Binûn

Bakara — 14. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{المسخر بَيْنَ السماء والارض} صفةٌ للسحاب باعتبار لفظه وقد يُعتبر معناه فيوصف بالجمع كما في قوله تعالى سَحَابًا ثِقَالاً وتسخيرُه تقليبُه في الجو بواسطة الرياحِ حسبما تقتضيه مشيئةُ الله تعالى ولعل تأخيرَ تصريفِ الرياحِ وتسخيرِ السحاب في الذكر عن جريان الفُلك وإنزال الماء مع انعكاس الترتيب الخارجيّ لما مرَّ في قصَّةِ البقرةِ من الإشعار باستقلال كلَ من الأمور المعدودة في

{المسخر بَيْنَ السماء والارض} “gök ile yer arasında boyun eğdirilmiş olan [bulutta]”; lafzı itibarıyla bulutun sıfatıdır; bazen anlamı dikkate alınarak Allah Teâlâ'nın {سَحَابًا ثِقَالاً} “ağır bulutlar” kavlinde olduğu gibi çoğul ile de nitelenir. Onun boyun eğdirilmesi (teshîri), Allah Teâlâ'nın meşietinin gerektirdiği şekilde rüzgârlar vasıtasıyla havada evrilip çevrilmesidir. Rüzgârların sevk edilmesinin ve bulutun boyun eğdirilmesinin zikirde gemilerin yüzmesinden ve suyun indirilmesinden sonraya bırakılması —dış âlemdeki sıralamanın tersine olmasına rağmen— Bakara kıssasında geçtiği üzere sayılan hususların her birinin bağımsız olduğuna dikkat çekmek içindir;

البقرة (١٦٥)

Bakara (165)

كونها آيةً ولو رُوعيَ الترتيبُ الخارجيُّ لربما تُوهُم كونُ المجموعِ المترتبِ بعضُه على بعضٍ آيةً واحدة

birer ayet (delil) oluşunda [bağımsız olduğuna dikkat çekmek içindir]. Şayet dış âlemdeki sıralama gözetilseydi, birbirini takip eden bu unsurların tamamının tek bir ayet olduğu zannedilebilirdi.

{لَايَاتٍ} اسمُ إن دخلته اللام لتأخره عن خبرها والتنكيرُ للتفخيم كماً وكيفاً أي آياتٍ عظيمةً كثيرةً دالة على القدرة والحِكمة الباهرةِ والرحمةِ الواسعة المقتضية لاختصاص الألوهية به سبحانه

{لَايَاتٍ} “elbette nice ayetler (deliller) vardır”; inne'nin ismidir, haberinden sonraya kaldığı için başına lâm girmiştir. Nekre oluşu hem nicelik hem nitelik bakımından tazim (büyüklük bildirme) içindir; yani ilahlığın sadece O Sübhânehu'ya mahsus olmasını gerektiren kudrete, göz kamaştırıcı hikmete ve geniş rahmete delalet eden pek çok ve büyük ayetler vardır.

{لّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} أي يتفكرون فيها وينظرون إليها بعيون العقول وفيه تعريضٌ بجهل المشركين الذين اقترحوا على النبيِّ ﷺ آيةً تصدِّقه في قوله تعالى وإلهكم إله واحد وتسجيلٌ عليهم بسخافة العقولِ وإلا فمن تأمل في تلك الآيات وجدَ كلاً منها ناطقةً بوجوده تعالى ووحدانيته وسائرِ صفاتِه الكماليةِ الموجبةِ لتخصيصِ العبادةِ بهِ تعالى واستُغني بها عن سائرها فإن كلَّ واحدٍ من الأمور المعدودةِ قد وجد على وجه خاصَ من الوجوه الممكنةِ دون ما عداه مستتبعاً لآثار معينةٍ وأحكامٍ مخصوصةٍ من غير أن تقتضي ذاتُه وجودَه فضلاً عن وجوده على نمطٍ معين مستتبعٍ لحكمٍ مستقل فإذن لا بدله حتماً من موجدٍ قادر حكيمٍ يوجده حسبما تقتضيه حكمتُه وتستدعيه مشيئتُه متعالٍ عن معارضة الغير إذ لو كان معه آخرُ يقدِر على ما يقدرُ عليه لزمَ إما اجتماعُ المؤثِّرَيْن على أثر واحدٍ أو التمانعُ المؤدي إلى فساد العالم

{لّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} “akleden bir topluluk için”; yani onlar üzerinde tefekkür eden ve akıl gözüyle bakan [kimseler için]. Bunda, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Allah Teâlâ'nın {وَإِلَـٰهُكُمْ إِلَـٰهٌ وَاحِدٌ} “İlahınız tek bir ilahtır” kavlini doğrulayacak bir mucize getirmesini teklif eden müşriklerin cehaletine bir dokundurma ve akıllarının kıtlığına dair bir tescil vardır. Aksi halde kim bu ayetler üzerinde düşünürse, onların her birinin O'nun varlığına, birliğine ve ibadetin yalnızca O Teâlâ'ya tahsis edilmesini gerektiren diğer kemal sıfatlarına tanıklık ettiğini görür ve diğerlerine ihtiyaç duymaksızın [bununla iktifa eder]. Zira sayılan hususların her biri, mümkün durumlardan kendisine özgü belirli bir surette meydana gelmiş; kendi zatı varlığını gerektirmediği halde —kaldı ki bağımsız bir hükmü gerektiren belirli bir tarzda var olmasını hiç gerektirmez— belirli eserleri ve özel hükümleri beraberinde getirmiştir. O halde kesinlikle onu hikmetinin gerektirdiği ve iradesinin icap ettirdiği şekilde var eden, başkasının muhalefetinden yüce, kâdir ve hakîm bir var edicinin bulunması kaçınılmazdır. Zira O'nunla birlikte O'nun güç yetirdiğine güç yetiren başka bir varlık bulunsaydı, ya iki failin tek bir eserde toplanması (ictimâ-i müessireyn) ya da âlemin fesadına yol açacak bir çekişme (temânu') gerekirdi.

{وَمِنَ الناس مَن يَتَّخِذُ مِن دُونِ الله} بيانٌ لكمال ركاكةِ آراءِ المشركين إثرَ تقريرِ وحدانيتِه سبحانه وتحريرِ الآياتِ الباهرةِ المُلجئةِ للعقلاء إلى الاعتراف بها الفائضةِ باستحالة أن يشاركَه شئ من الموجودات في صفة من صفات الكمالِ فضلاً عن المشاركة في صفة الألوهية والكلامُ في إعرابه كما فُصِّل في قولِه تعالى وَمِنَ الناس مَن يقول آمنا بالله وباليوم الأخر الخ ومن دون الله متعلقٌ بيتخذ أي من الناس من يتخذ من دون ذلك الإله الواحدِ الذي ذكرت شئونه الجليلةُ وإيثارُ الاسمِ الجليل لتعيينه تعالى بالذات غِبَّ تعيينه بالصفات

{وَمِنَ الناس مَن يَتَّخِذُ مِن دُونِ الله} “İnsanlardan kimi de Allah'tan başkasını edinir”; O Sübhânehu'nun birliğinin tescili ve akıl sahiplerini bunu itirafa mecbur bırakan, hiçbir mevcudun O'na herhangi bir kemal sıfatında ortak olmasının —kaldı ki ilahlık sıfatında ortak olmasının— imkânsızlığını apaçık ortaya koyan parlak ayetlerin açıklanmasının ardından, müşriklerin görüşlerinin tam anlamıyla tutarsızlığının beyanıdır. İrabına dair izahat, Allah Teâlâ'nın {وَمِنَ النَّاسِ مَن يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ} “İnsanlardan öyleleri de vardır ki 'Allah'a ve ahiret gününe inandık' derler...” kavlinde tafsilatıyla geçtiği gibidir. {مِن دُونِ اللَّهِ} [ifadesi] {يَتَّخِذُ} [fiiline] mütealliktir; yani "İnsanlardan kimi de yüce şanları zikredilen o Tek İlah'tan başkasını edinir" demektir. İsmi celilin tercih edilmesi, O Teâlâ'nın sıfatlarla tayininden sonra zatıyla tayin edilmesi içindir.

{أَندَاداً} أي أمثالاً وهم رؤساؤُهم الذين يتبعونهم فيما يأتُون وما يَذَرُون لاسيما في الأوامر والنواهي كما يفصح عنه ماسيأتى من وصفهم بالتبرِّي من المتّبعين وقيل هي الأصنام وإرجاعُ ضميرِ العقلاءِ إليها في قوله عز وعلا

{أَندَاداً} “ortaklar/denkler”; yani emsaller [edinirler]. Bunlar, yapıp ettikleri ve terk ettikleri şeylerde, bilhassa emir ve yasaklarda peşlerinden gittikleri reisleridir; nitekim kendilerine tabi olanlardan teberri etmelerinin (uzaklaşmalarının) gelecekte nitelenecek olması da bunu açıkça göstermektedir. Bunların putlar olduğu da söylenmiştir. Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu kavlinde akıl sahiplerine ait zamirin onlara döndürülmesi:

{يُحِبُّونَهُمْ} مبنيٌّ على آرائهم الباطلة في شانها من وصفهم بمالا يوصف به إلا العقلاءُ والمحبةُ ميلُ القلب من الحب استُعير لحبَّة القلبِ ثم اشتُق منه الحبُ لأنه أصابها ورسخ فيها والفعل منها حبَّ على حدمد لكن الاستعمالَ المستفيضَ على أحب حباً ومحبةً فهو مُحِب وذاك محبوبٌ ومُحَبّ قليل وحابّ أقلُ منه ومحبةُ العبد لله سبحانه إرادةُ طاعتِهِ في أوامرِهِ ونواهيهِ والاعتناءُ بتحصيل مراضيه فمعنى يُحبونهم يطيعونهم ويعظمونهم والجملةُ في حيز النصبِ إما صفةٌ لأنداداً أو حالا من فاعل يتخذ وجمعُ الضميرِ باعتبارِ مَعْنى من كما أن إفرادَه باعتبار لفظِها

{يُحِبُّونَهُمْ} “onları severler”; [putlar] hakkında sadece akıl sahiplerine nispet edilen vasıflarla onları nitelemeleri şeklindeki batıl zanlarına dayanmaktadır. Muhabbet kalbin meyletmesidir; hubb (حُبّ) kökünden olup kalbin habbesine (özüne) istiare edilmiştir, sonra ona ulaştığı ve onda kökleştiği için bundan hubb türetilmiştir. Fiili [sülasi olarak] {مَدَّ} vezninde {حَبَّ} şeklindedir, fakat yaygın kullanım {أَحَبَّ - حُبّاً وَمَحَبَّةً} şeklindedir; dolayısıyla [özne] {مُحِبّ}, nesne ise {مَحْبُوبٌ}dur. {مُحَبّ} az, {حَابّ} ise daha da az kullanılır. Kulun Allah Sübhânehu'ya olan sevgisi ise emir ve yasaklarında O'na itaat etmeyi irade etmesi ve rızasını kazanmaya özen göstermesidir. Dolayısıyla {يُحِبُّونَهُمْ} ifadesinin manası; onlara itaat ederler ve onları tazim ederler demektir. Cümle mansub mahalde olup ya {أَندَاداً} kelimesinin sıfatıdır yahut {يَتَّخِذُ} fiilinin failinden haldir. Zamirin cemi (çoğul) olması {مَنْ} lafzının manası itibarıyladır; nitekim tekil olması da lafzı itibarıyladır.

{كَحُبّ الله} مصدرٌ تشبيهيٌّ أي نعتٌ لمصدر مؤكدٍ للفعل السَّابقِ ومن قضية كونِه مبنياً للفاعل كونُه أيضاً كذلك والظاهرُ اتحادُ فاعلِهما فإنهم كانوا يُقِرّون به تعالى أيضاً ويتقربون إليه فالمعنى يحبونهم حباً كائناً كحبهم لله تعالى أي يسوّون بينه تعالى وبينهم في الطاعة والتعظيم وقيل فاعلُ الحبِّ المذكور هم

{كَحُبّ الله} “Allah'ı sever gibi”; teşbih masdarıdır, yani önceki fiili pekiştiren masdarın sıfatıdır. Malum (etken) yapıda olmasının bir gereği olarak bu da aynı şekildedir. Zahir olan, ikisinin failinin bir olmasıdır; zira onlar Allah Teâlâ'yı da ikrar ediyor ve O'na yaklaşıyorlardı. Buna göre mana: "Onları, Allah Teâlâ'yı sevdikleri gibi bir sevgiyle severler", yani itaat ve tazimde O Teâlâ ile onlar arasında eşitlik gözetirler demektir. Zikredilen sevginin failinin...

