غيره قاله ابن عباس وعطاء وقال الكلبي يعنون أن قلوبَنا لا يصل إليها حديث إلا وعته ولو كان في حديثك خير لوعته أيضا
başkasına [ihtiyacımız yoktur] demektir. Bunu İbn Abbâs ve Atâ söylemiştir. Kelbî ise şöyle demiştir: 'Onlar [bununla], kalplerimize hangi söz ulaşırsa ulaşsın onu mutlaka kavrayıp hıfzettiğini, eğer senin sözünde de bir hayır olsaydı onu da kavrayacağını kastetmektedirler.'
{بل لَّعَنَهُمُ الله بِكُفْرِهِمْ} ردٌّ لما قالوه وتكذيبٌ لهم في ذلك والمعنى على الأول بل أبعدهم الله سبحانه عن رحمته بأن خذلهم وخلاّهم وشأنَهم بسبب كفرهم العارضِ وإبطالِهم لاستعدادهم بسوء اختيارِهم بالمرة وكونِهم بحيث لا تنفعهم الإلطاف أصلاً بعد أن خلقهم على الفطرة والتمكنِ من قبول الحق وعلى الثاني بل أبعدهم من رحمته فأنى لهم ادعاءُ العلمِ الذي هو أجلُّ آثارِها وعلى الثالث بل أبعدهم من رحمته فلذلك لا يقبلون الحق المؤديَ إليها
{بل لَّعَنَهُمُ الله بِكُفْرِهِمْ} “Aksine Allah, inkârları sebebiyle onları lanetlemiştir”; söylediklerine bir reddiye ve bu hususta onları yalanlamadır. Birinci görüşe göre anlam şöyledir: Bilakis Allah Teâlâ, onları fıtrat üzere ve hakkı kabul edebilme gücünde yaratmışken, arızî küfürleri, kötü tercihleriyle istidatlarını büsbütün iptal etmeleri ve kendilerine lütufların asla fayda vermeyeceği bir hale gelmeleri sebebiyle onları yardımsız bırakıp kendi hallerine terk ederek rahmetinden uzaklaştırmıştır. İkinci görüşe göre: Bilakis onları rahmetinden uzaklaştırmıştır; o halde onun en yüce eseri olan ilim iddiasında bulunmak nerede onlar nerede! Üçüncü görüşe göre ise: Bilakis onları rahmetinden uzaklaştırmıştır, işte bu yüzden rahmete ulaştıracak hakkı kabul etmemektedirler.
{فَقَلِيلاً مَّا يُؤْمِنُونَ} ما مزيدة للمبالغة أي فإيماناً قليلاً يؤمنون وهو إيمانُهم ببعض الكتاب وقيل فزماناً قليلاً يؤمنون وهو ما قالوا آمنوا بالذي أنزل على الذين آمنوا وجهَ النهار واكفُروا آخره وكلاهما ليس بإيمان حقيقةً وقيل أريد بالقِلة العدمُ والفاءُ لسببية اللعن لعدم الإيمان
{فَقَلِيلاً مَّا يُؤْمِنُونَ} “Artık pek az inanırlar”; 'mâ' mübalağa için zâiddir. Yani: Pek az bir imanla inanırlar ki bu da Kitab'ın bir kısmına inanmalarıdır. Bir görüşe göre: 'Pek az bir zaman inanırlar' demektir ki bu da onların 'İman edenlere indirilene günün başında inanın, sonunda ise inkâr edin' dedikleri şeydir. Her ikisi de hakikatte iman değildir. Bir görüşe göre de azlık ile yokluk (imansızlık) kastedilmiştir. Fâ ise lanetin imansızlığa sebep olduğunu bildirmek içindir.
{وَلَمَّا جَاءهُمْ كتاب} هو القرآن وتنكيرُه للتفخيم ووصفُه بقوله ﷿
{وَلَمَّا جَاءهُمْ كتاب} “Onlara bir kitap geldiğinde”; o Kur'an'dır. Nekre kılınması tazim içindir; aziz ve celil olan [Allah]'ın şu sözüyle nitelenmesi ise:
{مِنْ عِندِ الله} أي كائن من عنده تعالى للتشريف
{مِنْ عِندِ الله} “Allah katından”; yani şereflendirmek üzere Allah Teâlâ katından olan [bir kitap],
{مُصَدّقٌ لِّمَا مَعَهُمْ} من التوراة عبر عنها بذلك لما أن المعيةَ من موجبات الوقوفِ على ما في تضاعيفها المؤدي إلى العلم بكونه مصدقاً لها وقرئ مصدّقاً على أنه حال من كتاب لتخصيصه بالوصف
{مُصَدّقٌ لِّمَا مَعَهُمْ} “yanlarında bulunanı doğrulayıcı olarak”; [yanlarında bulunandan kasıt] Tevrat'tır. Yanlarında bulunmanın (maiyyet), onun içeriğine vâkıf olmayı ve dolayısıyla [Kur'an'ın] onu doğrulayıcı olduğunu bilmeyi gerektiren bir durum olması sebebiyle bu şekilde ifade edilmiştir. 'Musaddikan' şeklinde de okunmuştur ki sıfatla tahsis edildiği için 'kitâb' kelimesinden hâl olur.
{وَكَانُواْ مِن قَبْلُ} أي من قبل مجيئِه
{وَكَانُواْ مِن قَبْلُ} “Daha önce de ... idiler”; yani onun gelişinden önce,
{يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الذين كَفَرُواْ} أيْ وقد كانوا قبل مجيئه يستفتحون به على المشركين ويقولون اللهم انصرنا بالنبيِّ المبعوثِ في آخرِ الزمان الذي نجد نعته في التوراة ويقولون لهم قد أظلَّ زمانُ نبيَ يخرجُ بتصديقِ ما قلنَا فنقتلُكُم مَعَهُ قتلَ عادٍ وإرم وقالَ ابنُ عبَّاسٍ وقَتَادةُ والسدي نزلت في بني قُرَيظةَ والنضير كانوا يستفتحون على الأوس والخزرج برسولِ الله ﷺ قبل مبعثِه وقيل معنى يستفتحون يفتتحون عليهم ويُعرِّفونهم بأن نبياً يُبعث منهم قد قرُب أوانُه والسين للمبالغة كما في استعجب أي يسألون من أنفسهم الفتحَ عليهم أو يسأل بعضُهم بعضاً أنْ يَفتحَ عليهم وعلى التقديرين فالجملة حاليةٌ مفيدةٌ لكمال مكابرتِهم وعنادِهم وقولُه عز وعلا
{يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الذين كَفَرُواْ} “inkâr edenlere karşı zafer istiyorlardı”; yani onun gelişinden önce müşriklere karşı onunla yardım/zafer diliyorlar ve 'Allahım, Tevrat'ta vasfını bulduğumuz âhir zaman peygamberi hürmetine bize yardım et!' diyorlardı. Onlara da şöyle diyorlardı: 'Söylediklerimizi doğrulayan bir peygamberin çıkacağı zaman yaklaştı; onunla birlikte Âd ve İrem gibi sizi öldüreceğiz.' İbn Abbâs, Katâde ve Süddî şöyle demiştir: [Ayet] Kurayza ve Nadîroğulları hakkında inmiştir. Onlar peygamber olarak gönderilmesinden önce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Evs ve Hazrec'e karşı zafer diliyorlardı. 'Yesteftihûn'un anlamının; onlara fetih kapısını açıyorlar ve onlardan bir peygamberin gönderileceğini, vaktinin yaklaştığını bildiriyorlar demek olduğu da söylenmiştir. Sîn harfi, 'ista'cebe' kelimesinde olduğu gibi mübalağa içindir; yani kendi nefislerinden onlara karşı bir fetih/zafer diliyorlar yahut birbirlerinden kendilerine karşı fetih kapısını açmasını istiyorlar demektir. Her iki takdire göre de cümle, onların kibrinin ve inatlarının tamlığını ifade eden bir hâl cümlesidir. Aziz ve yüce olan [Allah]'ın şu sözü ise:
{فَلَمَّا جَاءهُمُ} تكريرٌ للأول لطول العهد بتوسط الجملةِ الحاليةِ وقولُه تعالى
{فَلَمَّا جَاءهُمُ} “Fakat onlara gelince”; araya hâl cümlesinin girmesiyle sözün uzaması sebebiyle birincinin tekrarıdır. Allah Teâlâ'nın şu sözü ise:
{مَّا عَرَفُواْ} عبارةٌ عما سلف من الكتاب لأن معرفةَ من أنزل هو عليه معرفةٌ له والاستفتاحُ به استفتاح به وإيرادُ الموصولِ دون الاكتفاء بالإضمار لبيان كمالِ مكابرتِهم فإن معرفةَ ما جاءهم من مبادى الإيمان به ودواعيه لا محالةَ والفاء للدلالة على تعقيب مجيئِه للاستفتاح به من غير أن يتخلل بينهما مدةٌ منسيةٌ له وقوله تعالى
{مَّا عَرَفُواْ} “bildikleri/tanıdıkları şey”; daha önce geçen Kitap'tan ibarettir. Zira kendisine indirilen zâtı tanımak, onu tanımaktır ve onunla fetih/yardım istemek onunla yardım istemektir. Zamirle yetinilmeyip ism-i mevsûl getirilmesi, onların inadının ve kibrinin tamlığını beyan etmek içindir; çünkü kendilerine gelen şeyi tanımak, şüphesiz ona imanın başlangıçlarından ve gereklerindendir. Fâ ise, araya onu unutturacak bir süre girmeksizin gelişinin onunla yardım istemenin hemen ardından gerçekleştiğini göstermek içindir. Allah Teâlâ'nın şu sözü ise:
{كَفَرُواْ بِهِ} جوابُ لمّا الأولى كما هو رأيُ المبرِّد أو جوابُهما معاً كما قاله أبو البقاء وقيل جوابُ الأولى محذوفٌ لدلالة المذكورِ عليه فيكونُ قولُه تعالَى وكانوا الخ جملةً معطوفةً على الشرطية عطفَ القصة على القصة والمرادُ بما عرفوا النبيِّ ﷺ كما هو المراد بما كانوا يستفتحون به فالمعنى ولما جاءهم كتابٌ مصدقٌ لكتابهم كذّبوه وكانوا من قبل مجيئِه يستفتحون بمن أُنزل عليه ذلك الكتابُ فلما جاءهم النبيُّ الذي عرَفوه كفروا به
{كَفَرُواْ بِهِ} “onu inkâr ettiler”; Müberred'in görüşüne göre birinci 'lemmâ'nın cevabıdır yahut Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi her ikisinin birden cevabıdır. Birinci 'lemmâ'nın cevabının, zikredilenin delaletiyle mahzuf olduğu da söylenmiştir; bu durumda Allah Teâlâ'nın “Ve kânû...” sözü, kıssanın kıssaya atfedilmesi kabilinden şart cümlesine matuf bir cümle olur. 'Bildiği tanıdığı şey' ile kastedilen ise, kendisiyle zafer istedikleri şeyle kastedildiği gibi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Buna göre anlam şöyledir: Onlara kendi kitaplarını doğrulayan bir kitap gelince onu yalanladılar. Halbuki onun gelişinden önce, kendisine o kitap indirilen zât ile fetih diliyorlardı. Tanıdıkları peygamber kendilerine gelince de onu inkâr ettiler.
