifadesindeki lâm, Basralıların görüşü olduğu üzere ya 'kâne'nin takdir edilen haberine taalluk etmektedir ve fiilin ondan sonra nasb olması takdirî 'en' iledir; yani: «Allah zayi etmeyi murat etmiş veya buna yönelmiş değildir...» Olumsuzluğun fiilin iradesine yöneltilmesinde, bizzat fiilin kendisine yöneltilmesinde bulunmayan bir tekit ve mübalağa vardır. Yahut Kûfelilerin görüşü olduğu üzere bu lâm, tekit için zâit olup fiili bizzat kendisi nasb etmiştir; zâit olması amel etmesine engel teşkil etmez, nitekim cer harflerinin zâit olması da amellerine engel teşkil etmez. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
{إِنَّ الله بالناس لرؤوف رَّحِيمٌ} تحقيقٌ وتقريرٌ للحُكم وتعليلٌ له فإن اتصافَه ﷿ بهما يقتضي لا محالة أن لا يُضيعَ أجورَهم ولا يدَعَ ما فيه صلاحهم والباء متعلقة برءوف وتقديمُه على رحيم مع كونه أبلغَ منه لما مر في وجه تقديمِ الرحمن على الرحيم وقيل أكثرُ من الرأفة في الكمية والرأفةُ أقوى منها في الكيفية لأنها عبارة عن إيصال النعم الصافية عن الآلام والرحمةُ إيصالُ النعمة مطلقاً وقد يكون مع الألم كقطعِ العضوِ المتأكّل وقرئ رءوف بغير مد كندس
{إِنَّ الله بالناس لرؤوف رَّحِيمٌ} “Şüphesiz Allah, insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir”; hükmün tahkiki, takriri ve gerekçesidir (illetidir). Zira O'nun (azze ve celle) bu iki vasıfla nitelenmiş olması, kaçınılmaz olarak onların mükâfatlarını zayi etmemesini ve onlar için hayır ve ıslah olan şeyi bırakmamasını gerektirir. 'Bâ' harf-i cerri 'raûf' kelimesine müteallıktır. [Rahîm lafzı] daha beliğ olmasına rağmen [raûf lafzının] 'rahîm'den öne alınması, 'Rahmân'ın 'Rahîm'den öne alınma gerekçesinde geçtiği gibidir. Bir görüşe göre [rahmet] miktar (kemmiyet) bakımından re'fetten daha fazladır; re'fet ise keyfiyet bakımından rahmetten daha güçlüdür. Çünkü re'fet, elemlerden arınmış saf nimetlerin ulaştırılmasıdır; rahmet ise mutlak anlamda nimetin ulaştırılmasıdır ve çürüyen uzvun kesilmesinde olduğu gibi bazen acıyla birlikte olabilir. [Raûf lafzı], 'nüdüs' (نُدُس) vezninde medsiz olarak 'reuf' (رَؤُف) şeklinde de okunmuştur.
{قَدْ نرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السماء} أي تردُّدَه وتصرُّفَ نظرِك في جهتها تطلعاً للوحي وذلكَ أنَّ رسولَ اللَّهِ ﷺ كان يقع في رَوْعة ويتوقع من ربه ﷿ أن يحوله إلى الكعبة لأنها قِبلةُ إبراهيمَ وأدعى للعرب إلى الإيمان لأنها مفخرتُهم ومزارُهم ومَطافُهم ولمخالفة اليهود فكان يُراعي نزولَ جبريلَ بالوحي بالتحويل
{قَدْ نرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السماء} “Yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu muhakkak ki görüyoruz”; yani vahiy beklentisiyle yüzünün gök yönünde gidip gelmesini ve bakışlarının o tarafa dönüp durmasını [görüyoruz]. Zira Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönlüne doğan bir arzu ile Rabbinden (azze ve celle) kendisini Kâbe'ye döndürmesini umuyordu. Çünkü orası İbrahim'in kıblesiydi, Arapların övünç kaynağı, ziyaretgâhı ve tavaf yeri olması sebebiyle imana gelmelerine daha elverişliydi ve Yahudilere muhalefet etmek içindi; bundan ötürü kıblenin çevrilmesi hususunda Cebrail'in vahiy ile inişini gözetiyordu.
