Binûn

Bakara — 9. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{وَرَاء ظُهُورِهِمْ} مَثَلٌ لتركهم وإعراضِهم عنه بالكلية مثل بما يرمى به وراء الظهر استغناءً عنه وقلّةَ التفاتٍ إليه

{وَرَاء ظُهُورِهِمْ} “sırtlarının arkasına”; [bu ifade] ihtiyaç duymamak ve ona hiç iltifat etmemek sebebiyle sırt arkasına atılan şey örneğinde olduğu gibi, onların [kitabı] tamamen terk edip ondan büsbütün yüz çevirmelerinden kinayedir.

{كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} جملةٌ حاليةٌ أي نبذوه وراء ظهورِهم مُشبَّهين بمن لا يعلمه فإن أريد بهم أحبارُهم فالمعنى كأنهم لايعلمونه على وجه الإيقان ولا يعرفون مَا فيهِ منْ دلائلِ نبوتِه ﵊ ففيه إيذانٌ بأن علمَهم به رصينٌ لكنهم يتجاهلون أو كأنهم لا يعلمون أنه كتابُ الله أو لا يعلمونه أصلاً كما إذا أريد بهم الكل وفي هذين الوجهين زيادةُ مبالغةٍ في إعراضهم عما في التوراة من دلائل النبوة هذا وإن أريد بما نبذوه من كتاب الله القرآنَ فالمرادُ بالعلم النَّفيِ في قوله تعالى {كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} هو العلمُ بأنه كتابُ الله ففيه ما في الوجه الأول من الإشعار بأنهم مُتيقِّنون في ذلك وإنما يكفُرون به مكابرةً وعِناداً قيل إن جيل اليهود أربعُ فرقٍ ففِرقةٌ آمنوا بالتوراة وقاموا بحقوقها كمؤمني أهلِ الكتاب وهم الأقلون المشار إليهم بقوله ﷿ {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} وفِرقةٌ جاهروا بنبذ العهودِ وتعدّي الحدود تمرُّداً وفسُوقاً وهم المعنيُّون بقوله تعالى {نَّبَذَهُ فَرِيقٌ مّنْهُم} وفِرقةٌ لم يجاهروا بنبذها ولكن نبذوها لجهلهم بها وهم الأكثرون وفِرقةٌ تمسكوا بها ظاهراً ونبذوها خُفْيةً وهم المتجاهلون

{كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “sanki hiç bilmiyorlarmış gibi” [ifadesi] hal cümlesidir. Yani onu bilmeyen kimseye benzetilerek sırtlarının arkasına attılar. Şayet bununla hahamları kastedilmişse mana; sanki onu kesin bir bilgiyle bilmiyorlarmış ve onda onun aleyhisselâm peygamberliğine dair delilleri tanımıyorlarmış gibi olur. Bunda, onların ona dair bilgilerinin sağlam olduğuna fakat bilmezlikten geldiklerine dair bir işaret vardır. Yahut sanki onun Allah'ın kitabı olduğunu bilmiyorlarmış veya -hepsi kastedildiği takdirde- onu hiç bilmiyorlarmış gibi [olur]. Bu iki vecihte, Tevrat'ta yer alan peygamberlik delillerinden yüz çevirmelerine dair aşırı bir mübalağa vardır. Şayet Allah'ın kitabından arkaya attıkları şeyle Kur'an kastedilmişse, Yüce Allah'ın {كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} kavlindeki nefyedilen ilimden murat, onun Allah'ın kitabı olduğunu bilmektir. Bunda da birinci vecihte olduğu gibi, onların bu konuda kesin bilgiye sahip olduklarına, fakat büyüklük taslayarak ve inat ederek onu inkâr ettiklerine dair bir sezduruş vardır. Denilmiştir ki: Yahudi topluluğu dört fırkadır: Bir fırka Tevrat'a iman edip onun haklarını yerine getirmiştir ki bunlar Ehl-i Kitap'ın müminleridir ve Yüce Allah'ın {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “Bilakis onların çoğu iman etmez” kavliyle işaret edilen azınlıktır. Bir fırka ise başkaldırı ve fasıklıkla ahitleri bozup sınırları çiğnediklerini açıkça ilan etmiştir; bunlar da Allah Teâlâ'nın {نَّبَذَهُ فَرِيقٌ مّنْهُم} “onlardan bir fırka onu bozup atmadı mı?” kavliyle kastedilenlerdir. Bir fırka [ahdi] bozduklarını açıkça ilan etmemiş, fakat cehaletlerinden dolayı onu arkaya atmışlardır ki bunlar çoğunluktur. Bir fırka da ona zahiren tutunup gizlice arkaya atmışlardır; bunlar da bilmezden gelenlerdir.

{واتبعوا مَا تَتْلُواْ الشياطين} عطف على جواب لما أي نبذوا كتابَ الله واتبعوا كتبَ السَحَرة التي كانت تقرأها الشياطين وهم المتمرِّدون من الجن وتتلو حكايةُ حالٍ ماضيةٍ والمرادُ بالاتباع التوغلُ والتمحُّض فيه والإقبال عليه بالكلية وإلا فأصل الاتياع كان حاصلا قبل مجئ الرسول ﷺ فلا يتسنّى عطفُه على جواب لما ولذلك قيل هو معطوف على الجملة وقيل على أُشربوا

{واتبعوا مَا تَتْلُواْ الشياطين} “Ve şeytanların okuduklarına uydular”; [kavli] 'lemmâ'nın cevabına matuftur; yani Allah'ın kitabını arkaya atıp şeytanların -ki onlar cinlerin azgınlarıdır- okuduğu büyücülerin kitaplarına uydular. 'Tetlû' geçmiş bir halin hikâyesidir. Tâbi olmaktan murat ise, ona derinlemesine dalmak, kendini tamamen ona vermek ve büsbütün ona yönelmektir. Aksi takdirde, tâbi olmanın aslı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gelmeden önce de mevcuttu; [bu durumda ise] 'lemmâ'nın cevabına matuf olması mümkün olmazdı. Bundan dolayı onun cümleye matuf olduğu, bir görüşe göre de 'üşribû' lafzına matuf olduğu söylenmiştir.

{على مُلْكِ سليمان} أي في عهد مُلكِه قيل كانت الشياطينُ يسترقون السمعَ ويضُمُّون إلى ما سمِعوا أكاذيبَ يُلفِّقونها ويُلْقونها إلى الكهنة وهم يدوِّنونها ويعلّمونها الناسَ وفشا ذلك في عهد سليمانَ ﵇ حتى قيل إن الجن تعلم الغيب وكانوا يقولون هذا عِلمُ سليمان وما تم له مُلكُه إلا بهذا العلم وبه سَخَّر الإنسَ والجنّ والطيرَ والريحَ التي تجري بأمره وقيل أن سليمانَ ﵇ كان قد دفنَ كثيراً من العلوم التي خصّه الله تعالى بها تحت سريرِ مُلكه فلما مضت على ذلك مدةٌ توصَّل إليها قومٌ من المنافقين فكتبوا في خلال ذلك أشياءَ من فنون السحرِ تناسب تلك

{على مُلْكِ سليمان} “Süleyman'ın hükümranlığı aleyhine”; yani onun hükümdarlığı döneminde. Denildi ki: Şeytanlar kulak hırsızlığı yapar, duyduklarına uydurdukları yalanları katar ve bunları kâhinlere aktarırlardı; onlar da bunları yazıya geçirip insanlara öğretirlerdi. Bu durum Süleyman aleyhisselâm döneminde o kadar yayıldı ki, cinlerin gaybı bildiği söylenir oldu. Şöyle derlerdi: 'Bu Süleyman'ın ilmidir; onun hükümdarlığı ancak bu ilim sayesinde tamam olmuştur; insanları, cinleri, kuşları ve emriyle esen rüzgârı bununla boyun eğdirmiştir.' Bir diğer rivayette de şöyle denilmiştir: Süleyman aleyhisselâm, Allah Teâlâ'nın kendisine tahsis ettiği ilimlerin birçoğunu tahtının altına gömmüştü. Aradan bir süre geçince münafıklardan bir topluluk bunlara ulaştı ve aralarına büyü sanatlarından, gömülü olan bu

الأشياءَ المدفونةَ من بعض الوجوه ثم بعد موته واطلاعِ الناس على تلك الكتب أو هموهم أنه من عملِ سُليمانَ ﵇ وأنه ما بلغ هذا المبلغَ إلا بسبب هذه الأشياء

şeylere bazı yönlerden benzeyen şeyler yazdılar. Sonra onun vefatından ve insanların bu kitaplara muttali olmasından sonra, bunun Süleyman aleyhisselâm'ın işi olduğunu ve onun bu mertebeye ancak bu şeyler sayesinde ulaştığını insanlara vehmettirdiler.

{وَمَا كَفَرَ سليمان} تنزيهٌ لساحته ﵇ عن السحر وتكذيبٌ لمن افترى عليه بأنه كان يعتقده ويعمل به والتعرُّضُ لكونه كُفراً للمبالغة في إظهار نزاهتِه عليه لسلام وكذِبِ باهِتيهِ بذلك

{وَمَا كَفَرَ سليمان} “Süleyman kâfir olmadı”; onun aleyhisselâm makamını sihirden tenzih etmek ve onun sihre inandığını ve onunla amel ettiğini iddia ederek ona iftira atanları yalanlamaktır. [Sihrin] küfür olduğuna değinilmesi, onun aleyhisselâm nezihliğini ve ona bu iftirayı atanların yalancılığını göstermede mübalağa içindir.

{ولكن الشياطين} وقرئ بتخفيف لكنّ ورفع الشياطين والواو عاطفةٌ للجملة الاستدراكية على ما قبلها وكونُ المخففة عند الجمهور للعطف إنما هو عند عدم الواو وكون ما بعدها مفرداً

{ولكن الشياطين} “Fakat şeytanlar”; 'lâkinne'nin şeddesiz (lâkin) ve 'eş-şeyâtînu' kelimesinin merfû olarak okunuşu da vardır. Vav harfi istidrak cümlesini öncesine bağlamaktadır. Şeddesiz olanın cumhura göre atıf harfi olması ancak başında vav bulunmadığında ve sonrasındaki kelime müfret olduğunda geçerlidir.

{كَفَرُواْ} باستعمال السحر وتدوينِه

{كَفَرُواْ} “kâfir oldular”; sihri kullanarak ve onu yazıya geçirerek.

{يُعَلّمُونَ الناس السحر} إغواءً وإضلالاً والجملةُ في محل النصب على الحالية من ضمير كفروا أو من الشياطين فإن ما في لكنّ من رائحة الفعل كافٍ في العمل في الحال أو في محلِ الرفعِ على أنه خبرٌ ثانٍ للكنّ أو بدلٌ من الخبر الأول وصيغةُ الاستقبال للدِلالة على استمرار التعليمِ وتجدُّدِه أو جملةٌ مستأنفة هذا على تقديرِ كونِ الضميرِ للشياطين وأما على تقدير رجوعِه إلى فاعل اتبعوا فهي إما حالٌ منه وإما استئنافيةَ فحسب واعلم أن السحرَ أنواعٌ منها سحْرَ الكَلدانيين الذين كانوا في قديم الدهر وهم قوم يعبُدون الكواكبَ ويزعُمون أنها هي المدبِّرةُ لهذا العالم ومنها تصدرُ الخيراتُ والشرورُ والسعادةُ والنحوسةُ ويستحدثون الخوارقَ بواسطة تمزيج القُوى السماوية بالقوى الأرضية وهم الذين بعث اللَّهُ تعالى إبراهيمَ ﵊ لإبطال مقالتهم وهم ثلاثُ فِرقٍ ففِرقةٌ منهم يزعُمون أن الأفلاكَ والنجومَ واجبةُ الوجود لذواتها وهم الصائبة وفرقةٌ يقولون بإلهية الأفلاكِ ويتخذون لكل واحدٍ منها هيكلاً ويشتغلون بخدمتها وهم عبَدَةُ الأوثان وفرقة أثبتوا للأفلاك وللكواكب فاعلاً مختاراً لكنهم قالوا إنه أعطاها قوةً عالية نافذةً في هذا العالم وفَوَّضَ تدبيرَه إليها ومنها سحْرَ أصحابِ الأوهام والنفوسِ القوية فإنهم يزعُمون أن الإنسانَ تبلُغُ روحُه بالتصفية في القوة والتأثير إلى حيث يقدِرُ على الإيجاد والإعدام والإحياءِ وتغييرِ البُنية والشكل ومنها سحرُ من يستعين بالأرواحِ الأرضيةِ وهو المسمّى بالعزائم وتسخيرِ الجن ومنها التخييلاتُ الآخذة بالعيون وتسمَّى الشَّعْوذةَ ولا خلاف بين الأمة في أن من اعتقد الأول فقد كفر وكذا من اعتقد الثانيَ وهو سحر أصحاب الأوهام والنفوس القويةِ وأما من اعتقد أن الإنسان يبلُغ بالتصفية وقراءةِ العزائم والرقى إلى حيث يخلق الله ﷾ عَقيبَ ذلك على سبيل جَرَيان العادةِ بعضَ الخوارق فالمعتزلةُ اتفقوا على أنه كافر لأنه لا يمكنه بهذا الاعتقاد معرفةُ صدقِ الأنبياءِ والرسلِ بخلاف غيرهم ولعل التحقيق أن ذلك الإنسانَ إن كان خيرا متشرعا ف يكل مايأتى ويذر وكان من يستعين به من الأرواح الخيِّرة وكانت عزائمُه ورُقاه غيرَ مخالفةٍ لأحكام الشريعة الشريفةِ ولم يكن فيما ظهَرَ في يده من الخوارق ضررٌ شرعيٌّ لأحد فليس ذلك من قبيل السحر وإن كان شرِّيراً غيرَ متمسِّكٍ بالشريعة الشريفة فظاهرٌ أن من يستعين به من الأرواحِ الخبيثةِ الشريرة لا محالة ضرورةَ امتناعِ تحقق التضام والتعاون بينهما من غير اشتراك في الخبث والشرارة فيكون كافراً قطعاً وأما الشعوذةُ وما يجري مجراها من إظهار الأمور العجيبةِ بواسطة ترتيبِ الآلات الهندسيةِ وخفة اليدو الاستعانة بخواصِّ الأدوية والأحجارِ فإطلاقُ السحر عليها بطريق التجوزِ أو لِما فيها

