Binûn

Bakara — 13. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{وَجْهَكَ} عند صلاتك

{وَجْهَكَ} “yüzünü”; namazın esnasında.

{شَطْرَ المسجد الحرام} أو افعلْ ما أُمرت بِه من أي مكانٍ خرجت إليه فول الخ

{شَطْرَ المسجد الحرام} “Mescid-i Haram tarafına”; yahut [mana şöyledir]: «Nereye çıkarsan çık, emrolunduğun şeyi yap ve [yüzünü] çevir...» ilah.

{وَأَنَّهُ} أي هذا الأمرَ

{وَأَنَّهُ} “Ve şüphesiz o”; yani bu emir,

{لَلْحَقُّ مِن رَّبّكَ} أي الثابتُ الموافق للحِكمة

{لَلْحَقُّ مِن رَّبّكَ} “Rabbinden [gelen] bir haktır”; yani hikmete uygun, sabit [bir gerçek]tir.

{وَمَا الله بغافل عَمَّا تَعْمَلُونَ} فيجازيكم بذلك أحسنَ جزاءٍ فهو وعدٌ للمؤمنين وقرئ يعملون على صيغة الغيبة فهو وعيد للكافرين

{وَمَا الله بغافل عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir”; dolayısıyla size bununla en güzel mükâfatı verir; bu [ifade], müminler için bir vaattir. Gaip sığasıyla «ya'melûn» (yapıyorlar) şeklinde de okunmuştur ki bu takdirde kâfirler için bir tehdittir.

{وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ} إليه في أسفارك ومغازيك من المنازل القريبةِ والبعيدةِ

{وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ} “Nereden yola çıkarsan çık”; seferlerinde ve gazalarında, yakın ve uzak konak yerlerinden nereye çıkarsan çık,

{فَوَلّ وَجْهَكَ شَطْرَ المسجد الحرام} الكلامُ فيه كما مرَّ آنفا

{فَوَلّ وَجْهَكَ شَطْرَ المسجد الحرام} “yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir”; buna dair açıklama az önce geçtiği gibidir.

{وحيث ما كُنتُمْ} من أقطار الأرضِ مقيمين أو مسافرين حسبما يعرب عنه إيثار

{وحيث ما كُنتُمْ} “ve nerede olursanız olun”; yeryüzünün hangi köşesinde mukim veya seferi olursanız olun; nitekim [şunun] tercih edilmiş olması bunu ifade etmektedir:

البقرة (١٥١)

Bakara (151)

كنتم على خرجتم فإن الخطابَ عامٌ لكافة المؤمنين المنتشرين في الآفاق من الحاضرين والمسافرين فلو قيل وحيثما خرجتم لما تناول الخطابُ المقيمين في الأماكن المختلفة من حيث إقامتُهم فيها

«harectüm» (çıktınız) yerine «küntüm» (oldunuz/bulundunuz) [lafzının tercih edilmesi]; zira hitap, mukim ve seferi olarak ufuklara yayılmış bütün müminlere şamildir. Şayet «ve haysümâ harectüm» (nereden çıkarsanız) denilseydi, hitap farklı mekânlarda mukim olanları ikametleri cihetiyle kapsamazdı.

{فَوَلُّواْ وُجُوهَكُمْ} من مَحالِّكم

{فَوَلُّواْ وُجُوهَكُمْ} “yüzlerinizi çevirin”; bulunduğunuz mekânlardan,

{شَطْرَهُ} والتكريرُ لما أن القِبلةَ لها شأنٌ خطير والنسخُ من مظانِّ الشبهةِ والفتنة فبالحَريِّ أن يؤكد أمرها مرة غب أخرى مع أنه قد ذُكر في كل مرة حِكمةٌ مستقلة

{شَطْرَهُ} “onun tarafına”; tekrar ise kıblenin büyük bir öneme sahip olması ve neshin şüphe ve fitne mahalli olmasından dolayıdır. Dolayısıyla her defasında bağımsız bir hikmet zikredilmekle beraber, onun hükmünün tekrar tekrar tekit edilmesi pek yerindedir.

{لِئَلَاّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ} متعلقٌ بقوله تعالى فَوَلُّواْ وقيل بمحذوفٍ يدلُّ عليه الكلام كأنه قيل فعلنا ذلك لئلا الخ والمعنى أن التوليةَ عن الصخرة تدفع احتجاجَ اليهود بأن المنعوتَ في التوراة من أوصافه أنه يحوِّلُ إلى الكعبة واحتجاجُ المشركين بأنه يدَّعي ملة إبراهيم يخالف قِبلتَه

{لِئَلَاّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ} “tâ ki insanların size karşı bir delili olmasın”; Allah Teâlâ'nın {فَوَلُّواْ} [kavline] müteallıktır; kelamın delalet ettiği mahzuf bir fiile müteallık olduğu da söylenmiştir; sanki: «İnsanların... olmasın diye böyle yaptık» denilmiş gibidir. Mana şudur: Sahre'den [Kâbe'ye] yönelmek, hem Yahudilerin «Tevrat'ta vasfedilen [peygamberin] niteliklerinden biri de Kâbe'ye yöneleceğidir» şeklindeki delil getirmelerini hem de müşriklerin «İbrahim'in dininde olduğunu iddia ediyor ama onun kıblesine muhalefet ediyor» şeklindeki delil getirmelerini defeder.

{إِلَاّ الذين ظَلَمُواْ مِنْهُمْ} وهم أهلُ مكةَ أي لئلا يكونَ لأحد من الناس حجةٌ إلا المعاندين منهم الذين يقولون ما تحوَّلَ إلى الكعبة إلا مَيْلاً إلى دين قومِه وحباً لبلده أو بَدا لَهُ فرجَع إلى قِبلةِ آبائِه ويوشك أن يرجع إلى دينهم وتسمية هذه الكلمة الشنعاء حجة مع انها أفحش الأباطيل من قبيل ما في قوله تعالى حجتهم داحضة حيث كانوا يسوقونها مساق الحجة وقيل الحجة بمعنى مطلق الاحتجاج وقيل الاستثناء للمبالغة في نفى الحجة رأسا كالذي في قولهِ ... ولا عيبَ فيهم غيرَ أن سيوفَهم ... بهن فُلولٌ من قراع الكتائبِ ...

{إِلَاّ الذين ظَلَمُواْ مِنْهُمْ} “onlardan zulmedenler müstesna”; onlar da Mekke ehlidir. Yani insanlardan hiç kimsenin bir delili olmasın; ancak onlardan inatçı olanlar müstesna. Onlar: «Kâbe'ye ancak kavminin dinine meylederek ve memleketini sevdiği için döndü» yahut «Fikri değişti de atalarının kıblesine döndü, yakında onların dinine de dönmesi beklenir» derler. Bu çirkin sözün -en fahiş batıllardan olmasına rağmen- hüccet (delil) olarak isimlendirilmesi, Allah Teâlâ'nın {حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ} “onların delilleri boştur” kavlinde olduğu gibidir; zira onlar bunu hüccet yerine koyuyorlardı. Hüccetin mutlak itiraz/delil getirme manasında olduğu da söylenmiştir. İstisnanın, hücceti kökten nefyetmede mübalağa için olduğu da söylenmiştir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi: «... Onlarda hiçbir ayıp yoktur; tek kusurları, kılıçlarında ordularla çarpışmaktan gedikler bulunmasıdır ...»

ضرورة أن لا حجة للظالم وقرئ ألا الذين بحرف التنبيه على أنه استئناف

Zira zalimin hiçbir hücceti olamayacağı açıktır. Tenbih harfiyle «Elâ ellezîne» (أَلا الَّذِينَ) şeklinde, istinaf (yeni bir başlangıç) olarak da okunmuştur.

{فلا تخشوهم} فإن مطاعنهم لاتضركم شيئا

{فلا تخشوهم} “Artık onlardan korkmayın”; zira onların taanları ve kınamaları size hiçbir zarar veremez.

{واخشوني} فلا تخالفوا أمرى

{واخشوني} “Benden korkun”; dolayısıyla emrime muhalefet etmeyin.

{ولأتم نعمتي عليكم ولعلكم تهتدون} علة لمحذوف يدل عليه النظم الكريم أي وأمرتكم بما مر لإتمام النعمة عليكم لما أنه نعمة جليلة ولإرادتي اهتدائكم لما أنه صراط مستقيم مؤد إلى سعادةِ الدَّارينِ كما أشير إليه في قولِه ﷿ يَهْدِى مَن يَشَاء إلى صراط مستقيم وفي التعبير عن الإرادة بكلمة لعل الموضوعة للترجي على طريقة الاستعارةِ التبعية من الدلالةِ عَلى كمالِ العناية بالهداية مالا يخفى أو عطفٌ على علة مقدرةٍ أي واخشوني لأحفظكم عنهم واتم الخ أو عَلى قولِه تعالَى لئلا يكون وتوسط قوله تعالى فلا تخشوهم الخ بينهما للمسارعة الى التسلية والتثبيت وفي الخبر تمام النعمة دخول الجنة وعَنْ عليَ ﵁ تمام النعمة الموت على الاسلام

{ولأتم نعمتي عليكم ولعلكم تهتدون} “ve size olan nimetimi tamamlayayım, umulur ki doğru yolu bulursunuz”; Kur'an'ın yüce nazmının delalet ettiği mahzuf bir fiilin illetidir (gerekçesidir). Yani: «Geçen hususları, yüce bir nimet olması sebebiyle üzerinizdeki nimeti tamamlamak için ve iki cihan saadetine ulaştıran dosdoğru bir yol olması sebebiyle doğru yolu bulmanızı murat ettiğim için size emrettim»; nitekim bu hususa Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın {يَهْدِي مَن يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ} “dilediğini dosdoğru yola iletir” kavlinde işaret edilmiştir. İradeyi ifade etmek için teraccî (umut) için konulmuş olan «lealle» (لَعَلَّ) kelimesinin istiare-i tebeiyye yoluyla kullanılmasında hidayete yönelik tam bir ihtimamın gösterilmek istendiği aşikârdır. Yahut mukadder bir illete matuftur; yani: «Sizi onlardan korumam ve [nimetimi] tamamlamam için benden korkun...» ilah. Yahut Allah Teâlâ'nın {لِئَلَاّ يَكُونَ} kavline matuftur; {فَلَا تَخْشَوْهُمْ} ilah kavlinin araya girmesi ise teselliye ve sebat vermeye acele etmek içindir. Haberde [şöyle buyrulmuştur]: «Nimetin tamamlanması, cennete girmektir.» Hz. Ali'den radıyallâhu anh [şöyle rivayet edilmiştir]: «Nimetin tamamlanması, İslam üzere ölmektir.»

{كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولاً مّنْكُمْ} متصلٌ بما قبله والظرفُ الأول متعلقٌ بالفعل قُدِّم على مفعوله الصريحِ لما في صفاته من الطول والظرفُ الثاني متعلقٌ بمُضمرٍ وقع صفةً لرسولاً مبينةً لتمام النعمةِ أي ولأتمَّ نعمتي عليكم في أمر القِبلة أو في الآخرة إتماماً كائناً كإتمامي لها بإرسال رسولٍ كائنٍ منكم فإن إرسالَ الرسول لاسيما المجانسُ لهم نعمةٌ لا يكافئُها نعمة قطُّ وقيل متصلٌ بما بعده أي كما ذُكِّرْتم بالإرسال فاذكروني الخ وإيثارُ صيغةِ المتكلم مع الغير بعد التوحيد فيما قبله افتنانٌ وجَرَيانٌ على سَنن الكبرياء

{كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولاً مّنْكُمْ} “Nitekim içinizden size bir elçi gönderdik”; öncesine bağlıdır. Birinci zarf fiile müteallıktır, sıfatlarının uzunluğundan ötürü sarih mef'ûlünün önüne geçirilmiştir. İkinci zarf ise nimetin tamamlanmasını açıklayan ve «resûlen» (رسولاً) kelimesine sıfat olan muzmer bir kelimeye müteallıktır. Yani: «Kıble hususunda yahut ahirette üzerinizdeki nimetimi, içinizden olan bir elçi göndermek suretiyle tamamladığım gibi tamamlayayım»; zira bir elçi göndermek -bilhassa kendi cinslerinden olması- asla hiçbir nimetin denk olamayacağı bir nimettir. Sonrasına bağlı olduğu da söylenmiştir; yani: «Elçi gönderilmesiyle hatırlandığınız gibi siz de beni anın...» ilah. Öncesindeki teklik (mütekellim-i vahde) sığasından sonra mütekellim ma'al-gayr (çoğul) sığasının tercih edilmesi, bir sanat (iftinân) ve kibriyâ üslubuna uygun bir akıştır.

{يَتْلُو عليكم آياتنا} صفة ثانيةٌ لرسول كاشفةٌ لكمال النعمة

{يَتْلُو عليكم آياتنا} “size ayetlerimizi okuyan”; nimetin kemalini ortaya koyan, «resûl»ün ikinci sıfatıdır.

{وَيُزَكِيكُمْ} عطفٌ على يتلو أي يحمِلُكم على ما تصيرون به أزكياءَ

{وَيُزَكِيكُمْ} “ve sizi arındıran”; {يَتْلُو} [kavline] matuftur; yani sizi kendisiyle tertemiz/arî olacağınız şeylere sevk eden [demektir].

{وَيُعَلّمُكُمُ الكتاب والحكمة} صفةٌ أُخْرَى مترتبةٌ في الوجودِ عَلَى التِّلاوةِ وإنَّما وَسَّطَ بينَهُما التزكية التي

{وَيُعَلّمُكُمُ الكتاب والحكمة} “ve size Kitab'ı ve hikmeti öğreten”; vücutta (gerçekleşmede) tilavete terettüp eden başka bir sıfattır. Bu ikisi arasına tezkiyeyi koyması ise, o tezkiye ki:

البقرة (١٥٤ - ١٥٢)

Bakara (152-154)

هيَ عبارةٌ عنْ تكميلِ النفسِ بحسَبِ القوةِ العمليةِ وتهذيبِهَا المتفرعِ عَلَى تكميلِهَا بحسبِ القوةِ النظريةِ الحاصلِ بالتعليمِ المترتبِ على التلاوةِ للإيذانِ بأنَّ كلاً منَ الأمورِ المترتبةِ نعمةٌ جليلةٌ على حيالِهَا مستوجبةٌ للشكرِ فَلَو رُوعِي ترتيبَ الوجودِ كما في قوله تعالى وابعث فِيهِمْ رَسُولاً مّنْهُمْ يتلو عَلَيْهِمْ آياتك وَيُعَلّمُهُمُ الكتاب والحكمة وَيُزَكّيهِمْ إِنَّكَ أَنتَ العزيز الحكيم لتبادَر إلى الفهمِ كونُ الكلِّ نعمةً واحدةً كمَا مر نظيرُه في قصة البقرةِ وهُوَ السرُّ في التعبيرِ عن القرآنِ تارةً بالآياتِ وَأُخْرَى بالكتابِ والحِكمة رمزاً إلى أنَّه باعتبارِ كلِّ عنوانٍ نعمةٌ عَلى حدةٍ ولا يقدحُ فيهِ شمولُ الحكمةِ لِمَا في تضاعيف الأحاديثِ الشريفةِ من الشرائع وقولُه ﷿

nefsin ameli kuvvet bakımından olgunlaştırılması ve tilavete terettüp eden talimle hâsıl olan nazari kuvvet bakımından kemale ermesinden doğan tezkiyesidir; [araya konması], bu birbiri ardınca gelen hususların her birinin başlı başına şükrü gerektiren yüce bir nimet olduğunu bildirmek içindir. Şayet Allah Teâlâ'nın {وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِّنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنتَ العَزِيزُ الحَكِيمُ} kavlinde olduğu gibi vücut (oluş) sırası gözetilseydi, Bakara kıssasında benzeri geçtiği üzere hepsinin tek bir nimet olduğu zihne gelirdi. Kur'an'dan bazen ayetler, bazen de Kitap ve Hikmet diye bahsedilmesinin sırrı da budur; bu, her bir unvan itibarıyla başlı başına bir nimet olduğuna işarettir. Hikmetin, hadis-i şeriflerin muhtevasındaki şeriatleri de kapsaması buna halel getirmez. Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın şu kavli:

{وَيُعَلّمُكُم مَّا لَمْ تَكُونُواْ تَعْلَمُونَ} صريحٌ في ذلك فإن الموصولَ مع كونه عبارةً عن الكتاب والحِكمة قطعاً قد عُطف تعليمُه على تعليمهما وما ذلك إلا لتفصيل فنونِ النعم في مقامٍ يقتضيه كما في قوله تعالى وَنَجَّيْنَاهُمْ مّنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ عقيب قولِه تعالى نَجَّيْنَا هُوداً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مّنَّا والمراد بعدم علمِهم أنه ليس من شأنهم أن يعلموه بالفكر والنظر وغيرِ ذلك من طرق العلم لانحصار الطريقِ في الوحي

{وَيُعَلّمُكُم مَّا لَمْ تَكُونُواْ تَعْلَمُونَ} “ve size bilmediklerinizi öğreten [bir elçi]”; bu hususta sarihtir. Zira mevsûl (mâ), kesinlikle Kitap ve Hikmet'ten ibaret olmakla birlikte, onun öğretilmesi bu ikisinin öğretilmesine matuf kılınmıştır. Bu ise ancak bunu gerektiren bir makamda nimet çeşitlerini tafsil etmek içindir; nitekim Allah Teâlâ'nın {نَجَّيْنَا هُودًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِّنَّا} kavminin akabinde gelen {وَنَجَّيْنَاهُم مِّنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ} kavlinde olduğu gibidir. Onların bilmemelerinden kasıt; yol vahye münhasır olduğu için, onu tefekkür, nazar ve ilim yollarından başka bir yolla bilmelerinin mümkün olmamasıdır.

{فاذكرونى} الفاءُ للدلالة على ترتب الأمرِ على ما قبله من موجباته أي فاذكروني بالطاعة

{فاذكرونى} “Öyleyse beni anın”; fâ (فَـ) harfi, emrin öncesindeki gerekçelerine terettüp ettiğini göstermektedir; yani: «Beni itaatle anın» [demektir].

{أَذْكُرْكُمْ} بالثواب وهو تحريضٌ على الذكر مع الإشعار بما يوجبُه

{أَذْكُرْكُمْ} “ki ben de sizi anayım”; sevap ile [anayım]. Bu, gerektirdiği şeyi hissettirmekle birlikte zikre teşviktir.

{واشكروا لِي} ما أنعمتُ به عليكم من النعم

{واشكروا لِي} “ve bana şükredin”; size ihsan ettiğim nimetlere karşılık.

{وَلَا تَكْفُرُونِ} بجَحدها وعِصيان ما أمرتُكم به

{وَلَا تَكْفُرُونِ} “bana nankörlük etmeyin”; [nimetleri] inkâr ederek ve size emrettiğim hususlarda isyan ederek.