{فَلَعْنَةُ الله عَلَى الكافرين} اللامُ للعهد
{فَلَعْنَةُ الله عَلَى الكافرين} “Allah'ın laneti kâfirlerin üzerinedir”; [el-Kâfirîn'deki] lâm ahd içindir,
البقرة (٩١ - ٩٠)
Bakara (90-91)
أي عليهم ووضعُ المظهرِ موضعَ المضمرِ للإشعار بأن حلول اللعنة عليهم بسبب كفرِهم كما أن الفاءَ للإيذان بترتبها عليه أو للجنس وهم داخلون في الحكم دخولا أولياء إذ الكلام فيهم وأياما كان فهو محقِّقٌ لمضمون قوله تعالى بَل لَّعَنَهُمُ الله بِكُفْرِهِمْ
yani 'onların üzerinedir'. Zamir yerine açık ismin (zâhir) getirilmesi, fâ harfinin lanetin küfre terettüp ettiğini bildirmesi gibi, lanetin onlara inmesinin küfürleri sebebiyle olduğunu hissettirmek içindir; yahut cins içindir ve söz onlar hakkında olduğu için hükme öncelikli olarak dahildirler. Hangisi olursa olsun bu, Allah Teâlâ'nın {بَل لَّعَنَهُمُ الله بِكُفْرِهِمْ} “Aksine Allah, inkârları sebebiyle onları lanetlemiştir” sözünün manasını pekiştirmektedir.
{بِئْسَمَا اشتروا بِهِ أَنفُسَهُمْ} ما نكرة بمعنى شئ منصوبة مفسرة لفاعل بئس واشتروا صفته أي بئس شيئاً باعُوا به أنفسَهم وقيل اشترَوْها به في زعمهم حيث يعتقدون أنهم بما فعلوا خلّصوها من العقاب ويأباه أنه لا بد أن يكون المذمومُ ما كان حاصلاً لهم لا ما كان زائلاً عنهم والمخصوصُ بالذم قولُه تعالى
{بِئْسَمَا اشتروا بِهِ أَنفُسَهُمْ} “Kendilerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür!”; 'mâ', 'şey' anlamında nekredir, 'bi'se' fiilinin fâilini açıklayıcı (müfessir) olarak mansubdur; 'işterav' ise onun sıfatıdır. Yani: Kendileri karşılığında nefislerini sattıkları şey ne kötüdür! Kendi zanlarınca nefislerini onunla satın aldıkları [anlamında olduğu] da söylenmiştir; zira yaptıkları şeyle nefislerini azaptan kurtardıklarına inanıyorlardı. Ancak yerilen şeyin kendilerinden zail olan değil, kendilerinde hasıl olan şey olması gerektiği kuralı buna engeldir. Zemme mahsus olan ise Allah Teâlâ'nın şu sözüdür:
{أَن يَكْفُرُواْ بِمَا أنزَلَ الله} أي بالكتاب المصدّقِ لما معهم بعد الوقوف على حقيقته وتبديلُ الإنزال بالمجيء للإيذان به
{أَن يَكْفُرُواْ بِمَا أنزَلَ الله} “Allah'ın indirdiğini inkâr etmeleri”; yani hakikatine vâkıf olduktan sonra yanlarındakini doğrulayan Kitab'ı [inkâr etmeleridir]. Geliş (meci') yerine indirme (inzâl) lafzının getirilmesi bunu bildirmek içindir.
{بَغِيّاً} حسداً وطلباً لما ليس لهم وهو علةٌ لأن يكفُروا حتماً دون اشتروا لما قيل بما هو أجنبيٌّ بالنسبة إليه وإن لم يكن أجنبياً بالنسبة إلى فعل الذمِّ وفاعلِه ولأن البغيَ مما لا تعلُّقَ له بعنوان البيع قطعا لاسيما وهو معلَّلٌ بما سيأتي من تنزيل الله تعالى من فضله على من يشاؤه وإنما الذي بينه وبينه علاقةٌ هو كفرُهم بما أنزل الله والمعنى بئس شيئاً باعُوا به أنفسَهم كفرُهم المعلَّلُ بالبغي الكائنِ لأجل
{بَغِيّاً} “kıskançlık sebebiyle”; haset ederek ve kendilerinin olmayan şeyi talep ederek [inkâr etmeleridir]. Bu, 'işterav' fiilinin değil kesin olarak 'en yekfürû'nun illetidir; zira yerilme fiili ve failine nispetle yabancı olmasa da ona nispetle yabancı sayılan şey sebebiyle böyle denmiştir. Ayrıca bağy (kıskançlık), kesinlikle satış (bey') kavramıyla ilişkisi olmayan bir şeydir; bilhassa Allah Teâlâ'nın lütfundan dilediği kimseye indirmesi şeklinde gelecek olan hususla gerekçelendirilmişken. Aralarında münasebet olan şey ise sadece Allah'ın indirdiğini inkâr etmeleridir. Anlam şudur: Nefislerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür; o da ... sebebiyle olan azgınlık/haset ile gerekçelenen inkârlarıdır:
{أَن يُنَزّلُ الله مِن فَضْلِهِ} الذي هو الوحى
{أَن يُنَزّلُ الله مِن فَضْلِهِ} “Allah'ın Kendi lütfundan indirmesi”; ki o vahiydir,
{على مَن يَشَاء} أي يشاؤه ويصطفيه
{على مَن يَشَاء} “dilediği kimseye”; yani dilediği ve seçtiği kimseye [indirmesi sebebiyle],
{مِنْ عِبَادِهِ} المستأهِلين لتحمُّل أعباءِ الرسالةِ ومآلُه تعليلُ كفرِهم بالمنزل بحسدهم للمنزل عليه وإيثارُ صيغةِ التفعيل ههنا للإيذان بتجدد بغْيهم حسَب تجدُّدِ الإنزالِ وتكثُّره حسب تكثره
{مِنْ عِبَادِهِ} “kullarından”; risalet yüklerini taşımaya ehil olan [kullarından dilediğine indirmesi sebebiyle]. Bunun neticesi, indirilen kitaba karşı inkârlarını, kendisine indirilen zâta duydukları haset ile gerekçelendirmektir. Burada tef'îl babının ('yünezzile') tercih edilmesi, indirilişin yenilenmesine göre onların azgınlıklarının yenilendiğini ve indirilişin çoğalmasına göre onun da çoğaldığını bildirmek içindir.
{فباؤوا بِغَضَبٍ على غَضَبٍ} أي رجعوا ملتبسين بغضبٍ كائن على غضب مستحقين له حسب ما اقترفوا مِنْ كفر على كفر فإنهم كفروا بنبيّ الحقِّ وبغَوْا عليه وقيل كفروا بمحمَّدٍ ﵊ بعد عيسى وقيل بعد قولهم عزيزا ابن الله وقولِهم يدُ الله مغلولةٌ وغير ذلك من فنون كفرهم
{فباؤوا بِغَضَبٍ على غَضَبٍ} “Böylece gazap üstüne gazaba uğradılar”; yani küfür üstüne küfür işlemelerine göre hak etmiş olarak, gazap üstüne gazaba bürünmüş vaziyette döndüler. Çünkü onlar hak peygambere nankörlük edip ona karşı haddi aştılar. Îsâ'dan sonra Muhammed aleyhisselâm'ı inkâr ettikleri; yahut 'Üzeyr Allah'ın oğludur' ve 'Allah'ın eli bağlıdır' sözlerinden ve küfürlerinin diğer çeşitlerinden sonra [inkâr ettikleri] de söylenmiştir.
{وللكافرين} أي لهم والإظهارُ في موقعِ الإضمارِ للإشعار بعلية كفرهم لما حاق بهم
{وللكافرين} “Kâfirler için vardır”; yani 'onlar için vardır'. Zamir makamında açık ismin (izhar) getirilmesi, başlarına gelen şeyin illetinin küfürleri olduğunu hissettirmek içindir.
{عَذَابٌ مُّهِينٌ} يراد به إهانتُهم وإذلالُهم لما أن كفرَهم بما أنزل الله تعالى كان مبنيا على الحسد المبنيّ على طمع المنزولِ عليهم وادعاءِ الفضلِ على الناس والاستهانةِ بمن أنزل عليه عليه السلام
{عَذَابٌ مُّهِينٌ} “alçaltıcı bir azap”; bununla onları küçük düşürmek ve zelil kılmak murad edilmiştir; çünkü Allah Teâlâ'nın indirdiğini inkâr etmeleri, kendilerine kitap indirilenlerin tamahına, insanlara karşı üstünlük iddialarına ve kendisine kitap indirilen zâtı (aleyhisselâm) hor görmelerine dayalı olan hasetten kaynaklanıyordu.
{وَإِذَا قِيلَ} من جانب المؤمنين
{وَإِذَا قِيلَ} “Ve denildiği zaman”; müminler tarafından,
{لهم} أي اليهود وتقديم الجار والمجرور وقد مر وجهة لاسيما في لام التبليغ
{لهم} “onlara”; yani Yahudilere. Câr ve mecrûrun öne alınmasının gerekçesi, özellikle tebliğ lâm'ı hususunda daha önce geçmişti.
{آمنوا بِمَا أَنزَلَ الله} مِن الكتب الإلهية جميعاً والمرادُ به الأمرُ بالإيمان بالقرآن لكن سُلك مسلكُ التعميم إيذاناً بتحتُّم الامتثالِ من حيث مشاركتُه لما آمنوا به فيما في حيِّز الصلةِ وموافقتِه له في المضمون وتنبيهاً على أن الإيمانَ بما عداه من غير إيمانٍ به ليس بإيمان بما أنزل الله
{آمنوا بِمَا أَنزَلَ الله} “Allah'ın indirdiğine iman edin”; bütün ilâhî kitaplara [iman edin]. Bununla murad edilen Kur'an'a iman etme emridir; ancak sıla dairesinde bulunan hususta iman ettikleri şeyle ortak olması ve içerik yönünden ona muvafık bulunması cihetiyle emre uymanın zorunlu olduğunu bildirmek ve ona inanmaksızın onun dışındakilere inanmanın Allah'ın indirdiğine iman sayılmayacağına dikkat çekmek için genelleme yolu tutulmuştur.