{يُعَلّمُونَ الناس السحر} “İnsanlara sihri öğretiyorlardı”; azdırmak ve saptırmak suretiyle. Bu cümle, 'keferû'daki zamirden yahut 'eş-şeyâtîn'den hâl olmak üzere nasb mahallindedir; çünkü 'lâkinne'de bulunan fiil kokusu hâlde amel etmek için yeterlidir; yahut 'lâkinne'nin ikinci haberi veya birinci haberden bedel olmak üzere ref mahallindedir. Muzari sîgası, öğretmenin sürekliliğini ve yenilendiğini göstermek içindir; yahut [cümle] istinafiyedir. Bu, zamirin şeytanlara ait olması takdirindedir. Zamirin 'ittebeû' fiilinin failine dönmesi takdirinde ise, ya ondan hâldir ya da yalnızca istinafiyedir. Bil ki sihir çeşit çeşittir: Bunlardan biri, eski çağlarda yaşamış Keldânîlerin sihridir. Onlar yıldızlara tapan ve bu âlemi onların yönettiğini, iyiliklerin, kötülüklerin, mutluluk ve uğursuzluğun onlardan kaynaklandığını iddia eden bir kavimdi; semavî kuvvetleri arzî kuvvetlerle birleştirmek suretiyle harikalar ortaya çıkarırlardı. Allah Teâlâ, onların bu iddialarını boşa çıkarmak için İbrahim aleyhisselâm'ı göndermiştir. Onlar da üç fırkadır: Bir fırka, feleklerin ve yıldızların zatları gereği zorunlu varlık (vâcibü'l-vücûd) olduğunu iddia eder ki bunlar Sâbiîlerdir. Bir fırka, feleklerin ilah olduğunu söyler, her biri için bir tapınak edinir ve onlara hizmetle meşgul olurlar; bunlar da putperestlerdir. Bir diğer fırka ise felekler ve yıldızlar için irade sahibi bir fail kabul etmekle birlikte, O'nun bu varlıklara bu âlemde geçerli yüce bir güç verdiğini ve âlemin idaresini onlara havale ettiğini söylerler. Sihrin bir diğer çeşidi de vehim ve güçlü nefis sahiplerinin sihridir; zira onlar, insanın ruhunun [nefsini] arındırmak suretiyle güç ve tesirde öyle bir dereceye ulaşacağını ve yoktan var etmeye, yok etmeye, diriltmeye, yapı ve şekli değiştirmeye güç yetireceğini iddia ederler. Bir diğer çeşidi de yeryüzü ruhlarından yardım isteyenlerin sihridir ki buna 'azâim' (efsunlar) ve cinleri teshir etme denir. Bir diğer çeşidi ise göz bağcılık yapan göz yanılsamalarıdır ve buna 'şa'beze' (illüzyon/hokkabazlık) denir. Ümmet arasında, birinciye inananın kâfir olacağı konusunda hiçbir ihtilaf yoktur. İkinciye, yani vehim ve güçlü nefis sahiplerinin sihrine inanan kimse de böyledir. İnsanın [nefsini] arındırmak, efsun ve rukyeler okumak suretiyle öyle bir mertebeye ulaşacağına ve Allah azze ve celle'nin bunun ardından âdetin cereyanı kabilinden birtakım harikalar yaratacağına inanan kimseye gelince; Mu'tezile, onun kâfir olduğu konusunda ittifak etmiştir; zira bu inançla peygamberlerin ve elçilerin doğruluğunu bilmesi mümkün olmaz; diğer âlimler ise böyle düşünmez. İşin doğrusu şudur ki: Eğer o insan, her yapıp ettiğinde şeriata bağlı, hayırlı bir kimse ise, yardım dilediği varlıklar hayırlı ruhlarsa, efsun ve rukyeleri yüce şeriatın hükümlerine aykırı değilse ve elinde zuhur eden harikalarda hiç kimse için şer'î bir zarar yoksa bu sihir kabilinden değildir. Şayet şerli, yüce şeriata sarılmayan bir kimse ise, yardım dilediği varlıkların şüphesiz habis ve şerli ruhlar olduğu açıktır; zira kötülük ve şerde ortaklık olmaksızın aralarında yardımlaşma ve dayanışmanın gerçekleşmesi imkânsızdır; bu durumda o kişi kesinlikle kâfir olur. Şa'beze ve mekanik aletlerin düzenlenmesi, el çabukluğu, ilaç ve taşların hassalarından faydalanma yoluyla garip şeylerin sergilenmesi gibi benzeri şeylere gelince; bunlara sihir denmesi mecaz yoluyladır yahut içerdikleri incelikten dolayıdır; çünkü sihir aslen, kaynağı latif ve sebebi gizli olan her şeyden ibarettir; yahut Ezherî'nin Ferrâ ve Yûnus'tan naklettiğine göre, kelimenin asıl lügat anlamının 'çevirmek/saptırmak' olmasından dolayı, alışılmış yönden çevirmektir.

من الدقة لأنه في الأصل عبارةٌ عن كل ما لَطُف مأخذُه وخفيَ سببُه أو من الصرْف عن الجهة المعتادة لما أنه في أصل اللغة الصرفُ على ما حكاه الأزهري عن الفراء ويونس

incelikten dolayıdır; çünkü o aslen kaynağı latif ve sebebi gizli olan her şeyden ibarettir; yahut Ezherî'nin Ferrâ ve Yûnus'tan naklettiğine göre kelimenin asıl lügat anlamının çevirmek (sarf) olmasından dolayı, alışılmış yönden çevirmektir.

{وما أنزل على الملكين} عطفٌ على السحر أي ويعلمونهم ما أنزل عليهما والمرادُ بهما واحدٌ والعطفُ لتغايرِ الاعتبارِ أو هو نوعٌ أقوى منه أو على ما تتلو وما بينهما اعتراضٌ أيْ واتَّبعوا ما أنزل الخ وهما ملكانِ أنزلا لتعليم السحر ابتلاءً من الله للناس كما ابتليَ قومُ طالوتَ بالنهر أو تمييزاً بينه وبين المعجزة لئلا يغترَّ به الناسُ أو لأن السحرَة كثُرتْ في ذلك الزمان واستنبطتْ أبواباً غريبةً من السحر وكانوا يدّعون النبوةَ فبعث الله تعالى هذين الملكينِ ليعلّما الناسَ أبوابَ السحر حتى يتمكنوا من معارضة أولئك الكذابين وإظهارِ أمرِهم على الناس وأما ما يُحكى من أن الملائكةِ ﵈ لما رأَوْا ما يصعَد من ذنوب بني آدمَ عيّروهم وقالوا لله سبحانه هؤلاء الذين اخترتَهم لخلافة الأرضِ يعصونك فيها فقال ﷿ لو ركّبتُ فيكم ما ركبتُ فيهم لعصيتموني قالوا سبحانك ما ينبغي لنا أن نعصيَك قال تعالى فاختاروا من خياركم ملكين فاختاروا هاروتَ وماروتَ وكانا من أصلحهم وأعبدِهم فأُهبطا إلى الأرض بعد ما ركب فيهما ما ركب في البشر من الشهوة وغيرها من القوى ليقضيا بين الناس نهاراً ويعرُجا إلى السماء مساءً وقد نُهيا عن الإشراك والقتل بغير الحق وشرب الخمر والزنا وكانا يقضيان بينهم نهاراً فإذا أمسيا ذكرا اسم الله الأعظم فصَعِدا إلى السماء فاختصمت إليهما ذاتَ يوم امرأةٌ من أجمل النساءِ تسمّى زهرةَ وكانت من لَخْم وقيل كانت من أهل فارسَ ملكةً في بلدها وكانت خصومتها مع زوجها فلما رأياها افتُتنا بها فراوداها عن نفسها فأبت فألحا عليها فقالت لا إلا أن تقضيا لي على خصمي ففعلا ثم سألاها ما سألا فقالت لا إلا أن تقتُلاه ففعلا ثم سألاها ما سألا فقالت لا إلا أن تشربا الخمرَ وتسجدا للصَّنم ففعلا كلاً من ذلك بعد اللتيا والتي ثم سألاها ما سألا فقالت لا إلا أن تعلماني ما تصعَدانِ به إلى السماء فعلماها الاسمَ الأعظم فدعَتْ به وصعِدَتْ إلى السماء فمسخها الله سبحانه كوكباً فهمّا بالعروج حسب عادتهما فلم تطِعْهما أجنحتُهما فعلما ما حل بهما وكان في عهد إدريس ﵇ فالتجآ إليه ليشفَعَ لهما ففعل فخيّرهما الله تعالى بين عذابَ الدنيا وعذابَ الآخرة فاختارا الأول لانقطاعه عما قليل فهما معذبان ببابلَ قيل معلقان بشعورهما وقيل منكوسان يُضربان بسياطِ الحديد إلى قيام الساعة فمما لا تعويلَ عليه لما أن مدارَه روايةُ اليهود مع ما فيه من المخالفة لأدلة العقل والنقلِ ولعله من مقولة الأمثال والرموز التي قصد بها إرشادُ اللبيب الأريبِ بالترغيب والترهيب وقيل هما رجلان سُمِّيا ملكين لصلاحهما ويعضُده قراءة الملِكين بالكسر

{وما أنزل على الملكين} “ve iki meleğe indirilene”; 'es-sihr' üzerine matuftur; yani 'onlara o ikisine indirileni de öğretiyorlardı'. İkisinden murat tek bir şeydir; atıf ise itibar farklılığından dolayıdır veya o, sihirden daha kuvvetli bir türdür; yahut 'mâ tetlû' üzerine matuftur ve ikisi arasındaki kısım itiraziyedir; yani 've indirilen şeye de uydular...'. Bu ikisi, Tâlût'un kavminin nehirle imtihan edildiği gibi, Allah'tan insanlara bir imtihan olmak üzere sihri öğretmek için indirilmiş iki melektir; yahut insanların ona aldanmaması için sihir ile mucizeyi birbirinden ayırt etmek içindir; yahut o dönemde büyücüler çoğaldığı, sihrin garip kapılarını ortaya çıkardıkları ve peygamberlik iddia ettikleri için, Allah Teâlâ bu iki meleği insanlara sihir kapılarını öğretsinler de o yalancılara karşı koyabilsinler ve onların durumunu insanlara açıklayabilsinler diye göndermiştir. Meleklerin aleyhimesselâm, Âdemoğullarının yükselen günahlarını gördüklerinde onları ayıpladıkları ve Allah Sübhânehu'ya: 'Yeryüzünde halife olarak seçtiğin bu kimseler orada sana isyan ediyorlar' dedikleri; [Allah] azze ve celle'nin de: 'Onlara yerleştirdiğim [şehveti] size yerleştirseydim siz de bana isyan ederdiniz' buyurduğu; onların da: 'Seni tenzih ederiz, sana isyan etmek bize yakışmaz' dedikleri; Allah Teâlâ'nın: 'Hayırlılarınızdan iki melek seçin' buyurması üzerine, en salih ve en çok ibadet edenlerinden olan Hârût ve Mârût'u seçtikleri; gündüzleri insanlar arasında hüküm verip akşamları göğe yükselmek üzere, insanlara yerleştirilen şehvet ve diğer kuvvetler kendilerine yerleştirildikten sonra yeryüzüne indirildikleri; şirk koşmaktan, haksız yere cana kıymaktan, şarap içmekten ve zinadan nehyedildikleri; gündüzleri aralarında hüküm verip akşam olunca Allah'ın İsm-i Âzam'ını zikrederek göğe yükseldikleri; bir gün kadınların en güzellerinden olan ve Zühre adını taşıyan Lahm kabilesinden -bir rivayete göre ise Fars ehlinden olup memleketinde bir kraliçe olan- bir kadının kocasıyla olan davası için onlara başvurduğu; onu gördüklerinde ona meftun olup kendisiyle birlikte olmayı istedikleri, kadının kabul etmediği; onlar ısrar edince kadının: 'Ancak hasmımın aleyhine benim lehimde hüküm verirseniz olur' dediği ve bunu yaptıkları; sonra tekrar talepte bulunduklarında kadının: 'Ancak şu adamı öldürürseniz olur' dediği ve onu da yaptıkları; sonra yine istediklerinde kadının: 'Ancak şarap içer ve şu puta secde ederseniz olur' dediği ve türlü çekincelerden sonra bunları da yaptıkları; ardından tekrar istediklerinde kadının: 'Ancak göğe yükseldiğiniz şeyi bana öğretirseniz olur' dediği; onlara İsm-i Âzam'ı öğrettikleri, kadının onunla dua edip göğe yükseldiği ve Allah Sübhânehu'nun onu bir yıldıza dönüştürdüğü; meleklerin âdetleri üzere göğe yükselmek istediklerinde kanatlarının kendilerine itaat etmediği, başlarına gelen durumu anladıkları; bunun İdris aleyhisselâm zamanında olduğu, kendilerine şefaatçi olması için ona sığındıkları, onun da şefaat ettiği; Allah Teâlâ'nın onları dünya azabı ile ahiret azabı arasında serbest bıraktığı, onların da kısa sürede son bulacağı için dünya azabını seçtikleri; bu yüzden Babil'de azap olunmakta oldukları, saçlarından asıldıkları veya baş aşağı edilip kıyamet gününe kadar demir kırbaçlarla dövüldükleri şeklinde anlatılan rivayetlere gelince; bunlar dayanılacak şeyler değildir. Çünkü bunların dayanağı Yahudi rivayetleridir; üstelik akli ve nakli delillere de aykırıdır. Bu rivayet, belki de akıllı ve basiretli kimseleri rağbet ettirme ve korkutma yoluyla irşad etmeyi amaçlayan meseller ve semboller kabilindendir. Bir görüşe göre de onlar, salahlarından dolayı melek diye isimlendirilmiş iki adamdır; 'el-melikeyn' (iki hükümdar/adam) şeklindeki kesreli okuyuş da bunu destekler.

{بِبَابِلَ} الباء بمعنى في وهي متعلقة بأنزل أو بمحذوفٍ وقعَ حالاً من الملكين أو من الضميرِ في أنزل وهي بابلُ العراق وقالَ ابنُ مسعودٍ ﵁ بَابِلُ أرضُ الكوفة وقيل جبلُ دماوند ومَنعَ الصرفَ للعجمة والعَلَمية أو للتأنيث والعلمية

{بِبَابِلَ} “Babil'de”; bâ harfi 'fî' (içinde) anlamındadır ve 'ünzile'ye yahut iki melekten veya 'ünzile'deki zamirden hâl olan mahzûf bir kelimeye müteallıktır. Burası Irak Babil'idir. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh: 'Babil, Kûfe toprağıdır' demiştir. Demâvend dağı olduğu da söylenmiştir. Gayr-i munsarif oluşu yabancı dilden (ucme) ve özel isim (alemiyyet) olmasından yahut müenneslik ve alemiyyettendir.

{هاروت وماروت} عطفُ بيان للملكين علمان لهما ومُنِعَ صرفهما للعجمية والعلمية ولو كانا من الهرْت والمرْت بمعنى الكسر لانصرفا وأما من قرأ الملِكين بكسر اللام أو قال كانا رجلين صالحين فقال هما اسمان لهما وقيل هما اسما قبيلتين من الجن هما المرادُ من الملكين بالكسر وقرئ بالرفع على هما هاروت وماروت

{هاروت وماروت} “Hârût ve Mârût'a”; iki meleğin atf-ı beyânıdır ve onların özel isimleridir. Gayr-i munsarif oluşları yabancı dilden (ucme) ve alem oluşlarındandır. Şayet kırmak anlamına gelen 'hert' ve 'mert' kökünden olsalardı munsarif olurlardı. Lâm harfini kesreli okuyarak 'el-melikeyni' şeklinde okuyan veya onların iki salih adam olduğunu söyleyen kimse ise bunların o iki adamın ismi olduğunu söylemiştir. Kesreli okunuşa göre bu ikisinin, iki melekten murat olan iki cin kabilesinin isimleri olduğu da söylenmiştir. 'Hümâ Hârûtu ve Mârûtu' takdiriyle merfû olarak da okunmuştur.

{وَمَا يُعَلّمَانِ مِنْ أَحَدٍ} مِنْ مزيدة في المفعول به لإفادة تأكيد الاستغراقِ الذي يفيده أحدٍ لا لإفادة نفس الاستغراق كما في قولك

{وَمَا يُعَلّمَانِ مِنْ أَحَدٍ} “Hâlbuki o ikisi hiç kimseye öğretmezlerdi”; 'min' edatı, 'ehad' kelimesinin bizzat sağladığı istiğrakı ifade etmek için değil, onun ifade ettiği kapsamı (istiğrakı) pekiştirmek için mef'ûlü bih'te zâid kılınmıştır; nitekim senin,

ما جاءني من رجل وقرئ يُعْلِمانِ من الإعلام

'Bana hiçbir adam gelmedi' sözünde olduğu gibidir. 'İ'lâm' (bildirmek) kökünden 'yu'limâni' şeklinde de okunmuştur.