{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ} وصفَهم بالإيمان إثرَ تعدادِ ما يوجبه ويقتضيه تنشيطاً لهم وحثاً على مراعاة ما يعقُبه من الأمر

{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ} “Ey iman edenler!”; onları gayrete getirmek ve ardından gelen emri gözetmeye teşvik etmek amacıyla, imanı gerektiren hususları saymanın hemen akabinde onları iman ile vasfetmiştir.

{استعينوا} في كل ما تأتون وما تذرون

{استعينوا} “yardım isteyin”; yaptığınız ve terk ettiğiniz her şeyde.

{بالصبر} على الأمور الشاقةِ على النفس التي من جملتها معاداةُ الكَفَرة ومقابلتُهم المؤديةُ إلى مقاتلتهم

{بالصبر} “sabırla”; nefse ağır gelen hususlara [sabretmekle ki], kâfirlere düşmanlık etmek ve onlarla savaşmaya götüren şekilde karşı karşıya gelmek de bu kabildendir.

{والصلاة} التي هي أمُّ العبادات ومِعراجُ المؤمنين ومناجاةُ ربِّ العالمين

{والصلاة} “ve namazla”; ki ibadetlerin anası, müminlerin miracı ve Âlemlerin Rabbi ile münacattır.

{إِنَّ الله مَعَ الصابرين} تعليل للأمر بالاستعانة بالصبر خاصة لما أنه المحتاجُ إلى التعليل وأما الصلاةُ فحيث كانت عند المؤمنين اجل المطالب كما ينبئ عنه قولُه ﵇ وجُعلت قُرةُ عيني في الصلاة لم يفتقر الأمرُ بالاستعانة بها إلى التعليل ومعنى المعية الولايةُ الدائمةُ المستتبِعة للنُصرة وإجابةِ الدعوة ودخول مع على الصابرين لما أنهم المباشِرون للصبر حقيقةً فهم متبوعون من تلك الحيثية

{إِنَّ الله مَعَ الصابرين} “Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir”; gerekçelendirilmeye muhtaç olan o olduğu için, bilhassa sabırla yardım isteme emrinin illetidir (gerekçesidir). Namaza gelince; Peygamber'in aleyhisselâm «Gözümün nuru namazda kılındı» kavlinin haber verdiği üzere müminler katında en yüce gaye olduğu için, onunla yardım isteme emri gerekçelendirilmeye muhtaç olmamıştır. Beraberliğin (maiyyet) manası; yardım ve duanın kabulünü netice veren sürekli dostluk ve himayedir. 'Ma'a' (مَعَ) edatının sabredenlerin üzerine dahil olması, sabrı bizzat ve hakikaten onların icra etmesi sebebiyledir; dolayısıyla onlar bu cihetten tâbi olunanlardır.

{وَلَا تَقُولُواْ} عطف على استعينوا الخ مَسوقٌ لبيان ان لا غائلة للمأمور به وأن الشهادةُ التي ربما يؤدي إليها الصبرُ حياةٌ أبدية

{وَلَا تَقُولُواْ} “Ve demeyin”; {اسْتَعِينُوا} ilah kavline matuftur; emrolunan şeyde hiçbir felaket/zarar olmadığını ve sabrın kendisiyle sonuçlanabileceği şehadetin ebedî bir hayat olduğunu beyan etmek için sevk edilmiştir.

{لِمَن يُقْتَلُ فِى سَبيلِ الله أَمْوَاتٌ} أي هم أموات

{لِمَن يُقْتَلُ فِى سَبيلِ الله أَمْوَاتٌ} “Allah yolunda öldürülenler için: «Ölülerdir»”; yani: «Onlar ölülerdir» [demeyin].

{بَلْ أَحْيَاء} أي بل هم أحياءٌ

{بَلْ أَحْيَاء} “Hayır, [onlar] diridirler”; yani: «Bilakis onlar diridirler».

{وَلَكِن لَاّ تَشْعُرُونَ} بحياتهم وفية رمزٌ إلى أنها ليست مما يُشعِر به بالمشاعر الظاهرةِ من الحياة الجُسمانية وإنما هي أمرٌ روحاني لا يُدرَكُ بالعقل بل بالوحي وعنِ الحسنِ ﵀ أن الشهداءَ أحياءٌ عند الله تُعرَضُ أرزاقُهم على أرواحِهم فيصلُ إليهم الرَّوْحُ والفَرَحُ كما تُعرض النارُ على آل فِرعونَ غدُوّاً وعشياً فيصلُ إليهم الألمُ والوجَع قلت رأيت في المنام سنة

{وَلَكِن لَاّ تَشْعُرُونَ} “fakat siz farkında değilsiniz”; onların hayatının farkında değilsiniz. Bunda, bu hayatın cismani hayattan zahiri duyularla hissedilen türden olmadığına, bilakis akılla değil ancak vahiyle idrak edilen ruhani bir durum olduğuna bir işaret vardır. Hasan'dan [el-Basrî] rahimehullâh [rivayet edildiğine göre]: «Şehitler Allah katında diridirler; rızıkları ruhlarına arz olunur da onlara ferahlık ve sevinç ulaşır; tıpkı Firavun ailesine sabah akşam ateşin arz olunup onlara elem ve acının ulaşması gibi.» Derim ki: [Hicri] sene...

البقرة (١٥٧ - ١٥٥)

Bakara (155-157)

تسعٍ وثلاثين وتسعمائة أني أزور قبورَ شهداءِ أُحدٍ رضي الله تعالى عنهم اجمعين وانا أتلوا هذه الآيةَ وما في سورة آلِ عمرانَ وأردّدهما متفكراً في أمرهم وفي نفسي أن حياتَهم روحانية لا جسمانية فبينما أنا على ذلك إذ رأيتُ شاباً منهم قاعداً في قبره تامَّ الجسدِ كامِلَ الخِلْقة في أحسنُ ما يكونُ من الهيئة والمنظر ليس عليه شيءٌ من اللباس قد بدا منه ما فوق السُرةِ والباقي في القبر خلا أني أعلم يقيناً أن ذلك أيضاً كما ظهر وإنما لا يظهر لكونه عورةً فنظرت إلى وجهه فرأيته ينظُر إلي مبتسما كأنه ينبِّهُني على أن الأمر بخلاف رأيي فسُبحان من عَلَتْ كلمتُه وجلّت حِكمتُه وقيل الآية نزلت في شهداءِ بدرٍ وكانوا اربعة عشر وفيهَا دلالةً على أنَّ الأرواحَ جواهرُ قائمةٌ بأنفسها مغايرةٌ لما يُحَسُّ به من البدن تبقى بعد الموت دراكة وعليه جمهورُ الصحابة والتابعين رضوانُ الله تعالَى عليهم اجمعين وبه نطقت الآيات والسنن وعلى هذا فتخصيصُ الشهداء بذلك لما يستدعيه مقامُ التحريض على مباشرة مباديَ الشهادةِ ولاختصاصهم بمزيد القُرب من الله عز وعلا

dokuz yüz otuz dokuz senesinde rüyamda Uhud şehitlerinin -Allah Teâlâ hepsinden razı olsun- kabirlerini ziyaret ettiğimi, bu ayeti ve Âl-i İmrân suresindeki ayeti okuyup onların durumunu tefekkür ederek tekrarladığımı ve içimden onların hayatının cismani değil ruhani olduğunu geçirdiğimi gördüm. Ben bu haldeyken birden onlardan bir gencin kabrinde oturmakta olduğunu gördüm; bedeni tastamam, yaratılışı eksiksiz, kılık ve görünüş bakımından en güzel haldeydi, üzerinde hiçbir elbise yoktu, göbeğinin üst kısmı görünüyordu, geri kalanı ise kabirdeydi; şu kadar var ki oranın da görünen kısım gibi olduğunu kesin olarak biliyordum, sadece avret olduğu için görünmüyordu. Yüzüne baktım, bana tebessüm ederek baktığını gördüm; sanki bana durumun benim düşündüğüm gibi olmadığını ihtar ediyordu. Kelimesi yüce, hikmeti ulu olan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir. Ayetin Bedir şehitleri hakkında indiği de söylenmiştir; onlar on dört kişi idiler. Bu ayette, ruhların bedenle hissedilen şeyden farklı, kendi başına kaim, ölümden sonra idrak sahibi olarak baki kalan cevherler olduğuna delalet vardır. Sahabe ve tâbiînin -Allah Teâlâ hepsinden razı olsun- cumhurunun görüşü de budur; ayetler ve sünnetler de bunu açıkça ifade etmiştir. Buna göre şehitlerin buna tahsis edilmesi, şehadetin başlangıç adımlarına girişmeye teşvik makamının bunu gerektirmesi ve onların Azîz ve Yüce olan Allah'a daha fazla yakınlığa mazhar olmaları sebebiyledir.