{فَلَنُوَلّيَنَّكَ قِبْلَةً} الفاء للدلالة على سببية ما قبلَها لما بعدَها وهي في الحقيقة داخلةٌ على قسمٍ محذوف يدل عليه اللام أي فو الله لنولِّينَّك أي لنُعطِينَّكها ولنُمَكِّنَنَّك من استقبالها من قولك ولتيه كذا أي صيّرته والياً له أو لنَجْعَلَنك تلي جِهتَها أو لنُحَوِّلنَّك على أن نَصْبَ قبلةً بحذف الجار أي إلى قبلة وقيل هو متعدٍ إلى مفعولين
{فَلَنُوَلّيَنَّكَ قِبْلَةً} “Seni elbette bir kıbleye döndüreceğiz”; 'fâ' harfi, öncesinin sonrasına sebep olduğunu göstermek içindir ve gerçekte 'lâm'ın delalet ettiği mahzuf bir yeminin üzerine dâhil olmuştur; yani: «Vallahi seni muhakkak döndüreceğiz/yönelteceğiz.» Yani «onu sana vereceğiz ve oraya yönelmeni sağlayacağız» demektir. Bu, «ona falanca işi tevdi ettim/yönetimine verdim» sözünden gelir; yahut «seni onun yönünü yönetecek kılacağız» veya «seni kesinlikle çevireceğiz» demektir; bu takdirde 'kıble' kelimesinin nasbı harf-i cerrin hazfiyle (yani «ilâ kıbletin» şeklinde) olmuştur. İki mef'ûle müteaddî olduğu da söylenmiştir.
{تَرْضَاهَا} تحبها وتشتاق إليها لمقاصدَ دينيةٍ وافقتْ مشيئتَه تعالى وحِكْمتَه
{تَرْضَاهَا} “hoşnut olacağın [bir kıbleye]”; Allah Teâlâ'nın meşîetine ve hikmetine muvafık düşen dinî maksatlardan ötürü seveceğin ve arzulayacağın [bir kıbleye].
{فَوَلّ وَجْهَكَ} الفاء لتفريع الأمرِ بالتولية على الوعد الكريمِ وتخصيصُ التوليةِ بالوجه لما أنه مدارُ التوجه ومعيارُه وقيل المرادُ به كلُّ البدنِ أي فاصرِفْه
{فَوَلّ وَجْهَكَ} “Artık yüzünü çevir”; 'fâ', yönelme emrini o kerîm vaade bağlamak (tefri' etmek) içindir. Yönelmenin yüze tahsis edilmesi, yönelmenin ekseni ve ölçütü yüz olduğu içindir. Bununla bütün bedenin kastedildiği de söylenmiştir; yani «artık onu çevir».
{شَطْرَ المسجد الحرام} أي نحوَه وهو نصبٌ على الظرفية من ول أو على نزع الخافض أو على مفعول ثانٍ له وقيل الشطرُ في الأصل اسمٌ لما انفصل من الشئ ودارٌ شَطورٌ إذا كانت منفصلةً عن الدور ثم استعمل لجانبه وإن لم ينفصِلْ كالقُطر والحرامُ المُحرَّم أي محرم فيه القتالُ أو ممنوعٌ من الظَلَمة أن يتعرضوا له وفي ذكر المسجد الحرامِ دون الكعبة إيذانٌ بكفاية مراعاةِ الجهةِ لأن في مراعاةِ العينِ من البعيد حرجاً عظيماً بخلاف القريب رُوي عن البراء بن عازبٍ أن نبي الله ﷺ قدِم المدينةَ فصلَّى نحوَ بيت المقدس ستة عشرة شهراً ثم وُجِّه إلى الكعبة وقيل كان ذلك في رجبٍ بعد زوال الشمس قبيل قتال بدر بشهرين ورسوله الله ﷺ في
{شَطْرَ المسجد الحرام} “Mescid-i Harâm tarafına”; yani onun yönüne. Bu lafız, «velli» fiilinden zarfiyet üzere yahut nezi'u'l-hâfız (harf-i cer düşmesi) yoluyla yahut onun ikinci mef'ûlü olarak mansuptur. 'Şatr' kelimesinin aslen bir şeyden ayrılan parça için isim olduğu, diğer evlerden ayrı olduğu zaman «dârun şatûr» denildiği, daha sonra -kutur kelimesinde olduğu gibi- ayrılmamış olsa bile o şeyin tarafı/yönü için kullanıldığı söylenmiştir. 'Harâm' ise hürmetli kılınmış demektir; yani içinde savaş haram kılınmış yahut zalimlerin ona el uzatması engellenmiştir. Kâbe yerine Mescid-i Harâm'ın zikredilmesinde ciheti gözetmenin yeterli olduğuna dair bir bildirim vardır; çünkü yakındakinin aksine uzaktakinin bizzat Kâbe'nin kendisini (aynını) tutturmasında büyük bir meşakkat vardır. Berâ b. Âzib'den rivayet edildiğine göre Allah'ın Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye geldi ve on altı ay Beytülmakdis'e doğru namaz kıldı, sonra Kâbe'ye yöneltildi. Bunun, Bedir Savaşı'ndan iki ay önce, zeval vaktinden sonra Receb ayında gerçekleştiği de söylenmiştir. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)
البقرة (١٤٥)
el-Bakara (145)
مسجد بني سَلَمة وقد صلى بأصحابه ركعتين من صلاة الظهر فتحوَّل في الصلاة واستقبل الميزاب وحوّل الرجالَ مكانَ النساء والنساءَ مكانَ الرجال فسُمِّيَ المسجدُ مسجد القبلتين
Benî Seleme Mescidi'ndeydi ve ashabına öğle namazından iki rekât kıldırmıştı. Namazın içinde yönünü değiştirdi ve Mîzâb'a (Altınoluk'a) doğru yöneldi; erkekleri kadınların yerine, kadınları da erkeklerin yerine geçirdi. Bu sebeple bu mescide Mescid-i Kıbleteyn (İki Kıbleli Mescit) adı verildi.