{حتى يقولا إنما نحن فتنة} الفتنةُ الاختبارُ والامتحانُ وإفرادُها مع تعددهما لكونهما مصدراً وحملُها عليهما مواطأةٌ للمبالغة كأنهما نفسُ الفتنة والقصرُ لبيان أنه ليس لهما فيما يتعاطيَانِه شأنٌ سواها لينصرِفَ الناسُ عن تعلّمه أي وما يُعلّمان ما أنزل عليهما من السحر أحداً من طالبيه حتى ينصَحاه قبل التعليم ويقولا له إنما نحن فتنةٌ وابتلاء من الله ﷿ فمن عمِل بما تعلم منا واعتقد حقّيته كفَر ومن تَوقَّى عن العمل به أو اتخذه ذريعةً للاتقاءِ عن الاغترار بمثله بقيَ على الإيمان

{حتى يقولا إنما نحن فتنة} “'Biz ancak bir imtihanız' demedikçe”; fitne, sınama ve imtihandır. İki kişi olmalarına rağmen müfret gelmesi mastar oluşundandır; bu kelimenin onlara yüklenmesi (hamledilmesi) ise mübalağa kastıyla sanki bizzat fitnenin kendisiymişler gibi ittifakîdir (muvâtâat yoluyladır). Hasr [ifadesi], insanlar onu öğrenmekten vazgeçsinler diye, yaptıkları işte fitneden başka bir amaçları olmadığını açıklamak içindir. Yani: O ikisi, kendilerine indirilen sihri talep edenlerden hiç kimseye, öğretmeden önce ona nasihat edip: 'Biz ancak Allah azze ve celle'den bir fitne ve imtihanız; bizden öğrendiği şeyle amel eden ve onun hak olduğuna inanan kâfir olur; onunla amel etmekten sakınan yahut benzerine aldanmaktan korunmak için onu bir vesile kılan kimse ise iman üzere kalır' demedikçe öğretmezlerdi.

٦ - {فَلَا تَكْفُرْ} باعتقاد حقّيتهِ وجوازِ العمل به والظاهرُ أن غاية النفي ليست هذه المقالةَ فقط بل من جملتها التزامُ المخاطب بموجب النهي لكن لم يُذكَرْ لظهُوره وكونِ الكلامِ في بيان اعتناءِ الملكين بشأن النُصح والإرشاد والجملةُ في محل النصب على الحالية من ضمير يعلمون لا معطوفةٌ عليه كما قيل أي ولكن الشياطين كفروا يعلمون الناسَ السحرَ وما أنزل على الملكين ويحمِلونهم على العمل به إغواءً وإضلالاً والحال أنهما ما يعلمان أحداً حتى ينهيَاهُ عن العمل به والكفرِ بسببه وأما ما قيل من أن ما في قوله تعالى وما أنزل الخ نافيةٌ والجملةُ معطوفةٌ على قولِه تعالى وَمَا كفر سليمان جئ بها لتكذيب اليهودِ في القصة أي لم يُنزَّل على الملكين إباحةُ السحر وأن هاروتَ وماروتَ بدلٌ من الشياطين على أنهما قبيلتان من الجن خُصتا بالذكر لأصالتهما وكونِ باقي الشياطينِ أتباعاً لهما وأن المعنى ما يعلّمان أحداً حتى يقولا إنما نحن فتنة فلا تكفرْ فتكونَ مثلَنا فيأباه أن مقام وصف الشيطان بالكفر وإضلال الناس مما لا يلائمه وصفُ رؤسائهم بما ذكر من النهي عن الكفر مع ما فيه من الإخلال بنظام الكلامِ فإن الإبدالَ في حُكم تنحيةِ المبدَل منه

٦ - {فَلَا تَكْفُرْ} “sakın kâfir olma”; onun hak olduğuna ve onunla amel etmenin caiz olduğuna inanmak suretiyle [kâfir olma]. Zahir olan şudur ki, nefyin gayesi sadece bu sözden ibaret değildir; bilakis muhatabın nehyin gereğine bağlanması da buna dâhildir, fakat açık olduğu ve söz meleklerin nasihat ve irşat konusundaki ihtimamını beyan sadedinde bulunduğu için zikredilmemiştir. Cümle, 'yuallimûne'deki zamirden hâl olmak üzere nasb mahallindedir, iddia edildiği gibi ona matuf değildir. Yani: 'Fakat şeytanlar, insanlara sihri ve iki meleğe indirileni öğreterek, azdırmak ve saptırmak suretiyle onları onunla amel etmeye sevk ederek kâfir oldular; hâlbuki o ikisi, onunla amel etmekten ve bu sebeple kâfir olmaktan nehyetmedikçe hiç kimseye öğretmezlerdi.' Allah Teâlâ'nın 'vemâ ünzile...' kavlindeki 'mâ'nın nâfiye (olumsuzluk edatı) olduğu, cümlenin de Allah Teâlâ'nın 'vemâ kefera Süleymânu' kavline matuf olup kıssada Yahudileri yalanlamak için getirildiği, yani 'iki meleğe sihrin mubah kılınmasının indirilmediği', Hârût ve Mârût'un da şeytanlardan bedel olup asıl oluşları ve diğer şeytanların onlara tabi olması sebebiyle tahsis edilmiş iki cin kabilesi olduğu ve mananın 'onlar hiç kimseye "biz ancak bir fitneyiz, sakın kâfir olup bizim gibi olma" demedikçe öğretmezlerdi' şeklinde olduğu yönündeki söze gelince; şeytanı küfürle ve insanları saptırmakla niteleme makamının, onların reislerini küfürden nehyetmek gibi zikredilen şeylerle nitelemeye elverişli olmaması ve ayrıca sözün akışındaki intizamı bozması bunu reddeder; zira bedel yapmak, mübdelün minhi devreden çıkarma hükmündedir.

{فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا} عطفٌ على الجملةِ المنفيَّةِ فإنها في قوة المثبتة كأنه قيل يعلمانهم بعد قولِهما إنما نحن الخ والضميرُ لأحدٍ حَمْلاً على المَعْنى كَما في قوله تعالى فَمَا مِنكُم مّنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجزين

{فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا} “O ikisinden öğreniyorlardı”; menfi cümleye matuftur; zira menfi cümle müspet kuvvetindedir. Sanki o ikisinin 'Biz ancak...' sözünden sonra 'onlara öğretirlerdi' denilmiş gibidir. Zamir, Allah Teâlâ'nın {فَمَا مِنكُم مّنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجزين} “Sizden hiçbiriniz de buna engel olamazdınız” kavlinde olduğu gibi manaya hamledilerek 'ehad' kelimesine râcidir.

{مَا يُفَرّقُونَ بِهِ} أي بسببه وباستعماله

{مَا يُفَرّقُونَ بِهِ} “kendisiyle ayırdıkları şeyi”; yani onun sebebiyle ve onu kullanmak suretiyle [ayırdıkları şeyi].

{بَيْنَ المرء} وقرئ بضم الميم وكسرِها مع الهمزة وتشديد الراء بلا همزة

{بَيْنَ المرء} “kişi ile”; 'el-mer'' kelimesi mîm'in zammesi ve kesresiyle hemzeli olarak ve hemzesiz râ'nın şeddesiyle de okunmuştur.

{وَزَوْجِهِ} بأن يُحدث الله تعالى بينهما التباغضَ والفرك والنشوز عند ما فعلُوا ما فعلُوا من السحر على حسب جري العادةِ الإلهية من خلق المسببيات عقيب حصول الأسباب العاديةِ ابتلاءً لا أن السحرَ هو المؤثرُ في ذلك وقيل فيتعلمون منهما ما يعملون به فيراه الناسُ ويعتقدون أنه حق فيكفرون فتَبينُ أزواجهم

{وَزَوْجِهِ} “eşinin arasını”; [bu da] onlar yaptıkları sihri yaptıklarında, bir imtihan olarak âdi sebeplerin ardından müsebbebatı yaratma şeklindeki ilahi âdetin cereyanı uyarınca Allah Teâlâ'nın o ikisi arasında buğuz, nefret ve geçimsizlik yaratması iledir; yoksa bunda bizzat müessir olan sihir değildir. Bir rivayete göre de: 'O ikisinden amel edecekleri şeyi öğrenirler, insanlar da bunu görüp onun hak olduğuna inanarak kâfir olurlar ve böylece hanımları kendilerinden bâin talakla ayrılır' demektir.

{وَمَا هُم بِضَارّينَ بِهِ} أي بما تعلّموه واستعملوه من السحر

{وَمَا هُم بِضَارّينَ بِهِ} “Hâlbuki onlar onunla zarar verici değillerdir”; yani sihirden öğrenip uyguladıkları şeyle.

{مّنْ أَحَدٍ} أي أحداً ومن مزيدة لما ذُكر في قوله تعالى وَمَا يعلمان من احد والمعهود وإن كان زيادتها في معمول فعلٍ منفي إلا أنه حُملت الاسميةُ في ذلك على الفعلية كأنه قيل وما يضرون به من أحد

{مّنْ أَحَدٍ} “hiç kimseye”; yani hiçbir kimseye. 'Min' edatı, Allah Teâlâ'nın 'vemâ yuallimâni min ehadin' kavlinde zikredilen sebepten ötürü zâiddir. Her ne kadar 'min'in zâid kılınması menfi bir fiilin mamulünde alışılmış olsa da, isim cümlesi bu hususta fiil cümlesine hamledilmiştir; sanki 've mâ yedurrûne bihî min ehadin' denilmiş gibidir.

{إِلَاّ بِإِذْنِ الله} لأنه وغيرَه من الأسباب بمعزل من التأثير بالذات وإنما هو بأمره تعالى فقد يُحدِث عند استعمالهم السحرَ فعلاً من أفعاله ابتلاءً وقد لا يُحدِثه والاستثناءُ مفرَّغٌ والباءُ متعلقةٌ بمحذوفٍ وقعَ حالاً من ضمير ضارِّين أو من مفعوله وإن كان نكرةً لاعتمادها على النفي أو الضمير المجرورِ في به أي وما يُضرون به أحداً إلا مقروناً بإذن الله تعالى وقرئ بضارِّي على الإضافة بجعل الجارِّ جزءاً من المجرور وفصلِ ما بين المُضافين بالظرف

{إِلَاّ بِإِذْنِ الله} “Allah'ın izni olmadıkça”; çünkü sihir ve diğer sebepler bizzat tesir etmekten uzaktır, tesir ancak O'nun emriyledir. Nitekim Allah, onlar sihri kullandıklarında bir imtihan olarak kendi fiillerinden bir fiil yaratabilir, bazen de yaratmaz. İstisna müferrağdır; bâ harfi ise 'dârrîn'in zamirinden yahut -olumsuzluğa dayandığı için nekre olmasına rağmen- mef'ûlünden veya 'bihî'deki mecrûr zamirden hâl olan mahzûf bir kelimeye müteallıktır. Yani: 'Onlar Allah Teâlâ'nın izni ile beraber olmaksızın hiç kimseye onunla zarar veremezler.' Cer edatını mecrûrun bir parçası kabul etmek ve iki muzafın arasını zarfla ayırmak suretiyle izâfetle 'bi-dârrî' şeklinde de okunmuştur.

{وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ} لأنهم يقصِدون به العمل أو لأن العلم يجرُّ إلى العَمل غالباً

{وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ} “Ve kendilerine zarar veren şeyi öğreniyorlar”; çünkü onunla amel etmeyi kastederler yahut ilim çoğunlukla amele sevk ettiği içindir.

{وَلَا يَنفَعُهُمْ} صرح بذلك إيذاناً بأنه ليس من الأمور المشوبة بالنفع والضرر بل هو شرٌّ بحتٌ وضررٌ محضٌ لأنهم لا يقصدون به التخلّصَ عن الاغترار بأكاذيبِ من يدّعي النبوةَ

{وَلَا يَنفَعُهُمْ} “ve kendilerine fayda vermeyeni”; bunun açıkça ifade edilmesi, onun yarar ve zararın birbirine karıştığı işlerden olmayıp bilakis sırf şer ve katıksız bir zarar olduğunu bildirmek içindir; çünkü onlar bununla, peygamberlik iddia eden büyücülerin yalanlarına aldanmaktan kurtulmayı

البقرة (١٠٣)

Bakara (103)

مثلاً من السَحَرة أو تخليصَ الناس منه حتى يكون فيه نفعٌ في الجملة وفيه أن الاجتنابَ عما لا يؤمن غوائلُه خيرٌ كتعلم الفلسفةِ التي لا يؤمن أن تجُرَّ إلى الغواية وإن قال من قال ... عرفتُ الشرَّ لا للشر ... رولكن لتوقِّيه ... ومن لا يعرِفِ الشرَّ ... من الناس يقَعْ فيهِ ...

mesela büyücülerden [korunmak] yahut insanları ondan kurtarmak gibi [bir maksatla olsun] ki böylece onda genel olarak bir fayda bulunsun. Bunda, sapkınlığa sürüklemesinden emin olunamayan felsefeyi öğrenmek gibi tehlikelerinden emin olunamayan şeylerden uzak durmanın daha hayırlı olduğuna [bir işaret] vardır; her ne kadar söyleyen: 'Kötülüğü kötülük için değil, ondan sakınmak için bildim / İnsanlardan kötülüğü bilmeyen ise onun içine düşer' demiş olsa bile.

{وَلَقَدْ عَلِمُواْ} أي اليهود الذين حُكِيت جناياتُهم

{وَلَقَدْ عَلِمُواْ} “Andolsun çok iyi biliyorlardı ki”; yani cinayetleri anlatılan Yahudiler.