{وَلَنَبْلُوَنَّكُم} لنُصيبنَّكم إصابةَ من يختبرُ أحوالَكم أتصبرون على البلاء وتستسلمون للقضاء

{وَلَنَبْلُوَنَّكُم} “Andolsun sizi imtihan edeceğiz”; belaya sabredip kazaya teslim olacak mısınız diye durumlarınızı imtihan eden birinin isabet ettirmesi gibi mutlaka size isabet ettireceğiz,

{بِشَيْء مّنَ الخوف والجوع} أي بقليلٍ من ذلك فإن ما وقاهم عنه أكثرُ بالنسبة إلى ما أصابهم بألف مرة وكذا ما يصيبُ به معانديهم وإنما أَخبرَ به قبل الوقوعِ ليُوطِّنوا عليه نفوسَهم ويزدادَ يقينُهم عند مشاهدتهم له حسبما أَخبرَ به وليعلموا أنه شيءٌ يسير له عاقبةٌ حميدة

{بِشَيْء مّنَ الخوف والجوع} “korku ve açlıktan bir şeyle (birazıyla)”; yani bunlardan az bir şeyle. Zira onları koruduğu şeyler, kendilerine isabet edenlere nispetle bin kat fazladır; aynı şekilde inatçı düşmanlarına isabet ettirdiği şeyler de böyledir. Vuku bulmadan önce bunu haber vermesi ise; nefislerini buna alıştırsınlar, haber verildiği şekilde onu müşahede ettiklerinde yakînleri artsın ve bunun güzel bir akıbete sahip az bir şey olduğunu bilsinler diyedir.

{وَنَقْصٍ مّنَ الاموال والانفس والثمرات} عطفٌ على شيءٍ وقيل على الخوف وعن الشافعي ﵀ الخوفُ خوفُ الله والجوعُ صومُ رمضانَ ونقصٌ من الأموال الزكاةُ والصدقاتُ ومن الأنفس الأمراضُ ومن الثمرات موتُ الأولاد وعن النبيِّ ﷺ إذا مات ولدُ العبد قال الله تعالى للملائكة أقبضتم روح ولد عبدي فيقولون نعم فيقول ﷿ أقبضتم ثمرةَ قلبِه فيقولون نعم فيقول الله تعالى ماذا قال عبدي فيقولون حمِدَك واسترجَع فيقول الله عز وعلا ابنُوا لعبدي بيتاً في الجنة وسمُّوه بيتَ الحمد

{وَنَقْصٍ مّنَ الاموال والانفس والثمرات} “ve mallardan, canlardan ve ürünlerden eksiltmekle”; «şey'in» (شَيْءٍ) kelimesine matuftur, «el-havf»a (الْخَوْفِ) matuf olduğu da söylenmiştir. Şâfiî'den rahimehullâh [nakledildiğine göre]: Korku, Allah korkusudur; açlık, Ramazan orucudur; mallardan eksilme, zekât ve sadakalardır; canlardan [eksilme], hastalıklardır; ürünlerden [eksilme] ise çocukların vefatıdır. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem [şöyle rivayet edilmiştir]: «Kulun çocuğu öldüğünde Allah Teâlâ meleklere: 'Kulumun çocuğunun ruhunu kabzettiniz mi?' buyurur. Onlar: 'Evet' derler. Azîz ve Celîl olan [Allah]: 'Onun gönül meyvesini mi kopardınız?' buyurur. Onlar: 'Evet' derler. Allah Teâlâ: 'Kulum ne dedi?' buyurur. Onlar: 'Sana hamdetti ve istircada bulundu (innâ lillâh... dedi)' derler. Bunun üzerine Azîz ve Yüce olan Allah: 'Kulum için cennette bir ev bina edin ve adını Hamd Evi koyun' buyurur.»

{وَبَشّرِ الصابرين}

{وَبَشّرِ الصابرين} “Sabredenleri müjdele!”

{الذين إِذَا أصابتهم مُّصِيبَةٌ قَالُواْ إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجعون} الخطابُ للرسول ﷺ أو لكلِّ مَنْ يتأتَّى منْهُ البِشارة والمصيبةُ ما يصيب الإنسانَ من مكروه لقوله ﵇ كلُّ شيءٍ يؤذي المؤمنَ فهو له مصيبةٌ وليس الصبرُ هو الاسترجاعُ باللسان بل بالقلب بأن يَتصوَّرَ ما خُلق له وأنه راجِعٌ إلى ربه ويتذكرَ نِعمَ الله تعالى عليه ويرى أن ما أبقى عليه اضعاف ما استرده منه فيهونُ ذلك على نفسه ويستسلم والمبشَّرُ به محذوفٌ دلَّ عليه ما بعده

{الذين إِذَا أصابتهم مُّصِيبَةٌ قَالُواْ إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجعون} “Onlar ki, kendilerine bir musibet isabet ettiği zaman: «Biz şüphesiz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz» derler”; hitap Resûlullah'adır sallallâhu aleyhi ve sellem yahut kendisinden müjdeleme sadır olabilecek herkese hitaptır. Musibet, Peygamber'in aleyhisselâm «Mümine eziyet veren her şey onun için bir musibettir» kavlinden ötürü, insana isabet eden hoşa gitmeyen her şeydir. Sabır ise sadece dille istircada bulunmak (innâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn demek) değil, kalple olmalıdır; şöyle ki: Kul ne için yaratıldığını ve Rabbine döneceğini tasavvur etmeli, Allah Teâlâ'nın üzerindeki nimetlerini hatırlamalı, kendisinde bıraktığı şeylerin geri aldıklarından katbekat fazla olduğunu görmelidir; böylece bu durum nefsine hafif gelir ve teslim olur. Kendisiyle müjdelenen şey ise mahzuftur, akabindeki ifade ona delalet etmektedir.

{أولئك} إشارة إلى الصابرين باعتبار اتصافهم بما ذُكِرَ من النعوتِ ومعنى البعد فيه للإيذان بعلوِّ رُتبتِهم

{أولئك} “İşte onlar”; zikredilen niteliklerle vasıflanmaları itibarıyla sabredenlere işarettir. Bundaki uzaklık (ism-i işaretin uzaktakiler için olması) manası, onların mertebelerinin yüceliğini bildirmek içindir.

{عَلَيْهِمْ صلوات مّن رَّبْهِمْ وَرَحْمَةٌ}

{عَلَيْهِمْ صلوات مّن رَّبْهِمْ وَرَحْمَةٌ} “Rablerinden bağışlanmalar ve bir rahmet onların üzerinedir”;

الصلاةُ من الله سبحانه المغفرةُ والرأفةُ وجمعُها للتنبيه على كثرتها وتنوُّعِها والجمعُ بينهما وبين الرحمةِ للمبالغةِ كما في قولِهِ تعالى رَأْفَةً ورحمة رءوف رَّحِيمٌ والتنوين فيهما للتفخيم والتعرضُ لعنوانِ الربوبيةِ مع الإضافة إلى ضميرهم لإظهارِ مزيدِ العناية بهم أي أولئك الموصوفون بما ذكر من النعوت الجليلةِ عليهم فنونُ الرأفةِ الفائضةِ من مالك أمورِهم ومبلِّغِهم إلى كمالاتهم اللائقةِ بهم وعن النبيِّ ﷺ من استرجعَ عند المصيبةِ جَبر الله مصيبَته وأحسن عُقباه وجعل له خَلَفاً صالحاً يرضاه

Allah Sübhânehu'dan salât; mağfiret ve şefkattir. Çoğul getirilmesi, çokluğuna ve çeşitliliğine dikkat çekmek içindir. Salât ile rahmetin bir arada zikredilmesi ise Allah Teâlâ'nın {رَأْفَةً وَرَحْمَةً} ve {رَءُوفٌ رَّحِيمٌ} kavillerinde olduğu gibi mübalağa içindir. İkisindeki tenvin tazim (büyüklük bildirme) içindir. Onların zamirine izafetle rubûbiyet unvanının zikredilmesi ise onlara yönelik ilave ihtimamı göstermek içindir. Yani zikredilen yüce sıfatlarla vasıflanan o kimselerin üzerine, işlerinin maliki olan ve kendilerini layık oldukları kemalatlarına eriştiren [Rableri] tarafından taşan türlü türlü şefkatler vardır. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem [şöyle rivayet edilmiştir]: «Musibet anında istircada bulunan kimsenin Allah musibetini telafi eder, akıbetini güzel kılar ve ona razı olacağı salih bir halef nasip eder.»

{وَأُوْلئِكَ} إشارةٌ إليهم إما بالاعتبار السابقِ والتكريرُ لإظهارِ كمالِ العناية بهم وإما باعتبار حيازتِهم لما ذُكر من الصلوات والرحمة المترتبِ على الاعتبار الأول فعلى الأول المرادُ بالاهتداء في قولِه ﷿

{وَأُوْلئِكَ} “ve işte onlar”; ya önceki itibar ile onlara işarettir ki tekrar, onlara yönelik ihtimamın kemalini göstermek içindir; yahut birinci itibara terettüp eden zikredilmiş salavat ve rahmete nail olmaları itibarıyladır. Birinciye göre, Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın şu kavlindeki hidayetten murat:

{هُمُ المهتدون} هو الاهتداءُ للحق والصواب مطلقاً لا الاهتداءُ لما ذكر من الاسترجاعِ والاستسلامِ خاصة لما أنه متقدمٌ عليهما فلا بدّ لتأخيره عما هو نتيجةٌ لهما من داعٍ يوجبُه وليس بظاهر والجملةُ اعتراضٌ مقرِّرٌ لمضمونِ ما قبلَهُ كأنَّه قيلَ وأولئك هم المختصون بالاهتداء لكل حقَ وصواب ولذلك استرجعوا واستسلموا لقضاء الله تعالى وعلى الثاني هو الاهتداءُ والفوزُ بالمطالب والمعنى أولئك هم الفائزون بمباغيهم الدينيةِ والدنيويةِ فإن مَنْ نال رأفةَ الله تعالى ورحمتَه لم يفُتْه مَطلبٌ

{هُمُ المهتدون} “doğru yola erenlerin ta kendileridir”; sadece zikredilen istirca ve teslimiyete hidayet değil, mutlak olarak hakka ve doğruya hidayettir; zira bu ikisinden öncedir, dolayısıyla bu ikisinin neticesi olan şeyden sonraya bırakılması için bunu gerektiren bir sebep lazımdır ki bu da zahir değildir. Cümle, öncesinin mazmununu pekiştiren bir itiraziyedir (ara cümledir); sanki şöyle denilmiştir: «İşte onlar, her hak ve doğruya hidayet bulmaya mahsus olanlardır; bundan ötürü istircada bulunmuş ve Allah Teâlâ'nın kazasına teslim olmuşlardır.» İkinciye göre ise hidayet, gayelere erişmek ve kurtuluşa ermektir. Mana şudur: İşte onlar, dinî ve dünyevî gayelerine ulaşan kimselerdir; zira Allah Teâlâ'nın şefkatine ve rahmetine nail olan kimsenin hiçbir talebi zayi olmaz.