البقرة (١٦٦)

Bakara (166)

المؤمنون فالمعنى حباً كائناً كحب المؤمنين له تعالى فلا بُدَّ من اعتبارِ المشابهة بينهما في أصل الحبِّ لا في وصفِه كماً أو كيفاً لما سيأتي من التفاوت البين وقيل هو مصدرٌ من المبنيِّ للمفعولِ أي كما يُحب الله تعالى ويعظم وإنما استُغني عن ذكر مَنْ يحبه لأنه غير ملبس وأنت خبيرٌ بأنه لا مشابهة بين محبيتهم لأندادهم وبين محبوبيتِه تعالى فالمصيرُ حينئذ ما أسلفناه في تفسير قولِه عزَّ قائلاً كَمَا سُئِلَ موسى مِن قَبْلُ وإظهارُ الاسمِ الجليلِ في مقام الإضمار لتربية المهابة وتفخيمِ المضاف وإبانةِ كمال قُبحِ ما ارتكبوه

müminler olduğu da söylenmiştir; bu takdirde mana: "Müminlerin O Teâlâ'yı sevmesi gibi bir sevgiyle..." olur. Bu durumda, ileride gelecek olan açık farklılıktan ötürü, ikisi arasındaki benzerliği nicelik ve nitelikteki vasfında değil, sevginin aslında aramak gerekir. Bunun meçhul (edilgen) yapıda bir masdar olduğu da söylenmiştir; yani "Allah Teâlâ'nın sevilip tazim edildiği gibi" demektir. Seven kimsenin zikrinden müstağni kalınması ise iltibas (karışıklık) bulunmayışındandır. Ancak bilirsin ki onların denklerine olan sevgisi ile O Teâlâ'nın sevilmesi arasında bir benzerlik yoktur. Bu durumda başvurulacak yol, Aziz olan Söz Sahibi'nin {كَمَا سُئِلَ مُوسَىٰ مِن قَبْلُ} “daha önce Musa'nın sorguya çekildiği gibi” kavlinin tefsirinde daha önce zikrettiğimiz açıklamadır. Zamir makamında ismi celilin açıkça zikredilmesi ise heybet hissi uyandırmak, muzafı tazim etmek ve işledikleri fiilin çirkinliğinin boyutunu beyan etmek içindir.

{والذين آمنوا أَشَدُّ حُبّا لِلَّهِ} جملة مبتدأة جئ بها توطئةً لما يعقُبها من بيان رخاوةِ حبِّهم وكونِه حسرة عليهم والمفضلُ عليه محذوف أي المؤمنين أشدُّ حباً له تعالى منهم لأندادهم ومآلُه أن حبَّ أولئك له تعالى أشدُّ من حب هؤلاءِ لأندادهم فيهِ منَ الدَلالة عَلى كون الحبِّ مصدراً من المبنى للفاعل مالا يخفى وإنما لم يُجعل المفضلُ عليه حبَّهم لله تعالى لما أنَّ المقصودَ بيانُ انقطاعِه وانقلابِه بغضاً وذلك إنما يُتصور في حبهم لأندادهم لكونه منوطاً بمبانٍ فاسدةٍ ومبادٍ موهومةٍ يزول بزوالها قيل ولذلك كانوا يعدلون عنها عند الشدائد إلى الله سبحانه وكانوا يعبُدون صنماً أياماً فإذا وجدوا آخَرَ رفضوه إليه وقد أكلت باهلةُ إلهها عام المجاعةِ وكان من حيس وأنت خبيرٌ بأن مدارَ ذلك اعتبارُ اختلال حبِّهم لها في الدنيا وليس الكلام فيه بل في انقطاعه في الآخرة عند ظهورِ حقيقةِ الحال ومعاينةِ الأهوال كما سيأتي بل اعتبارُه مخِلٌّ بما يقتضيه مقامُ المبالغةِ في بيان كمالِ قبحِ ما ارتكبوه وغايةِ عظم ما اقترفوه وإيثارُ الإظهار في موضعِ الإضمارِ لتفخيمِ الحُبِّ والإشعارِ بعلّته

{والذين آمنوا أَشَدُّ حُبّا لِلَّهِ} “İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise daha güçlüdür”; sevgilerinin zayıflığını ve kendileri için bir hüsran olacağını açıklayacak olan sonraki kısma bir hazırlık olmak üzere getirilmiş mübteda bir cümledir. Üstünlük kıyaslanan taraf (mufaddalun aleyh) hazfedilmiştir; yani "Müminlerin O Teâlâ'ya olan sevgisi, onların ortaklarına olan sevgisinden daha şiddetlidir/güçlüdür." Bunun neticesi şudur: Müminlerin O Teâlâ'ya olan sevgisi, müşriklerin ortaklarına olan sevgisinden daha şiddetlidir. Bunda, sevginin malum (etken) yapıda bir masdar olduğuna dair gizli olmayan bir delalet vardır. Kıyaslanan tarafın onların Allah Teâlâ'ya olan sevgisi kılınmaması ise, maksadın bu sevginin kesileceğini ve nefrete dönüşeceğini beyan etmek oluşundandır. Bu ise ancak ortaklarına olan sevgilerinde tasavvur edilir; zira bu sevgi bozuk temellere ve vehmî esaslara dayalıdır ve onların zevaliyle zeval bulur. Denilmiştir ki: Bundan dolayı onlar darlık ve sıkıntı anlarında ortaklarından yüz çevirip Allah Sübhânehu'ya yönelirlerdi; günlerce bir puta taparlar, başka bir put bulduklarında eskisini bırakıp ona geçerlerdi. Hatta Bâhile kabilesi kıtlık yılında undan ve hurmadan yapılmış (hays) ilahını yemişti. Bilirsin ki bunun esası, onların dünyada putlara olan sevgilerinin sarsılmasını dikkate almaktır; oysa söz konusu olan bu değil, ileride geleceği üzere hakikatin ortaya çıkıp dehşetlerin bizzat müşahede edildiği ahiret gününde sevginin kesilmesidir. Bilakis bunu dikkate almak, işledikleri fiilin tam anlamıyla çirkinliğini ve irtikâp ettikleri cürmün son derece büyüklüğünü beyanda mübalağa makamının gerektirdiği inceliği zedeler. Zamir yerinde açık ismin tercih edilmesi ise sevgiyi tazim etmek ve onun illetine dikkat çekmek içindir.

{وَلَوْ يَرَى الذين ظَلَمُواْ} أي باتخاذ الأنداد ووضعِها موضعَ المعبود

{وَلَوْ يَرَى الذين ظَلَمُواْ} “O zulmedenler bir görselerdi”; yani ortaklar edinmek ve onları mabud yerine koymak suretiyle [zulmedenler].

{إِذْ يَرَوْنَ العذابَ} المُعدَّ لهم يومَ القيامة أي لو علِموا إذا عاينوه وإنما أوثر صيغةُ المستقبل لجريانها مجرى الماضي في الدلالة على التحقيق في أخبار علامِ الغيوب

{إِذْ يَرَوْنَ العذابَ} “azabı gördükleri zaman”; kıyamet gününde kendileri için hazırlanan [azabı]. Yani onu bizzat gördüklerinde bilselerdi. Gelecek zaman sîgasının tercih edilmesi, gaybları hakkıyla bilen [Allah]'ın haberlerinde kesinlik bildirmede geçmiş zaman hükmünde cereyan etmesindendir.

{أَنَّ القوة لِلَّهِ جَمِيعًا} سادّ مسدَّ مفعولي يرى

{أَنَّ القوة لِلَّهِ جَمِيعًا} “bütün kuvvetin yalnızca Allah'a ait olduğunu”; {يَرَى} fiilinin iki mefulünün yerine geçmiştir.

{وَأَنَّ الله شَدِيدُ العذاب} عطفٌ عليه وفائدتُه المبالغةُ في تهويل الخطبِ وتفظيعِ الأمر فإن اختصاصَ القوة به تعالى لا يوجب شدةَ العذاب لجواز تركِه عفواً مع القدرة عليه وجوابُ لو محذوفٌ للإيذان بخروجه عن دائرة البيانِ إما لعدم الإحاطةِ بكنهه وإما لضيق العبارةِ عنه وإما لإيجاب ذكره مالا يستطيعه المعبِّر أو المستمِعُ من الضجر والتفجُّع عليه أي لو علموا إذ رأوُا العذابَ قد حل بهم ولم يُنقِذْهم منه أحدٌ من أندادهم أن القوة لله جميعاً ولا دخل لاحد في شئ أصلاً لوقعوا من الحسرة والندم فيما لا يكاد يوصف وقرئ ولو ترى بالتاء الفوقانية على أن الخطابَ للرسول ﷺ أو لكل أحد ممن يصلُح للخطاب فالجوابُ حينئذ لرأيتَ أمراً لا يوصَف من الهول والفظاعة وقرئ إذ يُرَوْن على البناء للمفعول

{وَأَنَّ الله شَدِيدُ العذاب} “ve Allah'ın azabının gerçekten pek çetin olduğunu”; onun üzerine matuftur. Bunun faydası, meselenin dehşetini ve işin korkunçluğunu abartılı şekilde vurgulamaktır; zira kuvvetin yalnızca O Teâlâ'ya mahsus olması, —güç yetirdiği halde affederek azabı terk etmesi caiz olduğundan— azabın şiddetli olmasını zorunlu kılmaz. {لَوْ} edatının cevabı, durumun beyan sınırlarının dışına çıktığını bildirmek üzere hazfedilmiştir; ya mahiyetinin kavranamamasından yahut ifadenin onu anlatmada yetersiz kalmasından ya da zikredilmesinin anlatan veya dinleyicide dayanılamayacak bir keder ve acı doğuracak olmasındandır. Yani azabın başlarına indiğini ve edindikleri ortaklardan hiçbirinin kendilerini kurtaramadığını gördükleri zaman, bütün kuvvetin yalnızca Allah'a ait olduğunu ve hiçbir kimsenin hiçbir şeye asla dahli bulunmadığını bilselerdi, tarif edilemeyecek derecede bir hasret ve pişmanlığa düşerlerdi. {وَلَوْ تَرَى} şeklinde üstten te harfiyle de okunmuştur; bu durumda hitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e veya hitaba elverişli olan herkese yöneliktir. O takdirde cevap: "Dehşetinden ve korkunçluğundan tarif edilemez bir şey görürdün" şeklinde olur. {إِذْ يُرَوْنَ} şeklinde meçhul (edilgen) sîga ile de okunmuştur.

{وأن الله شديد العذاب} على الاستئناف وإضمارِ القول

{وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ} [ifadesi] istinaf ve "söz" takdiriyledir.

{إِذْ تَبَرَّأَ الذين اتبعوا} بدلٌ من إذ يرون أي إذ تبرأ الرؤساء

{إِذْ تَبَرَّأَ الذين اتبعوا} “uyulanların teberri ettiği (uzaklaştığı) zaman”; {إِذْ يَرَوْنَ} kavlinden bedeldir, yani reisler uzaklaştığı zaman.

{مِنَ الذين اتبعوا} من الأتْباع بأن اعترفوا ببطلان ما كانوا يدّعونه في الدنيا ويدْعونهم إليه من فنون الكفر والضلالِ واعتزلوا عن مخالطتهم وقابلوهم باللعن كقول إبليس إِنّى كَفَرْتُ بما اشر كتموني من قبل وقرئ بالعكس أي تبرأ الأتْباعُ من الرؤساء والواو في قولِه ﷿

{مِنَ الذين اتبعوا} “uyanlardan”; tabi olanlardan [uzaklaştığı zaman]; dünyada iddia ettikleri ve onları çağırdıkları türlü küfür ve sapıklıkların batıl olduğunu itiraf ederek, onlarla bir arada bulunmaktan çekilip İblis'in: {إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِن قَبْلُ} “Şüphesiz ben, daha önce beni [Allah'a] ortak koşmanızı da inkâr etmiştim” sözü gibi onları lanetle karşılamak suretiyle [uzaklaştıklarında]. Bunun aksi şeklinde de okunmuştur; yani uyanlar reislerden teberri etmiştir. Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu kavlindeki vâv ise:

{وَرَأَوُاْ العذاب}

{وَرَأَوُاْ العذاب} “ve azabı gördüler”;

حالية وقد مضمرةٌ وقيل عاطفةٌ على تبرأ والضمير في رأوا للموصوفين جميعاً

haliyedir ve {قَدْ} takdir edilmiştir. {تَبَرَّأَ} üzerine matuf olduğu da söylenmiştir. {رَأَوُا} fiilindeki zamir nitelenenlerin tamamına racidir.