{قَالُواْ نُؤْمِنُ} أي نستمر على الإيمان
{قَالُواْ نُؤْمِنُ} “Dediler ki: 'İnanırız'”; yani imana devam ederiz,
{بِمَا أُنزِلَ عَلَيْنَا} يعنون به التوراةَ وما نزل على
{بِمَا أُنزِلَ عَلَيْنَا} “bize indirilene”; bununla Tevrat'ı ve indirilen şeyleri kastederler,
البقرة (٩٢)
Bakara (92)
أنبياءِ بني إسرائيلَ لتقرير حكمَها ويدسُّون فيه أن ما عدا ذلك غيرُ منزّلٍ عليهم ومرادُهم بضمير المتكلم إما أنفسُهم فمعنى الإنزالِ عليهم تكليفُهم بما في المنزَّل من الأحكام وإما أنبياءُ بني إسرائيلَ وهو الظاهرُ لاشتماله على مزيَّة الإيذانِ بأن عدمَ إيمانِهم بالفُرقان لما مرَّ من بغيهم وحَسَدِهم على نزوله على من ليس منهم ولأن مرادَهم بالموصول وإن كان هو التوراةُ وما في حكمها خاصةً لكنّ إيرادَها بعنوان الإنزالِ عليهم مبنيٌّ على ادعاء أن ما عداها ليس كذلك على وجه التعريضِ كما أشير إليه فلو أريد بالإنزال عليهم ما ذكر من تكليفهم يلزَمُ من مغايرَةَ القرآنِ لما أُنزل عليهم حسبما يُعرب عنه قوله ﷿
onun hükmünü pekiştirmek için İsrâiloğulları peygamberlerine [indirilenleri kastederler]. Bunun içine, bunun dışındakilerin kendilerine indirilmediği imasını da sokarlar. Mütekellim (biz) zamirinden muratları ya bizzat kendileridir ki bu takdirde üzerlerine indirilmenin anlamı, indirilen kitaptaki hükümlerle mükellef tutulmalarıdır; ya da İsrâiloğulları peygamberleridir ki zâhir olan da budur. Zira bu, Furkan'a (Kur'an'a) inanmamalarının, kendilerinden olmayan birine inmesi sebebiyle duydukları o kıskançlık ve hasetten kaynaklandığını bildirme meziyetini içerir. Hem mevsûl ile muratları özellikle Tevrat ve onun hükmünde olanlar olsa bile, bunun kendilerine indirilme unvanıyla getirilmesi, işaret edildiği üzere tariz yoluyla bunun dışındakilerin böyle olmadığı iddiasına dayanmaktadır. Eğer kendilerine indirilmekten kasıt zikredilen mükellef tutulmaları olsaydı, aziz ve celil olan [Allah]'ın şu sözünün ifade ettiği üzere, Kur'an'ın kendilerine indirilenden farklı olmasından...
{وَيَكْفُرونَ بِمَا وَرَاءهُ} عدمُ كونِهم مكلَّفين بما فيه كما يلزَم عدمَ كونِه نازلاً على واحد من بني إسرائيلَ على الوجه الأخير وتجريد الموصول عند الإضمارِ عما عرَّضوا به تعسُّفٌ لا يخفى والوراء في الأصل مصدر جُعل ظرفاً ويضاف إلى الفاعل فيرادُ به ما يتوارى به وهو خلْفُه وإلى المفعول فيراد به ما يواريه وهو أمامُه والجملةُ حالٌ من ضمير قالوا بتقدير مبتدأ أي ما قالوا وهم يكفرون بما عداه وليس المرادُ مجردَ بيانِ أن إفرادَ إيمانِهم بما أنزل عليهم بالذكر لنفي إيمانِهم بما وراء بل بيانِ أن ما يدّعون من الإيمان ليس بإيمانٍ بما أنزل عليهم حقيقةً فإن قولَه عز اسمُه
{وَيَكْفُرونَ بِمَا وَرَاءهُ} “ve onun arkasındakini inkâr ederler”; son veche göre İsrâiloğullarından birine inmemiş olması gerektiği gibi, onun içindekilerle mükellef olmadıkları sonucu çıkardı. Zamir kılınırken mevsûlü ima ettikleri şeyden soyutlamak ise gizli olmayan bir zorlamadır. 'Verâ' kelimesi aslen masdar olup zarf yapılmıştır; fâile izafe edildiğinde onunla gizlendiği şey yani 'arkası', mef'ûle izafe edildiğinde ise onu örten/gizleyen şey yani 'önü' kastedilir. Cümle, takdir edilen bir mübteda ile 'kālû' fiilinin zamirinden hâldir; yani 'onun dışındakini inkâr ettikleri halde böyle söylediler' demektir. Buradaki maksat, kendilerine indirilene olan imanlarını zikretmelerinin ardındakine olan imanı nefyetmek için olduğunu sırf beyan etmek değil; bilakis iddia ettikleri imanın hakikatte kendilerine indirilene de iman olmadığını beyan etmektir. Zira ismi yüce olan [Allah]'ın şu sözü:
{وَهُوَ الحق} أي المعروف بالحقية الحقيقُ بأن يُخصَّ به اسمُ الحقِ على الإطلاق حال من فاعل يكفُرون وقوله تعالى
{وَهُوَ الحق} “Halbuki o haktır”; yani hak oluşuyla bilinen ve mutlak olarak hak ismine layık olandır; 'yekfürûne' fiilinin fâilinden hâldir. Allah Teâlâ'nın şu sözü ise:
{مُصَدّقاً} حالٌ مؤكدة لمضمون الجملةِ صاحبُها إما ضميرُ الحق وعاملَها ما فيه من معنى الفعل قاله أبو البقاء وإما ضميرٌ دل عليه الكلامُ وعاملها فعلٌ مضمرٌ أي أُحِقُّه مصدِّقاً
{مُصَدّقاً} “doğrulayıcı olarak”; cümlenin içeriğini pekiştiren bir hâldir. Sâhib-i hâl ya 'el-Hakk'taki zamirdir ve âmili onda bulunan fiil manasıdır —bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir—; ya da sözün delalet ettiği bir zamirdir ve âmili gizli bir fiildir, yani 'onu doğrulayıcı olarak hak kılıyorum' takdirindedir.
{لّمَا مَعَهُمْ} من التوراة والمعنى قالوا نؤمن بما أنزل علينا وهم يكفُرون بالقرآن والحال أنه حقٌّ مصدِّق لما آمنوا به فيلزمهم الكفرُ بما آمنوا به ومآله أنهم ادَّعَوا الإيمانَ بالتوراة والحال أنهم يكفُرون بما يلزم من الكفرُ بها
{لّمَا مَعَهُمْ} “yanlarında bulunanı”; [yani] Tevrat'ı. Anlam şudur: Onlar 'Bize indirilene inanırız' dediler, oysa Kur'an iman ettikleri şeyi doğrulayan bir hak olduğu halde onu inkâr etmektedirler; dolayısıyla iman ettiklerini söyledikleri şeyi de inkâr etmeleri gerekir. Netice itibariyle onlar Tevrat'a inandıklarını iddia ettiler, halbuki onu da inkâr etmeyi gerektirecek şeyi inkâr etmektedirler.
{قُلْ} تبكيتاً لهم من جهةِ الله عزَّ من قائل ببيان التناقض بين أقوالهم
{قُلْ} “De ki”; sözlerindeki çelişkiyi açıklamak suretiyle, sözün sahibi olan aziz Allah tarafından onları susturup ilzam etmek için [şöyle de]:
{فَلَمْ} أصلُه لِمَا حُذفت عنه الألفُ فرقاً بين الاستفهامية والخبرية
{فَلَمْ} “O halde niçin”; aslı 'limâ' olup istifham ile haberiye arasını ayırmak için elifi hazfedilmiştir,
{تَقْتُلُونَ أنبياء الله من قبل} الخطابُ للحاضرين من اليهود والماضين على طريق التغليب وحيث كانوا مشاركين في العقد والعمل كان الاعتراضُ على أسلافهم اعتراضاً على أخلافِهم وصيغةُ الاستقبال لحكايةَ الحالِ الماضية وهو جوابُ شرطٍ محذوفٍ أيْ قل لهم إن كنتم مؤمنين بالتوراة كما تزعُمون فلأيِّ شيء كنتم تقتلون أنبياءَ الله من قبلُ وهو فيها حرام وقرئ أنبياء الله مهموزاً وقولُه تعالى
{تَقْتُلُونَ أنبياء الله من قبل} “Daha önce Allah'ın peygamberlerini öldürüyordunuz?”; hitap tağlîb yoluyla mevcut Yahudilere ve geçmiştekileredir. İnançta ve amelde ortak oldukları için geçmişlerine yapılan itiraz, sonrakilere de yapılmış bir itirazdır. Muzâri sîgası geçmişteki durumu hikâye etmek içindir ve mahzuf bir şartın cevabıdır. Yani: Onlara de ki: Eğer iddia ettiğiniz gibi Tevrat'a inanıyorsanız, daha önce Tevrat'ta haram kılınmışken ne diye Allah'ın peygamberlerini öldürüyordunuz? 'Enbiyâallâh' hemzeli olarak da okunmuştur. Allah Teâlâ'nın şu sözü ise:
{إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} تكريرٌ للاعتراض لتأكيد الإلزامِ وتشديدِ التهديدِ أي إن كنتم مؤمنين فلم تقتلون وقد حُذف من كل واحدة من الشرطيتين ما حُذف ثقةً بما أُثبتَ في الأخرى وقيل لا حذفَ فيه بل تقديمُ الجواب على الشرط وذلكَ لا يتأتَّى إلا على رأي الكوفيين وأبي زيد وقيل إن نافية ما كنتم مؤمنين وإلا لما قتلتموهم
{إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} “eğer inanan kimseler idiyseniz?”; susturmayı (ilzamı) pekiştirmek ve tehdidi şiddetlendirmek için itirazın tekrarıdır. Yani: 'Eğer inanıyor idiyseniz niçin öldürüyordunuz?' İki şart cümlesinin her birinden, diğerinde sabit olana güvenilerek gereken kısımlar hazfedilmiştir. Bir görüşe göre hazif yoktur, bilakis cevabın şartın önüne geçirilmesidir ki bu da ancak Kûfelilerin ve Ebû Zeyd'in görüşüne göre mümkündür. 'İn' edatının nâfiye (olumsuzluk) olduğu, yani 'Siz inanmış değildiniz, aksi takdirde onları öldürmezdiniz' manasında olduğu da söylenmiştir.
{وَلَقَدْ جَاءكُم موسى بالبينات} من تمام التبكيت والتوبيخِ داخلٌ تحت الأمر لا تكريرٌ لما قُصَّ في تضاعيف تعدادِ النِّعمِ التي من جُملتها العفوُ عن عبادة العجلِ واللامُ للقسم أي وبالله لقد جاءكم موسى ملتبسا بالمعجزات الظاهرةِ التي هي العصا واليدُ والسِّنونَ ونقصُ الثمراتِ والدمُ والطوفانُ والجَرادُ والقُمّلُ والضفادعُ وفلْقُ البحرِ وقد عُدَّ منها التوراةُ وليس بواضح فإن المجيءَ
{وَلَقَدْ جَاءكُم موسى بالبينات} “Andolsun ki Mûsâ size apaçık delillerle gelmişti”; azarlama ve susturmanın tamamlayıcısı olup emir kapsamına dahildir; bir kısmı buzağıya tapmanın affedilmesi olan nimetlerin sayımı arasında anlatılanın tekrarı değildir. Lâm kasem içindir. Yani: Vallahi Mûsâ size âsâ, el, kıtlık yılları, ürünlerin noksanlığı, kan, tufan, çekirge, haşere, kurbağalar ve denizin yarılması gibi apaçık mucizelerle gelmişti. Bunlardan Tevrat da sayılmıştır fakat bu açık değildir; çünkü onun gelişi...