{وحيث ما كُنتُمْ فَوَلُّواْ وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ} خص الرسول ﷺ بالخطاب تعظيما لجنابه وإيذان بإسعاف مرامِه ثم عُمّم الخطابُ للمؤمنين مع التعرُّض لاختلاف أماكنِهم تأكيداً للحُكم وتصريحاً بعُمومه لكافة العباد من كل حاضر باد وحثاً للأمة على المتابعة وحيثما شرطية وكنتم في محل الجزم بها وقوله تعالى فَوَلُّواْ جوابُها وتكون هي منصوبةً على الظرفية بكنتم نحوُ قوله تعالى أياما تَدْعُواْ فَلَهُ الأسماء الحسنى
{وحيث ما كُنتُمْ فَوَلُّواْ وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ} “Nerede olursanız olun, yüzlerinizi onun tarafına çevirin”; makamını yüceltmek ve muradının yerine getirildiğini bildirmek için hitap önce Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) tahsis edildi; ardından hükmü tekit etmek, yerli ve göçebe bütün kullar için umumiyetini açıkça belirtmek ve ümmeti tâbi olmaya teşvik etmek üzere bulundukları yerlerin farklılığına da değinilerek hitap müminlere teşmil edildi. 'Haysümâ' (حيثما) şart edatıdır, 'küntüm' ise onunla meczum konumundadır. Allah Teâlâ'nın {فَوَلُّواْ} kavli onun cevabıdır. [Haysümâ] ise, Allah Teâlâ'nın {أياما تَدْعُواْ فَلَهُ الأسماء الحسنى} kavlinde olduğu gibi, 'küntüm' fiili ile zarfiyet üzere mansuptur.
{وَإِنَّ الذين أُوتُواْ الكتاب} من فريقي اليهود والنصارى
{وَإِنَّ الذين أُوتُواْ الكتاب} “Şüphesiz kendilerine kitap verilenler”; Yahudi ve Hristiyan her iki gruptan olanlar
{لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ} أي التحويل أو التوجهَ المفهومَ من التولية
{لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ} “kesinlikle bilirler ki o”; yani kıblenin çevrilmesi yahut 'tevliye' lafzından anlaşılan yönelme
{الحق} لاغير لعلمهم بأن عادتَه ﷾ جاريةٌ على تخصيص كلِّ شريعةٍ بقِبلة ومعاينتِهم لما هو مسطورٌ في كتبهم من أنه ﵊ يصلِّي إلى القِبلتين كما يُشعر بذلك التعبيرُ عنهم بالاسم الموصول بإيتاء الكتاب وأن مع اسمها وخبرِها سادٌ مسدَّ مفعولي يعلمون أو مسدَّ مفعولِه الواحد على أن العلم بمعنى المعرفة وقولُه تعالى
{الحق} “haktır”; başkası değil. Zira onlar Allah'ın (azze ve celle) her şeriatı bir kıbleye has kılma âdetinin cari olduğunu bilmektedirler ve kitaplarında onun (aleyhissalâtü vesselâm) iki kıbleye doğru namaz kılacağının yazılı olduğunu bizzat görmüşlerdir; nitekim kendilerinden kitap verilmiş ism-i mevsûl ile bahsedilmesi de buna işaret etmektedir. 'Enne' (أنَّ) ismi ve haberiyle birlikte, 'ya'lemûne' fiilinin iki mef'ûlünün yerine yahut ilmin marifet anlamında olması takdirinde tek mef'ûlünün yerine geçmiştir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
{مّن رَّبّهِمُ} متعلقٌ بمحذوفٍ وقعَ حالاً من الحق أي كائنا من ربهم أوصفة له على رأي من يجوِّز حذفَ الموصول مع بعض صلتِه أي الكائنَ من ربهم
{مّن رَّبّهِمُ} “Rablerindendir”; 'el-Hakk' kelimesinden hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir; yani «Rablerinden gelmiş olarak» demektir; yahut mevsûlün sılasının bir kısmıyla birlikte hazfedilmesini caiz görenlerin görüşüne göre onun sıfatıdır, yani «Rablerinden gelen [haktır]».