{لَمَنِ اشتراه} أي استبدلَ ما تتلوا الشياطين بكتاب الله ﷿ واللامُ الأولى جوابُ قسمٍ محذوفٍ والثانيةُ لامُ ابتداءٍ عُلِّقَ به علِموا عن العمل ومَنْ موصولة في حيز الرفعِ بالابتداء واشتراه صلتها وَقولُه تعالَى

{لَمَنِ اشتراه} “onu satın alan kimsenin”; yani şeytanların okuduğu şeyleri Allah azze ve celle'nin kitabıyla değiştiren kimsenin. Birinci lâm mahzûf bir kasemin cevabıdır; ikincisi ise ibtidâ lâmıdır ve 'alimû' fiilinin amel etmesini engellemiştir (ta'lik etmiştir). 'Men' lafzı ibtidadan dolayı ref mahallinde ism-i mevsûldür; 'işterâhu' onun sılasıdır. Allah Teâlâ'nın kavli:

{مَا لَهُ فِى الأخرة مِن خلاق} أي من نصيبٍ جملةٌ من مبتدإٍ وخبر ومِنْ مزيدة في المبتدأ وفي الآخرة متعلقٌ بمحذوفٍ وقعَ حالاً منه ولو أُخِّرَ عنه لكان صفةً له والتقدير ماله خلاقٌ في الآخرة وهذه الجملةُ في محلِّ الرفعِ على أنها خبرٌ للموصول والجملةُ في حيز النصبِ سادَّةٌ مسَدَّ مفعولَيْ علموا إن جعل متعديا إلى اثنين أو مفعولِه الواحدِ إن جعل متعديا إلى واحد فجملة ولقد علموا الخ مُقْسَمٌ عليها دون جملة لمن اشتراه الخ هذا ما عليه الجمهورُ وهو مذهب سيبويه وقال الفرّاءُ وتبعه أبو البقاء إن اللامَ الأخيرة موطئةٌ للقسم ومَنْ شرطية مرفوعةٌ بالابتداء واشتراه خبرُها وماله فى الاخرة من خلاق جوابُ القسم وجوابُ الشرطِ محذوفٌ اكتفاءً عنه بجواب القسم لأنه إذا اجتمع الشرطُ والقسمُ يُجاب سابقُهما غالباً فحينئذ يكون الجملتان مُقْسماً عليهما

{مَا لَهُ فِى الأخرة مِن خلاق} “ahirette hiçbir nasibi yoktur”; yani hiçbir payı yoktur; mübteda ve haberden oluşmuş bir cümledir. 'Min' mübtedada zâiddir. 'Fi'l-âhirati' ise ondan hâl olan mahzûf bir kelimeye müteallıktır; şayet ondan sonraya bırakılsaydı onun sıfatı olurdu. Takdiri 'mâ lehû halâkun fi'l-âhirati' şeklindedir. Bu cümle, mevsûlün haberi olmak üzere ref mahallindedir. Cümle ise, iki mef'ûl alan bir fiil kabul edilirse 'alimû' fiilinin iki mef'ûlü yerine, tek mef'ûl alan kabul edilirse tek mef'ûlü yerine kâim olmak üzere nasb mahallindedir. Dolayısıyla 've lekad alimû...' cümlesi kasemle tekit edilen cümledir, 'le-meni'şterâhu...' cümlesi ise değildir. Cumhûrun benimsediği ve Sîbeveyhi'nin mezhebi olan görüş budur. Ferrâ ve ona uyan Ebü'l-Bekâ ise son lâm'ın kaseme hazırlık (müvattıe) lâmı olduğunu, 'men'in ibtidadan dolayı merfû şart ismi olduğunu, 'işterâhu'nun onun haberi olduğunu, 'mâ lehû fi'l-âhirati min halâk' cümlesinin kasemin cevabı olduğunu ve şart ile kasem bir arada bulunduğunda çoğunlukla önce geçene cevap verileceği için kasemin cevabıyla yetinilerek şartın cevabının hazfedildiğini söylemişlerdir. Bu durumda her iki cümle de kasemle tekit edilmiş olur.

{وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْاْ بِهِ أَنفُسَهُمْ} أي باعوها واللامُ جوابُ قسمٍ محذوفٍ والمخصوصُ بالذمِّ محذوفٌ أي وبالله لبئسما باعوا به أنفسَهم السحرُ أو الكفرُ وفيه إيذانٌ بأنهم حيث نبذوا كتابَ الله وراء ظهورِهم فقد عرَّضوا أنفسهم للهَلكة وباعوها بما لا يزيدهم إلا تَباراً وتجويزُ كونِ الشراء بمعنى الاشتراء مما لا سبيلَ إليه لأن المشترى متعين وهو ما تتلوا الشياطين ولأن متعلَّق الذمِّ هو المأخوذُ لا المنبوذُ كما أشير إليه في تفسيره قوله سبحانه بِئْسَمَا اشتروا بِهِ أَنفُسَهُمْ أَن يَكْفُرُواْ بِمَا أنزَلَ الله

{وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْاْ بِهِ أَنفُسَهُمْ} “Karşılığında kendilerini sattıkları şey ne kötüdür!”; yani nefislerini sattıkları şey. Lâm mahzûf bir kasemin cevabıdır; zemme tahsis edilen kısım (mahsûs bi'z-zemm) ise hazfedilmiştir; yani 'Vallahi karşılığında nefislerini sattıkları o sihir veya küfür ne kötüdür!' Bunda, Allah'ın kitabını sırtlarının arkasına attıklarında nefislerini helake maruz bıraktıklarına ve kendilerine ziyandan başka bir şey artırmayan bir şeye karşılık sattıklarına dair bir bildirim vardır. 'Şirâ' kelimesinin satın alma (iştirâ) manasında kabul edilmesine imkân yoktur; çünkü satın alınan şey bellidir ki o da şeytanların okuduğu şeylerdir; ayrıca yerginin taalluk ettiği şey, terk edilen değil alınan şeydir; nitekim Yüce Allah'ın {بِئْسَمَا اشتروا بِهِ أَنفُسَهُمْ أَن يَكْفُرُواْ بِمَا أنزَلَ الله} “Allah'ın indirdiğini inkâr etmekle kendilerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür!” kavlinin tefsirinde buna işaret edilmiştir.

{لَوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ} أي يعملون بعلمهم جُعلوا غيرَ عالمين لعدم عملِهم بموجب علمِهم أوْ لو كانوا يتفكرون فيه أو يعلمون قبحَه على اليقين أو حقيقةَ ما يتْبعُه من العذاب عليه على أن المُثبَتَ لهم أو لا على التوكيد القسميِّ العقلُ الغريزيُّ أو العلمُ الإجماليُّ بقبح الفعل أو ترتبِ العقاب من غير تحقيق وجوابُ لو محذوفٌ أي لما فعلوا ما فعلوا

{لَوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ} “Keşke bilselerdi!”; yani ilimleriyle amel etselerdi. İlimlerinin gereğiyle amel etmedikleri için bilmeyenler konumuna konulmuşlardır; yahut bu konuda derinlemesine düşünselerdi, onun çirkinliğini kesin olarak bilselerdi veya bunun ardından gelecek azabın hakikatini bilselerdi [böyle yapmazlardı]. Kendileri için kasem temidiyle başta sabit kılınan şey fıtrî akıl yahut fiilin çirkinliğine veya tahkik olmaksızın cezanın terettüp edeceğine dair icmâlî bilgidir. Lev'in cevabı mahzûftur; yani 'yaptıklarını yapmazlardı'.

{ولو أنهم آمنوا} أي بالرسول المومى إليه في قوله تعالى وَلَمَّا جَاءهُمْ رَسُولٌ مّنْ عِندِ الله الخ أو بما أنزل إليه من الآيات المذكورةُ في قولِه تعالى وَلَقَدْ أَنزَلْنَا إِلَيْكَ آيات بينات وَمَا يَكْفُرُ بِهَا إِلَاّ الفاسقون أو بالتوراةِ التي أريدتْ بقولِه تعالى نَبَذَ فَرِيقٌ مّنَ الذين أُوتُواْ الكتاب كتاب الله وَرَاء ظُهُورِهِمْ فإن الكفر بالقرآن والرسول ﵇ كفرٌ بها

{ولو أنهم آمنوا} “Eğer onlar iman etselerdi”; yani Allah Teâlâ'nın {وَلَمَّا جَاءهُمْ رَسُولٌ مّنْ عِندِ الله} kavlinde işaret edilen Resûl'e yahut O'nun kavli olan {وَلَقَدْ أَنزَلْنَا إِلَيْكَ آيات بينات وَمَا يَكْفُرُ بِهَا إِلَاّ الفاسقون} “Andolsun sana apaçık ayetler indirdik; onları fasıklardan başkası inkâr etmez” kavlinde zikredilen ayetlere veya {نَبَذَ فَرِيقٌ مّنَ الذين أُوتُواْ الكتاب كتاب الله وَرَاء ظُهُورِهِمْ} “Kendilerine kitap verilenlerden bir fırka Allah'ın kitabını sırtlarının arkasına attı” kavliyle kastedilen Tevrat'a [iman etselerdi]; zira Kur'an'ı ve Resûl'ü aleyhisselâm inkâr etmek Tevrat'ı da inkâr etmektir.

{واتقوا} المعاصيَ المحكيةَ عنهم

{واتقوا} “ve sakınsalardı”; kendilerinden hikâye edilen günahlardan [sakınsalardı].

{لَمَثُوبَةٌ مّنْ عِندِ الله خَيْرٌ} جواب لو وأصله لأيثبوا مَثوبةً من عند الله خيراً مما شرَوْا به أنفسَهم فحُذفَ الفعلُ وغُيِّر السبكُ إلى مَا عليهِ النظمُ الكريمُ دلالةً على ثبات المثوبةِ لهم والجزمِ بخيريّتها وحُذف المفضَّلُ عليه إجلا لا للمفضَّل من أن يُنسبَ إليه وتنكيرُ المثوبة للتقليل ومن متعلقةٌ بمحذوف وقع صفةً تشريفيةً لِمثوبةٌ أي لشئ ما من المثوبة كائنة من عنده تعالى خير وقيل جواب لو محذوفٌ أي لأثيبوا وما بعده جملة مستأنفة فإن وقوعَ

{لَمَثُوبَةٌ مّنْ عِندِ الله خَيْرٌ} “elbette Allah katından bir sevap daha hayırlı olurdu”; lev'in cevabıdır. Aslı, 'karşılığında kendilerini sattıkları şeyden daha hayırlı bir sevapla Allah katından mükâfatlandırılırlardı' şeklindedir. Sevabın onlar için sabit olduğunu ve hayırlılığının kesinliğini göstermek için fiil hazfedilmiş ve diziliş Kur'an'ın yüce nazmındaki şekline dönüştürülmüştür. Kendisine üstün tutulan şey (mufaddalun aleyh), üstün tutulanın (mufaddal) ona nispet edilmesini yüceltmek adına hazfedilmiştir. 'Mesûbetün' kelimesinin nekre gelişi azlığı ifade etmek içindir. 'Min' edatı ise 'mesûbetün' için teşrif edici bir sıfat olan mahzûf bir kelimeye müteallıktır; yani 'O'nun katından olan herhangi bir sevap elbette daha hayırlıdır'. Lev'in cevabının mahzûf olduğu, yani 'elbette sevaplandırılırlardı' takdirinde olduğu ve sonrasının istinafiye cümlesi olduğu da söylenmiştir; zira

البقرة (١٠٥ - ١٠٤

Bakara (104 - 105)

الجملة الابتدائة جوابا للوغير معهود في كلام العرب وقيل لو للتمني ومعناه أنهم من فظاعة الحال بحيث يتمنى العارفُ إيمانَهم واتقاءهم تلهفا عليهم وقرئ لمثوبة وإنما سمي الجزاء ثواباً ومثوبةً لأن المحسن يثوب إليه

isim cümlesinin lev'in cevabı olması Arap kelamında alışılmış değildir. Lev edatının temenni için olduğu da söylenmiştir; bunun manası ise, durumlarının vahametinden ötürü hakikati bilen kimsenin onlara acıyarak iman etmelerini ve sakınmalarını temenni edecek derecede olmasıdır. 'Li-mesûbetin' şeklinde de okunmuştur. Karşılığa sevap ve mesûbe denmesi, iyilik yapan kimseye onun geri dönmesinden (sevebe) dolayıdır.

{لَوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ} أن ثواب الله خيرٌ نُسبوا إلى الجهل لعدم العملِ بموجب العلم

{لَوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ} “şayet bilselerdi”; Allah'ın sevabının daha hayırlı olduğunu [bilselerdi]. İlimlerinin gereğiyle amel etmedikleri için cehalete nispet edilmişlerdir.

{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ} خطابٌ للمؤمنينً فيه إرشادٌ لهم إلى الخير وإشارةٌ إلى بعض آخر من جنايات اليهود

{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ} “Ey iman edenler!”; müminlere yönelik bir hitaptır; içinde onları hayra irşat ve Yahudilerin cinayetlerinden bir diğerine işaret vardır.

{لَا تَقُولُواْ راعنا} المراعاةُ المبالغةُ في الرعى وهو حِفظُ الغير وتدبيرُ أموره وتدارُكُ مصالحِه وكان المسلمون إذا ألقى عليهم رسول الله ﷺ شيئاً من العلم يقولون راعنا يارسول الله أي راقبْنا وانتظِرْنا وتأنَّ بنا حتى نفهمَ كلامَك ونحفظَه وكانت لليهود كلمة عبرانية أو سريانية يتسابُّون بها فيما بينهم وهي راعينا قيل معناها اسمعْ لا سمِعْت فلما سمعوا بقول المؤمنين ذلك افترضوه واتخذوه ذريعةً إلى مقصِدهم فجعلوا يخاطبون به النبيَّ ﷺ يعنون به تلك المسبةَ أو نسبته ﷺ إلى الرَعَن وهو الحمَقُ والهوَج روي أن سعد بن عبادة ﵁ سمعها منهم فقال يا أعداءَ الله عليكم لعنةُ الله والذي نفسي بيدهِ لئن سمعتُها من رجل منكم يقولها لرسول الله ﷺ لأضربن عنقه قالوا أو لستم تقولونها فنزلت الآية ونُهيَ فيها المؤمنون عن ذلك قطعاً لألسنة اليهود عن التدليس وأُمروا بما في معناها ولا يقبل التلبيس فقيل

{لَا تَقُولُواْ راعنا} “'Râinâ' demeyin”; murâât, gütme ve gözetmede (ra'y) mübalağa yapmaktır ki bu da başkasını korumak, onun işlerini çekip çevirmek ve maslahatlarını gözetmektir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Müslümanlara ilimden bir şey anlattığında onlar: 'Râinâ yâ Resûlallâh' derlerdi; yani 'Bizi gözet, bizi bekle, sözünü anlayıp ezberleyene kadar bize mühlet ver' derlerdi. Yahudilerin ise kendi aralarında birbirlerine sövdükleri İbranice veya Süryanice bir kelimeleri vardı ki o da 'râînâ' idi; manasının 'Dinle, dinlemez olasıca!' olduğu söylenmiştir. Müminlerin bu sözü söylediklerini işitince bunu ganimet bildiler ve kötü maksatlarına bir vesile edindiler; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap ederken bu sövgüyü kastetmeye veya onu sallallâhu aleyhi ve sellem ahmaklık ve havailik anlamına gelen 'ra'an'a nispet etmeye başladılar. Sa'd b. Ubâde radıyallâhu anh'ın bunu onlardan işittiği ve şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Ey Allah'ın düşmanları! Allah'ın laneti üzerinize olsun! Nefsim kudret elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, sizden bir adamın bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylediğini duyarsam mutlaka boynunu vururum!' Onlar: 'Siz de bunu söylemiyor musunuz?' dediler. Bunun üzerine bu ayet indi ve Yahudilerin hilekârlık dillerini kesmek için müminler bundan nehyedildiler ve aynı anlamda olup kapalılık kabul etmeyen bir kelimeyi kullanmakla emrolundular; böylece şöyle buyruldu:

{وَقُولُواْ انظرنا} أي انظر إلينا بالحذف والإيصال أو انتظرنا على أنه من نظرة إذا انتظره وقرئ أنظرنا من النظرة أي أمهلنا حتى نحفظ وقرئ راعونا على صيغة الجمع للتوقير وراعنا على صيغةِ الفاعلِ أي قولا ذا رَعَنٍ كدارعٍ ولابنٍ لأنه لما أشبه قولَهم راعينا وكان سببا للسبب بالرَعَن اتَّصفَ به

{وَقُولُواْ انظرنا} “ve 'Unzurnâ' deyin”; yani hazif ve îsal yoluyla 'bize bak' veya birini beklediğinde kullanılan 'nazrat' kökünden 'bizi bekle' [deyin]. 'Mühlet vermek' manasındaki inzâr kökünden ezberleyene kadar 'bize mühlet ver' anlamında 'enzirnâ' şeklinde de okunmuştur. Saygı bildirmek için çoğul sîgasıyla 'râûnâ' ve fail sîgasıyla 'râinen' şeklinde de okunmuştur; yani 'dâri' (zırhlı) ve 'lâbin' (sütlü) kelimelerinde olduğu gibi 'ahmaklık (ra'an) içeren bir söz' demektir; zira bu söz onların 'râînâ' sözüne benzediğinde ve ahmaklıkla sövmeye sebep teşkil ettiğinde bu vasfı almıştır.