{وتقطعت بهم الأسباب} والوصل التي كانت بينهم من التبعية والمتبوعيةِ والاتّفاقِ على الملة الزائغةِ والأغراضِ الداعيةِ إلى ذلك وأصلُ السبب الحبلُ الذي يرتقى به الشجر ونحوه معطوفةٌ على تبرأ وتوسيطُ الحال بينهما للتنبيه على علة التبرّي وقد جُوّز عطفُها على الجملة الحالية

{وتقطعت بهم الأسباب} “ve aralarındaki bütün bağlar kopup parçalanmıştır”; aralarındaki tabi olma-uyulma, sapık din üzere ittifak etme ve buna sevk eden gayelerden ibaret olan bağlar ve münasebetler [kopup parçalanmıştır]. Sebebin aslı, ağaca ve benzeri yerlere tırmanmak için kullanılan iptir. [Bu cümle] {تَبَرَّأَ} üzerine matuftur; hal cümlesinin bu ikisi arasına girmesi teberrinin illetine dikkat çekmek içindir. Haliye cümlesine matuf olması da caiz görülmüştür.

{وَقَالَ الذين اتبعوا} حين عاينوا تبرُؤَ الرؤساءِ منهم وندِموا على ما فعلوا من اتّباعهم لهم في الدنيا

{وَقَالَ الذين اتبعوا} “Uyanlar dediler ki”; reislerin kendilerinden uzaklaştığını bizzat gördüklerinde ve dünyada onların peşinden gitmek suretiyle yaptıklarına pişman olduklarında [şöyle dediler]:

{لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً} أي ليت لنا رجعةً إلى الدنيا

{لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً} “Keşke bizim için bir dönüş olsa”; yani keşke bizim dünyaya bir dönüşümüz olsaydı,

{فَنَتَبَرَّأَ منهم} هناك

{فَنَتَبَرَّأَ منهم} “böylece biz de onlardan teberri etseydik (uzaklaşsaydık)”; orada,

{كما تبرؤوا منا} اليوم

{كما تبرؤوا منا} “tıpkı onların bizden uzaklaştıkları gibi”; bugün.

{كذلك} إشارةٌ إلى مصدرِ الفعل الذي بعده لا الى شئ آخر مفهوم مما سبق وما فيه من معنى البعد للإيذان بعلو درجة المُشَارِ إليهِ وبُعْدِ منزلتِه مع كمال تميُّزِه عما عداه وانتظامِه في سلك الأمور المشاهدة والكاف مُقحَمَةٌ لتأكيد ما أفاده اسمُ الإشارةِ من الفخامة ومحلُّه النصبُ على المصدرية أي ذلك الإراءَ الفظيعَ

{كذلك} “İşte böylece”; kendisinden sonraki fiilin masdarına işarettir, önceden anlaşılan başka bir şeye değil. Bundaki uzaklık anlamı, işaret edilenin derecesinin yüceliğini, konumunun yüksekliğini, diğerlerinden tamamen ayrıldığını ve müşahede edilen işler dizisine dahil olduğunu bildirmek içindir. Kâf harfi, işaret isminin ifade ettiği azameti teyit etmek için ziyade kılınmıştır (mukhame). Mahalli ise masdariyet üzere nasbdır; yani "o korkunç gösterme ile..."

{يُرِيهِمُ الله أعمالهم حسرات عَلَيْهِمْ} أي نداماتٍ شديدةً فإن الحسرةَ شدةُ الندم والكمَدِ وهي تألمُ القلبِ وانحسارُه عما يؤلمه واشتقاقها من قولهم بعير حسيرٌ أي منقطعٌ القوة وهي ثالثُ مفاعيلِ يُري إن كان من رؤية القلبِ وإلا فهي حالٌ والمعنى أن أعمالَهم تنقلبُ حسراتٍ عليهم فلا يرَوْن إلا حسراتٍ مكانَ أعمالِهم {وَمَا هُم بخارجين مِنَ النار} كلامٌ مستأنفٌ لبيان حالِهم بعد دخولِهم النارَ والأصلُ وما يخرجون والعدولُ إلى الاسمية لإفادة دوامِ نفي الخروج والضميرُ للدَلالة على قوةِ أمرِهم فيما أُسند إليهم كما في قوله ... هُمُ يفرُشون اللِّبْدَ كُلَّ طمرة ... واجرد سباق يبذ المغاليا ...

{يُرِيهِمُ الله أعمالهم حسرات عَلَيْهِمْ} “Allah onlara amellerini, kendileri için yürek yakıcı pişmanlıklar halinde gösterir”; yani şiddetli nedametler halinde [gösterir]. Zira hasret, şiddetli nedamet ve kederdir; o da kalbin acı duyması ve kendisini üzen şey karşısında takatsiz kalmasıdır. Türetilişi "gücü tükenmiş deve" anlamındaki {بَعِيرٌ حَسِيرٌ} sözündendir. Bu kelime, eğer kalp ile görme anlamındaysa {يُرِي} fiilinin üçüncü mefulüdür; değilse haldir. Anlam şudur: Onların amelleri aleyhlerine derin pişmanlıklara dönüşür de amellerinin yerinde derin pişmanlıklardan başka bir şey görmezler. {وَمَا هُم بخارجين مِنَ النار} “Onlar ateşten çıkacak da değillerdir”; cehenneme girişlerinden sonraki durumlarını açıklamak için müstakil bir sözdür. Aslı "çıkmazlar" anlamında {وَمَا يَخْرُجُونَ} şeklindedir; isim cümlesine dönüştürülmesi çıkışın nefyinin devamlılığını bildirmek içindir. Zamir ise, şu beyitte olduğu gibi, kendilerine isnat edilen hususta durumlarının kesinliğini belirtmek içindir: «... Onlar her zayıf ve yarışı kazanan koşucu ata eyer sererler ...»

{يا أيها الناس كُلُواْ مِمَّا فِى الارض} أي بعضِ ما فيها من أصناف المأكولات التي من جملتها ما حرّمتموه افتراءً على الله من الحرْثِ والأنعام قال ابن عباس ﵄ نزلت في قوم من ثقيفٍ وبني عامرِ بنِ صَعْصَعةَ وخُزاعةَ وبني مدلج حرَّموا على أنفسهم ما حرموه من الحرْث والبحائرِ والسوائبِ والوصائل والحامِ وقولُه تعالى

{يا أيها الناس كُلُواْ مِمَّا فِى الارض} “Ey insanlar! Yeryüzünde bulunanlardan yiyin”; yani oradaki yiyecek çeşitlerinin bir kısmından [yiyin] ki Allah'a iftira ederek ekinlerden ve hayvanlardan kendinize haram kıldıklarınız da bunların arasındadır. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Sakîf, Benî Âmir b. Sa'saa, Huzâa ve Benî Müdlic'den bir topluluk hakkında indi. Onlar ekinlerden, bahîre, sâibe, vasîle ve hâm türünden hayvanlardan kendilerine haram kıldıklarını haram kılmışlardı. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

{حلالا} حالٌ من الموصولِ أي كلوه حال كونه حلالاً أو مفعولٌ لكلوا على أنّ مِنْ ابتدائيةٌ وقد جُوِّز كونُه صفةً لمصدر مؤكَّدٍ أي أكلاً حلالاً ويؤيد الأولَيْن قولُه تعالى

{حلالا} “helal olarak”; mevsulden haldir; yani "helal olduğu halde onu yiyin" demektir, yahut {مِنْ} edatının ibtidaiye olması esasına göre {كُلُوا} fiilinin mefulüdür. Pekiştirici bir masdarın sıfatı olması da caiz görülmüştür; yani "helal bir yiyişle [yiyin]". İlk iki görüşü Allah Teâlâ'nın şu kavli teyit etmektedir:

{طَيّباً} فإنه صفةٌ له ووصفُ الأكل به غيرُ معتاد وقيل نزلت في قوم من المؤمنين حرموا على أنفسهم رفيعَ الأطعمة والملابس ويردّه قوله ﷿

{طَيّباً} “ve temiz olanından”; zira bu onun sıfatıdır ve yeme fiilinin bununla nitelenmesi alışılmış bir kullanım değildir. Kendilerine kaliteli yiyecekleri ve elbiseleri haram kılan müminlerden bir grup hakkında indiği de söylenmiştir; fakat Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu kavli bunu reddetmektedir:

{وَلَا تَتَّبِعُواْ خطوات الشيطان} أي لا تقتدوا بها في اتباع الهوى فإنه صريحٌ في أن الخطابَ للكفرة كيف لا وتحريمُ الحلال على نفسه تزهدا ليس من باب اتباع خطواتِ الشيطانِ فضلاً عن كونه تقوُّلاً وافتراءً على الله تعالى وإنما نزل فيهم ما في

{وَلَا تَتَّبِعُواْ خطوات الشيطان} “ve şeytanın adımlarına uymayın”; yani heva ve hevese uymada onun peşinden gitmeyin. Zira bu, hitabın kâfirlere olduğuna dair sarîhtir. Nasıl olmasın ki! Zühd maksadıyla helali kendine haram kılmak, şeytanın adımlarına uyma kabilinden değildir; nitekim Allah Teâlâ'ya karşı bir uydurma ve iftira olması şöyle dursun! Müminler hakkında inen ayet ise şudur:

البقرة (١٧٠ - ١٦٩)

Bakara (169-170)

سورة المائدة من قوله تعالى بأيها الذين آمنوا لَا تُحَرّمُواْ طيبات مَا أَحَلَّ الله لَكُمْ الآية وقرئ خُطْواتِ بسكون الطاء وهما لغتان في جمع خُطْوة وهي ما بين قدمي الخاطى وقرئ بضمتين وهمزة جعلت الضمةُ على الطاء كأنها على الواو وبفتحتين على أنها جمعُ خَطْوة وهي المرة من الخَطْو

Mâide Suresi'ndeki Allah Teâlâ'nın {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ} “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın...” ayetidir. Tâ harfinin sükûnu ile {خُطْوات} şeklinde de okunmuştur; bunlar adım atan kimsenin iki ayağı arası demek olan hutvenin (خُطْوة) çoğulunda iki lehçedir. İki ötre ve hemze ile de okunmuştur; bu takdirde tâ üzerindeki ötre sanki vâv üzerindeymiş gibi kabul edilmiştir. İki üstünle [hatavât şeklinde] hatvenin (خَطْوة) çoğulu olarak da okunmuştur ki o da bir defalık adımdır.

{إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ} تعليلٌ للنَّهي أيْ ظاهر العدواة عند ذوي البصيرة وإن كان يُظهر الولاية لمن يُغويه ولذلك سُمِّي ولياً في قوله تعالى أَوْلِيَاؤُهُمُ الطاغوت

{إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ} “Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır”; nehyin gerekçesidir. Yani saptırdığı kimseye dostluk gösterse bile basiret sahipleri nezdinde düşmanlığı apaçıktır. Bundan dolayı Allah Teâlâ'nın {أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ} “onların dostları tağuttur” kavlinde dost (veli) olarak isimlendirilmiştir.

{إِنَّمَا يَأْمُرُكُم بالسوء والفحشاء} استئنافٌ لبيان كيفيةِ عداوتِه وتفصيلٌ لفنون شرِّه وإفسادِه وانحصارِ معاملتِه معهم في ذلك والسوءُ في الأصل مصدرُ ساءه يسوؤُه سُوءاً ومَساءةً إذا أحزنه يُطلقُ على جميع المعاصي سواءٌ كانت من أعمال الجوارحِ أو أفعالِ القلوب لاشتراك كلِّها في أنها تسوءُ صاحبَها والفحشاءُ أقبحُ أنواعِها وأعظمُها مساءةً

{إِنَّمَا يَأْمُرُكُم بالسوء والفحشاء} “O size ancak kötülüğü ve hayâsızlığı emreder”; onun düşmanlığının keyfiyetini beyan etmek, şer ve ifsâd türlerini tafsil etmek ve onlarla muamelesinin bundan ibaret olduğunu bildirmek için müstakil bir sözdür. Sû' (السوء) aslen onu üzdüğünde söylenen {سَاءَهُ يَسُوءُهُ سُوءاً وَمَسَاءَةً} fiilinin masdarıdır; sahibini üzmede ortak oldukları için organların fiillerinden olsun kalbin fiillerinden olsun bütün günahlara ıtlak olunur. Fahşâ (الفحشاء) ise onun en çirkin ve en büyük keder veren türüdür.