{إِنَّ الصفا والمروة} علمانِ لجبلين بمكةَ المعظمةِ كالصَّمّان والمُقَطَّم

{إِنَّ الصفا والمروة} “Şüphe yok ki Safâ ile Merve”; Samman ve Mukattam gibi Mekke-i Muazzama'daki iki dağın özel ismidir.

{مِن شَعَائِرِ الله} من أعلام مناسكِه جمعُ شعيرةٍ وهي العلامة

{مِن شَعَائِرِ الله} “Allah'ın [koyduğu] sembollerdendir”; O'nun menasikinin (ibadet yerlerinin/usullerinin) alametlerindendir. [Şeâir], işaret/alamet manasına gelen şaîre (شعيرة) kelimesinin çoğuludur.

{فَمَنْ حَجَّ البيت أَوِ اعتمر} الحجُّ في اللغة القصدُ والاعتمارُ الزيارة غلباً في الشريعة على قصدِ البيت وزيارتِه على الوجهين المعروفين كالبيت والنجم في الأعيان وحيث أُظهر البيتُ وجب تجريدُه عن التعلق به

{فَمَنْ حَجَّ البيت أَوِ اعتمر} “Artık kim o Beyt'i hacceder veya umre yaparsa”; hac (حج) lügatte yönelmek/kastetmek, i'timar (اعتمار) ise ziyaret etmektir. Şeriatta ise, somut varlıklarda el-Beyt (Kâbe) ve en-Necm (Süreyya yıldızı) kelimelerinde olduğu gibi, bilinen iki şekilde Beyt'i kastetmek ve onu ziyaret etmek manasında galip gelmiştir (terimleşmiştir). Beyt açıkça zikredildiğinde ise, [hac ve umre fiillerinin] ona taalluk etmekten tecrit edilmesi gerekmiştir.

{فلا جناح عليه أن يَطَّوَّفَ بِهِمَا} أي في أن يطوفَ بهما أصلُه يتطوف قلبت التاءُ طاءً فأدغمت الطاءُ في الطاء وفي إيراد صيغةِ التفعُّل إيذانٌ بأن من حق الطائفِ أن يتكلف في الطواف ويبذُل فيه جُهدَه وهذا الطواف واجبٌ عندنا والشافعي وعن مالك رحمهما الله أنه ركنٌ وإيرادُه بعدم الجُناح المشعرِ بالتخيير لما أنه كان في عهد الجاهلية على الصفا صنمٌ يقال له إساف وعلى المروة آخرُ اسمُه نائلة وكانوا إذا سعَوْا بينهما مسَحوا بهما فلما جاء الإسلامُ وكسَّر الأصنامَ تحرَّج المسلمون أن يطوفوا بينهما لذلك فنزلت وقيل هو تطوُّع ويعضُده قراءةُ ابنِ مسعود فلا جُناحَ عليه أن لا يطوفَ بهما

{فلا جناح عليه أن يَطَّوَّفَ بِهِمَا} “o ikisini tavaf etmesinde (aralarında sa'y etmesinde) kendisine bir günah yoktur”; yani o ikisini tavaf etmesinde. Aslı "yetetavvefe"dir (يتطوف), te harfi tı'ya çevrilip tı, tı'ya idgam edilmiştir. Tefâ'ul (تفعّل) kalıbında getirilmesi, tavaf edenin tavafta külfete katlanıp tüm gayretini sarf etmesinin gereğine bir işarettir. Bu tavaf (sa'y) bizde [Hanefîlerde] ve Şâfiî'de vacip; İmam Mâlik'ten -Allah her ikisine de rahmet eylesin- ise rükün olduğu rivayet edilmiştir. Muhayyerlik hissi veren "günah yoktur" ifadesiyle getirilmesi ise şundandır: Cahiliye döneminde Safâ üzerinde İsaf denilen bir put, Merve üzerinde de Nâile isimli başka bir put vardı; aralarında sa'y ettiklerinde bu putlara ellerini sürerlerdi. İslâm gelip putları kırınca Müslümanlar bundan ötürü aralarında tavaf etmekten çekindiler, bunun üzerine [bu ayet] indi. Bunun nafile (tatavvu') olduğu da söylenmiştir; İbn Mes'ûd'un {فلا جُناحَ عليه أن لا يطوفَ بهما} kıraati de bunu desteklemektedir.

{وَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًا} أي فعلَ طاعةً فرضاً كان أو نفلاً أو زاد على ما فُرض عليه من حج أو عمرةٍ أو طوافٍ وخيراً حينئذ نُصب على أنه صفةٌ لمصدر محذوفٍ أي تطوعاً خيراً أو على حذفِ الجارِّ وإيصالِ الفعل إليه أو على تضمين معنى فعل وقرئ يَطوَّع وأصلُه يتطوع مثل يطوف وقرئ ومن يَتَطَوَّع بخيرٍ

{وَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًا} “Kim de gönülden bir hayır yaparsa”; yani gerek farz gerek nafile olsun bir itaatte bulunursa veya hac, umre yahut tavaftan kendisine farz kılınanın üzerine fazlasını yaparsa. Bu durumda {خَيْرًا} kelimesi, mahzuf bir masdarın sıfatı olarak mensubdur; yani "hayırlı bir itaat/tatavvu ile" demektir; yahut harf-i cerrin hazfedilip fiilin ona ulaştırılmasıyla veya "yapmak/işlemek" (فعل) fiilinin manasını tazmin etmesiyle mensubdur. [Fiil] {يَطَّوَّعُ} şeklinde de okunmuştur; aslı tıpkı {يطوف} gibi "yetetavve'u"dur (يتطوع). Ayrıca {ومن يَتَطَوَّع بخيرٍ} şeklinde de okunmuştur.

{فَإِنَّ الله شَاكِرٌ} أي مُجازٍ على الطاعة عُبّر عن ذلك بالشكر مبالغةً في الإحسان إلى العباد

{فَإِنَّ الله شَاكِرٌ} “şüphesiz Allah şükrün karşılığını verendir”; yani itaatin karşılığını verendir. Kullara yapılan ihsanda mübalağa için bu durum şükür (şâkir) kelimesiyle ifade edilmiştir.

{عَلِيمٌ} مبالغٌ في العلمِ بالأشياء فيعلم مقاديرَ أعمالِهم وكيفياتِها فلا يَنْقُصُ من أجورهم شيئاً وهو علةٌ لجواب الشرطِ قائم مقامَه كأنه قيل ومن تطوعَ خيراً جازاه الله وأثابه فإن الله شاكر عليم

{عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir”; eşyayı bilmede mübalağa sahibidir; dolayısıyla amellerinin miktarlarını ve keyfiyetlerini bilir ve onların ecirlerinden hiçbir şeyi eksiltmez. Bu, şartın cevabının illeti olup onun makamına kaimdir; sanki şöyle denilmiştir: Kim gönülden bir hayır yaparsa Allah onu mükâfatlandırır ve ona sevap verir; zira Allah Şâkir'dir, Alîm'dir.

البقرة (١٦٠ - ١٥٩)

Bakara (159-160)

{إِنَّ الذين يَكْتُمُونَ} قيل نزلت في أحبار اليهود الذين كتموا ما في التوراة من نُعوت النبيِّ ﷺ وغيرُ ذلك من الأحكام وعن ابن عبَّاسٍ ومُجاهدٍ وقَتادةَ والحسنِ والسُّدي والربيع والأصمِّ أنها نزلت في أَهْلَ الكتاب من اليَّهودِ والنصارى وقيل نزلت في كل من كتم شيئاً من أحكام الدين لعموم الحكمِ للكل والأقربُ هو الأول فإن عمومَ الحُكم لا يأبى خصوصَ السبب والكَتم والكتمان تركُ إظهارِ الشيء قصداً مع مساس الحاجة إليه وتحققِ الداعي الى اظهار وذلك قد يكون بمجرد سَترِه وإخفائِه وقد يكون بإزالته ووضْعِ شيءٍ آخرَ في موضعه وهو الذي فعله هؤلاء

{إِنَّ الذين يَكْتُمُونَ} “Şüphesiz gizleyenler”; Tevrat'ta Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem vasıflarına ve diğer hükümlere dair bulunanları gizleyen Yahudi hahamları hakkında indiği söylenmiştir. İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde, Hasan, Süddî, Rebî' ve el-Asamm'dan ise Ehl-i Kitap olan Yahudi ve Hristiyanlar hakkında indiği rivayet edilmiştir. Hükmün herkese şamil olması sebebiyle dinin hükümlerinden herhangi bir şeyi gizleyen herkes hakkında indiği de söylenmiştir. En yakın [görüş] birincisidir; zira hükmün umumiliği, sebebin hususiliğine engel değildir. Ketm (كتم) ve kitmân (كتمان); ona olan şiddetli ihtiyaç ve açığa çıkarma gerekçesi sabit olduğu halde bir şeyi kasten açığa vurmayı terk etmektir. Bu da bazen sadece onu örtüp gizlemekle olur; bazen de onu tamamen ortadan kaldırıp yerine başka bir şey koymakla olur ki bunların yaptığı da budur.