البقرة (٩٤ - ٩٣)
Bakara (93-94)
بها بعد قصةِ العجل
buzağı kıssasından sonradır.
{ثُمَّ اتخذتم العجل} أي إلها
{ثُمَّ اتخذتم العجل} “Sonra buzağıyı [ilâh] edindiniz”; yani ilâh [edindiniz],
{مِن بَعْدِهِ} أي من بعد مجيئِه بها وقيل من بعد ذهابِه إلى الطور فتكون التورارة حينئذ من جملة البيناتِ وثُمَّ للتراخِي في الرتبةِ والدلالة على نهايةِ قُبْحِ ما صنعوا
{مِن بَعْدِهِ} “onun ardından”; yani onun bu delillerle gelmesinin ardından. Onun Tûr'a gitmesinin ardından [demek olduğu] da söylenmiştir; bu takdirde Tevrat apaçık deliller cümlesinden olur. 'Sümme' ise rütbede terâhî ve yaptıkları işin çirkinliğinin son noktasını göstermek içindir.
{وَأَنتُمْ ظالمون} حالٌ من ضمير اتخذتم بمعنى اتخذتمُ العجلَ ظالمين بعبادته واضعين لها في غير موضعِها أو بإخلال بحقوق آياتِ الله تعالى أو غير اعتراض أي وأنتم قوم عادتُكم الظلمُ
{وَأَنتُمْ ظالمون} “ve siz zalimler idiniz”; 'ittehaztüm' fiilinin zamirinden hâldir; yani ona taparak, ibadeti layık olmadığı yere koyarak yahut Allah Teâlâ'nın ayetlerinin haklarını çiğneyerek zalimler olduğunuz halde buzağıyı edindiniz demektir; yahut i'tirâziyye olmayıp 'siz âdeti zulüm olan bir topluluksunuz' manasındadır.
{وَإِذْ أَخَذْنَا ميثاقكم} توبيخ من جهة الله تعالى وتكذيبٌ لهم في ادعائهم الإيمان بما أنزل عليهم بتذكير جناياتِهم الناطقةِ بكَذِبهم أي واذكروا حين أخذنا ميثاقَكم
{وَإِذْ أَخَذْنَا ميثاقكم} “Hani sizden kesin söz almıştık”; Allah Teâlâ tarafından bir kınama ve yalanlarını haykıran cinayetlerini hatırlatarak kendilerine indirilene inandıkları iddialarında onları yalanlamadır. Yani: Sizden kesin söz aldığımız vakti hatırlayın;
{وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطور} قائلين
{وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطور} “ve Tûr'u üzerinize kaldırmıştık”; şöyle diyerek:
{خذوا ما آتيناكم بِقُوَّةٍ واسمعوا} أي خذوا بما أُمرتم به في التوراة واسمعوا ما فيها سمعَ طاعةٍ وقَبول
{خذوا ما آتيناكم بِقُوَّةٍ واسمعوا} “Size verdiğimiz şeyi kuvvetle tutun ve dinleyin”; yani Tevrat'ta size emredilen şeyleri tutun ve içindekileri itaat ve kabul kulağıyla dinleyin.
{قَالُواْ} استئناف مبني على سؤال سائلٍ كأنه قيل فماذا قالوا فقيل قالوا
{قَالُواْ} “Dediler ki”; sanki 'Peki ne dediler?' diye soran birinin sorusuna dayalı bir istînâftır ve 'Dediler ki...' denilmiştir:
{سَمِعْنَا} قولَك
{سَمِعْنَا} “İşittik”; senin sözünü [işittik],
{وَعَصَيْنَا} أمرَك فإذا قابل أسلافُهم مثلَ ذلك الخطابِ المؤكدِ مع مشاهدتهم مثلَ تلك المعجزةِ الباهرةِ بمثل هذه العظيمةِ الشنعاءِ وكفروا بما في تضاعيف التوبةِ فكيف يُتصوّر من أخلافِهم الإيمانُ بما فيها
{وَعَصَيْنَا} “ve isyan ettik”; senin emrine [isyan ettik]. Geçmişleri, böylesine apaçık bir mucizeyi müşahede etmeleriyle birlikte böylesine tekitli bir hitabı bu denli çirkin ve büyük bir günahla karşılayıp Tevrat'ın muhtevasını inkâr etmişken, onların sonradan gelen nesillerinin onun içindekilere inanması nasıl tasavvur edilebilir!
{وَأُشْرِبُواْ فِى قُلُوبِهِمُ العجل} على حذفِ المضافِ وإقامةِ المضافِ إليه مُقامُه للمبالغة أي تَداخَلَهم حبُّه ورسَخَ في قلوبهم صورتُه لفَرْط شغَفِهم به وحِرصِهم على عبادته كما يَتداخل الصبغ الثوبَ والشرابُ أعماقَ البدن وفي قلوبهم بيانٌ لمكان الإشرابِ كما في قوله تعالى {إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِى بُطُونِهِمْ نَاراً} والجملةُ حالٌ من ضمير قالوا بتقديم قد
{وَأُشْرِبُواْ فِى قُلُوبِهِمُ العجل} “ve buzağı [sevgisi] kalplerine içirildi”; mübalâğa gayesiyle muzafın hazfedilip muzafun ileyhin onun makamına kaim kılınması kabilindendir. Yani, boyanın elbiseye, içeceğin de bedenin derinliklerine nüfuz etmesi gibi, ona olan aşırı tutkuları ve ona tapma hırsları yüzünden onun sevgisi içlerine işlemiş ve sureti kalplerine iyice yerleşmişti. {فِى قُلُوبِهِمُ} [ifadesi] ise, Allah Teâlâ'nın {إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِى بُطُونِهِمْ نَاراً} “karınlarına ancak ateş doldururlar” ayetinde olduğu gibi, içirmenin yerini beyan etmektedir. Cümle ise, takdir edilen bir ‘kad’ edatıyla {قَالُواْ} fiilinin zamirinden hâldir.
{بِكُفْرِهِمْ} بسبب كفرِهم السابقِ الموجبِ لذلك قيل كانوا مجسِّمة أو حلولية ولم يرَوا جسماً أعجبَ منه فتمكّن في قلوبهم ما سوَّل لهم السامريُّ
{بِكُفْرِهِمْ} “İnkârları sebebiyle”; bunu gerektiren önceki küfürleri yüzünden [böyle oldu]. Onların mücessime (cisimleştiren) yahut hulûliyye fırkasından oldukları, ondan daha acayip bir cisim görmedikleri, bu yüzden de Sâmirî'nin kendilerine süsleyip allayıp pulladığı şeyin kalplerine yerleştiği söylenmiştir.
{قُلْ} توبيخاً لحاضري اليهود إثرَ ما تبين من أحوال رؤسائِهم الذين بهم يقتدون في كلِّ ما يأتُون وما يذرون
{قُلْ} “De ki”; yapıp ettikleri ve terk ettikleri her şeyde kendilerine uydukları önderlerinin durumları açığa çıktıktan hemen sonra, hazır bulunan Yahudileri azarlamak üzere [buyuruldu]:
{بِئْسَمَا يَأْمُرُكُم بِهِ إيمانكم} بما أنزل عليكم من التوراة حسبما تدّعون والمخصوصُ بالذم محذوفٌ أي ما ذكر من قولهم سمعنا وعصينا وعبادتِهم العجلَ وفي إسناد الأمرِ إلى الإيمان تهكّمٌ بهم وإضافةُ الإيمانِ إليهم للإيذان بأنه ليس بإيمانٍ حقيقة كما ينبئ عنه قوله تعالى
{بِئْسَمَا يَأْمُرُكُم بِهِ إيمانكم} “İmanınızın size emrettiği şey ne kötüdür!”; iddia ettiğiniz üzere Tevrat'tan size indirilene [olan imanınızın]. Zemme mahsus olan şey (zemmedilen şey) hazfedilmiştir; yani onların 'işittik ve isyan ettik' sözleri ile buzağıya tapmaları gibi zikredilen şeylerdir. Emretme fiilinin imana isnat edilmesinde onlarla alay etme vardır; imanın onlara izafe edilmesi ise, Allah Teâlâ'nın şu kavlinin de haber verdiği üzere, onun hakiki bir iman olmadığını bildirmek içindir:
{إن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} فإنه قدْحٌ في دعواهم الإيمانَ بما أنزل عليهم من التزراة وإبطالٌ لها وتقريرُه إن كنتم مؤمنين بها عاملين فيما ذُكر من القول والعملِ بما فيها فبئسما يأمرُكم به إيمانُكم بها وإذ لايسوغ الإيمانَ بها مثلُ تلك القبائحِ فلستم بمؤمنين بها قطعاً وجوابُ الشرط كما ترى محذوفٌ لدلالةِ ما سبق عليه
{إن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} “Eğer inanan kimseler iseniz”; zira bu, Tevrat'tan kendilerine indirilene iman ettikleri yönündeki iddialarını bir yaralama ve onu iptal etmedir. Takriri şöyledir: Eğer ona inanıyor ve zikredilen söz ve amel hususunda onun içindekilerle amel ediyorsanız, ona olan imanınızın size emrettiği şey ne kötüdür! Ona iman etmek böyle çirkinlikleri caiz kılmayacağına göre, kesinlikle ona inanmış değilsiniz. Görüldüğü üzere şartın cevabı, önceki sözün ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir.
{قُلْ} كَرر الأمرَ مع قرب العهد بالأمر السابق لما أنه أمرٌ بتبكيتهم وإظهارِ كذِبهم في فنٍ آخرَ من أباطيلهم لكنه لم يُحْكَ عنهم قبل الأمر بإبطاله بل اكتُفيَ بالإشارة إليه في تضاعيف الكلام حيث قيل
{قُلْ} “De ki”; önceki emrin üzerinden çok geçmemişken bu emri tekrar etti; çünkü bu, onları susturma ve bâtıllarının bir başka çeşidinde yalanlarını ortaya çıkarma emridir. Ancak iptal edilmesi emredilmeden önce onlardan hikâye edilmemiş, kelamın akışı içinde şöyle buyurularak ona işaret edilmekle yetinilmiştir:
{إِن كَانَتْ لَكُمُ الدار الاخرة} أي الجنةُ أو نعيمُ الدار
{إِن كَانَتْ لَكُمُ الدار الاخرة} “Eğer ahiret yurdu sizin ise”; yani cennet yahut ahiret yurdunun nimetleri,
البقرة (٩٦ - ٩٥)
Bakara (95-96)
الآخرة
âhiret [yurdu],
{عِندَ الله خَالِصَةً} أي سالمة لكم خاصة بكم كما تدّعون أنه لنْ يدخلَ الجنةَ إلَاّ من كان هودا أو نصارى ونصبُها على الحالية من الدار وعند ظرفٌ للاستقرار في الخبر أعني لكم وقوله تعالى
{عِندَ الله خَالِصَةً} “Allah katında sadece [size] has olarak”; yani Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkasının cennete asla girmeyeceğini iddia ettiğiniz gibi, yalnızca size ait ve size has olarak. Bu kelimenin nasb ile gelmesi {الدار} kelimesinden hâl olmasındandır. {عِندَ} ise haberde -yani {لَكُمُ} ifadesinde- bulunan istikrarın zarfıdır. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:
{مّن دُونِ الناس} في محل النصبِ بخالصة يقال خلَص لي كذا من كذا واللامُ للجنس أي الناس كافة أو للعهد أي المسلمين
{مّن دُونِ الناس} “diğer insanlardan ayrı olarak”; {خَالِصَةً} kelimesiyle nasb mahallindedir. [Nitekim Arapçada] 'Falanca şey şundan arınarak bana has oldu' denilir. [‘en-Nâs’ kelimesindeki] lâm harf-i târifi cins içindir; yani bütün insanlar demektir; yahut ahd içindir, yani Müslümanlar demektir.