{وَمَا الله بغافل عما تعملون} وعد ووعيد للفريقين والخطابُ للكل تغليبا وقرئ على صيغة الغيبة فهو وعيدٌ لأهل الكتاب
{وَمَا الله بغافل عما تعملون} “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir”; her iki zümre için bir vaad ve tehdittir; tağlîb yoluyla hitap herkesedir. Gaip sîgasıyla [ya'melûn şeklinde] de okunmuştur ki bu takdirde Ehl-i Kitap için bir tehdittir.
{وَلَئِنْ أَتَيْتَ الذين أُوتُواْ الكتاب} وضْعُ الموصولِ موضِعَ المضمرِ للإيذان بكمالِ سوءِ حالِهم من العناد مع تحقق ما يُرْغِمُهم منه من الكتاب الناطق بحقِّية ما كابروا في قبوله
{وَلَئِنْ أَتَيْتَ الذين أُوتُواْ الكتاب} “Andolsun ki kendilerine kitap verilenlere gelsen”; zamir yerine ism-i mevsûlün getirilmesi, kabul etmekte kibir gösterdikleri şeyin hak olduğunu haykıran kitap ellerinde bulunup onları susturduğu halde inatçılık konusundaki hallerinin son derece kötü olduğunu bildirmek içindir.
{بِكُلّ آية} أي حجةٍ قطعيةٍ دالةٍ على حقيقة التحويل واللامُ موطئةٌ للقسمِ وقولُه تعالى
{بِكُلّ آية} “her türlü delille [gelsen bile]”; yani kıblenin çevrilmesinin hakikatine delalet eden her türlü kat'î delille [gelsen bile]. Lâm, yemine hazırlık bildiren (müvatta) lâmdır. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
{مَّا تَبِعُواْ قِبْلَتَكَ} جوابٌ للقسم المضمَر سادٌّ مسدَّ جوابِ الشرط والمعنى أنهم ماتركوا قبلَتك لشُبهةٍ تُزيلها الحجةُ وإنما خالفوك مكابرةً وعِناداً وتجريد الخطاب للنبي ﷺ بعد تعميمِه للأمة لما أن المُحاجةَ والإتيانَ بالآية من الوظائف الخاصةُ به ﵇ وقوله تعالى
{مَّا تَبِعُواْ قِبْلَتَكَ} “yine de senin kıblene uymazlar”; şartın cevabı yerine geçen gizli yeminin cevabıdır. Mana şudur: Onlar senin kıbleni, bir delilin giderebileceği bir şüpheden ötürü terk etmiş değillerdir; bilakis sana sırf kibir ve inatlarından dolayı muhalefet etmişlerdir. Ümmete teşmil edildikten sonra hitabın sadece Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yöneltilmesi, delil getirme ve mucize göstermenin ona (aleyhisselâm) has vazifelerden olması sebebiyledir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
{وَمَا أَنتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ} جملةٌ معطوفةٌ على الجملة الشرطية لا على جوابها مسوقةٌ لقطع أطماعِهم الفارغةِ حيث قالت اليهودُ لو ثبتَّ على قبلتنا لكنا نرجوا أن تكون صاحبَنا الذي ننتظره تغريرا له ﵊ وطمعاً في رجوعه وإيثارُ الجملة الاسمية للدلالة على دوامِ مضمونِها واستمرارِه وإفراد قبلتَهم مع تعدُّدِها باعتبار اتحادِها في البُطلان ومخالفةِ الحق ولئلا يُتوَهّم أن مدارَ النفي هو التعدُّدُ وقرئ يتابع قبلتِهم على الإضافة
{وَمَا أَنتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ} “Sen de onların kıblesine uyacak değilsin”; şartın cevabına değil, şart cümlesine matuf bir cümle olup onların boş ümitlerini kesmek için sevk edilmiştir. Zira Yahudiler onu (aleyhissalâtü vesselâm) aldatmak ve dönmesini ummak amacıyla: «Eğer bizim kıblemiz üzerinde sebat etseydin, beklediğimiz o kimse olmanı umardık» demişlerdi. İsim cümlesinin tercih edilmesi, muhtevasının devamlılığını ve sürekliliğini göstermek içindir. Kıblelerin çok olmasına rağmen tekil getirilmesi, bâtıllıkta ve hakka muhalefette birleşmeleri bakımındandır ve olumsuzluğun ekseninin çokluk olduğu zannedilmesin diyedir. İzafetle «bitâbi'i kıbletihim» şeklinde de okunmuştur.