{واسمعوا} وأحسنوا سماع ما يكلمكم رسول الله ﷺ ويلقى عليكم من لمسائل بآذان واعية وأذهانٍ حاضرةٍ حتى لاتحتاجوا إلى الاستعاذة وطلبِ المراعاة أو واسمعوا ما كُلفتموه من النهي والأمر بجدَ واعتناء حتى لا ترجِعوا إلى ما نهيتم عنه أو واسمعوا سماعَ طاعةٍ وقَبول ولا يكن سماعُكم مثل سماعِ اليهود حيث قالوا سمعنا وعصينا

{واسمعوا} “ve dinleyin”; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sizinle konuştuğu ve size sunduğu meseleleri, bir daha tekrar istemeye ve gözetilme talebine ihtiyaç duymayacak şekilde can kulağıyla ve hazır bir zihinle güzelce dinleyin; yahut nehyedildiğiniz şeylere dönmemek için size yüklenen emir ve yasakları ciddiyet ve özenle dinleyin; yahut itaat ve kabul dinleyişiyle dinleyin, dinlemeniz Yahudilerin 'İşittik ve isyan ettik' dedikleri zamanki dinleyişi gibi olmasın.

{وللكافرين} أي اليهود الذين توسلوا بقولكم المذكور إلى كفرياتهم وجعلوه سبباً للتهاون برسولِ الله ﷺ وقالوا له ما قالوا

{وللكافرين} “Ve kâfirler için vardır”; yani zikredilen sözünüzü kendi küfürlerine alet eden, onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i hafife almaya bir vesile kılan ve ona diyeceklerini diyen Yahudiler için.

{عَذَابٌ أَلِيمٌ} لما اجترءوا عليه من العظيمة وهو تذييلٌ لما سبق فيه وعيدٌ شديد لهم ونوعُ تحذير للنخاطبين عما نُهُوا عنه

{عَذَابٌ أَلِيمٌ} “can yakıcı bir azap”; cüret ettikleri bu büyük cürüm sebebiyle. Bu, öncekileri tamamlayan bir fezlekedir (tezyîl); içinde onlar için şiddetli bir tehdit ve muhataplar için de nehyedildikleri şeyden bir nevi sakındırma vardır.

{مَّا يَوَدُّ الذين كَفَرُواْ} الود حب الشئ مع تمنيه ولذلك يستعمل في كلَ منهما ونفيُه كنايةٌ عن الكراهة ووضعُ الموصولِ موضعَ الضميرِ للإشعار بعلية مَا في حيزِ الصلةِ لعدم وُدِّهم ولعل تعلقَه بما قبله من حيث إن القولَ المنهيَّ عنه كثيراً ما كان يقع عند تنزيل الوحْي المعبَّرِ عنه في هذه الآية بالخير فكأنه أُشير إلى أن سببَ تحريفِهم له إلى ما حُكي عنهم لوقوعه في أثناء حصولِ ما يكرهونه من تنزيلِ الخير وقيل كان فريق من اليهود يُظهرون للمؤمنين محبةً ويزعُمون أنهم يَودُّون لهم الخير فنزلت تكذيباً لهم في ذلك ومن في

{مَّا يَوَدُّ الذين كَفَرُواْ} “İnkâr edenler istemezler”; 'vüdd', bir şeyi temenni etmekle beraber sevmektir; bu yüzden her ikisi için de kullanılır. Bunun nefyedilmesi kerih görmekten kinayedir. İsm-i mevsûlün zamir yerine getirilmesi, sıla cümlesindeki vasfın onların istemeyişinin gerekçesi olduğunu bildirmek içindir. Bunun öncesiyle irtibatı muhtemelen şöyledir: Nehyedilen söz, bu ayette 'hayır' olarak ifade edilen vahyin indirilişi esnasında çokça vuku buluyordu; sanki onların bu sözü nakledilen şekle tahrif etmelerinin sebebinin, hoşlanmadıkları o hayrın indirilişi esnasında gerçekleşmesi olduğuna işaret edilmiştir. Bir görüşe göre de Yahudilerden bir grup müminlere sevgi gösterisinde bulunuyor ve onlar için hayır istediklerini iddia ediyorlardı; bu ayet onları bu iddialarında yalanlamak için indi. Ayetteki 'min' edatına gelince,

البقرة (١٠٦)

Bakara (106)

قوله تعالى

Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki:

{مِنْ أَهْلِ الكتابِ وَلَا المشركين} للتبيين كما في قوله عز وعلا {لَمْ يَكُنِ الذين كَفَرُواْ مِنْ أَهْلِ الكتاب والمشركين} ولا مزيدةٌ لما ستعرفه

{مِنْ أَهْلِ الكتابِ وَلَا المشركين} “ne Ehl-i Kitap'tan ne de müşriklerden”; [ifadesindeki 'min'], Yüce Allah'ın {لَمْ يَكُنِ الذين كَفَرُواْ مِنْ أَهْلِ الكتاب والمشركين} “Ehl-i Kitap'tan ve müşriklerden inkâr edenler...” kavlinde olduğu gibi beyan içindir. 'Lâ' edatı ise ileride bileceğin üzere zâiddir.

{أَن يُنَزَّلَ عَلَيْكُم} في حيز النصبِ على أنه مفعول يود وبناءُ الفعل للمفعول للثقة بتعيُّن الفاعل والتصريحُ الآتي في قوله تعالى

{أَن يُنَزَّلَ عَلَيْكُم} “üzerinize indirilmesini”; 'yeveddü' fiilinin mef'ûlü olarak nasb mahallindedir. Fiilin meçhul yapılması, failin muayyen olduğuna güvenildiği içindir. Allah Teâlâ'nın ileride gelecek olan kavlindeki açık beyan ise,

{مّنْ خَيْرٍ} هو القائمُ مقامَ فاعلِه ومن مزيدة للاستغراق والنفيُ وإن لم يباشرْه ظاهراً لكنه منسحبٌ عليه معنىً والخيرُ الوحيُ وحملُه على ما يعمُّه وغيرَهُ من العلم والنُّصرة كما قيل يأباه وصفُه فيما سيأتي بالاختصاص وتقديم الظرف عليه مع أنَّ حقَّهُ التأخيرُ عنه لإظهار كمال العنايةِ به لأنه المدارُ لعدم ودِّهم ومِنْ في قولِه تعالَى

{مّنْ خَيْرٍ} “hiçbir hayrın”; onun nâib-i fâili (sözde öznesi) konumundadır. 'Min' istiğrâk (kapsayıcılık) için zâiddir. Olumsuzluk edatı lafzan doğrudan onun başına gelmemiş olsa da mânen onu kapsamaktadır. 'Hayır'dan kasıt vahiydir; denildiği üzere onu hem vahyi hem de ilim ve nusret gibi diğer hususları kapsayacak şekilde genel kılmaya, birazdan gelecek olan tahsis vasfı engeldir. Aslında sonraya bırakılması gereken zarfın ({عَلَيْكُم}) onun önüne geçirilmesi ise, kâfirlerin istemeyişlerinin odak noktası o olduğu için ona gösterilen tam itinayı ortaya koymak içindir. Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki 'min' edatı ise:

{مّن رَّبّكُمْ} ابتدائية والتعرُّضُ لعنوان الربوبية للإشعار بعليته لتنزيل الخيرِ والإضافة إلى ضمير المخاطبين لتشريفهم وليست كراهتُهم لتنزيله على المخاطبين من حيث تعبُّدُهم بما قبله وتعرضهم بذلك لسعادة الدارين كيف لا وهم من تلك الحيثية من جملة مَنْ نزَلَ عليهم الخيرُ بل من حيث وقوعُ ذلك التنزيل على النبيِّ ﷺ وصيغةُ الجمعِ للإيذان بأن مدارَ كراهتهم ليس معنى خاصا بالنبى ﷺ بل وصفٌ مشترك بين الكل وهو الخلوُّ عن الدراسة عند اليهود وعن الرياسة عند المشركين والمعنى أنهم يرَوْن أنفسَهم أحقَّ بأن يوحى إليهم ويكرهون فيحسُدونكم أن ينْزِل عليكم شئ من الوحي أما اليهودُ فبناءً على أنهم أهلُ الكتاب وأبناءُ الأنبياءِ الناشئون في مهابط الوحي وأنتم أُميِّوّن وأما المشركون فإدلالاً بما كان لهم من الجاه والمال زعماً منهم أن رياسةَ الرسالةِ كسائر الرياساتِ الدنيويةِ منوطةٌ بالأسباب الظاهرة ولذلك قالُوا {لَوْلَا نُزِّلَ هذا القرآنُ على رَجُلٍ مّنَ القريتين عَظِيمٍ} ولما كانت اليهودُ بهذا الداء أشهر لاسيما في أثناء ذكرِ ابتلائِهم به لم يلزَمْ من نفي ودادتِهم لما ذكِرَ نفيُ ودادةِ المشركين له فزيدت كلمةُ لا لتأكيد النفي

{مّن رَّبّكُمْ} “Rabbinizden”; ibtidâiye (başlangıç bildiren)dir. Rubûbiyet vasfının zikredilmesi, bunun hayrın indirilmesinin illeti olduğunu bildirmek içindir; muhatap zamirine muzâf kılınması ise onları şereflendirmek içindir. Onların bu hayrın muhataplara indirilmesini kerih görmeleri, muhatapların vahiyden öncekilerle ibadet etmeleri ve bu vesileyle iki cihan saadetine nail olmaları açısından değildir. Nasıl olsun ki? Zira onlar bu açıdan kendilerine hayır indirilen kimseler arasındadırlar. Bilakis onların bunu kerih görmesi, bu indirilişin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e vuku bulması açısındandır. Çoğul kipi ise hoşnutsuzluklarının mihverinin sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsus bir durum olmayıp herkes arasında müşterek bir vasıf olduğunu bildirmek içindir; bu vasıf da Yahudilere göre kitabi tahsilden, müşriklere göre ise reislikten yoksunluktur. Mânası şudur: Onlar kendilerini kendilerine vahyedilmeye daha lâyık görmekte, üzerinize herhangi bir vahiy inmesini kerih görerek size haset etmektedirler. Yahudiler bunu kendilerinin Ehl-i Kitap, peygamberlerin evlatları ve vahiy merkezlerinde yetişmiş kimseler olmalarına, sizin ise ümmî olmanıza dayandırmaktadırlar. Müşrikler ise, peygamberlik reisliğinin de tıpkı diğer dünyevî reislikler gibi zâhirî sebeplere bağlı olduğunu zannederek sahip oldukları makam ve mala güvenip böbürlenmektedirler. Nitekim bundan dolayı {لَوْلَا نُزِّلَ هذا القرآنُ على رَجُلٍ مّنَ القريتين عَظِيمٍ} “Bu Kur'an iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?” demişlerdir. Yahudiler bu illetle daha meşhur olduklarından, bilhassa da bu illete müptela oluşlarının zikri esnasında onların anılan şeyi istemeyişlerinin nefyedilmesinden müşriklerin de istemeyişi kendiliğinden lâzım gelmediği için olumsuzluğu pekiştirmek üzere 'lâ' kelimesi ziyade kılınmıştır.

{والله يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ} جملة ابتدائية سيقت لتقرير ما سبق من تنزيل الخيرِ والتنبيه على حكمتِه وإرغامِ الكارهين له والمرادُ برحمته الوحيُ كما في قوله سبحانه {أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبّكَ} عبّر عنه باعتبار نزولِه على المؤمنين بالخير وباعتبار إضافتِه إليه تعالى بالرحمة قال علي ﵁ بنبوته خَصَّ بها محمداً ﷺ فالفعل متعد وصيغته الافتعال للإنباء عن الاصطفاء وإيثارُه على التنزيل المناسبِ للسياق الموافقِ لقوله تعالى {أَن يُنَزّلُ الله مِن فَضْلِهِ على مَن يَشَاء} لزيادة تشريفه ﷺ وإقناطِهم ممَّا علَّقوا به أطماعَهم الفارغةَ والباءُ داخلةٌ على المقصود أي يؤتي رحمته

{والله يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ} “Halbuki Allah rahmetini tahsis eder”; daha önce geçen hayrın indirilmesi hususunu tekit etmek, onun hikmetine dikkat çekmek ve bundan hoşlanmayanları zelil kılmak için getirilmiş müstakil bir cümledir. Yüce Allah'ın {أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبّكَ} “Rabbinin rahmetini onlar mı taksim ediyorlar?” kavlinde olduğu gibi O'nun rahmetinden kasıt vahiydir. Vahiy, müminlere inmesi bakımından 'hayır', Allah Teâlâ'ya nispet edilmesi bakımından ise 'rahmet' olarak ifade edilmiştir. Ali radıyallâhu anh: "Nübüvvetiyle ki, onunla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i özel kılmıştır" demiştir. Fiil geçişlidir ve iftiâl kalıbında olması seçip üstün kılmayı bildirmek içindir. Siyaka uygun olan ve Allah Teâlâ'nın {أَن يُنَزّلُ الله مِن فَضْلِهِ على مَن يَشَاء} “Allah'ın lütfundan dilediğine indirmesi” kavline mutabık düşen 'tenzîl' (indirme) lafzı yerine bunun tercih edilmesi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şerefini artırmak ve kâfirleri boş kuruntular bağladıkları şeyden ümitsiz kılmak içindir. Bâ harfi mef'ûlün başına gelmiştir, yani rahmetini verir;

{مَن يَشَآء} من عباده ويجعلها مقصورةً عليه لاستحقاقه الذاتي الفائضِ عليه بحسب إرادتِه عز وعلا تفضّلاً لا تتعداه إلى غيره وقيل الفعلُ لازمٌ ومَنْ فاعله والضميرُ العائد إلى مَنْ محذوفٌ على التقديرين وقولُه تعالى

{مَن يَشَآء} “dilediği kimseye”; kullarından [dilediğine verir]. Yüce Allah'ın iradesi doğrultusunda bir lütuf olarak zatî istihkakından dolayı rahmetini ona has kılar, onu aşıp başkasına geçmez. Fiilin lâzım (geçişsiz) olduğu ve 'men' kelimesinin onun fâili olduğu da söylenmiştir; her iki takdire göre de 'men'e dönen zamir mahzuftur. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:

{والله ذُو الفضل العظيم} تذييلٌ لما سبق مقررٌ لمضمونه وفيه إيذان بأن إيتاءَ النبوةِ من فضله العظيم كقوله تعالى {إِنَّ فَضْلَهُ كَانَ عَلَيْكَ كَبِيرًا} وأن حِرمان من حُرم ذلك ليس لضيق ساحةِ فضلِه بل لمشيئته الجاريةِ على سَننِ الحِكْمةِ البالغةِ وتصديرُ الجملتين بالاسم الجليل للإيذان بفخامة مضمونَيْهما وكونِ كلَ منهما مستقلةً بشأنها فإن الإضمارَ في الثانية منبئ عن توقُّفِها على الأولى

{والله ذُو الفضل العظيم} “Ve Allah büyük lütuf sahibidir”; öncekileri tamamlayan bir fezleke (tezyîl) olup onun muhtevasını pekiştirmektedir. Bunda, tıpkı Allah Teâlâ'nın {إِنَّ فَضْلَهُ كَانَ عَلَيْكَ كَبِيرًا} “Şüphesiz O'nun sana olan lütfu çok büyüktür” kavlinde olduğu gibi, peygamberliğin verilmesinin O'nun büyük lütfundan olduğuna ve bundan mahrum bırakılanların mahrumiyetinin lütuf sahasının darlığından değil, bilakis yetkin hikmet çizgisi üzere cereyan eden meşîetinden kaynaklandığına dair bir bildirim vardır. Her iki cümlenin de ism-i celil (Allah) ile başlatılması, muhtevalarının azametini ve her birinin kendi başına müstakil olduğunu bildirmek içindir; zira ikinci cümlede zamir kullanılsaydı, onun birinci cümleye bağımlı olduğu anlaşılırdı.