{فَتَمَنَّوُاْ الموتَ} فإنَّ مَنْ أيقن بدخول الجنة اشتاقَ إلى التخلص إليها من دار البوار وقرارة الأكدار لاسيما إذا كانت خالصة له كما قال عليٌّ كرم الله وجهه لا أبالي أسقطتُ على الموت أو سقط الموت على وقال عمار بن ياسر بصفين ... الآن ألاقي الأحبة ... محمدا وحزبه ... وقال حذيفة بن اليمان حين احتصر وقد كان يتمنى الموت قبل ... جاء حبيب على فاقة ... فلا أفلح اليوم من قد ندم ... أي على التمنى وقوله تعالى
{فَتَمَنَّوُاْ الموتَ} “ölümü dileyin”; zira cennete gireceğine kesin olarak inanan kimse, helak yurdundan ve kederler menzilinden kurtulup oraya kavuşmayı arzular; bilhassa orası kendisine has kılındığı zaman. Nitekim Ali kerremallâhu vecheh: 'Ölümün üzerine düşmüşüm ya da ölüm benim üzerime düşmüş, hiç aldırmam' demiştir. Ammâr b. Yâsir Sıffîn'de şöyle demiştir: 'Şimdi dostlara kavuşuyorum: Muhammed'e ve onun topluluğuna!' Huzeyfe b. Yemân da vefatı yaklaştığında -ki bundan önce ölümü temenni ederdi- şöyle demiştir: 'İhtiyaç anında bir sevgili geldi; bu temenniden ötürü pişman olan kimse bugün iflah olmasın!' Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:
{إن كنتم صادقين} تكرير للكلام لتشديد الإلزام وللتنبيه على أن ترتب الجواب ليس على تحقق الشرط في نفس الأمر فقط بل في اعتقادهم أيضا وأنهم قدادعوا ذلك والجوابُ محذوفٌ ثقةً بدلالة ما سبقَ عليهِ أيْ إنْ كنتُم صادقين فتمنوه وقوله تعالى
{إن كنتم صادقين} “eğer doğru söyleyenler iseniz”; bağlayıcılığı ve mecburiyeti kuvvetlendirmek ve cevabın tahakkukunun sadece nefsi’l-emirdeki (gerçekteki) şartın gerçekleşmesine değil, aynı zamanda onların inançlarına da bağlı olduğunu ve bunu bizzat kendilerinin iddia ettiklerini bildirmek için sözün tekrar edilmesidir. Cevap ise, önceki sözün ona delaletine güvenilerek hazfedilmiştir; yani: 'Eğer doğru söylüyorsanız onu dileyin.' Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:
{ولن يتمنوه أبدا} كلامٌ مستأنفٌ غيرُ داخلٍ تحت الأمر سيق من جهته سبحانه لبيان ما يكون منهم من الإحجام عما دعوا إليه الدال على كذبهم في دعواهم
{ولن يتمنوه أبدا} “Ama onu ebediyen dileyemezler”; emrin altına girmeyen yeni bir sözdür (istînâf). Kendisine davet edildikleri şeyden nasıl geri duracaklarını, bunun da iddialarındaki yalanlarına delalet ettiğini beyan etmek üzere Yüce Allah tarafından getirilmiştir.
{بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} بسببِ ما عملُوا من المعاصي الموجبة لدخول النار كالكفر بالنبي ﵇ والقرآن وتحريف التوراة ولما كانتِ اليدُ من بينِ جوارحِ الإنسانِ مناطَ عامة صنائعة ومدار أكثر منافعة عبَّرَ بها تارةً عن النفسِ وأُخرى عنِ القدرةِ
{بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} “kendi elleriyle önden gönderdikleri [ameller] sebebiyle”; Peygamber aleyhisselâm'ı ve Kur'an'ı inkâr etmek ve Tevrat'ı tahrif etmek gibi ateşe girmeyi gerektiren işledikleri günahlar sebebiyle. İnsanın organları arasında el, onun umum sanatlarının dayanağı ve menfaatlerinin çoğunun etrafında döndüğü mihver olduğu için, onunla kimi zaman insanın kendi nefsi, kimi zaman da kudreti ifade edilmiştir.
{والله عَلِيمٌ بالظالمين} أيْ بهِم وإيثارُ الإظهارِ على الإضمار لذمِّهم والتسجيلِ عليهِم بأنَّهم ظالمون في جميعَ الأمورِ التي من جملتها ادعاء ما ليس لهم ونفيه من عيرهم والجملةُ تذييلٌ لما قبلَها مقررةٌ لمضمونِهِ أيْ عليمٌ بهِم وبِمَا صدَرَ عَنْهُم من فنونِ الظلمِ والمعَاصِي المفضيةِ إلى أفانينِ العذابِ وبِمَا سيكونُ منهُم منَ الاحترازِ عَمَّا يؤدِّي إلى ذلكَ فوقعَ الأمرُ كما ذكرَ فلم يتمنَّ منهُم موته أحد إذ لو وقع ذلك لنقل واشتهر وعن النبيِّ ﷺ لو تمنوا الموت لغص كل إنسان بريقه فمات مكانه وما بقى يهوديَ على وجه الأرض
{والله عَلِيمٌ بالظالمين} “Allah zalimleri hakkıyla bilendir”; yani onları [bilir]. Zamir yerine açık ismin tercih edilmesi, onları yermek ve kendilerine ait olmayan bir şeyi iddia edip onu başkalarından nefyetmeleri de dahil olmak üzere bütün hususlarda zalim olduklarını tescil etmek içindir. Cümle, kendisinden öncekini tezyil edici ve onun içeriğini pekiştiricidir. Yani: Onları da, cezaların en çeşitlisine götüren zulüm ve günah türlerinden kendilerinden sadır olan şeyleri de, buna yol açacak şeyden nasıl sakınacaklarını da hakkıyla bilendir. Nitekim iş zikredildiği gibi vaki olmuş ve onlardan hiçbiri ölümü temenni etmemiştir; zira bu vaki olsaydı mutlaka nakledilir ve meşhur olurdu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: 'Eğer ölümü temenni etselerdi, her insanın nefesi boğazında tıkanır, olduğu yerde ölürdü ve yeryüzünde hiçbir Yahudi kalmazdı.'
{وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ الناس} من الوُجدان العقليّ وهو جار مجرى العلم خلا أنه مختصٌّ بما يقع بعد التجربة ونحوهما ومفعولاه الضميرُ وأحرصَ والتنكيرُ في قوله تعالى
{وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ الناس} “Yemin olsun ki onları insanların en hırslısı olarak bulursun”; aklî bulmaktan (vicdan) gelir ve tecrübeden sonra vaki olan şeylere mahsus olması dışında 'ilim' hükmündedir. İki mef'ûlü, zamir ile 'ahrasa' kelimesidir. Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki tenkîr (belirsizlik) ise:
{على حياة} للإيذان بأن مرادهم نوعٌ خاص منها وهي الحياة المتطاولة وقرئ بالتعريف
{على حياة} “bir hayat üzerine”; onların maksadının hayattan özel bir tür, yani uzun bir hayat olduğunu bildirmek içindir. Marife (belirli) olarak da okunmuştur.
{وَمِنَ الذين أَشْرَكُواْ} عطف على ما قبله بحسب المعنى كأنه قيل أحرصَ من الناس ومن الذين أشركوا وإفرادُهم بالذكر مع دخولهم في الناس للإيذان بامتيازهم من بينهم بشدة الحرصِ للمبالغة في توبيخ اليهودِ فإن حرصَهم وهم معترفون بالجزاء لمّا كان أشدَّ من حرص المشركين المنكرين له دلّ ذلك على جزمهم بمصيرهم إلى النار ويجوز أن يُحملَ على حذف المعطوف ثقةً بإنباء المعطوفِ عليه عنه أي وأحرصَ من الذين أشركوا فقوله تعالى
{وَمِنَ الذين أَشْرَكُواْ} “ve şirk koşanlardan da [daha hırslı]”; mana bakımından kendisinden öncekine atıftır, sanki 'insanlardan ve şirk koşanlardan daha hırslı' denilmiş gibidir. Onların 'insanlar' [kavramı] içine girmelerine rağmen ayrıca zikredilmeleri, Yahudileri azarlamada mübalâğa yapmak gayesiyle, aşırı hırslarıyla onların arasından temayüz ettiklerini bildirmek içindir. Çünkü karşılığı/ahireti ikrar ettikleri halde onların hırsı, bunu inkâr eden müşriklerin hırsından daha şiddetli olunca, bu durum onların ateşe gideceklerine kesin olarak inandıklarını göstermiştir. Ma'tûfun aleyhin ona işaret etmesine güvenilerek ma'tûfun hazfine hamledilmesi de caizdir; yani 've şirk koşanlardan da daha hırslı' [demektir]. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:
البقرة (٩٧)
Bakara (97)
{يَوَدُّ أَحَدُهُمْ} بيان لزيادة حرصِهم على طريقة الاستئناف ويجوز أن يكون في حيز الرفعِ صفةً لمبتدإٍ محذوفٍ خبرُه الظرفُ المتقدم على أن يكون المرادُ بالمشركين اليهود لقولهم عزيز بنُ الله أي ومنهم طائفة يودُّ أحدُهم أيَّهم كان أي كلُّ واحد منهم
{يَوَدُّ أَحَدُهُمْ} “Onlardan her biri arzu eder ki”; istînâf yoluyla onların hırsının fazlalığını beyan etmektedir. Müşriklerden kastın, 'Üzeyir Allah'ın oğludur' demeleri sebebiyle Yahudiler olması esasına göre, haberi önceki zarf olan mahzuf bir mübtedanın ref mahallindeki sıfatı olması da caizdir. Yani: 'Onlardan öyle bir taife vardır ki, her biri -kim olursa olsun- yani her bir fert arzu eder.'
{لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ} وهو حكاية لودادتهم كأنه قيل ليتني أُعَمَّرُ وإنما أُجريَ على الغَيبة لقوله تعالى يود كما تقول ليفعلَنّ ومحلُه النصبُ على أنَّه مفعولُ يود إجراءً له مجرى القول لأنه فعل قلبيٌّ
{لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ} “keşke bin yıl yaşatılsa”; onların bu temennilerinin bir hikâyesidir; sanki 'Keşke bana uzun ömür verilse!' denilmiş gibidir. 'Yapacak elbette' dediğin gibi, Allah Teâlâ'nın {يَوَدُّ} buyurmasından dolayı gaib kipiyle getirilmiştir. Mahalli ise, kalbî bir fiil olduğu için söz (kavl) yerine konularak {يَوَدُّ} fiilinin mef'ûlü olmak üzere nasbdır.
{وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ العذاب} ما حجازيةٌ والضميرُ العائد على أحدُهم اسمُها وبمُزَحْزحِه خبرُها والباء زائدة
{وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ العذاب} “Oysa bu onu azaptan uzaklaştıracak değildir”; 'mâ' Hicaziyye'dir (leyse gibi amel eden mâ). {أَحَدُهُمْ} ifadesine dönen zamir onun ismidir, {بِمُزَحْزِحِهِ} onun haberidir, 'bâ' harfi ise zâiddir.
{أَن يُعَمَّرَ} فاعلُ مزحزحِه أي وما أحدهم بمَنْ يزحزِحُه أي يُبعده وينْجيه من العذاب تعميرُه وقيل الضَّميرُ لما دلَّ عليه يعمر من المصدر وأن يعمر بدلٌ منه وقيل هو مبهم وأن يعمّر مفسرةٌ والجملةُ حال من أحدهم والعامل يود لا يُعمَّر على أنَّها حالٌ من ضميره لفساد المعنى أو اعتراض وأصلُ سنة سَنْوَة لقولهم سنَوَات وسَنْية وقيل سَنْهة كجبهة لقولهم سانهتُه وسُنَيهة وتسنّهت النخلة إذا أتت عليها السنون
{أَن يُعَمَّرَ} “yaşatılması”; 'müzahzihihî' kelimesinin failidir. Yani: Onlardan birini, çok yaşatılması azaptan uzaklaştıracak -yani onu uzaklaştırıp kurtaracak- değildir. Zamirin, {يُعَمَّرُ} fiilinin delalet ettiği masdara ait olduğu ve {أَن يُعَمَّرَ} ifadesinin ondan bedel olduğu da söylenmiştir. Zamirin mübhem olup {أَن يُعَمَّرَ} ifadesinin onu tefsir ettiği de söylenmiştir. Cümle, {أَحَدُهُمْ} kelimesinden hâldir; âmili ise {يَوَدُّ} fiilidir; yoksa onun zamirinden hâl olmak üzere {يُعَمَّرُ} fiili değildir, çünkü bu durumda mana bozulur; yahut da i'tirâziyyedir. 'Sene' kelimesinin aslı, 'senevât' ve 'senye' dedikleri için 'senve'dir. 'Sânehtühü', 'süneyhe' ve yıllar üzerinden geçtiğinde 'tesenneheti'n-nahletü' dedikleri için 'cebhe' gibi 'senhe' olduğu da söylenmiştir.
{والله بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} البصيرُ في كلام العرب العالم بكنه الشي الخبيرُ به ومنه قولهم فلان بصيرٌ بالفقه أي عليم بخفيات أعمالهم فهو مجازيهم بها لا محالة وقرئ بتاء الخطاب التفاتاً وفيه تشديد للوعيد
{والله بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} “Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir”; Arap kelamında 'el-Basîr', bir şeyin künhünü bilen, ondan hakkıyla haberdar olan demektir. Nitekim 'Falanca fıkhı hakkıyla bilendir (basîrdir)' sözleri de bu kabildendir. Yani O, onların amellerinin gizliliklerini hakkıyla bilendir ve elbette onları bununla cezalandıracaktır. İltifat yoluyla hitap tasıyla da ({تَعْمَلُونَ}) okunmuştur ve bunda tehdidi şiddetlendirme vardır.
{قُلْ مَن كَانَ عَدُوّا لِّجِبْرِيلَ} نزل في عبدِ اللَّه بنِ صوريا من اخبار فدَك حاجّ رسول الله ﷺ وسأله عمن نزل عليه الوحى فقال ﵇ جبريلُ ﵇ فقال هو عدوُّنا لو كان غيرُه لآمنّا بك وفي بعض الروايات ورسولنا وميكائيل فلو كان هو الذي يأتيك لآمنا بك وقد عادانا مِراراً وأشدُّها أنه أنزل على نبينا أن بيت المقدِس سيُخْرِبُه بُخْتَ نَصَّرُ فبعثنا من يقتلُه فلقِيه ببابل غلاماً مسكيناً فدفع عنه جبريلُ ﵇ وقال إن كان ربكم أمره بهلا ككم فإنه لا يسلِّطكم عليه وإلا فبأيِّ حق تقتلونه وقيل أمرَهُ الله تعالى أنْ يجعل النبوة فينا فجعلها في غيرنا وروي أنه كان لعمر ﵁ أرض بأعلى المدينة وكان ممرُّه على مدارس اليهود فكان يجلس إليهم ويسمع كلامَهم فقالوا يا عمرُ قد أحببناك وإنا لنطمع فيك فقال والله ما أجيئكم ولا سألكم لشكٍ في ديني وإنما أدخُلُ عليكم لأزداد بصيرةً في أمر محمدٍ ﷺ وأرى آثارَه في كتابكم ثم سألهم عن جبريلَ ﵇ فقالوا ذاك هو عدوُّنا يُطلِعُ محمداً على أسرارنا وهو صاحبُ كلِّ خسفٍ وعذاب وميكائيلُ يجيء بالخِصْب والسلام فقال لهم وما منزلتُهما عند الله تعالى قالوا جبريلُ أقربُ منزلةً هو عن يمينه وميكائيلُ عن يساره وهما متعاديان فقال عمرُ ﵁ إن كانا كما تقولون فما هما بعدوَّيْن ولأنتم أكفرُ من الحمير ومن كان عدو الأحدهما فهو عدوٌّ للآخر ومن كان عدواً لهما كان عدوا لله سبحانه ثم رجع عمرُ فوجد جبرئيل ﵇ قد سبقه بالوحى فقال النبيِّ ﷺ لقد وافقك ربُّك يا عمر فقال عمرُ ﵁ لقد رأيتُني في ديني بعد ذلك أصلبَ من الحجر وقرئ جبرئيل كسلسبيل وجبريل كجَحْمَرِشٍ وجِبريلَ وجِبْرئلَ وجِبرائيل كجبراعيل وجبرائل كجبراعل
{قُلْ مَن كَانَ عَدُوّا لِّجِبْرِيلَ} “De ki: Kim Cebrail'e düşman ise...”; Fedek hahamlarından Abdullah b. Sûriyâ hakkında inmiştir. O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile tartışmış ve ona vahyi kimin indirdiğini sormuştu. [Allah Resûlü] aleyhisselâm: 'Cebrail aleyhisselâm' buyurunca, o: 'O bizim düşmanımızdır; eğer başkası olsaydı sana iman ederdik' dedi. Bazı rivayetlerde ise: 'Bizim elçimiz Mikâil'dir; eğer sana gelen o olsaydı sana inanırdık. [Cebrail] bize defalarca düşmanlık etti; bunların en şiddetlisi de Peygamberimize Beytü'l-Makdis'i Buhtunnasr'ın yıkacağını indirmesidir. Bunun üzerine biz onu öldürecek birini gönderdik; onu Babil'de yoksul bir çocukken buldu fakat Cebrail aleyhisselâm onu savundu ve: 'Eğer Rabbiniz sizin helakinizi onun eliyle emrettiyse, O sizi onun üzerine musallat kılmaz; eğer böyle değilse hangi hakla onu öldürüyorsunuz?' dedi' [şeklinde geçmektedir]. Allah Teâlâ'nın peygamberliği bizim içimizde kılmasını ona emrettiği, onun ise bunu başkalarına verdiği de söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre Ömer radıyallâhu anh'ın Medine'nin yukarı kısmında bir arazisi vardı ve yolu Yahudilerin medreselerine uğrardı; onların yanına oturur ve sözlerini dinlerdi. Onlar: 'Ey Ömer, seni sevdik ve senin hakkında gerçekten ümit besliyoruz' dediler. O da: 'Vallahi ben dinimdeki bir şüpheden ötürü ne size gelirim ne de size bir şey sorarım; ancak Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in işi hakkında basiretimi artırmak ve onun işaretlerini kitabınızda görmek için sizin yanınıza giriyorum' dedi. Sonra onlara Cebrail aleyhisselâm'ı sordu. Onlar: 'O bizim düşmanımızdır; Muhammed'i sırlarımıza vakıf kılar; her yere batırma ve azabın sahibidir. Mikâil ise bolluk ve esenlik getirir' dediler. Ömer onlara: 'Onların Allah Teâlâ katındaki dereceleri nedir?' diye sordu. Onlar: 'Cebrail derece olarak daha yakındır, O'nun sağındadır; Mikâil ise solundadır ve onlar birbirine düşmandır' dediler. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh: 'Eğer dediğiniz gibiyse onlar birbirine düşman değillerdir ve siz kesinlikle eşeklerden daha kâfirsiniz! Onlardan birine düşman olan diğerine de düşmandır; ikisine düşman olan ise Yüce Allah'a düşmandır' dedi. Sonra Ömer geri döndü ve Cebrail aleyhisselâm'ın vahiy ile kendisini geçmiş olduğunu gördü. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Rabbin sana muvafakat etti ey Ömer!' buyurdu. Ömer radıyallâhu anh da: 'Bundan sonra kendimi dinimde taştan daha sağlam gördüm' demiştir. [Bu isim] 'Selsebîl' gibi 'Cebrâîl', 'Cahmeriş' gibi 'Cibril', ayrıca 'Cibrîl', 'Cibri’l', 'Cibra'îl' gibi 'Cibrâîl' ve 'Cibra'l' gibi 'Cibrâil' şeklinde de okunmuştur.
البقرة (٩٩ - ٩٨)
Bakara (98-99)
ومَنْعُ الصرفِ فيه للتعريف والعُجمة وقيل معناه عبد اللَّه
Ondaki gayr-i munsarıflık marifelik ve ucme (yabancı kökenli olma) sebebiyledir. Manasının 'Abdullah' olduğu da söylenmiştir.
{فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ} تعليل لجواب الشرط قائم مقامه والبارزُ الأولُ لجبريل ﵇ والثاني للقرآن أُضمر من غير ذكرٍ إيذاناً بفخامة شأنِه واستغنائه عن الذكر لكمالِ شهرتِه ونباهتِه لاسيما عند ذكر شئ من صفاته
{فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ} “şüphesiz o onu indirmiştir”; şartın cevabının yerine geçen bir talildir. İlk [açık/müstetir] zamir Cebrail aleyhisselâm'a, ikincisi ise şanının büyüklüğünü ve şöhretinin ile bilinirliğinin kemalinden ötürü -bilhassa sıfatlarından biri zikredildiğinde- anılmaya ihtiyaç duymayışını bildirmek üzere açıkça zikredilmeksizin zamirle getirilen Kur'an'a aittir.