{وَمَا بَعْضُهُم بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ} فإن اليهودَ تستقبلُ الصخرةَ والنصارى مطلع الشمس لا يرجى توافقُهم كما لا يرجى موافقتُهم لك لتصلُّب كلِّ فريقٍ فيما هو فيه
{وَمَا بَعْضُهُم بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ} “Onların bir kısmı da diğerinin kıblesine uyacak değildir”; çünkü Yahudiler Sahra'ya (Beytülmakdis'e), Hristiyanlar ise güneşin doğduğu yöne yönelirler. Her bir grubun bulunduğu şey üzerinde taassup göstermesi sebebiyle, sana uymaları umulmadığı gibi kendi aralarında uzlaşmaları da umulmaz.
{وَلَئِنِ اتبعت أَهْوَاءهُم} الزائغةَ المتخالفة
{وَلَئِنِ اتبعت أَهْوَاءهُم} “Ve andolsun ki eğer onların hevalarına uyarsan”; haktan sapan ve birbiriyle çelişen hevalarına
{مّن بَعْدِ مَا جَاءكَ مِنَ العلم} ببطلانها وحقّيةِ ما أنت عليه وهذه الشرطيةُ الفرَضية واردةٌ على منهاج التهييج والإلهابِ للثبات على الحق أي ولئن اتبعت أهواءَهم فرضاً
{مّن بَعْدِ مَا جَاءكَ مِنَ العلم} “sana gelen ilimden sonra”; onların bâtıl olduğuna ve senin üzerinde bulunduğun şeyin hak olduğuna dair [ilimden sonra]. Bu farazi şart cümlesi, hak üzere sebat etmeyi teşvik ve gayrete getirme üslubu üzere vârit olmuştur. Yani: «Faraza onların hevalarına uyacak olursan...»
{إِنَّكَ إِذَا لَّمِنَ الظالمين} وفيه لطفٌ للسامعين وتحذير لهم عن
{إِنَّكَ إِذَا لَّمِنَ الظالمين} “muhakkak ki sen o takdirde zalimlerden olursun”. Bunda dinleyenler için bir lütuf ve onları sakındırma vardır;
البقرة (١٤٧ - ١٤٦)
el-Bakara (146-147)
متابعة الهوى فإن مَنْ ليس من شأنه ذلك إذا نُهيَ عنه ورُتِّبَ على فرض وقوعِه ما رُتِّبَ من الانتظام في سِلكِ الراسخين في الظلم فما ظنُّ من ليس كذلك وإذن حرفُ جوابٍ وجزاءٍ توسطت بين اسمِ إنَّ وخبرِها لتقرير ما بينهما من النسبة إذ كان حقهاأن تتقدمَ أو تتأخر فلم تتقدمْ لئلا يُتوَهَّم أنها لتقرير النسبةِ التي بين الشرط وجوابِه المحذوفِ لأن المذكورَ جوابُ القسم ولم تتأخرْ لرعاية الفواصل ولقد بولغ في التأكيد من وجوهٍ تعظيماً للحق المعلومِ وتحريضاً على اقتفائه وتحذيراً عن متابعة الهوى واستعظاماً لصدورِ الذنبِ من الأنبياءِ عليهم السلام
hevaya uymaktan [sakındırma vardır]. Zira böyle bir şey yapması asla söz konusu olmayan bir kimse bundan nehyedilir ve bunun faraza gerçekleşmesi halinde zulümde kökleşenlerin safına katılmak gibi ağır bir netice bağlanırsa, böyle olmayan kimselerin durumu nice olur! 'İzen' (إِذًا) cevap ve ceza harfidir; 'inne'nin ismi ile haberi arasındaki nispeti pekiştirmek için aralarına girmiştir. Aslında onun hakkı cümlenin başında veya sonunda yer almaktı; ancak şart ile onun mahzuf cevabı arasındaki nispeti pekiştirdiği zannedilmesin diye öne alınmamıştır (çünkü zikredilen kısım yeminin cevabıdır), ayet sonlarındaki fasılaları gözetmek için de sona bırakılmamıştır. Bilinen hakkı yüceltmek, ona uymaya teşvik etmek, hevaya uymaktan sakındırmak ve peygamberlerden (aleyhimüsselâm) günah sadır olmasını büyük bir vebal saymak maksadıyla pek çok yönden mübalağalı tekitler yapılmıştır.