{وَأَن تَقُولُواْ عَلَى الله مَا لَا تَعْلَمُونَ} عطفٌ على الفحشاء أي وبأن تفتروا على الله بأنه حرّم هذا وذاك ومعنى مالا تعلمون مالا تعلمون إنَّ الله تعالَى أمرَ به وتعليقُ أمرِه بتقوُّلِهم على الله تعالى مالا يعلمون وقوعَه منه تعالى لا بتقوُّلهم عليه ما يعلمون عدمَ وقوعِه منه تعالى مع أن حالَهم ذلك للمبالغة في الزجر فإن التحذيرَ من الأول مع كونه في القُبْحِ والشناعةِ دون الثاني تحذيرٌ عن الثاني على أبلغِ وجهٍ وآكَدِه وللإيذان بأن العاقلَ يجبُ عليهِ أنْ لا يقولَ على الله تعالى مالا يعلم وقوعَه منه تعالى مع الاحتمال فضلاً عن أن يقول عليه ما يعلم عدمَ وقوعِه منه تعالى قالُوا وفيه دليلٌ على المنع من اتباع الظنِّ رأساً وأما اتباعُ المجتهدِ لما أدَّى إليه ظنُّه فمستنِدٌ إلى مَدْرَكٍ شرعيَ فوجوبُه قطعيٌّ والظنُّ في طريقه

{وَأَن تَقُولُواْ عَلَى الله مَا لَا تَعْلَمُونَ} “ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi [emreder]”; {الْفَحْشَاءِ} üzerine matuftur; yani Allah'a iftira ederek "şunu ve bunu haram kıldı" demenizi [emreder]. {مَا لَا تَعْلَمُونَ} ifadesinin manası; Allah Teâlâ'nın emrettiğini bilmediğiniz şeyler demektir. [Şeytanın] emrinin, onların durumları böyle olmasına rağmen O'ndan vuku bulmadığını bildikleri şeyi Allah Teâlâ'ya isnat etmelerine değil de, O'ndan vuku bulduğunu bilmedikleri şeyi isnat etmelerine bağlanması, sakındırmada mübalağa içindir. Zira çirkinlik ve vebal bakımından ikinciden daha aşağıda olmasına rağmen birincisinden sakındırmak, ikincisinden en beliğ ve en tekitli bir şekilde sakındırmaktır; ayrıca akıl sahibinin, ihtimal dahilinde bile olsa Allah Teâlâ'dan vuku bulduğunu bilmediği bir şeyi O'na isnat etmemesi gerektiğine —kaldı ki O'ndan vuku bulmadığını kesin bildiği bir şeyi O'na isnat etmesinin hiç caiz olmadığına— dikkat çekmek içindir. Âlimler dediler ki: Bunda zanna uymanın kökten yasaklandığına delil vardır. Müctehidin zannının ulaştığı sonuca tabi olmasına gelince; bu şer'î bir asla dayandığından, onun vacip oluşu kat'îdir, zan ise onun yolundadır (vesilesindedir).

{وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتبعوا مَا أَنزَلَ الله} التفاتٌ إلى الغَيْبة تسجيلاً بكمال ضلالِهم وإيذاناً بإيجاب تعدادِ ما ذكر من جناياتهم لصرف الخطاب عنهم وتوجيهِه إلى العقلاء وتفصيلُ مساوي أحوالِهم لهم على نهج المباثة أي إذا قيل لهم على وجه النصيحةِ والإرشادِ اتبعوا كتاب الله الذي أنزله

{وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتبعوا مَا أَنزَلَ الله} “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine uyun' denildiği zaman”; sapıklıklarının tamlığını tescil etmek, zikredilen cinayetlerinin sayılmasının hitabı onlardan çevirip akıl sahiplerine yöneltmeyi ve durumlarının kötülüklerini onlara duyurma üslubuyla tafsil etmeyi gerektirdiğini bildirmek için gaip sîgasına iltifattır. Yani onlara nasihat ve irşat yoluyla: "Allah'ın indirdiği Kitab'a uyun" denildiği zaman,

{قَالُواْ} لا نتبعه

{قَالُواْ} “Derler ki”; [ona] uymayız,

{بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عليه آباءنا} أي وجدناهم عليه إما على أن الظرفَ متعلقٌ بمحذوفٍ وقعَ حالاً من آباءَنا وألفَيْنا متعدَ إلى واحد وإما على أنه مفعولٌ ثانٍ له مقدمٌ على الأول نزلت في المشركين أُمروا باتباع القرآنِ وسائرِ ما أنزل الله تعالى من الحجج الظاهرةِ والبينات الباهرةِ فجنحوا للتقليد والموصولُ إما عبارةٌ عمَّا سبقَ من اتخاذ الأندادِ وتحريمِ الطيبات ونحوِ ذلك وإما باقٍ على عمومه وما ذكره داخلٌ فيه دخولا أوليا وقيل نزلت في طائفة من اليهود دعاهم رسولُ الله ﷺ فقالوا بَلْ نتبعُ مَا وجدْنا عليه آباءَنا لأنهم كانوا خيراً منا وأعلم فعلى هذا يعُمّ ما أنزل الله تعالى التوراةَ لأنها أيضاً تدعو إلى الإسلام وقوله ﷿

{بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عليه آباءنا} “'Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız' [derler]”; yani onları üzerinde bulduğumuz şeye. Bu ya zarfın {آبَاءَنَا} lafzından hal olan mahzuf bir kelimeye müteallik olması ve {أَلْفَيْنَا} fiilinin tek mefule geçişli olması esasına göredir; yahut onun birinci mefulün önüne geçmiş ikinci mefulü olması esasına göredir. Bu ayet, Kur'an'a ve Allah Teâlâ'nın indirdiği diğer apaçık hüccetlere ve parlak delillere uymaları emredilip de taklide meyleden müşrikler hakkında inmiştir. Mevsul, ya daha önce geçen denkler edinmek, temiz rızıkları haram kılmak ve benzeri hususlardan ibarettir yahut umumîliği üzere bâkîdir ve zikredilenler öncelikle onun kapsamına dahildir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerini davet ettiği bir grup Yahudi hakkında indiği de söylenmiştir; onlar: "Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız, çünkü onlar bizden daha hayırlı ve daha bilgili idiler" demişlerdi. Bu takdirde Allah Teâlâ'nın indirdiği şey Tevrat'ı da kapsar; zira o da İslam'a davet etmektedir. Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu kavli:

{أولو كَانَ آبَاؤُهم لَا يَعْقِلُونَ شيئا ولا يهتدون} استئنافٌ مَسوقٌ من جهتِه تعالَى رداً لمقالتهم الحمقاءِ وإظهاراً لبطلان آرائِهم والهمزةُ لإنكارِ الواقعِ واستقباحِه والتعجيب منه لا

{أولو كَانَ آبَاؤُهم لَا يَعْقِلُونَ شيئا ولا يهتدون} “Ataları hiçbir şey akledemeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler olsa da mı?”; onların ahmakça sözlerini reddetmek ve görüşlerinin batıllığını ortaya koymak üzere O Teâlâ tarafından sevk edilmiş yeni bir cümledir (istinaf). Hemze, vaki olanı inkâr, onu çirkin bulma ve ona şaşırma içindir; yoksa...

لإنكار الوقوعِ كالتي في قولِه تَعالَى أَوْ لَّوْ كُنَّا كارهين وكلمة لو في أمثالِ هذا المقامِ ليست لبيان انتفاء الشئ في الزمان الماضي لانتفاء غيرِه فيه فلا يلاحظ لها جوابٌ قد حُذف ثقةٍ بدلالةِ ما قبلها عليه بل هي لبيان تحققِ ما يفيده الكلامُ السابقُ بالذَّاتِ أو بالواسطةِ من الحُكم الموجَبِ أو المنفي على كل حالٍ مفروض من الأحوال المقارنةِ له على الإجمال بإدخالِها على أبعدِها منه وأشدِّها منافاةً له ليظهرَ بثبوتهِ أو انتفائِه معه ثبوتُه أو انتفاؤه مع ماعداه من الأحوال بطريق الأولية لما أن الشئ متى تحقَّقَ مع المنافي القويَّ فلأنْ يتحقَّقَ مع غيره أولى ولذلك لا يذكر معه شئ من سائر الأحوال ويكتفى عنه بذكر الواوِ العاطفةِ للجُملة على نظيرتها المقابلةِ لها المتناولة لجميع الأحوالِ المغايرة لها وهذا معنى قولِهم أنها لاستقصاء الأحوالِ على سبيلِ الإجمالِ وهذا المعنى ظاهرٌ في الخبر الموجَبِ والمنفيِّ والأمرِ والنهي كما في قولك فلانٌ جوادٌ يُعطي ولو كان فقيراً وبخيلٌ لا يُعطي ولو كان غنياً وقولِك أحسنْ إليه ولو أساءَ إليك ولا تُهِنْه ولو أهانك لبقائه على حاله وأما فيما نحن فيه نوع خفاء ناشئ من ورود الإنكارِ عليه لكن الأصلَ في الكل واحدٌ إلا أن كلمةَ لو في الصور المذكورةِ متعلقةٌ بنفس الفعل المذكورِ قبلها وأن ما يُقصدُ بيانُ تحققِه على كل حالٍ هو نفسُ مدلولِه وأن الجملةَ حالٌ من ضميره أو مما يتعلق به وأن ما في حيِّز لو باقٍ على ما هو عليه من الاستبعاد غالباً بخلاف ما نحن فيه لما أن كلمةَ لو متعلقةٌ فيه بفعل مقدرٍ يقتضيه المذكورُ وأن ما يُقصد بيانُ تحققِه على كل حال مدلولُه لا مدلولُ المذكورِ من حيث هو مدلولُه وأن الجملةَ حالٌ مما يتعلق به لا مما يتعلق بالمذكور من حيث هو متعلِّقٌ به وأن المقصودَ الأصليَّ إنكارُ مدلولِه باعتبار مقارنتُه للحالة المذكورةِ وأما تقديرُ مقارنته لغيرها فلتوسيع الدائرةِ وأن ما في حيز لولا يُقصد استبعادُه في نفسه بل يقصد الإشعارُ بأنه أَمْرٌ محقَّق إلا أنه أُخرج مُخرَجَ الاستبعادِ معاملةً مع المخاطَبين على معتقدَهم لئلا يلبَسوا من التصريح بنسبة آبائهم إلى كمال الجهالةِ والضلالةِ جلدَ النَّمِرِ فيركبوا متنَ العِناد ومبالغةً في الإنكار من جهة اتباعهم لآبائهم حيث كان منكراً مستقبحاً عند احتمالِ كونِ آبائهم كما ذُكر احتمالاً بعيداً فلأَنْ يكونَ مُنْكراً عند تحققِ ذلك أولى والتقديرُ أيتبعون ذلك لو لم يكن آبَاؤُهم لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا من الدين ولا يهتدون للصواب ولو كانوا كذلك فالجملةُ في حيز النصبِ على الحالية من آبائهم على طريقة قوله تعالى أَنِ اتبع مِلَّةَ إبراهيم حَنِيفًا كأنه قيل أيتبعون دين آبائهم حالَ كونِهم غافلين وجاهلين ضالّين إنكاراً لما أفاده كلامُهم من الاتّباع على أي حالةٍ كانت من الحالتين غيرَ أنه اكتُفيَ بذكر الحالةِ الثانية تنبيهاً على أنها هي الواقعةُ في نفس الأمر وتعويلاً على اقتضائها للحالة الأولى اقتضاءً بيّناً فإن اتباعهم الذي تعلق به الإنكارُ حيث تحقق مع كونه آبائِهم جاهلين ضالين فلأَنْ يتحقّقَ مع كونهم عاقلين ومُهتدين أوْلى إن قلتَ الإنكارُ المستفادُ من الاستفهام الإنكاريِّ بمنزلة النفي ولا ريب في أن الأولويةَ في صورة النفي معتبرةٌ بالنسبة إلى النفي ألا يُرى أن الأولى بالتحقق فيما ذُكر من مثال النفي عند الحالةِ المسكوتِ عنها أعني عدمَ الغِنى هو عدمُ الإعطاءِ لا نفسُه فكان ينبغي أن يكون الأولى بالتحقق فيما نحن فيه عند الحالةِ المسكوتِ عنها وهي حالة كونِ آبائهم عاقلين ومهتدين إنكار الا تباع لا نفسُه إذ هو الذي يدل عليه أيتبعون االخ فلم اختلفت الحالُ بينهما قلتُ لِما أن مناطَ الأولويةِ هو الحكمُ الذي أريد بيانُ تحققه على كل حال وذلك

Allah Teâlâ'nın {أَوَلَوْ كُنَّا كَارِهِينَ} “Biz istemesek de mi?” kavlinde olduğu gibi vuku bulmayı inkâr için değildir. Bu gibi makamlarda {لَوْ} kelimesi, başka bir şeyin yokluğundan dolayı bir şeyin geçmiş zamanda yok olduğunu bildirmek için değildir; dolayısıyla kendisinden öncekinin delaletine güvenilerek hazfedilmiş bir cevap gözetilmez. Bilakis o, önceki kelamın bizzat veya vasıtayla ifade ettiği olumlu yahut olumsuz hükmün, kendisiyle birlikte tasavvur edilen bütün durumlarda gerçekleştiğini icmâlî olarak bildirmek içindir; bu da o hükmü durumlardan en uzak ve ona en zıt olanına dahil etmekle yapılır ki, o zıt durumla birlikte sabit olması veya nefyedilmesiyle, diğer durumlarda da evleviyet yoluyla sabit olduğu veya nefyedildiği ortaya çıksın. Zira bir şey güçlü bir zıtlıkla birlikte gerçekleşiyorsa, başkasıyla gerçekleşmesi evleviyetle sabittir. Bundan dolayı onunla birlikte diğer durumlar zikredilmez ve cümlenin, ona zıt olan ve diğer tüm durumları kapsayan muadiline atfedildiğini gösteren vâv ile iktifa edilir. Âlimlerin "bu durumları icmâl yoluyla kuşatmak içindir" sözlerinin manası budur. Bu mana olumlu ve olumsuz haberde, emir ve nehiyde açıktır; nitekim senin: "Falan cömerttir, fakir olsa da verir", "Cimridir, zengin olsa da vermez", "O sana kötülük etse de sen ona iyilik et", "O seni hor görse de sen onu hor görme" sözlerinde olduğu gibi, durumunu muhafaza etmesi içindir. Bizim konumuzda ise, üzerine inkârın dahil olmasından kaynaklanan bir tür kapalılık vardır; ancak hepsinde asıl birdir. Şu kadar var ki, zikredilen misallerde {لَوْ} kelimesi kendisinden önce zikredilen fiilin bizzat kendisine mütealliktir; her halükarda gerçekleştiği açıklanmak istenen şey de onun kendi medlulüdür; cümle ise onun zamirinden yahut onunla ilgili bir şeyden haldir ve {لَوْ}'nun kapsamındaki şey çoğunlukla uzak görülme hali üzere bâkîdir. Bizim konumuzda ise durum farklıdır; zira buradaki {لَوْ} kelimesi zikredilenin gerektirdiği takdirî bir fiile mütealliktir; her halükarda gerçekleştiği açıklanmak istenen şey de doğrudan zikredilenin medlulü değil, o takdirî fiilin medlulüdür; cümle de zikredilenle ilgili olandan değil, o takdirî fiille ilgili olandan haldir. Asıl maksat ise, zikredilen durumla beraberliği bakımından onun medlulünü inkâr etmektir; başkasıyla beraberliğinin takdiri ise daireyi genişletmek içindir. {لَوْ}'nun kapsamında olan şeyin bizzat kendisinin uzak görülmesi kastedilmemiş, bilakis onun muhakkak bir durum olduğunu hissettirmek kastedilmiştir; ancak muhatapların inançlarına göre muamele edilerek uzak görme kılıfında sunulmuştur ki atalarının tam bir cehalet ve sapıklığa nispet edilmesinin açıkça söylenmesi sebebiyle hiddetlenip inat yoluna girmesinler; ayrıca atalarına uymaları yönünden inkârda mübalağa yapılsın. Zira atalarının zikredildiği gibi olma ihtimali uzak bir ihtimal sayıldığında bile bu durum çirkin ve münker ise, bunun gerçekleştiği kesinleştiğinde münker olması evleviyetle sabittir. Takdir şöyledir: "Ataları dinden hiçbir şeyi akledemeyen ve doğru yola eremeyen kimseler olmasa bile velev ki böyle olsalar da mı onlara uyacaklar?" Cümle, Allah Teâlâ'nın {أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا} “Hanîf olarak İbrahim'in dinine uy...” kavlindeki tarza göre atalarından hal olmak üzere mansub mahaldedir. Sanki şöyle denilmiştir: "Sözlerinin ifade ettiği, iki halden hangisi olursa olsun tabi olmayı inkâr kabilinden; ataları gafil, cahil ve sapık oldukları halde onların dinine mi uyacaklar?" Ancak ikinci durumun zikriyle yetinilmiştir; çünkü vakıada gerçekleşen durumun bu olduğuna dikkat çekmek ve onun birinci durumu açıkça gerektirdiğine itimat etmek içindir. Zira inkârın taalluk ettiği tabi olma fiili, atalarının cahil ve sapık olmalarıyla birlikte gerçekleştiğine göre, akıllı ve hidayette olmaları durumunda gerçekleşmesi evleviyetle sabittir. Eğer dersen ki: İnkârî istifhamdan anlaşılan inkâr nefy (olumsuzluk) hükmündedir; şüphe yok ki nefy suretinde evleviyet nefye nispetle dikkate alınır. Görmez misin ki nefy misalinde sükût geçilen durum olan zengin olmama halinde gerçekleşmesi evla olan şey, vermenin kendisi değil bizzat vermemedir. O halde bizim konumuzda da sükût geçilen durumda —ki o da atalarının akleden ve hidayette olan kimseler olması halidir— gerçekleşmesi evla olan şeyin tabi olmanın kendisi değil, tabi olmanın inkârı olması gerekirdi; zira "uyacaklar mı?" ifadesinin delalet ettiği budur. Öyleyse ikisi arasındaki bu fark nereden kaynaklandı? Derim ki: Çünkü evleviyetin menatı, her halükarda tahakkuku açıklanmak istenen hükümdür; o da...

البقرة (١٧٢ - ١٧١)

Bakara (171-172)

في مثال النفي عدمُ الإعطاءِ المستفادِ من الفعل المنفيِّ المذكور وأما فيما نحن فيه فهو نفسُ الاتباعِ المستفادِ من الفعل المقدرِ إذ هو الذي يقتضيه الكلامُ السابقُ أعني قولَهم بل نتبعُ الخ وأما الاستفهامُ فخارجٌ عنه وارد عليه الإنكار ما يُفيدُه واستقباحِ ما يقتضيه لا أنه تمامه كما في الصورة النفي وكذا الحالُ فيما إذا كانت الهمزةُ لإنكار الوقوعِ ونفْيِه مع كونه بمنزلة صريح النفي كما سيأتي تحقيقُه في قوله تعالى أَوَلَوْ كُنَّا كارهين وقيل الواوُ حالية ولكن التحقيقَ أن المعنى يدور على معنى العطفِ في سائر اللغات أيضاً

nefy misalinde zikredilen menfî fiilden anlaşılan vermeme durumudur. Bizim konumuzda ise takdir edilen fiilden anlaşılan bizzat tabi olmanın kendisidir; zira önceki kelamın —yani onların "Bilakis biz uyarız..." sözünün— gerektirdiği budur. İstifhama gelince, o bu kelamın dışındadır; onun ifade ettiği şeyi inkâr etmek ve gerektirdiğini çirkin bulmak için üzerine dahil olmuştur, yoksa nefy suretinde olduğu gibi onun tamamı değildir. Hemzenin, sarih nefy hükmünde olmakla birlikte vuku bulmayı inkâr ve nefyetmek için olması durumunda da hüküm böyledir; nitekim Allah Teâlâ'nın {أَوَلَوْ كُنَّا كَارِهِينَ} kavlinde bunun tahkiki gelecektir. Vâv harfinin haliye olduğu da söylenmiştir; fakat tahkik şudur ki mana diğer dillerde de atıf manası etrafında dönmektedir.

{وَمَثَلُ الذين كَفَرُواْ} جملةٌ ابتدائيةٌ واردة لتقرير ما قبلها بطريق التصوير وفيها مضافٌ قد حُذف لدِلالة مَثَلُ عليه ووضعُ الموصولِ موضعَ الضميرِ الراجع إلى ما يرجع إليه الضمائر السابقةُ لذمِّهم بما في حيزِ الصلة وللإشعار بعِلّة ما أثبت لهم من الحُكم والتقديرُ مثلُ ذلك القائلِ وحالِه الحقيقةِ لغرابتها بأنْ تسمَّى مَثَلاً وتسيرَ في الآفاق فيما ذُكر من دعوته إياهم إلى اتباع الحقِّ وعدمِ رفعِهم إليه رأساً لانهماكهم في التقليد وإخلادِهم إلى ماهم عليه من الضلالة وعدمِ فهمهم من جهة الداعي إلى الدعاء من غير أن يُلقوا أذهانَهم إلى ما يلقى عليهم

{وَمَثَلُ الذين كَفَرُواْ} “İnkâr edenlerin durumu ise”; kendinden öncekini tasvir yoluyla pekiştirmek için gelmiş müstakil (iptidâiyye) bir cümledir. İçinde, {مَثَلُ} lafzının delaleti sebebiyle hazfedilmiş bir muzaf vardır. Önceki zamirlerin döndüğü mercie dönen zamirin yerine ism-i mevsulün konulması, sılanın kapsamındaki şeyle onları yermek ve kendilerine sabit kılınan hükmün illetini hissettirmek içindir. Takdir şöyledir: O sözü söyleyenin ve garipliğinden ötürü darbımesel olarak isimlendirilmeye ve dillerde dolaşmaya layık olan halinin —onları hakka uymaya davet etmesi, onların ise taklide gömülmeleri, içinde bulundukları sapıklığa saplanıp kalmaları ve kendilerine sunulan şeylere zihinlerini vermeksizin davetçiden gelen salt çağrıdan başka bir şey anlamamaları hususunda zikredilen— durumu şuna benzer:

{كَمَثَلِ الذى يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ إِلَاّ دُعَاء وَنِدَاء} من البهائم فإنها لا تسمع إلا صوتَ الراعي وهَتفَه بها من غير فهم لكلامه أصلاً وقيل إنما حُذف المضافُ من الموصول الثاني لدلالة كلمة ما عليه فإنها عبارةٌ عنه مُشعِرَةٌ مع مَا في حيزِ الصِّلةِ بما هو مدارُ التمثيل أي مَثَلُ الذين كفروا فيما ذُكر من انهماكَهم فيما هم فيه وعدمِ التدبر فيما أُلقيَ إليهم من الآيات كمثل بهائمِ الذي ينعِق بها وهي لا تسمع منه إلا جرسَ النغمة ودويَّ الصوت وقيل المرادُ تمثيلُهم في اتباع آبائهم على ظاهر حالهم جاهلين بحقيقتها بالبهائم التي تسمع الصوت ولا تفهم ما تحته وقيل تمثيلُهم في دعائهم الأصنام بالناعق في نعقه وهو تصويتُه على البهائم وهذا غنيٌّ عن الإضمار لكن لا يساعدُه قولُه إلا دعاءً ونداءً فإن الأصنام بمعزلٍ من ذلك وقد عرفتَ أن حسنَ التمثيل فيما إذا تشابه أفرادُ الطرفين

{كَمَثَلِ الذى يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ إِلَاّ دُعَاء وَنِدَاء} “Sadece bir çağırma ve bağırmadan başkasını işitmeyen [hayvanlara] haykıran kimsenin durumu gibidir”; yani hayvanlara [haykıran kimsenin durumu gibidir], zira hayvanlar çobanın sözünü hiç anlamaksızın sadece onun sesini ve kendilerine doğru haykırışını işitirler. Denilmiştir ki: İkinci mevsulden muzafın hazfedilmesi {مَا} kelimesinin ona delalet etmesindendir; zira o hayvanlardan kinayedir ve sılanın kapsamındaki şeyle birlikte temsilin mihverini hissettirmektedir. Yani inkâr edenlerin içinde bulundukları duruma dalmaları ve kendilerine tebliğ edilen ayetleri düşünmemeleri hususundaki hali; kendilerine haykıran kimsenin, sadece ses tonunu ve çınlamasını işiten hayvanlarının hali gibidir. Denilmiştir ki: Maksat, hakikatini bilmeksizin zahir halleri üzere atalarına uymaları hususunda onları, sesi işitip altında yatanı anlamayan hayvanlara benzetmektir. Denilmiştir ki: Onların putlara dua/çağrıda bulunmalarını, hayvanlara seslenen kimsenin haykırışına benzetmektir. Bu takdir, gizli bir kelime takdir etmekten (izmardan) müstağnidir; lakin {إِلَّا دُعَاءً وَنِدَاءً} kavli buna elverişli değildir, zira putlar bundan tamamen uzaktır. Zaten temsilin güzelliğinin iki tarafın fertlerinin birbirine benzemesi durumunda olduğunu bilmiş bulunmaktasın.