{على قَلْبِكَ} زيادةُ تقريرٍ للتنزيل ببيان محلِّ الوحي فإنه القائلُ الأول له ومدارُ الفهم والحفظ وإيثارُ الخطاب على التكلم المبنيّ على حكاية كلام الله تعالى بعينه كما في قوله تعالى {قُلْ يا عِبَادِى الذين أَسْرَفُواْ على أَنفُسِهِمْ} لما في النقل بالعبارة من زيادة تقريرٍ لمضمون المقالةِ
{على قَلْبِكَ} “senin kalbine”; vahyin mahallini beyan ederek indirilişi daha da pekiştirmedir; zira kalp onun ilk alıcısı, anlama ve ezberlemenin mihveridir. Allah Teâlâ'nın {قُلْ يا عِبَادِى الذين أَسْرَفُواْ على أَنفُسِهِمْ} “De ki: Ey kendi nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım!” kavlinde olduğu gibi, Allah Teâlâ'nın bizzat kendi kelamını hikâye etmeye dayalı mütekellim kipi yerine hitap kipinin tercih edilmesi, ifadenin bizzat aktarılmasında sözün içeriğini daha da pekiştirme bulunmasındandır.
{بِإِذُنِ الله} بأمره وتيسيرِه مستعارٌ من تسهيل الحجاب وفيه تلويحٌ بكمال توجُّه جبريلَ ﵇ إِلَىَّ تنزيله وصدقِ عزيمتِه ﵇ وهو حالٌ من فاعلِ نزّله وقوله تعالى
{بِإِذُنِ الله} “Allah'ın izniyle”; O'nun emri ve kolaylaştırmasıyla [indirmiştir]. Perdenin kolaylaştırılmasından istiare edilmiştir; bunda Cebrail aleyhisselâm'ın onu indirmeye tam yönelişine ve azminin sadakatine bir işaret vardır. Bu, {نَزَّلَهُ} fiilinin failinden hâldir. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:
{مُصَدّقاً لّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ} أي من الكتب الإلهية التي معظمُها التوراةُ حالٌ من مفعوله وكذا قوله تعالى
{مُصَدّقاً لّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ} “kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak”; yani çoğu Tevrat olan ilâhî kitapları [doğrulayıcı olarak]; onun mef'ûlünden hâldir. Keza Allah Teâlâ'nın şu kavli de:
{وَهُدًى وبشرى لِلْمُؤْمِنِينَ} والعاملُ في الكل نزّله والمعنى من عادى جبريلَ من أهل الكتاب فلا وجهَ لمعاداته بل يجب عليه محبتُه فإنه نزل عليك كتاباً مصدِّقاً لكُتُبهم أو فالسبب في عداوته تنزيلُه لكتاب مصدّقٍ لكتابهم موافقٍ له وهم له كارهون ولذلك حرفوا كتابهم وجحَدوا موافقتَه له لأن الاعترافَ بها يوجب الإيمانَ به وذلك يستدعى التكاس أحوالِهم وزوالَ رياستهم وقيل إن الجواب فقد خلَع رِبْقةَ الإنصافِ أو فقد كفر بما معه من الكتب أو فليمُتْ غيظاً أو فهو عدوٌّ لي وأنا عدوٌّ له
{وَهُدًى وبشرى لِلْمُؤْمِنِينَ} “ve müminler için bir hidayet ve müjde olarak”; hepsinde âmil {نَزَّلَهُ} fiilidir. Mana şöyledir: Ehl-i kitaptan kim Cebrail'e düşmanlık beslerse, ona düşmanlık etmesinin hiçbir tutar yanı yoktur; bilakis onu sevmesi gerekir; zira o sana onların kitaplarını doğrulayıcı bir kitap indirmiştir; yahut ona düşman olmalarının sebebi, onların hoşlanmadıkları halde kitaplarını doğrulayan ve ona uygun olan bir kitabı indirmiş olmasıdır. Bu yüzden kitaplarını tahrif etmişler ve Kur'an'ın ona uygunluğunu inkâr etmişlerdir; çünkü bunu itiraf etmek ona inanmayı gerektirir, bu da durumlarının altüst olmasını ve reisliklerinin zeval bulmasını netice verir. Şartın cevabının: 'O insaf bağını çözüp atmıştır' yahut 'Yanındaki kitapları inkâr etmiştir' yahut 'Öfkesinden ölsün!' yahut 'O bana düşmandır, ben de ona düşmanım' takdirinde olduğu da söylenmiştir.
{من كان عدوا لله} أريد بعداوته تعالى مخالفةُ أمرِه عِناداً والخروجُ عن طاعته مكابرة أوعداوة خواصِّه ومقرَّبيه لكنْ صُدّر الكلامُ بذكره الجليل تفخيماً لشأنهم وإيذانا بان عداوتُه عز وعلا كما في قوله ﷿ {والله وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَن يُرْضُوهُ} ثم صرح بالمرام فقيل
{من كان عدوا لله} “Kim Allah'a düşman olursa”; Allah Teâlâ'ya düşmanlıktan kasıt, inat ederek O'nun emrine muhalefet etmek ve büyüklenerek O'na itaatten çıkmaktır; yahut O'nun seçkin ve yakın kullarına düşmanlıktır. Fakat onların şanını yüceltmek ve onlara düşmanlığın Yüce Allah'a düşmanlık olduğunu bildirmek için söze O'nun yüce zikriyle başlanmıştır; nitekim Yüce Allah'ın {والله وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَن يُرْضُوهُ} “Oysa razı etmelerine Allah ve Resûlü daha lâyıktır” kavlinde de böyledir. Sonra maksat açıkça belirtilerek şöyle buyrulmuştur:
{وملائكته وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وميكال} وإنما أفردا بالذكر مع أنهما أولُ من يشمَلُه عنوانُ المَلَكية والرسالة لإظهار فضلِهما كأنهما ﵉ من جنسٍ آخَرَ أشرفَ مما ذكر تنزيلاً للتغايُر في الوصف منزلةَ التغايرِ في الجنس وللتنبيه على أن عداوةَ أحدِهما عداوةٌ للآخر حسماً لمادة اعتقادِهم الباطلَ في حقهما حيث زعَموا أنهما متعاديان وللإشارة إلى أن معاداةَ الواحدِ والكلِّ سواءٌ في الكفر واستتباع العدواة من جهة الله سبحانه وأن من عادى أحدَهم فكأنما عادى الجميعَ وقولُه تعالى
{وملائكته وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وميكال} “ve meleklerine ve elçilerine ve Cebrail'e ve Mikâil'e [düşman olursa]”; melek ve elçi unvanının ilk kapsadığı kimseler olmalarına rağmen onların ayrıca zikredilmesi, vasıftaki farklılığı cinsteki farklılık makamına koyarak, sanki her ikisi de aleyhimesselâm zikredilenlerden daha şerefli başka bir cinstenmiş gibi onların faziletini izhar etmek içindir. Ayrıca onların birbirine düşman olduklarını iddia ettikleri husustaki bâtıl inançlarının kökünü kazımak üzere birine düşmanlığın diğerine de düşmanlık olduğunu bildirmek ve gerek birine gerek hepsine düşman olmanın küfürde ve Allah Teâlâ tarafından düşmanlığı celbetmede eşit olduğuna, içlerinden birine düşman olanın sanki hepsine düşman olmuş sayılacağına işaret etmek içindir. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:
{فَإِنَّ الله عَدُوٌّ للكافرين} أي لهم جوابُ الشرط والمعنى من عاداهم عاداه الله وعاقبه أشدَّ العقاب وإيثارُ الاسميةِ للدلالةِ على التحققِ والثباتِ ووضعُ الكافرين موضعَ المضمرِ للإيذان بأن عداوةَ المذكورين كفر وأن ذلك بيِّنٌ لا يحتاج إلى الإخبار به وأن مدارَ عداوتِه تعالى لهم وسخطِه المستوجبِ لأشدِّ العقوبة والعذاب وهو كفرهم المذكور وقرئ ميكائيل كميكاعِلَ وميكائيلَ كميكاعيلَ وميكئِلَ كميكعِلَ وميكَئيلَ كميكَعيل
{فَإِنَّ الله عَدُوٌّ للكافرين} “şüphesiz Allah da o kâfirlerin düşmanıdır”; yani onların düşmanıdır; şartın cevabıdır. Mana şöyledir: Kim onlara düşman olursa, Allah da ona düşman olur ve onu cezaların en şiddetlisiyle cezalandırır. İsim cümlesinin tercih edilmesi tahakkuk ve sebata delalet etmesi içindir. Zamir yerine kâfirler isminin açıkça konulması ise, zikredilenlere düşmanlığın küfür olduğunu, bunun haber verilmeye ihtiyaç duyurmayacak kadar açık bulunduğunu ve Allah Teâlâ'nın onlara olan düşmanlığının ve cezaların en şiddetlisini gerektiren gazabının mihverinin onların zikredilen bu küfrü olduğunu bildirmek içindir. [Mikâl ismi]; ‘Mîkâ'ıl’ gibi ‘Mîkâîl’, ‘Mîkâ'îl’ gibi ‘Mîkâîl’, ‘Mîke'ıl’ gibi ‘Mîke'il’ ve ‘Mîke'îl’ gibi ‘Mîke'îl’ şeklinde de okunmuştur.
{ولقد أنزلنا إليك آيات بَيّنَاتٍ} واضحاتِ الدِلالة على معانيها وعلى كونِها من عندِ اللَّهِ ﷿
{ولقد أنزلنا إليك آيات بَيّنَاتٍ} “Yemin olsun ki sana apaçık ayetler indirdik”; manalarına ve Allah azze ve celle katından olduğuna delaleti gayet açık [ayetler indirdik].
{وما يكفر بها إلا الفاسقون} أي المتمردون في الكفر الخارجون عن حدوده فإن من
{وما يكفر بها إلا الفاسقون} “Onları fasıklardan başkası inkâr etmez”; yani küfürde haddi aşan, onun sınırlarından çıkan kimseler [inkâr eder]. Zira...
البقرة (١٠١ - ١٠٠)
Bakara (100-101)
ليس على تلك الصفة من الكفرة لايجترئ على الكفر بمثل هاتيك البينات قال الحسنُ إذا استُعمل الفسقُ في نوعٍ من المعاصي وقع على أعظمِ أفرادِ ذلك النوع من كفرٍ أو غيره وعن ابن عباس ﵄ أنه قال قال ابنُ صوريا لرسول الله ﷺ ما جئتنا بشئ نعرِفُه وما أُنزل عليك من آية فنتّبعَك لها فنزلت واللام للعهد أي الفاسقون المعهودون وهم أهلُ الكتاب المحرِّفون لكتابهم الخارجون عن دينهم أو للجنس وهم داخلون فيه دخولاً أوليا
kâfirlerden bu sıfatta olmayan kimseler, böylesi apaçık delilleri inkâr etmeye cüret edemez. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: 'Fısk bir günah çeşidinde kullanıldığında, küfür olsun veya başka bir şey olsun, o çeşidin en büyük fertlerine hamledilir.' İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: İbn Sûriyâ Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Sen bize bildiğimiz hiçbir şey getirmedin; sana, kendisine uyacağımız hiçbir ayet de indirilmedi' dedi; bunun üzerine bu ayet indi. [‘el-Fâsikûn’ kelimesindeki] lâm harf-i târifi ahd içindir; yani bilinen fasıklardır ki onlar kitaplarını tahrif eden ve dinlerinden çıkan ehl-i kitaptır; yahut cins içindir ve onlar da öncelikli olarak buna dâhildirler.
{أَوْ كُلَّمَا عاهدوا عَهْدًا} الهمزةُ للإنكارِ والواوُ للعطفِ على مقدر يقتضيه المقام أي أكفَروا بها وهي غاية الوضوحِ وكلما عاهدوا عهداً ومن جملة ذلك ما أشير إليه في قوله تعالى {وَكَانُواْ مِن قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الذين كَفَرُواْ} من قولهم للمشركين قد أظلَّ زمانُ نبيَ يخرجُ بتصديقِ ما قلنَا فنقتلُكُم مَعَهُ قتلَ عادٍ وإرم وقرئ بسكون الواو على أن تقدير النظم الكريم وما يكفر بها إلا الذين فسقوا أو نقضوا عهودَهم مرارا كثيرة وقرئ عوُهِدوا وعهِدوا وقوله تعالى عهداً إما مصدرٌ مؤكد لعاهَدوا من غير لفظِه أو مفعولٌ له على أنه بمعنى أعطَوُا العهدَ
{أَوْ كُلَّمَا عاهدوا عَهْدًا} “Onlar ne zaman bir ahitte bulundularsa... öyle değil mi?”; hemze inkâr içindir, vâv ise makamın gerektirdiği takdirî bir ifadeye atıftır; yani: 'O ayetler son derece açık olduğu halde onları inkâr mı ettiler ve her ne zaman bir ahit yaptılarsa [onu bozdular mı?]' demektir. Bu cümleden biri de Allah Teâlâ'nın {وَكَانُواْ مِن قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الذين كَفَرُواْ} “Daha önce inkâr edenlere karşı fetih/yardım istiyorlardı” kavlinde işaret edilen, müşriklere söyledikleri şu sözdür: 'Söylediklerimizi doğrulayarak çıkacak bir peygamberin zamanı gölge gibi üzerimize yaklaşmıştır; onunla birlikte Âd ve İrem kavminin öldürülüşü gibi sizi öldüreceğiz.' Vâv harfinin sükûnuyla ({أَوْ}) da okunmuştur; bu takdirde yüce nazmın takdiri şöyledir: 'Onu ancak fasık olanlar yahut ahitlerini defalarca bozanlar inkâr eder.' {عُوِهدُوا} ve {عَهِدُوا} şeklinde de okunmuştur. Allah Teâlâ'nın {عَهْدًا} kavli ise, ya lafzından olmayan bir lafızla {عَاهَدُوا} fiilini tekit eden bir masdardır yahut 'ahdi verdiler' manasında olduğu için onun mef'ûlüdür.
{نَّبَذَهُ فَرِيقٌ مّنْهُم} أي راموا بالزمام ورفضوه وقرئ نَقَضَه وإسنادُ النبذِ إلى فريق منهم لأن منهم من لم ينبِذْه
{نَّبَذَهُ فَرِيقٌ مّنْهُم} “onlardan bir fırka onu bozup atmadı mı?”; yani dizgini fırlatıp attılar ve onu terk ettiler. {نَقَضَهُ} şeklinde de okunmuştur. Bozup atmanın onlardan bir fırkaya isnat edilmesi, içlerinden onu bozup atmayan kimseler bulunduğu içindir.
{بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} أي بالتوراة وهذا دفعٌ لما يُتوَهَّم من أن النابذين هم الأقلون وأن من لم ينبِذْ جِهاراً فهم يؤمنون بها سراً
{بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “Hayır, onların çoğu inanmazlar”; yani Tevrat'a [inanmazlar]. Bu, ahdi bozanların azınlık olduğu ve onu açıktan bozmayanların gizlice ona inandıkları şeklindeki vehmi defetmektir.
{وَلَمَّا جَاءهُمْ رَسُولٌ} هو النبيِّ ﷺ ولتنكير للتفخيم
{وَلَمَّا جَاءهُمْ رَسُولٌ} “Onlara bir elçi geldiği zaman”; o elçi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; tenkîr (belirsizlik) ise tazim içindir.
{مِنْ عِندِ الله} متعلق بحاء أو بمحذوف وقع صفة لرسول لإفادة مزيدِ تعظيمِه بتأكيد ما أفاده التنكيرُ من الفخامةِ الذاتية بالفخامة الإضافية
{مِنْ عِندِ الله} “Allah katından”; {جَاءهُمْ} fiiline yahut 'resûl' kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; tenkîrin ifade ettiği zâtî azameti izâfî azametle tekit ederek onun şanının yüceliğini daha da artırmak içindir.
{مُصَدّقٌ لِّمَا مَعَهُمْ} من التوراة من حيث أنه ﷺ قرر صِحتها وحقق حَقّيةَ نبوة موسى ﵊ بمَا أُنزل عليه أو من حيث إنه ﵇ جاء على وَفق ما نُعت فيها
{مُصَدّقٌ لِّمَا مَعَهُمْ} “yanlarındakini doğrulayıcı olarak”; Tevrat'tan [yanlarında bulunanı]. Bu da, gerek [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine indirilenle Tevrat'ın sıhhatini perçinlemesi ve Musa aleyhisselâm'ın peygamberliğinin hak olduğunu gerçekleştirmesi bakımından, gerekse [Resûl] aleyhisselâm'ın onun içinde nitelendirildiği vasıflara uygun olarak gelmiş olması bakımındandır.
{نَبَذَ فَرِيقٌ مّنَ الذين أُوتُواْ الكتاب} أي التوراةَ وهم اليهودُ الذين كانوا في عهد النبيِّ ﷺ ممن كانوا يستفتحون به قبل ذلك لا الذين كانو في عهد سليمانَ ﵇ كما قيل لأن النبذَ عند مجيءِ النبيِّ ﷺ لا يتصور منهم وإفراد هذا النبذُ بالذِّكرِ مع اندراجِه تحتَ قوله ﷿ {أَوْ كُلَّمَا عاهدوا عَهْدًا نَّبَذَهُ فَرِيقٌ مّنْهُم} لأنه معظمُ جناياتِهم ولأنه تمهيدٌ لذكر اتّباعهم لما تتلو الشياطينُ وإيثارِهم له عليه والمرادُ بإيتائها إما إيتاءُ علمِها بالدراسة والحفظ والوقوفِ على ما فيها فالموصولُ عبارة عن علمائهم وإما مجردُ إنزالِها عليهم فهو عبارةٌ عن الكل وعلى التقديرين فوضعُه موضِع الضمير لللإ يذان بكمال التنافي بين ما أُثبت لهم في حيز الصلةِ وبين ما صدرَ عنهُم من النبذ
{نَبَذَ فَرِيقٌ مّنَ الذين أُوتُواْ الكتاب} “kendilerine kitap verilenlerden bir fırka atıverdi”; yani Tevrat [verilenlerden]. Bunlar, daha önce onunla fetih isteyenlerden olup Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında yaşayan Yahudilerdir; iddia edildiği gibi Süleyman aleyhisselâm zamanında olanlar değildir; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gelişi sırasındaki bu yabana atma işi onlardan tasavvur edilemez. Bu atma eyleminin, Yüce Allah'ın {أَوْ كُلَّمَا عاهدوا عَهْدًا نَّبَذَهُ فَرِيقٌ مّنْهُم} “Onlar ne zaman bir ahitte bulundularsa onlardan bir fırka onu bozup atmadı mı?” kavlinin kapsamına girmesine rağmen ayrıca zikredilmesi, onların cinayetlerinin en büyüğü olduğu ve şeytanların okudukları şeylere uymalarının ve bunu kitaba tercih etmelerinin zikrine bir zemin hazırlamak içindir. Kitabın verilmesinden murat, ya onu okuma, ezberleme ve içindekilere vakıf olma yoluyla ilminin verilmesidir -ki bu durumda ism-i mevsûl onların âlimlerini ifade eder- ya da sadece kitabın onlara indirilmesidir ki bu durumda da hepsini ifade eder. Her iki takdirde de zamir yerine bu ifadenin getirilmesi, sıla cümlesinde kendileri için sabit kılınan vasıf ile kendilerinden sadır olan bu atıp terk etme fiili arasındaki tam zıtlığı bildirmek içindir.
{كتاب الله} أي الذي أوُتوه قال السدي لما جاءهم محمدٍ ﷺ عارضوه بالتوراة فاتفقت التوراةُ والفرقانُ فنبذوا التوراة وأخذوا بكتاب آصَفَ وسحرِ هاروتَ وماروتَ فلم يوافق القرآنَ فهذا قوله تعالى {وَلَمَّا جَاءهُمْ رَسُولٌ مّنْ عِندِ الله} الخ وإنما عَبَّر عنها بكتاب الله تشريفاً لها وتعظيماً لحقِها عليهم وتهويلا لما اجترؤا عليه من الكفر
{كتاب الله} “Allah'ın kitabını”; yani kendilerine verilen kitabı. Süddî şöyle demiştir: 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem onlara gelince, Tevrat'ı onun karşısına çıkardılar; fakat Tevrat ile Furkan birbirine muvafık düştü. Bunun üzerine Tevrat'ı arkaya attılar; Âsaf'ın kitabına, Hârût ve Mârût'un sihrine sarıldılar; o ise Kur'an'a uymadı. İşte Allah Teâlâ'nın {وَلَمَّا جَاءهُمْ رَسُولٌ مّنْ عِندِ الله} “Onlara Allah katından bir elçi geldiği zaman...” ayeti bunu anlatmaktadır.' Kitabın şerefini yüceltmek, onların üzerindeki hakkının büyüklüğünü belirtmek ve cüret ettikleri küfrün dehşetini göstermek için ondan 'Allah'ın kitabı' diye söz edilmiştir.
البقرة (١٠٢)
Bakara (102)
بها وقيل كتابَ الله القرآنُ نبذوه بعد ما لزمهم تلقيه بالقبول لاسيما بعد ما كانوا يستفتحون به من قبل فإن ذلك قَبولٌ له وتمسُّكٌ به فيكون الكفرُ به عند مجيئه نبذاً له كأنه قيل كتابَ الله الذي جاء به فإن مجيءَ الرسول مُعربٌ عن مجيء الكتاب
onu inkâr ederek [bunu yaptılar]. 'Allah'ın kitabı'ndan kastın Kur'an olduğu da söylenmiştir; bilhassa daha önce onunla fetih isterlerken -ki bu, onu kabul etmek ve ona tutunmaktır- onu kabullenmeleri üzerlerine vacip olduktan sonra arkaya atmışlardır. Dolayısıyla o geldiğinde onu inkâr etmeleri, onu arkaya atmak olmuştur; sanki 'Elçinin getirdiği Allah'ın kitabını' denilmiş gibidir, çünkü elçinin gelişi kitabın gelişini de ifade eder.