{الذين آتيناهم الكتاب} أي علماءهم إذهم العمدةُ في إيتائه ووضعُ الموصول موضعَ المضمرِ مع قرب العهد للإشعار بعلية مَا في حيزِ الصِّلةِ للحكم والضميرُ المنصوبُ في قوله تعالى
{الذين آتيناهم الكتاب} “Kendilerine kitap verdiklerimiz”; yani onların âlimleri; zira kitabın verilmesinde asıl dayanak onlardır. Bahsi henüz geçmiş olmasına rağmen zamir yerine ism-i mevsûlün getirilmesi, sıla cümlesindeki vasfın hükmün illeti olduğunu hissettirmek içindir. Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki mansup zamir:
{يَعْرِفُونَهُ} للرسول ﷺ والالتفاتُ إلى الغَيبة للإيذانِ بأن المراد ليس معرفتَهم له ﵇ منْ حيثُ ذاتُه ونسبُه الزاهرُ بل من حيث كونُه مسطوراً في الكتاب منعوتاً فيه بالنعوت التي من جملتها أنه ﵇ يصلي إلى القبلتين كأنه قيل الذين آتيناهم الكتابَ يعرِفون مَنْ وصفناه فيه وبهذا يظهر جزالةُ النظمِ الكريم وقيل هو إضمارٌ قبل الذكر للإشعار بفخامة شأنِه ﵊ أنه عِلْمٌ معلوم بغير إعلامٍ فتأمل وقيل الضميرُ للعلم أو سببِه الذي هو الوحيُ أو القرآنُ أو التحويل ويؤيد الأولَ قوله ﷿
{يَعْرِفُونَهُ} “onu tanırlar”; Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) râcidir. Gaip sîgasına iltifat edilmesi, maksadın onu (aleyhisselâm) bizzat zatı ve parlak nesebi yönünden tanımaları değil, kitapta yazılı olması ve içinde geçen -ki bunlardan biri de iki kıbleye doğru namaz kılacağıdır- vasıflarla nitelenmiş olması yönünden tanımaları olduğunu bildirmek içindir; sanki: «Kendilerine kitap verdiklerimiz, orada vasfettiğimiz kimseyi tanırlar» denilmiş gibidir. Böylece kerîm nazmın fesahat ve sağlamlığı ortaya çıkmaktadır. Bunun, onun (aleyhissalâtü vesselâm) şanının yüceliğini ve bildirilmeye gerek kalmaksızın bilinen apaçık bir zat olduğunu hissettirmek üzere zikirden önce zamir getirme (izmar kable'z-zikr) olduğu da söylenmiştir; iyi düşün! Zamirin ilme yahut onun sebebi olan vahye veya Kur'an'a ya da kıblenin çevrilmesine râci olduğu da söylenmiştir. Birinci görüşü Allah Teâlâ'nın şu kavli teyit etmektedir:
{كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءهُمُ} أي يعرفونه ﵊ بأوصافه الشريفة المكتوبة في كتابهم ولا يشتبه علهيم كما لا يشتبه أبناؤُهم وتخصيصُهم بالذكر دون ما يعم البناتِ لكونهم أعرفَ عندهم منهن بسبب كونِهم أحبَّ إليهم عن عمرَ ﵁ أنَّه سأل عبدُ اللَّه بنَ سلامٍ ﵁ عنِ رسول الله ﷺ فقال أنا أعلم به مني بابني قال ولِمَ قال لأني لست أشكُّ فيه أنه نبي فأما ولدي فلعل والدتَه خانت فقبل عمر رأسه ﵄
{كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءهُمُ} “öz oğullarını tanıdıkları gibi”; yani kitaplarında yazılı olan şerefli vasıflarıyla onu (aleyhissalâtü vesselâm) tanırlar; tıpkı öz oğulları kendilerine karışık gelmediği gibi o da karışık gelmez. Kız çocuklarını da kapsayan bir lafız yerine oğulların zikredilmesi, kendilerine daha sevimli olmaları sebebiyle yanlarında kızlardan daha iyi tanınır olmalarındandır. Ömer'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre o, Abdullah b. Selâm'a (radıyallâhu anh) Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) sormuş, o da: «Ben onu öz oğlumdan daha iyi tanırım» demiştir. [Ömer]: «Nasıl olur?» deyince; «Çünkü onun peygamber olduğundan zerre kadar şüphem yoktur; çocuğuma gelince, belki de annesi hıyanet etmiştir» cevabını vermiş, bunun üzerine Ömer onun başını öpmüştür (radıyallâhu anhümâ).
{وَإِنَّ فَرِيقًا مّنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الحق وَهُمْ يَعْلَمُونَ} هم الذين كابروا وعاندوا الحقَّ والباقون هم الذين آمنوا منهم فإنهم يُظهرون الحقَّ ولا يكتُمونه وأما الجهلةُ منهم فليست لهم معرفةٌ بالكتاب ولا بما في تضاعيفه فما هم بصدد الإظهارِ ولا بصدد الكَتْم وإنما كفرُهم على وجه التقليد
{وَإِنَّ فَرِيقًا مّنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الحق وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “Bununla beraber onlardan bir grup, bile bile hakkı gizlemektedir”; bunlar hakkı inatla inkâr edip büyüklük taslayanlardır. Geriye kalanlar ise içlerinden iman edenlerdir; zira onlar hakkı açığa vururlar ve onu gizlemezler. İçlerindeki cahillere gelince, onların ne kitaptan ne de onun muhtevasından haberleri vardır; dolayısıyla onlar ne açıklama ne de gizleme durumundadırlar, onların küfrü sırf taklit yoluyladır.