{ما ننسخ من آية أَوْ نُنسِهَا} كلامٌ مستأنفٌ مَسوقٌ لبيانِ سرِّ النسخِ الذي هو فردٌ من أفراد تنزيلِ الوحي وإبطالِ مقالةِ الطاعنين فيه إثْرَ تحقيق

{ما ننسخ من آية أَوْ نُنسِهَا} “Biz bir ayeti nesheder veya onu unutturursak”; vahiy indirilmesinin fertlerinden biri olan neshin sırrını açıklamak ve hakikatin ortaya konulmasının hemen ardından ona dil uzatanların sözlerini çürütmek üzere getirilmiş yeni bir kelamdır (müste'nef);

البقرة (١٠٧)

Bakara (107)

حقيقةِ الوحي وردِّ كلامِ الكارهين له رأساً قيل نزلت حين قال المشركون أو اليهود ألا ترون إلى محمد يأمُر أصحابه بأمر ثم ينهاهم عنه ويأمُر بخلافه والنسخُ في اللغة الإزالةُ والنقلُ يقال نسخَت الريحُ الأثرَ أي أزالته ونسخْتُ الكتابَ أي نقلتُه ونسخُ الآيةِ بيانُ انتهاءِ التعبّدِ بقراءتها أو بالحكم المستفاد منها أوبهما جميعاً وإنساؤُها إذهابُها من القلوب وما شرطيةٌ جازمة لننسَخْ منتصبةٌ به على المفعولية وقرئ نُنْسِخْ من أنسخ أي نأمرك أو جبريل بنسخها أو نجدها منسوخة ونَنْسأْها من النَّسء أي نؤخّرْها ونُنَسِّها بالتشديد وتَنْسَها وتُنْسِها على خطاب الرسول ﷺ مبنيا للفاعل وللمفعول وقرئ ما ننسخ من آية أو ننسكها وقرئ ما نُنْسِكَ من آية أو نَنْسَخها والمعنى أن كل آيةٍ نذهب بها على ماتقتضيه الحكمةُ والمصلحة من إزالة لفظِها أو حكمِها أو كليهما معاً إلى بدل أو إلى غير بدل

vahyin hakikatinin [ortaya konulmasının] ve vahyi kerih görenlerin sözlerinin kökten reddedilmesinin ardından... Denildi ki bu ayet, müşriklerin veya Yahudilerin: "Muhammed'e bakmaz mısınız? Ashabına bir şey emrediyor, sonra onu yasaklayıp zıddını emrediyor" dedikleri vakit inmiştir. Nesih, lügatte izale etmek (gidermek) ve nakletmektir. 'Rüzgar izi neshetti' denir, yani onu yok etti; 'Kitabı neshettim' denir, yani onu naklettim, çoğalttım. Ayetin neshi ise; okunmasıyla veya ondan anlaşılan hükümle yahut her ikisiyle birden yapılan ibadetin sona erdiğini açıklamaktır. Unutturulması ise kalplerden giderilmesidir. 'Mâ' şartiyye olup 'nensah' fiilini cezmetmiştir ve mef'ûl olarak nasb mahallindedir. Fiil; 'ensaha' fiilinden 'nünsih' (sana veya Cebrail'e onu neshetmeyi emrederiz ya da onu mensuh buluruz), 'en-nes'' kökünden 'nense'hâ' (onu erteleriz), şedde ile 'nünessihâ', Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaben mâlûm ve meçhul olarak 'tensehe' ve 'tünsehâ' şeklinde de okunmuştur. 'Mâ nensah min âyetin ev nünsikehâ' ve 'Mâ nünsike min âyetin ev nensahhâ' şeklinde de kıraatler vardır. Mânası şudur: Hikmet ve maslahatın gerektirdiği doğrultuda lafzını veya hükmünü yahut her ikisini birden bir bedel karşılığında veya bedelsiz olarak giderdiğimiz her ayetin yerine,

{نَأْتِ بِخَيْرٍ مّنْهَا} أي نوع آخرَ هو خيرٌ للعباد يحسب الحال في النفع والثوابِ من الذاهبة وقرئ بقلب الهمزة ألفاً

{نَأْتِ بِخَيْرٍ مّنْهَا} “ondan daha hayırlısını getiririz”; yani fayda ve sevap bakımından halin gereğine göre kullar için yürürlükten kalkan ayetten daha hayırlı olan başka bir türünü getiririz. Hemzenin elife kalbedilmesiyle de okunmuştur.

{أَوْ مِثْلِهَا} أي فيما ذكر من النفع والثواب وهذا الحكمُ غيرُ مختصَ بنسخ الآية التامة فما فوقها بل جار في مادونها أيضاً وتخصيصُها بالذكر باعتبار الغالب والنصُّ كما ترى دالٌّ على جواز النسخ كيف لا وتنزيلُ الآيات التي عليها يدورُ فلكُ الأحكام الشرعية إنما هو بحسب ما يقتضيه من الحِكَم والمصالح وذلك يختلف باختلاف الأحوال ويتبدّل حسب تبدل الأشخاص والأعصار كأحوال المعاش فرب حكمٍ تقتضيه الحكمةُ في حال تقتضي في حالٍ أخرى نقيضَه فلو لم يُجزِ النسخُ لاختل ما بين الحِكمة والأحكام من النظام

{أَوْ مِثْلِهَا} “yahut onun benzerini [getiririz]”; yani zikredilen fayda ve sevap bakımından. Bu hüküm yalnızca tam bir ayetin ve daha fazlasının neshine mahsus olmayıp, ayetten daha azı için de geçerlidir. Ayetin zikredilerek tahsis edilmesi ekseriyete göredir. Gördüğün gibi bu nass, neshin caiz olduğuna delildir. Nasıl olmasın ki? Zira şer'î hükümlerin etrafında döndüğü ayetlerin indirilişi ancak hikmetlerin ve maslahatların gereğine göredir. Bu ise hallerin değişmesiyle farklılaşır, geçim halleri gibi şahısların ve asırların değişmesiyle tebeddül eder. Nice hüküm vardır ki bir durumda hikmet onu gerektirirken, başka bir durumda zıddını gerektirir. Eğer nesih caiz olmasaydı, hikmet ile hükümler arasındaki nizam bozulurdu.

{أَلَمْ تَعْلَمْ} الهمزة للتقرير كما في قوله سبحانه {أَلَيْسَ الله بِكَافٍ عَبْدَهُ} وقوله تعالى {أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ} والخطابُ للنبيِّ ﵊ وقوله تعالى

{أَلَمْ تَعْلَمْ} “Bilmez misin?”; buradaki hemze, Yüce Allah'ın {أَلَيْسَ الله بِكَافٍ عَبْدَهُ} “Allah kuluna kâfi değil midir?” ve {أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ} “Senin göğsünü açıp genişletmedik mi?” kavillerinde olduğu gibi takrîr (onaylatma) içindir. Hitap Peygamber aleyhisselâm'adır. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:

{إن الله على كل شَىْء قَدِيرٌ} سادٌّ مسَدَّ مفعوليْ تعلم عند الجمهور ومسد مفعوله الأول والثاني محذوفٌ عند الأخفش والمرادُ بهذا التقرير الاستشهادُ بعلمه بما ذكر على قدرتِهِ تعالَى على النسخ وعلى الإيتان بما هو خيرٌ من المنسوخ وبما هو مثله لأن ذلك من جملة الأشياء المقهورةِ تحت قدرته سبحانه فمِنْ علم شمولِ قدرتِه تعالى لجميعِ الأشياء علمُ قدرته على ذلك قطعاً والالتفاتُ بوضع الاسمِ الجليلِ موضعَ الضَّميرِ لتربية المهابة والإشعار بمناط الحكم فإن شمول القدرة لجميع الأشياء من الأحكام الألوهية وكذا الحالُ في قولِه عز سلطانه

{إن الله على كل شَىْء قَدِيرٌ} “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kâdirdir”; cumhura göre 'ta'lem' fiilinin iki mef'ûlünün, Ahfeş'e göre ise birinci mef'ûlünün yerine geçmiştir; ikinci mef'ûl ise mahzuftur. Bu takrîrden maksat; Peygamber'in zikredilen hususu bilmesini, Allah Teâlâ'nın neshe, mensuhtan daha hayırlısını veya benzerini getirmeye gücünün yettiğine şahit kılmaktır. Çünkü bu durum, Yüce Allah'ın kudreti altında boyun eğmiş şeylerin cümlesindendir. Dolayısıyla O'nun kudretinin her şeyi kuşattığını bilen kimse, buna da kesinlikle gücünün yeteceğini bilir. Zamir yerine ism-i celilin (Allah) getirilmesi suretiyle yapılan iltifat; heybeti celbetmek ve hükmün menatına (dayanağına) dikkat çekmek içindir; zira kudretin her şeyi kuşatması ilahî hükümlerdendir. Saltanatı yüce olan Allah'ın şu kavlinde de durum böyledir:

{ألم تعلمَ إِنَّ الله لَهُ مُلْكُ السماوات والارض} فإن عنوان الألوهية مدار أحكام ملكوتهما والجار والمجرور خبر مقدم وملك السموات والأرض مبتدأٌ والجملةُ خبرٌ لإن إيثاره على أنْ يقالَ إنِ للَّهِ مُلْكُ السموات والأرض للقصد إلى تقوّي الحُكم بتكرر الإسناد وهو إما تكريرٌ للتقرير وإعادةٌ للاستشهادِ على ما ذُكر وإنما لم يعطَفْ أن مع ما في حيزها على ما سبق من مثلها روما لزيادة التأكيد وإشعاراً باستقلال العلم بكلَ منهما وكفايتِه في الوقوف على ما هو المقصودُ وإما تقريرٌ مستقل للاستشهاد على قدرتِهِ تعالَى على جميع الأشياء أي ألم تعلمَ أَنَّ الله له السلطان القاهر والاستيلاء الباهر المستلزمان للقدرة التامة على التصرف الكلي فيهما إيجاداً وإعداماً وأمراً ونهياً حسبما تقتضيهِ مشيئتُه لا مُعارِضَ لأمره ولا معقِّبَ لحُكمه فَمْن هذا شأنُه كيف يخرُج عن قدرته شئ من الأشياء وقولُه تعالَى

{ألم تعلمَ إِنَّ الله لَهُ مُلْكُ السماوات والارض} “Bilmez misin ki göklerin ve yerin mülkü şüphesiz sadece Allah'ındır?”; zira ulûhiyet unvanı her iki âlemin melekûtuna dair hükümlerin mihveridir. Câr ve mecrûr öne geçmiş haber, 'mülkü's-semâvâti ve'l-ard' ise muahhar mübtedadır; bu cümle 'inne'nin haberidir. 'İnne lillâhi mülke's-semâvâti ve'l-ard' denilmeyip bu yapının tercih edilmesi, isnadın tekrarlanması suretiyle hükmün pekiştirilmesi kastına matuftur. Bu ya bir önceki takrîrin tekrarı ve zikredilen hususa delil getirmenin yinelenmesidir —ki 'enne' ve sılasının önceki benzerine atfedilmemesi, teyidi artırmak ve her iki bilginin de bağımsız olduğuna ve maksadı kavramada yeterli bulunduğuna işaret etmek içindir— yahut Allah Teâlâ'nın her şeye kādir olduğuna delil getirmek için müstakil bir takrîrdir. Yani bilmez misin ki; meşîetinin gerektirdiği şekilde var etme, yok etme, emretme ve nehyetme suretiyle her ikisinde de mutlak tasarruf hakkına dair tam kudreti gerektiren kahredici saltanat ve apaçık galebe yalnızca Allah'a aittir; O'nun emrine karşı çıkacak, hükmünü sorgulayacak hiç kimse yoktur. Şânı böyle olan bir zatın kudretinden herhangi bir şey nasıl hariç kalabilir? Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:

{وَمَا لَكُم من دُونِ الله مِن وَلِيّ وَلَا نصير}

{وَمَا لَكُم من دُونِ الله مِن وَلِيّ وَلَا نصير} “Ve sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır”;

معطوف على الجملة الواقعةِ خبراً لأن داخل معها تحت تعلقِ العلم المقرِّرِ وفيه إشارة إلى تناول الخطابين السابقين للأمة أيضاً وإنما إفرادُه ﵇ بهما لما أن علومَهم مستنِدةٌ إلى علمه ﵇ ووضعُ الاسمِ الجليلِ موضِعَ الضمير الراجعِ إلى اسم أن لتربية المهابة والإيذانِ بمقارنة الولاية والنصرةِ للقوة والعزة والمرادُ به الاستشهادُ بما تعلق به من العلم على تعلُّق إرادتِه تعالى بما ذُكر من الإتيان بما هو خيرٌ من المنسوخ أو بمثله فإن مجرَّد قدرته تعالى على ذلك لا يستدعي حصولَه اْلبتة وإنما الذي يستدعيه كونُه تعالى مع ذلك ولياً ونصيراً لهم فمن علم أنه تعالى وليُّه ونصيرُه على الاستقلال يعلم قطعاً أنه لا يفعل به إلا ما هو خير له فيفوِّضُ أمرَه إليه تعالى ولا يخطُر بباله ريبةٌ في أمر النسخ وغيرِه أصلاً والفرق بين الوليِّ والنصيرِ أن الوليَّ قد يضعُفُ عن النُصرة والنصيرُ قد يكون أجنبياً من المنصور وما إما تميمية لاعمل لها ولكم خبرٌ مقدم ومن وليَ مبتدأ مؤخر زيدت فيه كلمة من للاستغراق وإما حجازية ولكم خبرها المنصوب عند من يُجيزُ تقديمَه واسمُها من ولي ومن مزيدة لما ذكر ومن دون الله في حيز النصبِ على الحالية من اسمها لأنَّه في الأصلِ صفةٌ له فلما قدم انتصب حالا ومعناه سوى الله والمعنى أن قضية العلم بما ذكرَ من الأمورِ الثلاثة هو الجزمُ والإيقانُ بأنه تعالى لا يفعل بهم في أمر من أمور دينهم أو دنياهم إلا ما هو خيرٌ لهم والعملُ بموجبه من الثقة به والتوكلِ عليه وتفويضِ الأمر إليه من غير إصغاءٍ إلى أقاويل الكفرةِ وتشكيكاتهم التي من جملتها ماقالوا في أمر النسخ وقوله تعالى