{مَآ أَنزَلْنَا مِنَ البينات} من الآيات الواضحة الدالةِ على أمر محمدٍ ﷺ

{مَآ أَنزَلْنَا مِنَ البينات} “indirdiğimiz apaçık delilleri”; Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem durumuna delalet eden açık ayetleri,

{والهدى} أي والآياتِ الهاديةِ إلى كُنه أمرِه ووجوب اتباعِه والإيمانِ به عَبَّر عنها بالمصدر مبالغةً ولم يُجمَعْ مراعاةُ للأصل وهي المرادة بالبينات أيضاً والعطفُ لتغايُر العنوان كما في قوله ﷿ هُدًى لّلنَّاسِ وبينات الخ وقيل المراد بالهدى الأدلةُ العقلية ويأباه الإنزالُ والكتم

{والهدى} “ve hidayeti”; yani onun durumunun hakikatine, ona uymanın ve ona iman etmenin vücubuna hidayet eden ayetleri [gizleyenler]. Mübalağa için bunlardan masdarla ifade edilmiş ve aslına riayet edilerek çoğul yapılmamıştır. {البينات} ile kastedilen de bunlardır; atıf ise Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın {هُدًى لّلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ} kavlinde olduğu gibi unvanın farklılığından dolayıdır. Hidayetten muradın aklî deliller olduğu da söylenmiştir; ancak [ayetteki] indirme ve gizleme [ifadeleri] buna mani olur.

{مِن بَعْدِ مَا بيناه لِلنَّاسِ} متعلق بيكتمون والمرادُ بالناس الكلُّ لا الكاتمون فقط واللام متعلقة ببيناه وكذا الظرف في قولِه تعالى

{مِن بَعْدِ مَا بيناه لِلنَّاسِ} “biz onu insanlara açıkladıktan sonra”; {يَكْتُمُونَ} fiiline mütealliktir. [Buradaki] insanlardan murat sadece gizleyenler değil, herkesdir. [İnsanlar kelimesinin başındaki] lâm harfi {بَيَّنَّاهُ} fiiline mütealliktir; Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki zarf da böyledir:

{فِى الكتاب} فإن تعلقَ جارَّيْن بفعلٍ واحدٍ عند اختلافِ المعنى مما لا ريب في جوازه أو الأخيرُ متعلقٌ بمحذوفٍ وقعَ حالاً من مفعوله أي كائناً في الكتاب وتبيينه لهم تلخيصُه وإيضاحُه بحيث يتلقاه كلُّ أحد منهُم منْ غيرِ أنْ يكون له فيه شُبهةٌ وهذا عنوانٌ مغايرٌ لكونه بيناً في نفسه وهدى مؤكد لقبح الكتم أو تفهيمُه لهم بواسطة موسى ﵇ والأول أنسبُ بقوله تعالى في الكتاب والمرادُ بكتمه إزالتُه ووضعُ غيرِه في موضعه فإنهم محو انعته ﵊ وكتبوا مكانه ما يخالفه كما ذكرناه في تفسير قولِه عزَّ وعلا فَوَيْلٌ لّلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الكتاب الخ

{فِى الكتاب} “Kitap'ta”; mana farklı olduğunda iki câr-mecrûrun tek bir fiile taalluk etmesinin caiz olduğunda şüphe yoktur. Yahut sonuncusu [yani fi'l-Kitâb], mefulünden hal olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani "Kitap'ta mevcut iken" demektir. Onun onlara açıklanması; içlerinden hiç kimsenin hakkında bir şüphesi kalmayacak şekilde özetlenip beyan edilmesidir. Bu da gizlemenin çirkinliğini pekiştiren, bizzat kendisinin apaçık ve hidayet olması vasfından farklı bir unvandır. Yahut Mûsâ aleyhisselâm vasıtasıyla onlara anlatılmasıdır; fakat birincisi Allah Teâlâ'nın {فِي الْكِتَابِ} kavline daha uygundur. Onu gizlemekten murat ise, onu ortadan kaldırıp yerine başkasını koymaktır; zira onlar onun aleyhisselâm vasfını silmişler ve yerine -Azîz ve A'lâ olan [Allah]'ın {فَوَيْلٌ لِّلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ...} kavlinin tefsirinde zikrettiğimiz üzere- buna muhalif olanı yazmışlardır.

{أولئك} إشارةٌ إليهم باعتبارِ ما وصفوا به للإشعار بعلِّيته لما حاق بهم وما فيه من معنى البعدُ للإيذان بتَرامي أمرهم وبُعد منزلتِهم في الفساد

{أولئك} “İşte onlar”; başlarına gelen şeyin illetine (sebebine) dikkat çekmek için kendilerine vasfedildikleri nitelikler itibarıyla onlara işarettir. Bundaki uzaklık manası ise işlerinin [kötülükte] ileri gitmişliğini ve fesattaki derecelerinin aşırılığını bildirmek içindir.

{يَلْعَنُهُمُ الله} أي يطرُدهم ويبعدهم من رحمته والالتفاتُ إلى الغَيبة بإظهار اسمِ الذاتِ الجامعِ للصفاتِ لتربية المهابةِ وإدخالِ الروعةِ والإشعارِ بأن مبدأ صدورِ اللعن عنه سبحانه صفةُ الجلالِ المغايرةِ لما هو مبدأ الإنزال والتبيينِ من وصَفِ الجمالِ والرحمة

{يَلْعَنُهُمُ الله} “Allah onlara lanet eder”; yani onları rahmetinden kovar ve uzaklaştırır. Bütün sıfatları kendinde toplayan Zat ismini açıkça zikrederek gaib sîgasına iltifat yapılması; heybet uyandırmak, korku salmak ve lanetin Sübhânehu'dan sadır olma mebdeinin (kaynağının), indirme ve açıklamanın mebdei olan cemâl ve rahmet vasfından farklı celâl sıfatı olduğunu hissettirmek içindir.

{وَيَلْعَنُهُمُ اللاعنون} أي الذين يتأتى منهم اللعنُ أي الدعاءُ عليهم باللعن من الملائكة ومؤمني الثقلين والمرادُ بيانُ دوام اللعنِ واستمرارُه وعليه يدور الاستثناءُ المتصلُ في قوله تعالى

{وَيَلْعَنُهُمُ اللاعنون} “lanet ediciler de onlara lanet eder”; yani meleklerden ve iki âlemin (insan ve cinlerin) müminlerinden olup kendilerinden lanet etme yani onlara lanetle beddua etme fiili sadır olabilen kimselerdir. Murad, lanetin devamlılığını ve sürekliliğini açıklamaktır; Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki muttasıl istisna da bunun üzerine bina edilmiştir:

{إلا الذين تابوا} أي عن الكِتمان

{إلا الذين تابوا} “Ancak tövbe edenler müstesna”; yani gizlemekten [tövbe edenler].

{وَأَصْلَحُواْ} أي ما أفسدوا بأن أزالوا الكلام المحرف وكتبوا مكانه ما كانوا أزالوه عند التحريف

{وَأَصْلَحُواْ} “ve [durumlarını] düzeltenler”; yani tahrif edilmiş sözü kaldırıp tahrif esnasında sildiklerini onun yerine yazarak bozdukları şeyleri düzeltenler,

{وَبَيَّنُواْ} للناس معانيَه فإنه غير الإصلاح المذكور أو بينوا لهم ما وقع منهم أولاً وآخراً فإنه أدخلُ في إرشاد الناس إلى الحق وصرفُهم عن طريق الضلال الذي كانوا أوقعوهم فيه أو بيّنوا توبتَهم ليمحُوا به سِمةَ ما كانوا فيه ويقتديَ بهم أضرابهم

{وَبَيَّنُواْ} “ve açıklayanlar”; insanlara onun manalarını [açıklayanlar]; zira bu, zikredilen ıslah (düzeltme) ameliyesinden farklıdır. Yahut insanlara önceden ve sonradan kendilerinden sadır olan [yanlışları] açıkladılar; zira bu, insanları hakka irşat etmede ve onları içine düşürdükleri dalalet yolundan çevirmede daha etkilidir. Yahut içinde bulundukları durumun lekesini silmek ve benzerlerinin de kendilerine uymasını sağlamak için tövbelerini açıkladılar.

البقرة (١٦٣ - ١٦١)

Bakara (161-163)

وحيث كانت هذه التوبة المقرونةُ بالإصلاح والتبيين مستلزمةً للتوبة عن الكفر مبنية عليها لم يصرَّحْ بالإيمان وقولُه تعالى

Islah ve beyan ile birlikte olan bu tövbe, küfürden tövbeyi gerektirdiğinden ve onun üzerine bina edildiğinden dolayı imana açıkça yer verilmemiştir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

{أولئك} إشارةٌ إلى الموصول باعتبار اتصافه بما في حيز الصلة للإشعار بعلّيته للحكم والفاءُ لتأكيد ذلك

{أولئك} “İşte onlar”; hükmün illetine dikkat çekmek için sıla cümlesindeki vasıflarla nitelenmesi itibarıyla ism-i mevsûle işarettir; [başındaki] fâ ise bunu tekit içindir.