{صُمٌّ بُكْمٌ عُمْىٌ} بالرفع على الذم أي هم صمّ الخ

{صُمٌّ بُكْمٌ عُمْىٌ} “[Onlar] sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler”; zem üzere merfudur, yani "onlar sağırdırlar..." demektir.

{فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ} شيئاً لأن طريقَ التعقل هو التدبّر في مبادي الأمورِ المعقولة والتأمل في ترتيبها وذلك إنما يحصُلُ باستماعِ آياتِ الله ومشاهدةِ حُججِه الواضحةِ والمفاوضة مع من يؤخَذ منه العُلوم فإذا كانوا صماً بكماً عمياً فقد انسدّ عليهم أبوابُ التعقل وطرُقُ الفهم بالكلية

{فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ} “Bu yüzden onlar akledemezler”; hiçbir şeyi [akledemezler]. Çünkü akletmenin yolu, akledilebilir hususların esasları üzerinde etraflıca düşünmek ve bunların tertibini tefekkür etmektir. Bu da ancak Allah'ın ayetlerini dinlemek, O'nun apaçık delillerini müşahede etmek ve ilimlerin kendisinden alındığı kimselerle müzakere etmekle hâsıl olur. Onlar sağır, dilsiz ve kör olunca akletme kapıları ve anlama yolları bütünüyle yüzlerine kapanmıştır.

{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ كلوا مِن طَيّبَاتِ مَا رزقناكم} أي مستلَذّاتِه

{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ كلوا مِن طَيّبَاتِ مَا رزقناكم} “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin”; yani lezzetli olanlarından [yiyin],

{واشكروا للَّهِ} الذي رزقَكُموها والالتفاتُ لتربية المهابة

{واشكروا للَّهِ} “ve Allah'a şükredin”; onları size rızık olarak veren [Allah'a]. [Zamir yerine açık isme] iltifat heybet duygusunu yerleştirmek içindir.

{إِن كُنتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ} فإن عبادتَه تعالى لاتتم إلا بالشكر له وعن النبيِّ ﷺ يقولُ الله ﷿ إني والإنسُ والجنُ في نبإٍ عظيمٍ أخلُقُ ويُعبد غيري وأرزُقُ ويُشكَر غيري

{إِن كُنتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ} “Eğer yalnızca O’na kulluk ediyorsanız”; çünkü O Teâlâ’ya ibadet ancak O’na şükretmekle tamam olur. Peygamber’den sallallâhu aleyhi ve sellem [rivayet edildiğine göre] Allah azze ve celle şöyle buyurmaktadır: “Ben, insanlar ve cinler büyük bir haber içindeyiz: Ben yaratıyorum, Benden başkasına kulluk ediliyor; Ben rızık veriyorum, Benden başkasına şükrediliyor.”

البقرة (١٧٤ - ١٧٣)

Bakara (173 - 174)

{إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الميتة} أي أكلها والانتفاعَ بها وهي التي ماتت على غير ذَكاةٍ والسمكُ والجرادُ خارجان عنها بالعُرف أو استثناء الشرع وخرج الطحال من الدم

{إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الميتة} “[Allah] size ancak leşi haram kıldı”; yani onu yemeyi ve ondan faydalanmayı. O da şer‘î usule uygun kesilmeden ölen hayvandır. Balık ve çekirge ise örf veya şeriatın istisnasıyla bunun dışındadır; dalak da kandan [müstesna kılınarak haram olmaktan] çıkmıştır.

{والدم وَلَحْمَ الخنزير} إنما خُصّ لحمُه مع أن سائر أجزائه أيضاً في حكمه لأنه معظمُ ما يؤكل من الحيوان وسائرُ أجزائِه بمنزلة التابع له

{والدم وَلَحْمَ الخنزير} “kanı ve domuz etini”; diğer cüzleri de aynı hükümde olduğu halde yalnızca etinin tahsis edilmesi, hayvanın yenen kısmının çoğunu teşkil etmesinden ve diğer cüzlerinin de ona tabi konumunda bulunmasındandır.

{وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ الله} أي رافع به الصوتُ عند ذبحه للصنم والإهلالُ أصلُه رؤيةُ الهلالِ لكن لما جرت العادةُ برفع الصوتِ بالتكبير عندها سمِّي ذلك إهلالاً ثم قيل لرفع الصوت وإن كان لغيره

{وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ الله} “ve Allah’tan başkası adına kesilenleri”; yani puta kurban edilirken kesimi esnasında kendisi için ses yükseltilen şeyleri. İhlâl (إهلال) kelimesinin aslı hilâlin görülmesidir. Fakat hilâl görüldüğünde tekbirle ses yükseltmek âdet haline geldiği için buna ihlâl denilmiş, daha sonra başka şeyler için olsa dahi sesi yükseltmeye de bu ad verilmiştir.

{فَمَنِ اضطر غير باغ} بالاستثناء على مضطر آخرَ

{فَمَنِ اضطر غير باغ} “Fakat kim mecbur kalırsa, saldırmaksızın”; [yani] zor durumda kalmış başka birine tecavüz etmeksizin,

{وَلَا عَادٍ} سدَّ الرمق والجَوْعة وقيل غير باغ على الوالي ولاعاد بقطع الطريق وعلى هذا لايباح للعاصي بالسفر وهو ظاهرُ مذهب الشافعي وقولُ أحمدَ رحمهما الله

{وَلَا عَادٍ} “ve haddi aşmaksızın”; canını kurtaracak ve açlığını giderecek miktarı [aşmaksızın yerse]. Denildi ki: [Mânası,] idareciye başkaldırmaksızın ve yol keserek haddi aşmaksızın [demektir]. Buna göre yolculuk sebebiyle günahkâr olan (asi) kimseye [bunları yemek] mubah olmaz; bu da eş-Şâfiî’nin mezhebinin zahiri ve Ahmed’in —rahimehumallâh— görüşüdür.

{فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ} في تناوله

{فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ} “ona hiçbir günah yoktur”; onu tüketmesinde [bir günah yoktur].

{إِنَّ الله غَفُورٌ} لِمَا فعل

{إِنَّ الله غَفُورٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır”; yaptığı şey için [bağışlayıcıdır],

{رَّحِيمٌ} بالرخصة إن قيل كلمة إنما تفيد قصرَ الحكم على ما ذكروكم من حرام لم يُذكَرْ قلنا المرادُ قصرُ الحرمة على ما ذُكر مما استحلوه لا مطلقاً أو قصرُ حرمتِه على حالة الاختيارِ كأنه قيل إنما حُرِّم عليكم هذه الأشياءُ مالم تضطروا إليها

{رَّحِيمٌ} “çok merhametlidir”; ruhsat vermekle [merhametlidir]. Şayet denilirse ki: “{إِنَّمَا} kelimesi hükmün sadece zikredilenlere hasredilmesini (kasr) gerektirir; halbuki zikredilmeyen nice haram vardır?” Biz de deriz ki: Maksat haramlığın mutlak olarak değil, onların helal saydıkları şeyler içerisinden sadece zikredilenlere hasredilmesidir ya da haramlığın ihtiyar (serbest seçim) haline hasredilmesidir. Sanki şöyle buyrulmuştur: “Bu şeyler, siz onlara mecbur kalmadığınız sürece size haram kılınmıştır.”

{إِنَّ الذين يَكْتُمُونَ مَا أَنزَلَ الله من الكتاب} المشتمل على فنون الأحكامِ التي من جُملتها أحكامُ المحلَّلات والمحرَّمات حسبما ذكر آنفاً وقالَ ابنُ عباسٍ ﵄ نزلت في رؤساء اليهود حين كتموا نعت النبيِّ ﷺ

{إِنَّ الذين يَكْتُمُونَ مَا أَنزَلَ الله من الكتاب} “Allah’ın indirdiği kitaptan [bir şeyi] gizleyenler”; az önce zikredildiği üzere helal ve haram hükümleri de dahil olmak üzere türlü hükümleri ihtiva eden [kitaptan gizleyenler]. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: “Bu ayet, Peygamber’in sallallâhu aleyhi ve sellem vasfını gizledikleri vakit Yahudi ileri gelenleri hakkında inmiştir.”

{وَيَشْتَرُونَ بِهِ} أي يأخذون بدلَه

{وَيَشْتَرُونَ بِهِ} “ve onun karşılığında satın alanlar”; yani onun yerine alanlar,

{ثَمَناً قَلِيلاً} عِوَضاً حقيراً وقد مر سرُّ التعبير عن ذلك الثمن الذي هو وسيلة في عقود المعاوضة وقولُه تعالى

{ثَمَناً قَلِيلاً} “az bir değeri”; değersiz bir bedeli. Değiş tokuş akitlerinde bir vesile olan semen (bedel) kelimesiyle yapılan bu ifadenin hikmeti daha önce geçmişti. Allah Teâlâ’nın şu kavli:

{أولئك} إشارةٌ إلى الموصول باعتبار اتصافه بما في حيز الصلة من الوصفَين الشنيعين المميَّزين لهم عمن عداهم أكملَ تمييز الجاعلَيْن إياهم بحيث كأنهم حُضّارٌ مشاهِدون على ماهم عليه وما فيه من معنى البُعد للإيذانِ بغايةِ بُعدِ منزلتِهم في الشر والفساد وهو مبتدأٌ خبرُه قولُه تعالى

{أولئك} “İşte onlar”; sıla cümlesindeki iki çirkin vasıfla nitelenmiş olması bakımından mevsul isme yapılan bir işarettir. Bu iki vasıf, onları başkalarından en mükemmel şekilde ayırt etmekte ve bulundukları durum üzere sanki bizzat göz önünde hazırmışlar gibi kılmaktadır. Bundaki uzaklık mânası ise, şer ve fesattaki derecelerinin son derece uzak olduğunu bildirmek içindir. Bu mübtedadır, haberi ise Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:

{مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَاّ النار} والجملةُ خبرٌ لإن أو اسمُ الإشارة مبتدأٌ ثانٍ أو بدلٌ من الأول والخبر ما يأكلون الخ ومعنى أكلِهم النارَ أنهم يأكلون في الحال ما يستتبِعُ النار ويستلزمُها فكأنه عينُ النار وأكلُه أكلُها كقوله ... أكلتُ دماً إن لم أَرُعْكِ بضَرَّة ... بعيدةِ مهوى القُرط طيّبةِ النشْرِ ...

{مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَاّ النار} “karınlarına ateşten başka bir şey yemezler / doldurmazlar”; bu cümle {إِنَّ} nin haberidir veya işaret ismi ikinci mübtedadır ya da birinciden bedeldir, haber ise {مَا يَأْكُلُونَ} cümlesidir. Ateşi yemelerinin anlamı şudur: Onlar şu anda ateşi netice veren ve gerektiren şeyi yemektedirler; dolayısıyla bu sanki ateşin bizzat kendisidir ve onu yemek de ateşi yemektir. Tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi: ... Kulak memesi ile omzu arası uzak (uzun boylu), kokusu hoş bir kuma ile seni korkutmazsam kan yemiş olayım! ...

أو يأكلون في المآل يوم القيامة عينَ النار عقوبةً على أكلهم الرِّشا في الدنيا وفي بطونهم متعلقٌ بيأكلون وفائدتُه تأكيدُ الأكلِ وتقريرُه ببيان مقرِّ المأكول وقيل معناه ملءَ بطونهم كما في قولهم أكل في بطنه وأكل في بعض بطنه ومنه كُلوا في بعض بطنِكم تعفّوا فلا بد من الالتجاء إلى تعليقه بمحذوف وقعَ حالاً مقدّرة من النار مع تقديمه على حرف الاستثناء وإلا فتعليقُه بيأكلون يؤدّي إلى قصْر ما يأكلونه إلى الشبع على النار والمقصود قصرُ ما يأكلونه مطلقاً عليها

Ya da dünyada rüşvet yemelerinin cezası olarak akıbette, kıyamet gününde bizzat ateşin kendisini yerler. {فِي بُطُونِهِمْ} ibaresi {يَأْكُلُونَ} fiiline müteallıktır (bağlıdır); faydası ise yenilen şeyin yerini belirtmek suretiyle yemeyi tekit ve takrir etmektir. Denildi ki mânası: “Karınları dolusunca” demektir; nitekim Arapların “karnına yedi” ve “karnının bir kısmına yedi” sözlerinde olduğu gibi. “Karnınızın bir kısmına yiyin ki iffetli kalasınız” sözü de bundandır. Bu durumda, istisna harfinden önceye takdim edilerek ateşten mukadder bir hâl olan mahzuf bir kelimeye bağlanmasına başvurmak gerekir; aksi takdirde onun {يَأْكُلُونَ} fiiline bağlanması, doyunca yedikleri şeyin ateşe hasredilmesine yol açar; oysa kastedilen, yedikleri şeyin mutlak olarak ateşe hasredilmesidir.

البقرة (١٧٧ - ١٧٥)

Bakara (175 - 177)

{وَلَا يُكَلّمُهُمُ الله يَوْمَ القيامة} عبارة عن غضبه العظيم عليهم وتعريض بحر مانهم ما أتيح للمؤمنين من فُنُونِ الكراماتِ السنيةِ والزلفى

{وَلَا يُكَلّمُهُمُ الله يَوْمَ القيامة} “Allah kıyamet gününde onlarla konuşmayacaktır”; O’nun onlara karşı büyük gazabından kinayedir ve müminlere bahşedilen yüce ikram çeşitlerinden ve yakınlıktan mahrum bırakıldıklarına bir tarizdir.

{ولا يزكيهم} لايثنى عليهم

{ولا يزكيهم} “onları temize çıkarmaz”; onları övmez,

{وَلَهُمْ} معَ ما ذُكر

{وَلَهُمْ} “ve onlar için vardır”; zikredilenlerle birlikte,

{عَذَابٌ أَلِيمٌ} مؤلم

{عَذَابٌ أَلِيمٌ} “elem verici bir azap”; acı veren [bir azap].

{أولئك} إشارة إلى ما أُشير إليه بنظيره بالاعتبار المذكور خاصة لا مع ما يتلوه من أحوالهم الفظيعةِ إذ لا دخل لها في الحكم الذي يراد إثباتُه ههنا فإن المقصود تصويرُ ما باشروه من المعاملة بصورة فبيحة تنفِر منها الطباعُ ولا يتعاطاها عاقلٌ أصلاً ببيان حقيقةِ ما نبذوه وإظهار كُنهِ ما أخذوهُ وإبداءِ فظاعة تِبعاتِه وهو مبتدأ خبرُه الموصولُ أي أولئك المشترون بكتاب الله ﷿ ثمناً قليلاً ليسوا بمشترين للثمن وإن قل بل هم

{أولئك} “İşte onlar”; arkasından gelen korkunç halleriyle birlikte değil, sadece mezkûr itibar ile benzerinde işaret edilen kimselere bir işarettir. Zira o hallerin burada ispat edilmek istenen hükümde bir tesiri yoktur; çünkü maksat, terk ettikleri şeyin hakikatini açıklamak, aldıkları şeyin mahiyetini ortaya koymak ve bunun doğuracağı sonuçların vehametini sergilemek suretiyle giriştikleri muameleyi tabiatların nefret edeceği ve hiçbir akıl sahibinin asla kalkışmayacağı çirkin bir surette tasvir etmektir. Bu bir mübtedadır, haberi ise mevsul ismidir. Yani Allah’ın azze ve celle kitabı karşılığında az bir bedel satın alan o kimseler, ne kadar az olursa olsun [aslında] o bedeli satın alıyor değillerdir; bilakis onlar:

{الذين اشتروا} بالنسبة إلى الدنيا

{الذين اشتروا} “satın alan kimselerdir”; dünyaya nispetle,

{الضلالة} التي ليست مما يمكن أن يشترى قطعاً

{الضلالة} “sapıklığı”; kesinlikle satın alınması mümkün olmayan [sapıklığı],

{بالهدى} الذي ليس من قبيل ما يبذل بمقابلة شئ وإن جل

{بالهدى} “hidayet karşılığında”; ne kadar büyük olursa olsun hiçbir şeyin karşılığında feda edilecek cinsten olmayan [hidayet karşılığında],

{والعذاب} أي اشتروا إلى الآخرة العذاب الذي لا يُتوَهَّم كونُه مما يشترى

{والعذاب} “ve azabı”; yani ahirete nispetle, satın alınabileceği vehmedilemeyecek olan azabı [satın almışlardır],

{بالمغفرة} التي يتنافسُ فيها المتنافسونَ

{بالمغفرة} “bağışlanma karşılığında”; yarışanların uğrunda yarıştığı [bağışlanma karşılığında].

{فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النار} تعجيبٌ من حالهم الهائلة التي هي ملابستُهم بما يوجب النارَ إيجاباً قطعياً كأنه عينها وما عند سيبويهِ نكرةٌ تامة مفيدة لمعنى التعجب مرفوعة بالابتداء وتخصصها كتخصص شر في أَهَرَّ ذَا نَابٍ خبرُها ما بعدها أي شئ ما عظيم جعلهم صابرين على النار وعند الفراء استفهامية وما بعدها خبرها أي أي شئ أصبرَهم على النار وقيل هي موصولة وقيل موصوفة بما بعدها والخبر محذوف أي الذي أصبرهم على النار او شئ أصبرهم على النار أمرٌ عجيب فظيع

{فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النار} “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!”; ateşi kesin olarak gerektiren —sanki ateşin bizzat kendisi olan— fiillere bulaşmalarından ibaret olan korkunç hallerine karşı bir hayret ifadesidir (taaccüp). Sibeveyh’e göre {ما}, taaccüp mânası ifade eden tam bir nekredir; mübteda olarak merfudur ve tahsisi {أَهَرَّ ذَا نَابٍ شَرٌّ} sözündeki {شَرٌّ} kelimesinin tahsisi gibidir; haberi ise kendisinden sonraki kısımdır. Yani: “Büyük bir şey onları ateşe karşı sabırlı kıldı!” el-Ferrâ’ya göre ise istifhamiyedir, kendisinden sonraki kısım onun haberidir; yani: “Onları ateşe karşı ne sabırlı kıldı?” Denildi ki: O mevsuldür. Denildi ki: Kendisinden sonrakiyle sıfatlanmıştır ve haber mahzuftur; yani: “Onları ateşe sabırlı kılan şey —yahut onları ateşe sabırlı kılan bir şey— şaşılacak, korkunç bir durumdur.”

{ذلك} العذاب

{ذلك} “İşte bu”; azap,

{بِأَنَّ الله نَزَّلَ الكتاب} أي جنسَ الكتابِ

{بِأَنَّ الله نَزَّلَ الكتاب} “Allah’ın kitabı indirmiş olması sebebiyledir”; yani kitap cinsini [indirmiş olması sebebiyledir],

{بالحق} أي ملتبساً به فلا جرم يكون من يرفضه بالتكذيب والكتمان ويركب متنَ الجهل والغَواية مُبتلىً بمثل هذا من أفانينِ العذاب

{بالحق} “hak ile”; yani hakla dopdolu olarak [indirmiş olması sebebiyledir]. Hal böyle olunca, onu yalanlayarak ve gizleyerek reddeden, cehalet ve azgınlık bineğine binen kimsenin bu türlü azap çeşitleriyle müptela kılınması kaçınılmazdır.

{وَإِنَّ الذين اختلفوا فِى الكتاب} أي في جنس الكتابِ الإلهي بأن آمنوا ببعض كتبِ الله تعالى وكفروا ببعضها أو في التوراة بأن آمنوا ببعض آياتِها وكفروا ببعضٍ كالآيات المُغيَّرة المشتملةِ على أمر بعثه النبيِّ ﷺ ونعوته الكريمة فمعنى الاختلافِ التخلفُ عن الطريق الحق أو الاختلافُ في تأويلها أو في القرآن بأن قال بعضهم أنه سحرٌ وبعضُهم أنه شعرٌ وبعضهم أساطيرُ الأولين كما حكى عن المفسرين

{وَإِنَّ الذين اختلفوا فِى الكتاب} “Kitap hususunda ayrılığa düşenler ise”; yani ilahî kitap cinsinde; Allah Teâlâ’nın bazı kitaplarına iman edip bazılarını inkâr etmek suretiyle [ayrılığa düşenler] ya da Tevrat hususunda; Peygamber’in sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmesi emrini ve yüce vasıflarını ihtiva eden tahrif edilmiş ayetler gibi, bazı ayetlerine iman edip bazılarını inkâr etmek suretiyle [ayrılığa düşenler]. Bu durumda ihtilafın mânası, hak yoldan sapmak yahut onun tevilinde ihtilafa düşmektir. Veyahut müfessirlerden rivayet edildiği üzere Kur'an hakkında; bazılarının onun sihir, bazılarının şiir, bazılarının da öncekilerin masalları olduğunu söylemesi suretiyle [ayrılığa düşenlerdir].

{لَفِى شِقَاقٍ بَعِيدٍ} عن الحقِّ والصوابِ مستوجب لأشد العذاب

{لَفِى شِقَاقٍ بَعِيدٍ} “elbette haktan ve doğrudan uzak, en şiddetli azabı gerektiren derin bir ayrılık içindedirler”.

{لَّيْسَ البر أَن تُوَلُّواْ وُجُوهَكُمْ قِبَلَ المشرق والمغرب}

{لَّيْسَ البر أَن تُوَلُّواْ وُجُوهَكُمْ قِبَلَ المشرق والمغرب} “Yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz iyilik (birr) değildir”;

البِرُّ اسمٌ جامع لمراضِي الخصالِ والخطابُ لأهل الكتابين فإنهم كانوا أكثروا الخوضَ في أمر القِبلة حين حُوِّلت إلى الكعبة وكان كلُّ فريقٍ يدّعي خيريةَ التوجُّه إلى قبلته من القُطرين المذكورين وتقديمُ المشرق على المغرب مع تأخر زمانِ الملّةِ النصرانية إما لرعاية ما بينهما من الترتيب المتفرِّع على ترتيب الشروق والغروب وإما لأن توجّه اليهودِ إلى المغرب ليس لكونه مَغرِباً بل لكون بيتِ المقدس من المدينة المنورة واقعاً في جانب الغرب فقيل لهم ليس البر ما ذكرتم من التوجه إلى تينك الجهتين على أن البر خبرُ ليس مقدما على اسمها كما في قوله ... سلي إن جهِلتِ الناس عني وعنهم ... فليس سواءً عالمٌ وجَهولُ ...

Birr (iyilik), razı olunan güzel huyları kendinde toplayan kapsamlı bir isimdir. Hitap iki ehl-i kitabadır; zira kıble Kâbe’ye çevrildiğinde kıble meselesine dair ileri geri çokça konuşmuşlardı ve her iki fırka da zikredilen iki yönden kendi kıblesine yönelmenin daha hayırlı olduğunu iddia ediyordu. Hristiyan milletinin zamanının daha sonra olmasına rağmen doğunun batıdan önce zikredilmesi, ya ikisi arasında güneşin doğuşu ve batışı tertibine dayanan sıraya riayet etmek içindir ya da Yahudilerin batıya yönelmesi sırf batı olduğu için değil, Medine-i Münevvere’ye göre Mescid-i Aksâ’nın batı tarafında yer almasından dolayıdır. Dolayısıyla onlara: “İyilik, sizin zikrettiğiniz o iki cihete yönelmekten ibaret değildir” denilmiştir. Şu da var ki {الْبِرَّ}, {لَيْسَ}’nin isminin önüne geçmiş haberidir; tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi: ... İnsanları bilmiyorsan beni ve onları sor; zira âlim ile cahil bir değildir ...

وقوله ... أليس عظيماً أن تُلمَّ مُلِمَّة ... وليس علينا في الخطوب مقولُ ... وإنما أخر ذلك أن المصدرَ المؤولَ أعرفُ من المحلَّى باللام لأنه يُشبهُ الضمير من حيثُ إنَّه لا يوصف ولا يوصف به والأعرفُ أحق بالاسمية ولأن في الاسم طولاً فلو روعيَ الترتيبُ المعهود لفات تجاوبُ أطرافِ النظم الكريم وقرئ برفع البرُّ على أنه اسمها وهو أقوى بحسب المعنى لأن كل فريق يدعي أن البرَّ هذا فيجب أن يكون الردُّ موافقاً لدعواهم وما ذلك إلا بكَوْن البِرِّ اسماً كما يُفصح عنه جعلُه مُخْبَراً عنه في الاستدراك بقوله ﷿

Ve şu sözünde olduğu gibi: ... Başımıza büyük bir felaket geldiğinde, musibetler karşısında söyleyecek sözümüzün olmaması büyük bir dert değil midir? ... [İsmin] tehir edilmesinin sebebi ise şudur: Müevvel masdar harf-i tarifli (el-) isimden daha marifedir; çünkü ne sıfat alır ne de sıfat olur bakımından zamire benzer. Daha marife olan ise isim olmaya daha layıktır. Ayrıca isimde bir uzunluk vardır; şayet alışılagelen tertibe riayet edilseydi, o yüce nazmın uçlarının birbiriyle uyumu kaçardı. {الْبِرُّ} kelimesi onun ismi olarak merfû da okunmuştur; bu ise mâna bakımından daha kuvvetlidir, çünkü her iki fırka da iyiliğin (birr) bu olduğunu iddia etmektedir. Dolayısıyla reddiyenin onların iddiasına uygun düşmesi gerekir; bu da ancak {الْبِرُّ}ün isim olmasıyla mümkündür; nitekim Allah azze ve celle’nin istidrak makamındaki şu kavlinde onun kendisinden haber verilen (mübtedâ/isim) kılınması da bunu açıkça göstermektedir:

{ولكن البر من آمن بالله} وهو تحقيقٌ للحق بعد بيان بطلان الباطلِ وتفصيلٌ لخِصال البِر مما لا يختلف باختلاف الشرائعِ وما يختلف باختلافها أي ولكن البِرَّ المعهود الذي يحِقّ أن يُهتَمَّ بشأنه ويُجَدَّ في تحصيله بِرُّ مَنْ آمن بالله وحده إيماناً بريئاً من شائبة الإشراكِ لا كإيمان اليهود والنصارى والمشركين بقولهم عَزِيزٌ ابن الله وقولِهم المسيحُ ابن الله

{ولكن البر من آمن بالله} “Lakin asıl iyilik, Allah’a iman eden kimsenin [iyiliğidir]”; bu, batılın bâtıllığı açıklandıktan sonra hakkın ortaya konulması ve şeriatların değişmesiyle değişmeyen ve değişen iyilik hasletlerinin tafsilatıdır. Yani: Lakin önemsenmesi ve elde edilmesine gayret gösterilmesi gereken asıl iyilik; Yahudilerin, Hristiyanların ve müşriklerin “Üzeyir Allah’ın oğludur” ve “Mesih Allah’ın oğludur” sözleriyle olan imanları gibi değil, şirk şaibesinden uzak bir imanla yalnızca Allah’a iman eden kimsenin iyiliğidir.

{واليوم الآخر} أي على ما هو عليه لا كما يزعُمون من أن النار لاتمسهم إلا أياما معدودة وأن آباءَهم الأنبياءَ يشفعون لهم ففيه تعريضٌ بأن إيمانَ أهلِ الكتابين حيث لم يكن كما ذكر من الوجه الصحيحِ لم يكن إيماناً وفي تعليق البِرِّ بهما من أول الأمر عَقيبَ نفيه عن التوجُّه إلى المشرق والمغرب من الجزالة مالا يخفى كأنه قيل ولكن البِر هو التوجُّه إلى المبدأ والمَعاد اللذيْن هما المشرِقُ والمغرِب في الحقيقة

{واليوم الآخر} “ve ahiret gününe [iman eden kimsenin iyiliğidir]”; yani ateşin kendilerine sayılı günler dışında dokunmayacağı ve peygamber atalarının kendilerine şefaat edeceği yönündeki iddialarına göre değil, bizzat hakikatte olduğu şekliyle [iman edenin]. Bunda, iki ehl-i kitabın imanı zikredilen doğru şekilde olmadığı için bir iman sayılmadığına bir tariz vardır. İyiliğin (birr) doğuya ve batıya yönelmekten nefyedilmesinin hemen ardından en başta bu ikisine (Allah'a ve ahirete) bağlanmasındaki fesahat ve cezalet ise gizli değildir; sanki şöyle denilmiştir: “Lakin asıl iyilik, hakikatte doğu ve batı olan mebde' (başlangıç) ve meâde (dönüş yerine) yönelmektir.”

{والملائكة} أي وآمن بهم وبأنهم عبادٌ مُكْرَمون متوسِّطون بينه تعالى وبين أنبيائِه بإلقاء الوحي وإنزالِ الكتب

{والملائكة} “ve meleklere [iman eden kimsenin iyiliğidir]”; yani onlara ve vahiy ulaştırmak ve kitapları indirmek suretiyle O Teâlâ ile peygamberleri arasında vasıta olan ikram olunmuş kullar olduklarına [iman eden kimsenin iyiliğidir].

{والكتاب} أي بجنس الكتابِ الذي من أفراده الفرقانُ الذي نبذوه وراءَ ظهورِهم وفيه تعريضٌ بكِتمانهم نعوتَ النبيِّ ﷺ واشترائِهم بما أنزل الله تعالى ثمناً قليلاً

{والكتاب} “ve kitaba [iman eden kimsenin iyiliğidir]”; yani arkalarına attıkları Furkan'ın (Kur'an'ın) da fertlerinden biri olduğu kitap cinsine [iman edenin]. Bunda, Peygamber’in sallallâhu aleyhi ve sellem vasıflarını gizlemelerine ve Allah Teâlâ’nın indirdiği şey karşılığında az bir bedel satın almalarına bir tariz vardır.

{والنبيين} جميعاً من غير تفرقةٍ بين أحدٍ منهم كما فعل أهلُ الكتابَيْن ووجهُ توسيط الكتابِ بين حَمَلةِ الوحي وبين النبيين واضحٌ وسيأتي في قولِه تعالى كُلُّ آمن بالله وملائكته وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ

{والنبيين} “ve peygamberlere [iman eden kimsenin iyiliğidir]”; iki ehl-i kitabın yaptığı gibi aralarından hiçbirini ayırt etmeksizin hepsine [iman eden kimsenin]. Kitabın, vahyin taşıyıcıları (melekler) ile peygamberler arasına yerleştirilmesinin sebebi açıktır; bu, Allah Teâlâ’nın {كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ} kavlinde de gelecektir.

{وآتى المالَ عَلَى حُبِّه} حالٌ من الضمير في آتى والضميرُ المجرور للمال أي آتاه كائناً على حب المال في قوله ﷺ حين سُئِل أيُّ الصدقةِ افضل لان تؤتيه وأنت صحيح شحيح وقول ابن مسعود ﵁ أن تؤتيه وأنت صحيح شحيحٌ تأمُلُ العيشَ وتخشى الفقرَ ولا تُمهِلَ حتى إذا بلغت الحُلقومَ قلت لفلانٍ كذا ولفلانٍ كذا وقيل الضَّميرُ لله تعالى أي آتاه كائناً على محبته تعالى لا على قصد الشرِّ والفساد ففيه نوع تعريض لباذلي الرشي وآخذيها لتغيير التوارة وقيل للمصدرِ أي كائناً على حب الإيتاء

{وآتى المالَ عَلَى حُبِّه} “sevmesine rağmen malı veren [kimsenin iyiliğidir]”; {آتَى} içindeki zamirden haldir. Mecrur zamir mala aittir; yani mal sevgisi üzere olduğu halde onu vermiştir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem “Hangi sadaka daha faziletlidir?” diye sorulduğunda: “Sağlıklı ve [mala] düşkün olduğun halde vermendir” buyurmuştur. İbn Mes‘ûd’un radıyallâhu anh şu sözü de bundandır: “Sağlıklı ve [mala] düşkün olduğun, yaşamayı umup fakirlikten korktuğun halde vermendir; can boğaza gelip de ‘falana şu kadar, filana şu kadar’ diyeceğin ana kadar ertelememendir.” Denildi ki: Zamir Allah Teâlâ’ya aittir; yani şer ve fesat kastıyla değil, O Teâlâ’nın sevgisi uğruna vermiştir; bunda Tevrat’ı değiştirmek için rüşvet verenlere ve alanlara bir nevi tariz vardır. Denildi ki: Zamir masdara aittir; yani vermeyi (i‘tâ) sevdiği halde [vermiştir].

{ذَوِى القربى} مفعولٌ أولٌ لآتى قُدِّم عليه مفعولُه الثاني أعني المالَ للاهتمام به أو لأن في الثاني معَ ما عُطف عليه طُولاً لو رُوعي الترتيبُ لفات تجاوبُ الأطرافِ

{ذَوِى القربى} “akrabalara”; {آتَى} fiilinin birinci mef‘ûlüdür. İkinci mef‘ûl olan {الْمَالَ} ibaresi, ona verilen önemden dolayı yahut ikinci mef‘ûlün kendisine atfedilenlerle birlikte uzun olmasından dolayı öne geçirilmiştir; zira [asıl] sıraya riayet edilseydi cümlenin unsurları arasındaki tenasüp kaybolurdu,

في الكلام وهو الذي اقتضى تقديمَ الحال أيضاً وقيل هو المفعولُ الثاني

kelamdaki bu durum hâlin de öne alınmasını gerektirmiştir. Denildi ki o (zevi'l-kurbâ) ikinci mef‘ûldür.

{واليتامى} أي المحاويجَ منهم على ما يدلُّ عليهِ الحال وتقديمُ ذوي القربى عليهم لما أن إيتاءَهم صدقةٌ وصِلَة

{واليتامى} “yetimlere”; yani durumun da gösterdiği üzere onlardan muhtaç olanlara. Akrabaların onlardan önce zikredilmesi, onlara vermenin hem sadaka hem de sıla-i rahim olmasındandır.

{والمساكين} جمعُ مِسكينٍ وهو الدائمُ السُكون لما أن الخَلّة أسكنَتْهُ بحيث لا حَراكَ به أو دائمُ السكون إلى الناس

{والمساكين} “yoksullara”; miskin kelimesinin çoğuludur. Miskin ise ihtiyacın kendisini hareketsiz bırakacak derecede sakinleştirdiği kimse yahut sürekli insanlara sığınan kimsedir.

{وابن السبيل} أي المسافرَ سُمي به لملازمته إياه كما سمِّي القاطِعُ ابنالطريق وقيل الضيف

{وابن السبيل} “yolda kalmışa”; yani yolcuya. Yolu sürekli kullandığı için böyle isimlendirilmiştir; nitekim yol kesene de "ibnü't-tarîk" (yolun oğlu) denilmiştir. Denildi ki: [Maksat] misafirdir.

{والسائلين} الذين أَلْجأتهم الحاجةُ والضرورةُ إلى السؤال قال ﵊ أعطوا السائل ولو على فرَسٍ

{والسائلين} “ve isteyenlere”; ihtiyaç ve zaruretin kendilerini istemeye mecbur bıraktığı kimselere. [Peygamber] aleyhisselâm: “İsteyene, at üstünde gelse bile veriniz” buyurmuştur.

{وَفِي الرقاب} أي وضَعَه في فكّ الرقابِ بمعاونة المكاتَبين حتى يفُكّوا رِقابَهم وقيل في فك الأُسارى وقيل في ابتياع الرقاب وإعتاقها واياما كان فالعدولُ عن ذكرِهم بعنوان مُصححٍ للمالكية كالذين من قبلهم إما للإيذان بعدم قرارِ مِلكِهم فيما أوتوا كما في الوجهين الأولين أو بعدم ثبوتِه رأساً كما في الوجه الأخير وإما للإشعار برسوخهم في الاستحقاق والحاجةِ لما أن في للظرفية المُنْبئة عن محلِّيتهم لما يؤتى

{وَفِي الرقاب} “ve köleleri/esirleri azat etmek için [harcayan kimsenin iyiliğidir]”; yani mükâtep kölelere boyunduruklarını çözmeleri için yardım ederek kölelerin azat edilmesine harcamıştır. Denildi ki: Esirlerin kurtarılmasında [harcamıştır]. Denildi ki: Kölelerin satın alınıp azat edilmesinde [harcamıştır]. Hangisi olursa olsun, kendilerinden öncekiler gibi mülkiyeti tashih eden bir unvanla zikredilmeyip bundan vazgeçilmesi; ya ilk iki vecihte olduğu gibi kendilerine verilen şey üzerinde mülkiyetlerinin karar kılmadığını bildirmek içindir ya da son vecihte olduğu gibi mülkiyetin baştan hiç sabit olmadığını bildirmek içindir yahut {فِي} harfinin verilen şeyin konulacağı yer olduğuna delalet eden zarfiyet ifade etmesi hasebiyle onların hak ediş ve ihtiyaçtaki köklülüklerini hissettirmek içindir.

{وأقامَ الصَّلَاةَ} أي المفروضةَ منها

{وأقامَ الصَّلَاةَ} “ve namazı dosdoğru kılan [kimsenin iyiliğidir]”; yani farz olan namazı.