'İnne'nin haberi konumundaki cümleye matuftur ve onunla birlikte takrîrî ilmin taalluku altına girmektedir. Bunda, önceki iki hitabın ümmeti de kapsadığına dair bir işaret vardır; hitabın sadece Peygamber aleyhisselâm'a yöneltilmesi, onların ilimlerinin Peygamber aleyhisselâm'ın ilmine dayanmasından ötürüdür. 'İnne'nin ismine dönen zamir yerine ism-i celilin getirilmesi; heybeti celbetmek, velâyet ve nusretin güç ve izzete mukarin olduğunu bildirmek içindir. Bundan maksat; ilmin taalluk ettiği bu hususu, Allah Teâlâ'nın iradesinin mensuhtan daha hayırlısını veya benzerini getirmeye taalluk ettiğine şahit kılmaktır. Zira O'nun sadece buna gücünün yetmesi, bunun kesinlikle gerçekleşmesini gerektirmez; bunu asıl gerektiren şey, bununla beraber Allah Teâlâ'nın onlar için bir dost ve yardımcı olmasıdır. Kim O'nun müstakil olarak kendi dostu ve yardımcısı olduğunu bilirse, kendisi hakkında sadece hayırlı olanı yapacağını kesin olarak bilir; böylece işini Allah Teâlâ'ya havale eder ve aklına nesih ve benzeri hususlarda asla hiçbir şüphe gelmez. Velî ile nasîr arasındaki fark şudur: Velî (dost) bazen yardım etmekten âciz kalabilir; nasîr (yardımcı) ise bazen yardım edilen kişiye yabancı olabilir. 'Mâ' ya amel etmeyen Temîm lehçesine göredir; bu durumda 'leküm' öne geçmiş haber, 'min veliyyin' ise başına istiğrâk için 'min' ziyade edilmiş muahhar mübtedadır; yahut Hicaz lehçesine göredir; bu durumda haberin öne geçmesini caiz görenlere göre 'leküm' mansub haber, 'min veliyyin' ise anılan sebepten dolayı 'min' ziyade edilmiş ismidir. 'Min dûnillâh' ise isminden hâl olarak nasb mahallindedir; çünkü aslen onun sıfatı idi, öne geçince hâl olarak mansub oldu; mânası 'Allah'tan başka' demektir. Mânası şudur: Zikredilen üç hususu bilmenin gereği; Allah Teâlâ'nın din veya dünya işlerinden herhangi birinde onlar hakkında sadece kendileri için hayırlı olanı yapacağına kesin olarak inanıp mutmain olmak, bunun gereğince O'na güvenip tevekkül etmek ve işi O'na havale etmektir; kâfirlerin sözlerine ve aralarında nesih konusunda söylediklerinin de bulunduğu şüphelerine kulak asmamaktır. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:

{أَمْ تُرِيدُونَ} تجريدٌ للخطاب عنِ النبيِّ ﷺ وتخصيصٌ له بالمؤمنين وأمْ منقطعةً ومعنى بل فيها الإضرابُ والانتقال من حملهم على العمل بموجب علمهم بما ذكر عند ظهور بعض مخابل المساهلةِ منهم في ذلك وأمارات التأثر من أقاويل الكفرة إلى التحذير من ذلك ومعنى الهمزةِ إنكارُ وقوعِ الإرادة منهم واستبعادُه لما أن قضية الإيمان وازعةٌ عنها وتوجيهُ الإنكار إلى الإرادة دون متعلقها للمبالغة في إنكاره واستبعادِه ببيان انه مما لايصدر عن العاقل إرادتُه فضلاً عن صدور نفسِه والمعنى بل أتريدون

{أَمْ تُرِيدُونَ} “Yoksa ister misiniz?”; hitabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den soyutlanıp müminlere tahsis edilmesidir. 'Em' munkatıadır; içindeki 'bel' (bilakis) mânası, müminlerden bu hususta bazı gevşeklik alametleri ve kâfirlerin sözlerinden etkilenme izleri belirdiğinde, onları zikredilen hususlara dair ilimlerinin gereğince amel etmeye sevk etmekten vazgeçip bundan sakındırmaya intikal etmeyi ifade eder. Hemzenin anlamı ise, böyle bir isteğin onlardan sâdır olmasını inkâr etmek ve bunu uzak görmektir; zira imanın gereği bundan alıkoymaktır. İnkârın istenen şeye değil de bizzat isteme fiiline yöneltilmesi, aklı başında bir kimseden bu fiilin kendisinin sâdır olması bir yana, bunu istemenin bile sâdır olamayacağını açıklayarak inkâr ve istib'âdda (uzak görmede) mübalağa yapmak içindir. Mânası şudur: Bilakis ister misiniz,

{أن تسألوا} وأنتم مؤمنون

{أن تسألوا} “sormayı”; sizler mümin olduğunuz halde,

{رَسُولَكُمُ} وهو في تلك الرتبة من علو الشأن وتقترحوا عليه ماتشتهون غيرَ واثقين في أموركم بفضل الله تعالى حسبما يوجبه قضية علمكم بشئونه سبحانه قيل لعلهم كانوا يطلبون منه ﵊ بيانَ تفاصيلِ الحكم الداعية إلى النسخ وقيل سأله ﵇ قومٌ من المسلمين أن يجعل لهم ذاتَ أنواط كما كانت للمشركين وهي شجرة كانوا يعبدونها ويعلّقون عليها المأكول والمشروب وقوله تعالى

{رَسُولَكُمُ} “Resulünüze”; o, şanının yüceliğiyle bu mertebedeyken, O'nun şanına dair ilminizin gerektirdiği şekilde işlerinizde Allah Teâlâ'nın lütfuna güvenmeksizin heves ettiğiniz şeyleri ona teklif edip sormayı [mı istersiniz?] Denildi ki: Muhtemelen onlar Peygamber aleyhisselâm'dan neshe sevk eden hikmetlerin ayrıntılarını açıklamasını istiyorlardı. Bir rivayette de Müslümanlardan bir grubun, müşriklerin ibadet edip üzerine yiyecek ve içeceklerini astıkları 'Zâtü Envât' adlı ağaçları olduğu gibi kendileri için de bir 'Zâtü Envât' yapmasını Peygamber aleyhisselâm'dan istedikleri söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:

{كَمَا سُئِلَ موسى} مصدرٌ تشبيهيٌّ أي نعتٌ لمصدرٍ مؤكدٍ محذوف وما مصدرية أي سؤال مُشْبَهاً بسؤال موسى ﵇ حيث قيل له اجعلْ لنا إلها وأرِنا الله جهرةً وغيرَ ذلك ومقتضى الظاهرِ أن يقال كما سألوا موسى لأن المشبَّه هو المصدرُ من المبنى للفاعل أعنى سائلية المخاطبين لا من المبني للمفعول أعنى مسئولية

{كَمَا سُئِلَ موسى} “daha önce Mûsâ'ya sorulduğu gibi”; teşbihî bir masdardır, yani mahzuf bir tekit masdarının sıfatıdır; 'mâ' masdariyyedir; yani Mûsâ aleyhisselâm'a yöneltilen soruya benzer bir soru [sormak gibi]... Nitekim ona: 'Bize bir ilah yap', 'Allah'ı bize açıkça göster' ve benzeri şeyler söylenmişti. Zâhirin gereği 'kemâ seelû Mûsâ' (Mûsâ'ya sordukları gibi) denilmesiydi; zira benzetilen (müşebbeh), fâil kalıbındaki masdardır yani muhatapların soran oluşudur, mef'ûl kalıbındaki masdar yani sorulan oluş değildir

البقرة (١٠٩)

Bakara (109)

الرسول ﷺ حتى يشبه بمسئولية موسى ﵇ فلعله أريد التشبيهُ فيهما معاً ولكنه أوجز النظم فذكر في جانب المشبه السائليةَ وفي جانب المشبَّه به المسئولية واكتُفي بما ذكر في كل موضع عما تُرك في الموضع الآخر كَما ذُكر في قولِهِ تعالَى {وَإِن يَمْسَسْكَ الله بِضُرّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَاّ هُوَ وَإِن يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلَا رَادَّ لِفَضْلِهِ} وقد جُوِّز أن تكون ما موصولةً على أن العائد محذوفٌ أي كالسؤال الذي سُئِله موسى ﵇ وقوله تعالى

ki Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in sorulan oluşu, Mûsâ aleyhisselâm'ın sorulan oluşuna benzetilsin. Muhtemelen her ikisinde birden teşbih kastedilmiştir; fakat nazım icaz (kısalık) yapmış, benzeyen tarafta soran olmayı, benzetilen tarafta ise sorulan olmayı zikretmiş ve her iki makamda zikredilenle, diğer makamda terk edilenle yetinmiştir. Nitekim Allah Teâlâ'nın {وَإِن يَمْسَسْكَ الله بِضُرّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَاّ هُوَ وَإِن يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلَا رَادَّ لِفَضْلِهِ} “Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa, onu O'ndan başka giderecek yoktur. Eğer sana bir hayır dilerse, O'nun lütfunu geri çevirecek de yoktur” kavlinde de böyle yapılmıştır. 'Mâ'nın mavlûle olması ve âidin mahzuf bulunması da caiz görülmüştür; yani Mûsâ aleyhisselâm'a sorulan soru gibi. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:

{من قبل} متعلِّقٌ بسُئِل جيءَ به للتأكيد وقرئ سِيل بالياء وكسر السين وبتسهيل الهمزة بين بين

{من قبل} “daha önce”; tekit için getirilmiş olup 'süile' fiiline müteallıktır. 'Sîle' şeklinde yâ ile ve sîn harfinin kesresiyle, ayrıca hemzenin teshiliyle (beyne beyne) de okunmuştur.

{وَمَن يَتَبَدَّلِ الكفر} أي يختر ويأخذْه لنفسه

{وَمَن يَتَبَدَّلِ الكفر} “Kim küfrü değişirse”; yani kim onu seçer ve kendisi için alırsa,

{بالإيمان} بمقابَلتِه بدلا منه وقرئ ومن يُبْدلْ من أَبدل وكان مقتضى الظاهرِ أن يقال وَمَن يفعلْ ذلك أي السؤالَ المذكورَ أو إرادتَه وحاصلُه ومن يترُكِ الثقةَ بالآيات البينةِ المنْزلةِ بحسب المصالحِ التي منْ جُملتها الآياتُ الناسخةُ التي هي خيرٌ محضٌ وحقٌّ بحتٌ واقترح غيرَها

{بالإيمان} “iman karşılığında”; onun bedeli olarak. Fiil 'ebdele' kökünden 'yübdil' şeklinde de okunmuştur. Zâhirin gereği: 'Kim bunu yaparsa' yani zikredilen sorma işini veya bunu istemeyi yaparsa denilmesiydi. Bunun özeti şudur: Kim maslahatlara göre indirilen apaçık ayetlere —ki bunların cümlesinden olan nâsih ayetler sırf hayır ve haktır— güvenmeyi terk eder de başka şeyler teklif ederse,

{فَقَدْ ضَلَّ سَوَاء السبيل} أي عدَلَ وجارَ من حيث لا يدري عن الطريق المستقيم الموصِل إلى معالم الحق والهدى وتاه في تيه الهوى وتردى في مهاوي الردى وإنما أوُثر على ذلك مَا عليهِ النظمُ الكريمُ للتصريح من أول الأمرِ بأنه كفرٌ وارتدادٌ وأن كونَه كذلك أمرٌ واضحٌ غنيٌ عن الإخبارية بأن يقال ومن يفعلْ ذلك يكفُرْ حقيقٌ بأن يُعدَّ من المسلّمات ويُجعلَ مقدَّماً للشرْطية رَوْماً للمبالغة في الزجر والإفراط في الردع وسواء السبيل من باب إضافةِ الوصفِ إلى الموصوف لقصد المبالغة في بيان قوة الاتصافِ كأنه نفسُ السواءِ على منهاج حصولِ الصورة في الصورة الحاصلة وقيل الخطابُ لليهود حين سألوا أن يُنزِّل الله عَلَيْهِمْ كتابا مّنَ السماء وقيل للمشركين حين قالوا لَن نُّؤْمِنَ لَكَ حتى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الارض يَنْبُوعًا الخ فإضافة الرسول ﷺ إليهم على القولين باعتبار أنهم من أمة الدعوةِ ومعنى تبدّلِ الكفر بالإيمان وهم بمعزل من الإيمان تركُ صَرْفِ قدرتِهم إليه مع تمكنِّهم من ذلك وإيثارُهم للكفر عليه

{فَقَدْ ضَلَّ سَوَاء السبيل} “şüphesiz o, dümdüz yolu sapıtmıştır”; yani farkında olmadan hak ve hidayet alametlerine ulaştıran dosdoğru yoldan sapıp adaletten ayrılmış, heva çölünde şaşkına dönmüş ve helak uçurumlarına yuvarlanmıştır. Nazm-ı kerîmin buna bedel bu lafızlarla gelmesi; bunun ilk andan itibaren küfür ve irtidat olduğunu, bunun böyle olduğunun 'Kim bunu yaparsa kâfir olur' şeklinde haber verilmeye ihtiyaç bırakmayacak derecede apaçık bulunduğunu, müsellemâttan sayılmaya ve şartın mukaddemi kılınmaya lâyık olduğunu açıkça belirtmek içindir; bu da caydırmada mübalağa ve menetmede aşırılık gayesine matuftur. 'Sevâe's-sebîl' tamlaması, sıfatın mevsûfa izafe edilmesi kabilindendir; bu da nitelenmenin kuvvetini açıklamada mübalağa kastıyladır, sanki hâsıl olan sûrette sûretin hâsıl olması kabilinden yolun bizzat orta noktası/doğrusudur. Denildi ki: Bu hitap, Allah'ın kendilerine gökten bir kitap indirmesini istedikleri vakit Yahudilere yöneltilmiştir; bir görüşe göre de {لَن نُّؤْمِنَ لَكَ حتى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الارض يَنْبُوعًا} “Bize yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız...” dedikleri vakit müşriklere yöneltilmiştir. Bu iki görüşe göre Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara izafe edilmesi, onların davet ümmetinden olmaları açısındandır. İmandan tamamen uzak oldukları halde küfrü imana değişmelerinin mânası ise; buna imkânları varken kudretlerini imana sarf etmeyi terk etmeleri ve küfrü ona tercih etmeleridir.