{أَتُوبُ عَلَيْهِمْ} أي بالقَبول وإفاضةِ المغفرةِ والرحمةِ وقولُه تعالَى

{أَتُوبُ عَلَيْهِمْ} “onların tövbelerini kabul ederim”; yani kabul ederek, mağfiret ve rahmet yağdırarak. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

{وَأَنَا التواب الرحيم} أي المبالغُ في قبول التوْب ونشرِ الرحمةِ اعتراضٌ تذييليٌّ محققٌ لمضمون ما قبله والالتفاتُ إلى التكلم للافتيان في النظمِ الكريم مع ما فيه من التلويحِ والرمزِ إلى ما مرَّ من اختلاف المبدأ في فِعليه تعالى السابقِ واللاحِقِ

{وَأَنَا التواب الرحيم} “ve Ben tövbeleri çokça kabul edenim, çok merhametliyim”; yani tövbeyi kabulde ve rahmeti yaymada mübalağa sahibi olanım [ifadesi], öncesinin mazmununu teyit eden fezleke mahiyetinde bir itiraziyedir (ara cümledir). Mütekellim sîgasına iltifat yapılması, nazm-ı kerîmde bir üslup güzelliği sağlamakla beraber Allah Teâlâ'nın önceki ve sonraki iki fiilinde [lanet ve tövbeyi kabulde] mebdein farklılığına yukarıda geçen imayı ve işareti de içermektedir.

{إِنَّ الذين كَفَرُواْ} جملةٌ مستأنفة سيقت لتحقيق بقاءِ اللعن فيما وراء الاستثناءِ وتأكيدِ دوامِه واستمرارِه على غير التائبين حسبما يفيده الكلام والاقتصارُ على ذكر الكفر في الصلة من غير تعرضٍ لعدم التوبة والإصلاحِ والتبيينِ مبنيٌّ على ما أشيرَ إليهِ فكما أن وجودَ تلك الأمور الثلاثةِ مستلزِمٌ للإيمان الموجبِ لعدم الكفر كذلك وجودُ الكفر مستلزمٌ لعدمها جميعاً أي إن ذلك استمرار على الكفر المستتبِع للكتمان وعدمِ التوبة

{إِنَّ الذين كَفَرُواْ} “Şüphesiz inkâr edenler”; kelamın ifade ettiği üzere, istisna dışındakilerde lanetin baki kaldığını tespit etmek ve tövbe etmeyenler üzerinde onun devamlılığını ve sürekliliğini pekiştirmek için getirilmiş müstear (yeni) bir cümledir. Sıla cümlesinde tövbe, ıslah ve beyanın bulunmayışına değinilmeksizin sadece küfrün zikriyle yetinilmesi, işaret edilen hususa dayanmaktadır; zira bu üç unsurun varlığı küfrün yokluğunu gerektiren imanı iktiza ettiği gibi, küfrün varlığı da bunların hepsinin yokluğunu iktiza eder. Yani bu, gizlemeyi ve tövbe etmemeyi netice veren küfür üzere devam etmektir.

{وَمَاتُواْ وَهُمْ كُفَّارٌ} لا يرعوون عن حالتهم الأولى

{وَمَاتُواْ وَهُمْ كُفَّارٌ} “ve kâfir olarak ölenler”; ilk hallerinden vazgeçmeksizin [ölenler],

{أولئك} الكلامُ فيه كما فيما قبله

{أولئك} “işte onlar”; bundaki açıklama, öncesinde geçtiği gibidir.

{عَلَيْهِمْ} أي مستقِرٌّ عليهم

{عَلَيْهِمْ} “onların üzerinedir”; yani onların üzerinde sabittir.

{لعنة الله والملائكة والناس أَجْمَعِينَ} ممن يُعتَدُّ بلعنتهم وهذا بيانٌ لدوامها الثبوتي بعد بيان دوامِها التجدّدي وقيل الأولُ لعنتَهم أحياءً وهذا لعنتهم أمواتا وقرئ والملائكةُ والناسُ أجمعون عطفاً على محلِّ اسم الله لأنه فاعلٌ في المعنى كقولك أعجبني ضربُ زيدٍ وعمروٍ تريد مِنْ أنْ ضرب زيد وعمر وكأنه قيل أولئك عليهم أنْ لعنهم الله والملائكةُ الخ وقيل هو فاعل لفعل مقدرٍ أي ويلعنهم الملائكة

{لعنة الله والملائكة والناس أَجْمَعِينَ} “Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti”; lanetleri muteber olan kimselerin [laneti]. Bu, lanetin teceddüdî (yenilenen) devamlılığının açıklanmasından sonra sübûtî (sabit/kalıcı) devamlılığının beyanıdır. Birincisinin onlar hayattayken lanetlenmeleri, bunun ise ölü iken lanetlenmeleri olduğu da söylenmiştir. [Kelime] {والملائكةُ والناسُ أجمعون} şeklinde [merfû olarak], manada fâil olduğu için lafza-i Celâl'in mahalline atıfla da okunmuştur; nitekim "Zeyd ve Amr dövdüğü için" manasını kastederek "Zeyd'in ve Amr'ın dövmesi hoşuma gitti" (أعجبني ضربُ زيدٍ وعمروٍ) demen gibidir. Sanki şöyle denilmiştir: İşte onlara Allah'ın ve meleklerin lanet etmesi vardır... Takdirî bir fiilin fâili olduğu, yani "onlara melekler de lanet eder" manasında olduğu da söylenmiştir.

{خالدين فِيهَا} أي في اللعنة أو في النار على أنها أُضمرت من غير ذكرٍ تفخيماً لشأنها وتهويلاً لأمرِها

{خالدين فِيهَا} “Onun içinde ebedî kalıcıdırlar”; yani lanetin içinde yahut şanını büyütmek ve durumunun dehşetini bildirmek üzere zikredilmeksizin zamirle işaret edilen cehennem ateşinin içinde.

{لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ العذاب} إما مستأنفٌ لبيان كثرة عذابِهم من حيث الكيفُ إثرَ بيانِ كثرتِه من حيث الكمُّ أو حال من الضمير في خالدين على وجه التداخُل أو من الضميرِ في عليهم على طريقة الترادُف

{لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ العذاب} “Onlardan azap hafifletilmez”; azabın kemiyet (miktar) bakımından çokluğunun beyanının ardından keyfiyet (nitelik) bakımından çokluğunu açıklamak üzere ya müstear (müstakil) bir cümledir ya tedâhül yoluyla {خَالِدِينَ} lafzındaki zamirden haldir ya da teradüf yoluyla {عَلَيْهِمْ} lafzındaki zamirden haldir.

{وَلَا هُمْ يُنظَرُونَ} عطف على ما قبله جار فيه ما جرى فيه وإيثارُ الجملةِ الاسميةِ لإفادة دوامِ النفي واستمراره أي لا يُمهلون ولا يُؤجّلون أو لا يُنتظرون ليعتذروا أو لا يُنظر إليهم نَظَر رحمة

{وَلَا هُمْ يُنظَرُونَ} “onlara mühlet de verilmez”; öncesine matuftur ve onun için geçerli olanlar bunda da geçerlidir. İsim cümlesinin tercih edilmesi, nefiydeki (olumsuzluktaki) devam ve sürekliliği ifade etmek içindir; yani onlara ne mühlet verilir ne ertelenirler, yahut mazeret beyan etmeleri için beklenmezler veya onlara rahmet nazarıyla bakılmaz.

{وإلهكم} خطابٌ عام لكافة الناس أي المستحِقُّ منكم للعبادة

{وإلهكم} “Sizin ilahınız”; bütün insanlara genel bir hitaptır; yani sizden ibadete müstahak olan,

{إله واحد} أي فرد في الإلهيه لاصحة لتسمية غيرِه إلها أصلاً

{إله واحد} “tek bir ilahtır”; yani ilahlıkta tektir, O'ndan başkasına ilah adını vermenin asla bir sıhhati yoktur.

{لَا إله إِلَاّ هو} خبرٌ ثانٍ للمبتدأ أو صفةٌ أخرى للخبر أو اعتراض وأياما كان فهو مقرِّرٌ للوحدانية ومزيح لما عسى يُتوهّم أن في الوجود إلها لكن لا يستحق العبادة

{لَا إله إِلَاّ هو} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”; mübtedanın ikinci haberi veya haberin başka bir sıfatı yahut itiraziyedir (ara cümledir). Hangisi olursa olsun bu [cümle], vahdaniyeti teyit edicidir ve varlıkta ibadete müstahak olmayan bir ilahın bulunabileceği vehmini bertaraf edicidir.

{الرحمن الرحيم} خبران آخران لمبتدأ محذوفٍ وهو تقريرٌ للتوحيد فإنه تعالى حيث كان مُولياً لجميع النعم أصولِها وفروعِها جليلِها ودقيقِها وكان ما سواه كائناً ما كان مفتقراً إليه في وجوده وما تتفرع عليه من كمالاته تحققتْ وحدانيتُه بلا ريب وانحصر استحقاقُ العبادةِ فيه تعالى قطعاً قيل كان للمشركين

{الرحمن الرحيم} “Rahmân'dır, Rahîm'dir”; mahzuf bir mübtedanın diğer iki haberidir ve tevhidi pekiştirmektedir. Zira Allah Teâlâ asılları ve furûuyla, büyüğü ve küçüğüyle bütün nimetleri bahşeden olduğundan ve O'nun dışındaki her varlık ne olursa olsun varlığında ve buna bağlı kemalatında O'na muhtaç bulunduğundan, O'nun vahdaniyeti şüphesiz sabit olmuş ve ibadete layık olma vasfı kesin olarak sadece Allah Teâlâ'ya has kılınmıştır. Müşriklerin [şöyle dediği] rivayet edilmiştir:

البقرة (١٦٤)

Bakara (164)

حول الكعبة المكرمة ثلثُمائة وستون صنماً فلما سمعوا هذه الآية تعجبوا أو قالوا إن كنت صادقاً فأتِ بآيةٍ نعرِفْ بها صدقك فنزلت

Kâbe-i Mükerreme'nin etrafında üç yüz altmış put vardı. Bu ayeti işitince şaşırdılar yahut: «Eğer doğru söylüyorsan bize doğruluğunu bileceğimiz bir mucize/delil getir» dediler; bunun üzerine şu ayet indi:

{إن في خلق السماوات والارض} أي في إبداعهما على ما هما عليه مع ما فيهما من التعاجيب العِبَر وبدائِع صنائعَ يعجِزُ عن فهمها عقولُ البشر وجمعُ السموات لما هو المشهورُ من أنها طبقاتٌ متخالفة الحقائقِ دون الأرض

{إن في خلق السماوات والارض} “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında”; yani insan aklının kavramaktan aciz kaldığı ibret verici harikalar ve eşsiz sanatlarla birlikte ikisinin de bu mevcut halleri üzere yoktan var edilmesinde. Semâvât (gökler) kelimesinin çoğul getirilmesi, yerin aksine göklerin hakikatleri farklı tabakalar olduğuna dair meşhur kabule binaendir.

{واختلاف الليل والنهار} أي اعتقابِهما وكونِ كلَ منهما خلَفاً للآخر كقولِه تعالى وَهُوَ الَّذِى جَعَلَ اليل والنهار خِلْفَةً أو اختلافُ كل منهما في أنفسهما ازدياداً وانتقاصاً على ما قدّره الله تعالى

{واختلاف الليل والنهار} “gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde”; yani Allah Teâlâ'nın {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً} kavlinde olduğu gibi birbirini takip etmelerinde ve her birinin diğerinin ardılı olmasında; yahut Allah Teâlâ'nın takdir ettiği üzere kendi içlerinde uzayıp kısalmalarındaki farklılıkta,

{والفلك التى تَجْرِى فِى البحر} عطفٌ على ما قبله وتأنيثُه إما بتأويل السفينة أو بأنه جمعٌ فإن ضمةَ الجمعِ مغايرةٌ لضمة الواحد في التقدير إذا الأُولى كما في حُمُر والثانية كما في قُفْل وقرئ بضم اللام

{والفلك التى تَجْرِى فِى البحر} “denizde akıp giden gemilerde”; öncesine matuftur. [Fülk kelimesinin] müennes kılınması ya sefîne (gemi) teviliyle yahut çoğul olmasındandır; zira çoğulun dammesi takdirde tekilin dammesinden farklıdır; çünkü birincisi humur (حُمُر) kelimesindeki gibi, ikincisi ise kufl (قُفْل) kelimesindeki gibidir. Lâm harfinin zammesiyle de okunmuştur.

{بِمَا يَنفَعُ الناس} أي متلبسه بالذي ينفعُهم مما يُحمل فيها من أنواع المنافعِ أو بنفعهم

{بِمَا يَنفَعُ الناس} “insanlara fayda veren şeylerle”; yani içlerinde taşınan türlü faydalar kabilinden onlara yarayan şeylerle yüklü olarak veya bizzat faydalarıyla,

{وَمَا أَنزَلَ الله مِنَ السماء مِن مَّاء} عطفٌ على الفلك وتأخيرُه عن ذكرها مع كونه أعمَّ منها نفعاً لما فيه من مزيد تفصيلٍ وقيل المقصودُ الاستدلالُ بالبحر وأحوالِه وتخصيصُ الفلك بالذكر لأنه سببُ الخوض فيه والاطلاعِ على عجائبه ولذلك قدِّم على ذكر المطرِ والسحابِ لأن منشأهما البحرُ في غالب الأمر ومن الأولى ابتدائيةٌ والثانية بيانية أو تبيعضية وأياما كان فتأخيرُها لما مرَّ مرارا من التشويقِ والمرادُ بالسماء الفَلَكُ أو السحابُ أو جهةُ العلوِّ

{وَمَا أَنزَلَ الله مِنَ السماء مِن مَّاء} “Allah'ın gökten indirdiği suda”; el-Fülk (gemiler) üzerine matuftur. Faydası ondan daha genel olduğu halde gemilerden sonraya bırakılması, onda daha fazla tafsilat bulunmasındandır. Maksadın deniz ve onun halleriyle istidlalde bulunmak olduğu ve denize açılmanın ve onun harikalarına muttali olmanın sebebi olduğu için geminin zikrinin tahsis edildiği de söylenmiştir; bu sebeple yağmur ve bulutun zikrinden öne geçirilmiştir, zira o ikisinin menşei çoğunlukla denizdir. Birinci {مِنْ} ibtidaiye (başlangıç bildiren), ikincisi ise beyaniye veya teb'îziyedir (kısım bildiren). Hangisi olursa olsun sonraya bırakılması, defalarca geçtiği üzere teşvik/merak uyandırmak için sonraya bırakılmıştır. Semâdan murat ise felek, bulut yahut yukarı cihetidir.

{فأحيا بِهِ الارض} بأنواع النباتِ والإزهارِ وما عليها من الأشجار

{فأحيا بِهِ الارض} “böylece onunla yeryüzünü dirilttiği”; bitki ve çiçek çeşitleriyle ve üzerindeki ağaçlarla [dirilttiği],

{بَعْدَ مَوْتِهَا} باستيلاء اليُبوسةِ عليها حسبما تقتضيه طبيعتُها كما يوزن به إيرادُ الموت في مقابلة الإحياء

{بَعْدَ مَوْتِهَا} “ölümünden sonra”; tabiatının gerektirdiği üzere kuraklığın orayı istila etmesiyle [ölümünden sonra]. Nitekim diriltmenin karşılığında ölümün zikredilmesi de bu ölçüye dayanır.

{وَبَثَّ فِيهَا} أي فرَّق ونشر

{وَبَثَّ فِيهَا} “ve orada yaydığı”; yani dağıtıp yaydığı,

{مِن كُلّ دَابَّةٍ} من العقلاء وغيرهم والجملة معطوفةٌ على أنزل داخلةٌ تحت حكمِ الصلةِ وقوله تعالى فأحيا الخ متصلٌ بالمعطوف عليه بحيث كانا في حكم شئ واحد كأنه قيل وما أَنزل في الأرض من ماءٍ وبثَّ فيها الخ أو على أحيا بحذف الجارِّ والمجرور العائدِ إلى الموصول وإن لم يتحقق الشرائط المعهودة كما قي قوله ... وإن لساني شَهْدةٌ يشتفى بها ... ولكنْ على مَنْ صَبَّه الله علقمُ ... أي علقمٌ عليه وقولِه ... لعلَّ الذي أصْعَدْتَني أن يرُدَّني ... إلى الأرضِ إن لم يقدِرِ الخيرَ قادِرُهْ ...

{مِن كُلّ دَابَّةٍ} “her türlü canlıyı”; akıl sahiplerinden ve diğerlerinden [olan canlıları]. Cümle, {أَنْزَلَ} [fiiline] matuftur ve sılanın hükmü altına dahildir. Allah Teâlâ'nın {فَأَحْيَا...} kavli ise matufun aleyhe öyle bitişiktir ki ikisi tek bir şey hükmündedir; sanki "yere indirdiği su ve orada yaydığı..." denilmiş gibidir. Yahut bilinen şartlar gerçekleşmemiş olsa bile, mevsûle dönen car ve mecrûrun hazfiyle {أَحْيَا} [fiiline] matuftur; nitekim şu beyitte olduğu gibi: «... Şüphesiz benim dilim kendisiyle şifa bulunan bir petek baldır / Lakin Allah'ın [üzerine] döktüğü kimseye ise zakkumdur ...» Yani "onun üzerine zakkumdur" demektir. Ve şu beyitte [olduğu gibi]: «... Umulur ki beni [katına] yükselttiğin [Rab], eğer hayrın takdir edicisi onu takdir etmemişse / Beni yere geri döndürür ...»

على معنى فأحيا بالماء الأرضَ وَبَثَّ فِيهَا مِن كُلّ دابةٍ فإنهم ينمُون بالخصب ويعيشون بالحَيا

Bu, "su ile yeri diriltti ve orada her canlıyı [su sebebiyle] yaydı" manasındadır; zira onlar bollukla gelişir ve yağmurla yaşarlar.

{وَتَصْرِيفِ الرياح} عطف على ماأنزل أي تقليبها من مهب إلى آخر أومن حال إلى أخرى وقرئ على الإفراد

{وَتَصْرِيفِ الرياح} “ve rüzgârları sevk edip yönlendirmesinde”; {مَا أَنزَلَ} üzerine matuftur; yani rüzgârları bir esiş yönünden diğerine yahut bir halden başka bir hale çevirmesinde. Tekil olarak da okunmuştur.

{والسحاب} عطفٌ على تصريفِ أو الرياحِ وهو اسمُ جنسٍ واحده سَحابةٌ سمي بذلك لانسحابه في الجو

{والسحاب} “ve bulutta”; {تَصْرِيفِ} yahut {الرِّيَاحِ} lafzına matuftur. Cins ismi olup tekili sehâbedir (سَحابة); havada çekilip sürüklendiği (insihâb ettiği) için bu şekilde isimlendirilmiştir.