{الحقُّ} بالرفع على أنه مبتدأ وقولُه تعالى
{الحقُّ} “Hak”; mübteda olarak merfûdur. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
{مِن رَبّكَ} خبرُه واللامُ للعهد والإشارةِ إلى ما عليه النبيِّ ﷺ أو إلى الحقِّ الذي يكتُمونه أو للجنس والمعنى أن الحقَّ ما ثبت أنَّه من اللَّهِ تعالى كالذي أنت عليه لاغيره كالذي عليه أهلُ الكتاب أو على أنَّه خبرُ مبتدأٍ محذوفٍ أيْ هُو الحقُّ وقولُه تعالى مِن رَبّكَ إما حالٌ أو خبرٌ بعد خبر وقرئ بالنَّصبِ على أنَّه بدلٌ من الأول أو مفعولٌ ليعلمون وفي التعرُّض لوصفِ الرُّبوبيَّةِ مع الإضافة إلى ضميره ﵇ من إظهار اللطفِ به ﵇ ما لا يخفى
{مِن رَبّكَ} “Rabbindendir”; onun haberidir. 'Lâm' (el-Hakk'taki elif-lâm) ahd içindir ve Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) üzerinde bulunduğu şeye yahut onların gizledikleri hakka işarettir ya da cins içindir. Mana şudur: Hak olan şey, Ehl-i Kitab'ın üzerinde bulunduğu gibi başkası değil, ancak senin üzerinde bulunduğun şey gibi Allah Teâlâ'dan olduğu sabit olan şeydir. Yahut mahzuf bir mübtedanın haberi olması takdiri üzeredir; yani «O, haktır» demektir. Allah Teâlâ'nın {مِن رَبّكَ} kavli ise ya hâldir ya da haberden sonra haberdir. [el-Hak lafzı], birinciden bedel veya 'ya'lemûn' fiilinin mef'ûlü olarak nasb ile de okunmuştur. Rubûbiyyet vasfının onun (aleyhisselâm) zamirine izafetle zikredilmesinde, ona (aleyhisselâm) gösterilen lütfun apaçık bir tezahürü vardır.
{فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الممترين} أي الشاكّين في كتمانهم الحقَّ عالمين به وقيل في أنه من ربك وليس المراد به نهى الرسول ﷺ عن الشك فيه لأنه غير متوقع
{فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الممترين} “Sakın şüpheye düşenlerden olma!”; yani onların bile bile hakkı gizlediklerinden şüphe edenlerden olma; [hakkın] Rabbinden olduğunda şüphe edenlerden olma şeklinde de açıklanmıştır. Bununla Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) bundan şüphe etmesinin nehyedilmesi kastedilmemiştir; zira bu ondan (aleyhisselâm) beklenmeyen
البقرة (١٥٠ - ١٤٨)
el-Bakara (148-150)
منه ﵇ وليس بقصد واختيار بل إما تحقيقُ الأمر وأنه بحيث لا يشك فيه ناظر أو أمرُ الأمةِ باكتساب المعارف المزيحة للشك على الوجه الأبلغ
ve kasıtlı ve iradî olarak sadır olması mümkün olmayan bir şeydir. Bilakis bu, ya meselenin hakikatini ve bakan hiçbir kimsenin onda şüpheye düşmeyeceği bir açıklıkta olduğunu ortaya koymaktır yahut en beliğ vecih üzere ümmete şüpheyi giderici marifetleri elde etmelerini emretmektir.
{وَلِكُلّ} أي ولكل أمةٍ من الأمم على أن التنوين عوضٌ من المضاف إليه
{وَلِكُلّ} “Herkesin”; yani ümmetlerden her bir ümmetin; tenvin muzâfun ileyhten ıvazdır (onun yerine gelmiştir).
{وِجْهَةٌ} أي قِبلة وقد قرئ كذلك أو لكل قومٍ من المسلمين جانبٌ من جوانب الكعبة
{وِجْهَةٌ} “bir yönü vardır”; yani bir kıblesi vardır, nitekim öyle de okunmuştur; yahut Müslümanlardan her bir topluluk için Kâbe'nin taraflarından bir taraf vardır.
{هُوَ مُوَلّيهَا} أحدُ المفعولين محذوفٌ أي موليها وجهَه أو الله موليها إياه وقرئ ولكلِّ وِجهةٍ بالإضافة والمعنى ولكلَ وجهةٌ الله مولِّيها أهلَها واللام مزيدة للتأكيد وجبر ضعف العامل وقرئ مولاها أي مولى تلك الجهةِ قد وَلِيهَا
{هُوَ مُوَلّيهَا} “o ona yönelir”; iki mef'ûlden biri hazfedilmiştir; yani «yüzünü ona çevirir» yahut «Allah onu oraya yöneltir». İzafetle «ve li-külli vichetin» şeklinde de okunmuştur; bu takdirde mana: «Her yönün, Allah'ın oraya yönelttiği bir ehli vardır» şeklinde olur; lâm tekit ve amilin zayıflığını telafi etmek için zâittir. «Mevlâhâ» şeklinde de okunmuştur ki; o yönün yönelenidir, ona yönelmiştir demektir.
{فَاسْتَبِقُوا الخَيْرَاتِ} أي تسابقوا إليها بنزع الجار كما في قوله ... ثنائي عليكم آلَ حربٍ ومنْ يمِل ... سواكم فإني مهتدٍ غيرُ مائلِ ... وهو أبلغَ من الأمر بالمسارعة لما فيه من الحث على إحراز قصَبِ السبْقِ والمرادُ بالخيرات جميعُ أنواعِها من أمر القِبلة وغيرِه مما يُنال به سعادةُ الدارين أو الفاضلاتُ من الجهات وهي المسامتة للكعبة
{فَاسْتَبِقُوا الخَيْرَاتِ} “Öyleyse hayırlarda yarışın”; şairin şu sözünde olduğu gibi harf-i cerrin hazfiyle «hayırlara doğru yarışın» demektir: «... Size övgüm vardır ey Harb ailesi; sizden başkasına kim meylederse etsin, ben dosdoğru yoldayım, sapmam ...» Bu [ifade], yarışta öne geçmeyi elde etmeye teşvik içermesi sebebiyle acele etme emrinden daha beliğdir. Hayırlardan kasıt, kıble meselesi ve her iki cihan saadetine kendisiyle ulaşılan diğer ameller gibi hayrın bütün türleridir; yahut yönlerin en faziletlileridir ki o da Kâbe'nin hizasında olmaktır.
{أين ما تَكُونُواْ يَأْتِ بِكُمُ الله جَمِيعًا} أي في أيّ موضعٍ تكونوا من موافِقٍ أو مخالفٍ مجتمعِ الأجزاء أو متفرقِها يحشُرُكم الله تعالى إلى المَحْشَر للجزاء أو أينما تكونوا من أعماق الأرضِ وقُلل الجبال يقبضُ أرواحَكم أو أينما تكونوا من الجهات المختلفةِ المتقابلةِ يجعلُ صلواتِكم كأنها صلاةٌ إلى جهة واحدة
{أين ما تَكُونُواْ يَأْتِ بِكُمُ الله جَمِيعًا} “Nerede olursanız olun, Allah hepinizi bir araya getirir”; yani ister muvafık ister muhalif, ister parçaları bir arada ister dağınık olun, hangi mekânda bulunursanız bulunun, Allah Teâlâ ceza/mükâfat için hepinizi mahşere toplar; yahut yerin derinliklerinde ve dağların zirvelerinde nerede olursanız olun ruhlarınızı kabzeder; yahut farklı ve karşıt yönlerde nerede olursanız olun namazlarınızı tek bir yöne kılınmış namaz gibi kılar.
{إِنَّ الله على كُلّ شَيْء قَدِيرٌ} فيقدِر على الإماتة والإحياء والجمعِ فهو تعليل للحكم السابق
{إِنَّ الله على كُلّ شَيْء قَدِيرٌ} “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir”; dolayısıyla öldürmeye, diriltmeye ve toplamaya güç yetirir; bu sebeple önceki hükmün gerekçesidir (illetidir).
{وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ} تأكيدٌ التحويل وتصريحٌ بعدم تفاوت الأمرِ في حالتي السفر والحضَر ومنْ متعلقة بقوله تعالى
{وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ} “Nereden yola çıkarsan çık”; kıblenin çevrilmesini tekit etmekte ve sefer ile hazar (yolculuk ve ikamet) durumlarında hükmün değişmediğini açıkça bildirmektedir. 'Min' (مِنْ) harfi, Allah Teâlâ'nın şu kavline taalluk etmektedir:
{فَوَلّ} أو بمحذوفٍ عُطف هو عليه أي من أي مكان خرجت إليه للسفر فولِّ
{فَوَلّ} “yüzünü çevir”; yahut kendisine matuf olduğu mahzuf bir fiile müteallıktır; yani: «Yolculuk için hangi mekâna çıkarsan çık, yüzünü çevir» demektir.