{وَدَّ كَثِيرٌ مّنْ أَهْلِ الكتاب} هم رهطٌ من أحبار اليهود رُوي أن فِنحاصَ بنَ عازوراءَ وزيدَ بنَ قيسٍ ونفراً من اليهود قالوا لحذيفة بن اليمان وعمارِ بن ياسر ﵄ بعد وقعة أحُد ألم ترَوْا ما أصابكم ولو كنتم على الحق ما هُزمتم فارجِعوا إلى ديننا فهو خيرٌ لكم وأفضلُ ونحن أهدى منكم سبيلاً فقال عمارٌ كيف نقضُ العهد فيكم قالوا شديد قال فإني عاهدتُ أن لا أكفر بمحمَّدٍ ﵊ ما عشتُ فقالت اليهود أما هذا فقد صَبَأ وقال حذيفةُ أما أنا فقد رضِيتُ بالله رباً وبمحمد نبياً وبالإسلامِ ديناً وبالقرآن إماماً وبالكعبة قِبلةً وبالمؤمنين إخواناً ثم أتَيَا رسول الله ﷺ وأخبراه فقال أصبتما خيراً وأفلحتما فنزلت

{وَدَّ كَثِيرٌ مّنْ أَهْلِ الكتاب} “Ehl-i Kitap'tan birçoğu arzu etti”; onlar Yahudi hahamlarından bir gruptur. Rivayet edildiğine göre Fınhâs b. Âzûrâ, Zeyd b. Kays ve Yahudilerden bir grup, Uhud Savaşı'ndan sonra Huzeyfe b. Yemân ve Ammâr b. Yâsir radıyallâhu anhümâ'ya: "Başınıza geleni görmediniz mi? Eğer hak üzere olsaydınız hezimete uğramazdınız. Bizim dinimize dönün; o sizin için daha hayırlı ve daha faziletlidir, biz yol bakımından sizden daha doğruyuz" dediler. Ammâr: "Sizde ahdi bozmanın hükmü nedir?" dedi. "Çok şiddetlidir/ağırdır" dediler. Ammâr: "Ben yaşadığım müddetçe Muhammed aleyhisselâm'ı inkâr etmeyeceğime dair ahit verdim" dedi. Yahudiler: "Bu adam dininden çıkmış (sâbiî olmuş)" dediler. Huzeyfe ise: "Bana gelince; ben Rab olarak Allah'tan, peygamber olarak Muhammed'den, din olarak İslam'dan, rehber olarak Kur'an'dan, kıble olarak Kâbe'den ve kardeş olarak müminlerden razı oldum" dedi. Sonra ikisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu haber verdiler. Resûlullah: "Hayra isabet ettiniz ve kurtuluşa erdiniz" buyurdu. Bunun üzerine bu ayet indi.

{لَوْ يَرُدُّونَكُم} حكاية لو دادتهم ولوُ في مَعْنَى التمنِّي وصيغةُ الغَيْبة كما في قوله حلف ليَفعلَن وقيلَ هي بمنزلةِ أَن الناصبةِ فلا يكونُ لها جوابٌ وينْسبكُ منها ومما بعدها مصدرٌ يقع مفعولا لودّوا التقدير ودُّوا ردَّكم وقيل هي على حقيقتها وجوابُها محذوف تقديره لويردونكم كفاراً لسُرُّوا بذلك

{لَوْ يَرُدُّونَكُم} “sizi çevirmeyi”; onların arzularının hikâyesidir. 'Lev' temenni anlamındadır; gāib kipi ise kişinin 'Mutlaka yapacağına yemin etti' sözünde olduğu gibidir. 'Lev'in nâsıba olan 'en' konumunda olduğu, bu yüzden cevabının bulunmadığı ve kendisi ile sonrasından 'veddû' fiiline mef'ûl olan bir masdar meydana geldiği de söylenmiştir; takdiri 'veddû reddeküm' (sizi çevirmeyi arzu ettiler) şeklindedir. 'Lev'in kendi hakiki mânasında olduğu ve cevabının mahzuf bulunduğu da söylenmiştir; takdiri: 'Eğer sizi kâfirler olarak geri çevirebilselerdi buna pek sevinirlerdi' şeklindedir.

و {من بعد إيمانكم}

Ve {من بعد إيمانكم} “imanınızdan sonra”;

البقرة (١١١ - ١١٠)

Bakara (110 - 111)

متعلق بيردّونكم وقوله تعالى

'yerüddûneküm' fiiline müteallıktır. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:

{كَفَّاراً} مفعول ثانٍ له على تضمين الرد معنى التصيير أي يصيِّرونكم كفاراً كما في قوله

{كَفَّاراً} “kâfirlere”; 'redd' fiili 'tasyîr' (dönüştürme) mânasını tazammun ettiğinden dolayı onun ikinci mef'ûlüdür; yani sizi kâfirlere dönüştürmeyi [arzu ettiler]. Nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:

رَمَى الحِدْثانُ نِسْوةَ آلِ سَعْد

Zamanın felaketleri Sa'd ailesinin kadınlarına öyle bir musibet attı ki,

بمقْدَارٍ سَمَدْنَ لَهُ سُمُوداً ... فردَّ شعورَهُنَّ السودَ بيضا

Ona şaşırıp dona kaldılar... Böylece onların siyah saçlarını beyaza çevirdi,

ورد وجوهَهن البيضَ سودا

Ve beyaz yüzlerini siyaha çevirdi.

وقيلَ هُو حالٌ من مفعوله والأول أدخلُ لما فيهِ منَ الدلالةِ صريحاً على كون الكفر المفروضِ بطريق القسر وإيراد الظرف مع عدم الحاجة إليه ضرورةَ كونِ المخاطبين مؤمنين واستحالةِ تحققِ الردِّ إلى الكفر بدون سبق الإيمان مع توسيطه بين المفعولين لإظهارِ كمالِ شناعةِ ما أرادوه وغايةِ بُعدِه من الوقوع إما لزيادة قبحه الصارفِ للعاقل عن مباشرته وإما لممانعة الإيمانِ له كأنه قيل من بعد إيمانكم الراسخ وفيه من تثبيت المؤمنين مالا يخفى

Bunun mef'ûlden hâl olduğu da söylenmiştir; ancak birinci görüş daha uygundur, çünkü farz edilen küfrün zorlama yoluyla olacağına açıkça delalet etmektedir. Muhatapların mümin olmaları ve imanın önceden geçmiş olması bulunmaksızın küfre döndürmenin imkânsızlığı sebebiyle zarfa ihtiyaç duyulmadığı halde bu zarfın getirilmesi ve iki mef'ûlün arasına yerleştirilmesi; onların arzu ettiği şeyin son derece çirkinliğini ve vuku bulmaktan ne kadar uzak olduğunu ortaya koymak içindir; bu da ya akıllı bir kimseyi onu işlemekten alıkoyan aşırı çirkinliğinden yahut imanın buna engel oluşundandır; sanki 'sizin sarsılmaz imanınızdan sonra' denilmiştir. Bunda müminleri sebatkâr kılmaya yönelik apaçık bir nükte vardır.

{حَسَدًا} علةٌ لودّ أو حال أريد به نعتُ الجمع أي حاسدين لكم والحسَدُ الأسفُ على من له خيرٌ بخيره

{حَسَدًا} “hasetlerinden ötürü”; 'vedde' fiilinin illetidir veya çoğulun niteliğini bildiren bir hâldir; yani size haset ediciler olarak. Haset; hayır sahibi bir kimsenin sahip olduğu hayra karşı duyulan keder ve çekememezliktir.

{مّنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ} متعلق بود أي ودوا ذلك من أجل تشهّيهم وحظوظِ أنفسِهم لا من قِبَل التدين والميل مع الحق ولو على زعمهم أو بحسد أي حسداً منبعثاً من أصل نفوسهم بالغاً أقصى مراتبه

{مّنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ} “kendi nefislerinden [kaynaklanan]”; 'vedde' fiiline müteallıktır; yani kendi zanlarınca bile olsa dindarlıklarından ve hakka meyletmelerinden ötürü değil, sırf kendi nefislerinin hevesleri ve süflî arzuları sebebiyle bunu arzu ettiler. Yahut 'haseden' kelimesine müteallıktır; yani nefislerinin özünden kaynaklanan ve en ileri mertebesine ulaşmış bir hasetle...

{مِّن بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الحق} بالمعجزات الساطعةِ وبما عاينوا في التوراة من الدلائل وعلموا أنكم متمسّكون به وهم منهمكون في الباطل

{مِّن بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الحق} “hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra”; parlayan mucizelerle ve Tevrat'ta bizzat müşahede ettikleri delillerle [hak belli olduktan] ve sizin hakka sarıldığınızı, kendilerinin ise bâtıla saplanıp kaldıklarını bildikten sonra.

{فاعفوا واصفحوا} العفوُ تركُ المؤاخذة والعقوبةِ والصفحُ تركُ التثريب والتأنيب

{فاعفوا واصفحوا} “Yine de affedin ve hoşgörün”; af, cezalandırmayı ve muahezeyi terk etmektir; safh ise başa kakmayı ve kınamayı terk etmektir;

{حتى يَأْتِىَ الله بِأَمْرِهِ} الذي هو قتلُ بني قريظة وإجلاء بني النضير واذ لا لهم بضرب الجزية عليهم أو الإذنُ في القتال وعن ابن عباس ﵄ إنه منسوخٌ بآية السيف ولا يقدحُ في ذلك ضرب الغاية لأنها لا تُعْلم إلا شرعاً ولا يخرُجُ الواردُ بذلك من أن يكون ناسخاً كأنه قيل فاعفوا واصفحوا إلى ورورد الناسخ

{حتى يَأْتِىَ الله بِأَمْرِهِ} “Allah emrini getirinceye kadar”; o emir de Benî Kurayza'nın öldürülmesi, Benî Nadîr'in sürgün edilmesi ve cizye vurularak onların zelil kılınması yahut savaş iznidir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bunun kılıç ayetiyle mensuh olduğu rivayet edilmiştir. Bir gayenin (son sınırın) belirlenmiş olması neshin varlığına halel getirmez; çünkü bu gaye ancak şeriatla bilinir ve bununla gelen nass nâsih olmaktan çıkmaz; sanki 'Nâsih gelinceye kadar affedin ve hoşgörün' denilmiştir.

{إِنَّ الله على كُلِّ شَىْء قَدِيرٌ} فينتقمُ منهم إذا حان حينُه وآن أوانُه فهو تعليلٌ لما دلَّ عليه ما قبله

{إِنَّ الله على كُلِّ شَىْء قَدِيرٌ} “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kâdirdir”; vakti ve zamanı geldiğinde onlardan intikam alır. Bu cümle, öncesinin delalet ettiği hükmün gerekçesidir.

{وَأَقِيمُواْ الصلاة وَآتُواْ الزكاة} عطفٌ على فاعفوا أُمروا بالصبر والمداراةِ واللَّجَإ إلى الله تعالى بالعبادة البدنية والمالية

{وَأَقِيمُواْ الصلاة وَآتُواْ الزكاة} “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin”; 'fa'fü' (affedin) emrine matuftur. Sabretmekle, müdârâ (idare) etmekle, bedenî ve malî ibadetlerle Allah Teâlâ'ya sığınmakla emrolundular.

{وَمَا تُقَدّمُواْ لانْفُسِكُم مّنْ خَيْرٍ} كصلاة أو صدقةٍ أو غيرِ ذلك أيْ أيُّ شيءٍ من الخيرات تقدّموه لمصلحة أنفسِكم

{وَمَا تُقَدّمُواْ لانْفُسِكُم مّنْ خَيْرٍ} “Kendiniz için hayır olarak ne takdim ederseniz”; namaz, sadaka veya başka bir şey gibi; yani kendi nefislerinizin maslahatı için hayırlardan her neyi önceden gönderirseniz,

{تَجِدُوهُ عِندَ الله} أي تجدوا ثوابه وقرئ تُقْدِموا من أقدم

{تَجِدُوهُ عِندَ الله} “onu Allah katında bulursunuz”; yani onun sevabını bulursunuz. 'Akdeme' fiilinden 'tukdimû' şeklinde de okunmuştur.

{إِنَّ الله بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} فلا يَضيعُ عنده عملٌ فهو وعد للمؤمنين وقرئ بالياء فهو وعيدٌ للكافرين

{إِنَّ الله بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Şüphesiz Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir”; dolayısıyla O'nun katında hiçbir amel zayi olmaz. Bu, müminler için bir vaaddir. Fiil yâ ile de okunmuştur; o takdirde kâfirlere bir tehdit olur.

{وَقَالُواْ} عطف على ود والضميرُ لأهل الكتابين جميعاً

{وَقَالُواْ} “Ve dediler ki”; 'vedde' fiiline matuftur; zamir ise her iki Ehl-i Kitap fırkasına birden aittir.

{لنْ يدخلَ الجنةَ إلَاّ من كان هودا أو نصارى} أي قالت اليهودُ لنْ يدخلَ الجنةَ إلَاّ من كان هُوداً وقالت النصارى لنْ يدخُلَ الجنةَ إلَاّ من كان نصارى فلفّ بين القولين ثقةً أن السامعَ يردُّ كلاً منهما إلى قائله ونحوُه وقالوا كونوا هوداً أو نصارى تهتدوا وليس مرادُهم بأولئك مَنْ أقام اليهوديةَ والنصرانية قبل النسخ

{لنْ يدخلَ الجنةَ إلَاّ من كان هودا أو نصارى} “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir”; yani Yahudiler: 'Cennete Yahudi olandan başkası asla girmeyecektir' dediler, Hristiyanlar da: 'Cennete Hristiyan olandan başkası asla girmeyecektir' dediler. İşiten kimsenin bu sözlerin her birini kendi söyleyenine nispet edeceğine güvenilerek iki söz bir arada toplanmıştır (leff ü neşr yapılmıştır). Nitekim {وقالوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا} “Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız dediler” ayeti de böyledir. Onların bu sözlerle kastı, nesihten önce Yahudiliği ve Hristiyanlığı hakkıyla ikame edenler değil,

البقرة (١١٢)

Bakara (112)

والتحريف على وجهها بل أنفسهم على ماهم عليه لأنهم إنما يقولونه لإضلال المؤمنين وردِّهم إلى الكفر والهوُدُ جمعُ هائِدٍ كعوذٍ جمعُ عائذ وبُزْلٍ جمعُ بازل والإفرادُ في كان باعتبار لفظ مَنْ والجمع في خبرِه باعتبار معناه وقرئ إلا من كان يهودياً أو نصرانياً

ve tahriften önceki asılları üzere olanlar da değil, bilakis şu anki halleri üzere bizzat kendileridir; çünkü onlar bu sözü sadece müminleri saptırmak ve küfre döndürmek için söylemektedirler. 'Hûd', tıpkı 'âiz' kelimesinin çoğulunun 'ûz', 'bâzil' kelimesinin çoğulunun 'büzl' olması gibi 'hâid' kelimesinin çoğuludur. 'Kâne' fiilinin tekil gelmesi 'men' kelimesinin lafzına, haberinin çoğul gelmesi ise mânasına göredir. 'İllâ men kâne Yehûdiyyen ev Nasrâniyyen' şeklinde tekil olarak da okunmuştur.

{تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ} الاماني جميع أُمنية وهي ما يُتمنّى كالأُعجوبة والأُضْحوكة والجملةُ معترِضةٌ مبنية لبطلان ما قالوا وتلك إشارةٌ إليه والجمعُ باعتبار صدوره عن الجميع وقيل فيه حذفُ مضافٍ أي أمثالُ تلك الأُمنية أمانيُّهم وقيل تلك إشارةٌ إليه وإلى ما قبله مِن أن لا ينزِلَ على المؤمنين خيرٌ من ربهم وأن يردَّهم كفاراً ويردُّه قوله تعالَى

{تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ} “Bu onların kuruntularıdır”; 'emânî', 'ümniyye' kelimesinin çoğuludur; 'ü'cûbe' ve 'udhhûke' gibi arzu edilen/kuruntu yapılan şey demektir. Bu cümle, söylediklerinin bâtıl olduğunu açıklayan bir ara cümledir (i'tirâziyye). 'Tilke' o söze işarettir. Çoğul getirilmesi ise hepsinden sâdır olması itibarıyladır. Burada bir muzaf hazfi olduğu, yani 'o kuruntunun benzerleri onların kuruntularıdır' takdirinde bulunduğu da söylenmiştir. 'Tilke' lafzının hem bu söze hem de öncesinde geçen müminlere Rablerinden bir hayrın inmemesini ve onları küfre döndürmeyi istemelerine işaret ettiği de söylenmiştir; fakat Allah Teâlâ'nın şu kavli bunu reddetmektedir: