Binûn

Bakara — 7. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{فَوَيْلٌ} هو وأمثالُه من ويحٍ وويسٍ وويبٍ وويهٍ وويكٍ وعوْلٍ من المصادر المنصوبة بأفعال من غير لفظها لا يجوز إظهارُها البتة فإن أضيف نُصب نحو ويلك وويحك عن الإضافة رُفع نحوُ ويلٌ له ومعنى الويلِ شدةُ الشر قاله الخليل وقال الأصمعيُّ الويلُ التفجُّع والويحُ الترحُّم وقال سيبويه ويلٌ لمن وقع في الهَلَكة وويحٌ زجرٌ لمن أشرف على الهلاك وقيل الويلُ الحزن وهل ويح وويب وويس بذلك المعنى أو بينه وبينها فرق وقيل ويل في الدعاء عليه وويح وما بعده في الترحم عليه وقالَ ابنُ عباسٍ ﵄ الويلُ العذاب الأليم وعن سفيان الثوري أنه صديدُ أهلِ جهنم ورَوى أبو سعيدٍ الخدريُّ رضيَ الله تعالى عنه عنِ النبيِّ ﷺ أنه قال الويلُ وادٍ في جهنمَ يهوي فيه الكافرُ أربعينَ خريفاً قبل أنْ يبلُغ قَعْرَه وقال سعيد ابن المسيب إنه وادٍ في جهنم لو سيرت فيه جبال الدنيا لماعت من شدة حرِّه وقال ابن بريدة جبلُ قيحٍ ودمٍ وقيل صهريج في جهنم وحكى الزهراوي أنه باب من أبواب جهنم وعلى كل حالٍ فهو مبتدأً خبرُه قوله عز وعلا

{فَوَيْلٌ} “Vay haline! / Yazıklar olsun!”; bu [lafız] ve onun benzeri olan veyh (وَيْح), veys (وَيْس), veyb (وَيْب), veyh (وَيْه), veyke (وَيْك) ve avl (عَوْل) lafızları, kendi lafızlarından olmayan ve asla açığa çıkarılması caiz bulunmayan fiillerle mansub olan masdarlardandır. Eğer muzaf olursa 'veyleke' (وَيْلَكَ) ve 'veyhake' (وَيْحَكَ) gibi nasbedilir; izafetten kesilirse 'veylün lehu' (وَيْلٌ لَهُ) gibi merfu kılınır. Veyl kelimesinin anlamı, şerrin şiddetidir; bunu el-Halîl söylemiştir. el-Asmaî şöyle demiştir: 'Veyl sızlanıp feryat etmektir (tefeccu'), veyh ise acıyıp merhamet etmektir (terahhum).' Sîbeveyhi ise şöyle demiştir: 'Veyl helake düşen kimse içindir; veyh ise helakin eşiğine gelen kimseyi sakındırma ve azarlamadır (zecr).' Veyl kelimesinin hüzün anlamına geldiği de söylenmiştir. Veyh, veyb ve veys lafızlarının da bu anlamda mı olduğu, yoksa aralarında fark mı bulunduğu tartışılmıştır. Veyl lafzının bedduada, veyh ve sonrakilerin ise merhamet dilemede kullanıldığı da söylenmiştir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: 'Veyl, elem verici azaptır.' Süfyân es-Sevrî'den onun cehennem ehlinin irini olduğu nakledilmiştir. Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu teâlâ anh, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: 'Veyl, cehennemde bir vadidir ki kâfir, dibine ulaşmadan önce orada kırk sonbahar (yıl) boyunca aşağı yuvarlanır.' Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: 'O, cehennemde öyle bir vadidir ki şayet dünya dağları onda yürütülecek olsa sıcağının şiddetinden erir giderdi.' İbn Büreyde: 'İrin ve kan dağıdır' demiştir. Cehennemde bir sarnıç olduğu da söylenmiştir. ez-Zehrâvî ise onun cehennem kapılarından bir kapı olduğunu nakletmiştir. Her halükârda o bir mübteda (özne) olup haberi (yüklemi) Azîz ve Yüce [Allah]'ın şu kavlidir:

{لّلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الكتاب} أي المحرَّفَ أو ما كتبوه من التأويلات الزائغة

{لّلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الكتاب} “o kimselere ki Kitab'ı yazarlar”; yani tahrif edilmiş olanı yahut sapkın tevillere dair yazdıkları şeyleri,

{بِأَيْدِيهِمْ} تأكيدٌ لدفع توهمِ المجاز كقولك كتبتُه بيميني

{بِأَيْدِيهِمْ} “kendi elleriyle”; 'bunu sağ elimle yazdım' sözün gibi mecaz vehmini gidermek için bir tekittir.

{ثُمَّ يَقُولُونَ هذا} أي جميعاً على الأول وبخصوصه على الثاني

{ثُمَّ يَقُولُونَ هذا} “sonra 'bu' derler”; yani birinci yaklaşıma göre hepsi için, ikinci yaklaşıma göre ise bizzat o [tahrif edilmiş kısım] için,

{مِنْ عِندِ الله} رُوي أن أحبارَ اليهودِ خافوا ذهابَ مآكلِهم وزوالَ رياستهم حين قدِم النبيِّ ﷺ المدينةَ فاحتالوا في تعويق أسافلِ اليهودِ عن الإيمان فعمَدوا إلى صفة النبيِّ ﷺ في التوراة وكانت هي فيها حسنُ الوجهِ حسَنُ الشعر اكحل العينيين رَبْعةٌ فغيّروها وكتبوا مكانها طوُالٌ أزرقُ سِبَطُ الشعر فإذا سألَهم سَفَلتُهم عن ذلك قرءوا عليهم ما كتبوا فيجدونه مخالف لصفته ﵇ فيكذِّبونه وثم للتراخي الرتبيّ فإن نسبةَ المحرف والتأويل الزايغ إلى الله سبحانه صريحاً أشدُّ شناعةً من نفس التحريفِ والتأويلِ

{مِنْ عِندِ الله} “Allah katındandır”; Rivayet edildiğine göre Yahudi hahamları, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde menfaatlerinin (yiyeceklerinin) elden gitmesinden ve reisliklerinin zeval bulmasından korktular. Bu yüzden Yahudilerin alt tabakasını imandan alıkoymak için hileye başvurdular. Tevrat'taki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfına yöneldiler; o vasıf Tevrat'ta 'güzel yüzlü, güzel saçlı, gözleri sürmeli ve orta boylu' şeklinde idi. Onu değiştirdiler ve yerine 'uzun boylu, mavi/gök gözlü ve düz saçlı' diye yazdılar. Ayak takımı onlara bunu sorduğunda, yazdıkları şeyi onlara okuyorlardı; onlar da bunu onun aleyhisselâm vasfına aykırı buluyor ve böylece onu yalanlıyorlardı. 'Sümme' (ثُمَّ) edatı rütbece sonralık (terâhî-i rütbî) içindir; zira tahrif edilmiş olanı ve sapkın tevili açıkça Allah Sübhânehu'ya nispet etmek, tahrif ve tevilin bizzat kendisinden daha büyük bir çirkinliktir.

{لِيَشْتَرُواْ بِهِ} أي يأخذوا لأنفسهم بمقابلته

{لِيَشْتَرُواْ بِهِ} “onun karşılığında satın almak için”; yani onun mukabilinde kendileri için almak amacıyla,

{ثَمَناً} هو ما أخذوه من الرشى بمقابلة ما فعلوا من التحريف والتأويل وإنما عُبر عن المشتري الذي هو المقصودُ بالذات في عقد المعاوضة بالثمن الذي هو وسيلةٌ فيه إيذاناً بتعكيسهم حيث جعلوا المقصود بالذات وسيلة والوسيلة بالذات

{ثَمَناً} “bir bedel”; tahrif ve tevilden ibaret fiillerinin karşılığında aldıkları rüşvetlerdir. Mübadele akdinde bizzat kastedilen şey olan satın alınan şeyin (müşterî), akitte bir vasıta olan semendir (bedel) lafzıyla ifade edilmesi, onların bizzat maksut olanı vasıta, bizzat vasıta olanı da maksut kılarak işi tersine çevirdiklerini bildirmek içindir.

{قَلِيلاً} لا يُعبأ به فإن ذلك وإن جل في نفسه فهو أقلُّ قليلاً عندما استوجبوا به من العذاب الخالد

{قَلِيلاً} “az”; kendisine itibar edilmeyecek derecede [az]. Zira o şey kendi içinde her ne kadar büyük görünse de onun sebebiyle hak ettikleri ebedî azabın yanında pek azın da azıdır.

{فَوَيْلٌ لَّهُمْ} تكريرٌ لما سبق للتأكيد وتصريحٌ بتعليله بما قدمت أيديهم بعد الإشعار به فيما سلف بإيراد بعضِه في حيِّز الصلةِ وبعضِه في معرِضِ الغرض والفاءُ للإيذان بترتُّبه عليه ومن في قولِه ﷿

{فَوَيْلٌ لَّهُمْ} “Yazıklar olsun onlara!”; pekiştirmek için daha önce geçen ifadenin tekrarıdır ve daha önce bir kısmı sıla cümlesinde, bir kısmı da gaye/hedef makamında zikredilerek hissettirildikten sonra, [azabın] ellerinin önden takdim ettiği şeyler sebebiyle olduğuna dair açık bir gerekçelendirmedir (ta'lîl). Fa (ف) harfi, [azabın] buna terettüp ettiğini bildirmek içindir. Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın şu kavlindeki 'min' (مِنْ) harfi ise:

{مّمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ} تعليليةٌ متعلقةٌ بويل أو بالاستقرار في الخبر وما موصولةٌ اسميةٌ والعائدُ محذوف أي كتَبَتْه أو مصدرية والأول أدخَلُ في الزجر عن تعاطي المحرَّفِ والثاني في الزجر عن التحريف

{مّمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ} “ellerinin yazdıklarından ötürü”; ta'lîl (gerekçe) bildirip 'veyl' lafzına yahut haberdeki istikrara mütealliktir. 'Mâ' (ما) ismi mevsuldür ve âid zamiri mahzuftur; yani 'ketebethu' (onu elleri yazdı) demektir; yahut masdariyyedir. Birincisi tahrif edilmiş olanı alıp kullanmaktan menetmede, ikincisi ise bizzat tahrif etmekten menetmede daha tesirlidir.

{وَوَيْلٌ لَّهُمْ مِّمَّا يَكْسِبُونَ} الكلام فيه كالذي فيما قبله والتكريرُ لما مر من التأكيد والتشديد إلى التعليل بكل من الجانبين وعدم التعرض لقولهم هذا من عند الله لما أنه من مبادي ترويجِ ما كتبت أيديهم فهو

{وَوَيْلٌ لَّهُمْ مِّمَّا يَكْسِبُونَ} “ve kazandıklarından ötürü de onlara yazıklar olsun!”; buradaki söz, bir öncekindeki gibidir. Tekrar ise tekit, şiddeti artırma ve her iki tarafla da gerekçelendirme içindir. 'Bu Allah katındandır' şeklindeki sözlerine burada değinilmemesi, bunun elleriyle yazdıkları şeyi piyasaya sürmenin (revaç buldurmanın) başlangıç unsurlarından biri olması sebebiyledir; dolayısıyla o,

البقرة (٨١ - ٨٠)

Bakara (80 - 81)

داخل في التعليل به

onunla gerekçelendirmeye dâhildir.

{وَقَالُواْ} بيانٌ لبعضٍ آخرَ من جناياتهم وفصلُه عما قبله مُشعرٌ بكونه من الأكاذيب التي اختلفوها ولم يكتبوها في الكتاب

{وَقَالُواْ} “Ve dediler ki”; onların diğer bazı cinayetlerinin beyanıdır. Bu ifadenin öncesinden fasledilmesi (ayrı getirilmesi), bunun Kitap'ta yazmayıp sadece uydurdukları yalanlardan olduğunu hissettirmektedir.

{لَن تَمَسَّنَا النار} في الآخرة

{لَن تَمَسَّنَا النار} “Ateş bize dokunmayacaktır”; âhirette,

{إِلَاّ أَيَّامًا مَّعْدُودَةً} قليلةً محصورةً عددَ أيام عبادتِهم العجلَ أربعين يوماً مُدةَ غَيْبةِ موسى ﵇ عنهم وحَكى الأصمعي عن بعض اليهود أن عدد أيام عبادتهم العجل سبعة ورُوي عن ابن عبَّاسٍ ومجاهدٍ أن اليهودَ قالوا عُمرُ الدنيا سبعةُ آلاف سنة وإنما نعذَّب بكل ألفِ سنةٍ يوماً واحداً ورَوى الضحَّاكُ عنِ ابنِ عباس رضي الله تعالى عنهما أن اليهود زعمت أنهم وجدوا في التوراة أن ما بين طرفي جهنمَ مسيرةُ أربعين سنةً إلى أن ينتهوا إلى شجرة الزقوم وأنهم يقطعون في كل مسيرةَ سنة فيكملونها

{إِلَاّ أَيَّامًا مَّعْدُودَةً} “sayılı birkaç gün müstesna”; Mûsâ aleyhisselâm'ın kendilerinden uzakta kaldığı müddet olan buzağıya ibadet ettikleri günlerin sayısı kadar kırk günlük az, sayılı [bir müddet]. el-Asmaî, bazı Yahudilerden buzağıya ibadet ettikleri günlerin sayısının yedi olduğunu nakletmiştir. İbn Abbas ve Mücâhid'den rivayet edildiğine göre Yahudiler şöyle demiştir: 'Dünyanın ömrü yedi bin yıldır; biz ancak her bin yıla karşılık bir gün azap görürüz.' Dahhâk ise İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan şunu rivayet etmiştir: Yahudiler, Tevrat'ta cehennemin iki ucu arasının Zakkum ağacına varıncaya kadar kırk yıllık mesafe olduğunu ve kendilerinin her gün bir yıllık mesafe katederek bunu tamamlayacaklarını bulduklarını iddia etmişlerdir.

{قُلْ} تبكيتاً لهم وتوبيخاً

{قُلْ} “De ki”; onları susturmak ve azarlamak için,

{اتخذتم} بإسقاط الهمزةِ المجتَلَبة لوقوعها في الدرج وبإظاهر الذال وقرئ بإدغامها في التاء

{اتخذتم} “Edindiniz mi?”; kelime arasına (derce) denk geldiği için sonradan getirilen hemzenin düşürülmesi ve zâl (ذ) harfinin izharı ile okunmuştur. Zâl harfinin tâ (ت) harfine idğâmı ile de okunmuştur.

{عِندَ الله عَهْدًا} خبَراً أو وعداً بما تزعمون فإن ما تدّعون لا يكون إلا بناءً على وعدٍ قوي ولذلك عَبَّر عنه بالعهد

{عِندَ الله عَهْدًا} “Allah katından bir söz”; iddia ettiğiniz şeye dair bir haber veya bir vaat. Zira iddia ettiğiniz şey ancak kuvvetli bir vaade dayanılarak söylenebilir; işte bu yüzden ondan 'ahd' (söz) olarak bahsedilmiştir.

{فَلَن يُخْلِفَ الله عَهْدَهُ} الفاءُ فصيحة معربة عن شرطٍ محذوفٍ كما في قول مَن قالَ

{فَلَن يُخْلِفَ الله عَهْدَهُ} “öyleyse Allah sözünden asla dönmez”; fâ (ف) harfi fasîhadır; şu şairin sözünde olduğu gibi mahzuf bir şartı açıklamaktadır:

قالُوا خراسانُ أقْصَى ما يُراد بنا ... ثمَّ القُفولُ فقد جئنا خراسان

Dediler ki: 'Bizimle murat edilen en son yer Horasan'dır, sonra dönüştür; işte Horasan'a geldik!'

أي إن كان الأمر كذلك فلن يُخلِفَه والجملةُ اعتراضيةٌ وإظهارُ الاسمِ الجليل للإشعارِ بعلَّةِ الحُكم فإنَّ عدم الإخلاف من قضية الألوهية وإظهارُ العهدِ مضافاً إلى ضميره ﷿ لكا ذكر أو لأنَّ المرادَ بهِ جميع عهدوه لعمومه بالإضافة فيدخل فيه العهدُ المعهودُ دخولاً أولياً وفيه تجافٍ عن التصريح بتحقق مضمونِ كلامِهم وإن كان معلقاً بما لم يكَدْ يشَمُّ رائحةَ الوجود قطعاً أعني اتخاذَ العهد

Yani eğer durum böyle ise O, [sözünden] asla dönmez. Cümle i'tirâziyyedir. Lafza-i Celâl'in [zamir yerine] açıkça zikredilmesi, hükmün illetini hissettirmek içindir; zira sözden dönmemek ulûhiyetin bir gereğidir. Ahd kelimesinin O'nun azze ve celle zamirine muzaf olarak açıkça zikredilmesi ise zikredilen sebepten ötürüdür yahut izafet sebebiyle umumilik kazandığından muradın O'nun bütün ahitleri olması içindir; böylece bilinen ahit de buna öncelikle dâhil olur. Bunda, sözlerinin muhtevasının gerçekleştiğini açıkça ifade etmekten kaçınma da vardır; gerçi bu, kesinlikle varlık kokusu dahi almamış bir şeye, yani ahit edinmeye bağlanmıştır.

{أَمْ تَقُولُونَ} مفترين

{أَمْ تَقُولُونَ} “Yoksa söylüyor musunuz?”; iftira ederek,

{عَلَى الله مَا لَا تَعْلَمُونَ} وقوعَه وإنما عُلّق التوبيخ بإسنادهم إليه سبحانه مالا يعلمون وقوعَه مع أن ما أسندوه إليه تعالى من قبيل ما يعلمون عدمَ وقوعِه للمبالغة في التوبيخ والتنكير فإن التوبيخَ على الأدنى مستلزِمٌ للتوبيخ على الأعلى بالطريق الأَوْلى وقولُهم المحكيُّ وإن لم يكن تصريحاً بالافتراء عليه سبحانه لكنه مستلزِمٌ له لأن ذلك الجزمَ لا يكون إلا بإسناد سببِه إليه تعالى وام متصلةٌ والاستفهام للتقرير المؤدي إلى التبكيت لتحقق العلمِ بالشق الأخيرِ كأنه قيل أم لم تتخذوه بل تتقوّلون عليه تعالى وإما منقطعةٌ والاستفهام لإنكار الاتخاذِ ونفيِه ومعنى بل فيها الإضرابُ والانتقال من التوبيخ بالإنكار على اتخاذ العهدِ إلى ما تفيد همزتُها من التوبيخ على التقوُّل على الله سبحانه كما في قوله ﷿ {قل آلله أذِنَ لكم أَمْ عَلَى الله تَفْتَرُونَ}

{عَلَى الله مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Allah'a karşı bilmediğiniz şeyleri”; gerçekleştiğini [bilmediğiniz şeyleri]. Onların Allah Teâlâ'ya nispet ettikleri şey, gerçekte vuku bulmadığını kesin bildikleri türden olmasına rağmen azarlamanın, vuku bulduğunu bilmedikleri şeyi O Sübhânehu'ya nispet etmelerine bağlanması, azarlama ve kınamada mübalağa içindir. Zira daha aşağı olana yönelik azarlama, daha yukarıda olana evleviyetle azarlamayı gerektirir. Nakledilen bu sözleri her ne kadar O Sübhânehu'ya iftira etmeyi açıkça içermese de bunu zorunlu kılar; çünkü bu türden kesin iddialar ancak sebebini Allah Teâlâ'ya nispet etmekle mümkündür. 'Em' (أَمْ) edatı muttasıldır ve istifham, son şıkkın kesin olarak bilindiğini ikrar ettirerek susturmaya (takrire) yöneliktir; sanki şöyle denilmiştir: 'Yoksa O'ndan bir söz almadınız da bilakis Allah Teâlâ'ya karşı yalan mı uyduruyorsunuz?' Yahut 'em' edatı münkattadır ve istifham, söz edinmeyi inkâr ve nefyetmek içindir. Buradaki 'bel' (بَلْ) manası ise idrâb (vazgeçiş) olup söz edinmeyi inkâr ile azarlamaktan, hemzesinin ifade ettiği Allah Sübhânehu'ya karşı yalan uydurmaya yönelik azarlamaya geçiştir; nitekim Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın şu kavlinde olduğu gibi: {قل آلله أذِنَ لكم أَمْ عَلَى الله تَفْتَرُونَ} “De ki: Allah mı size izin verdi, yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?”.

{بلى} إلى آخره جوابٌ عن قولهم المحكيِّ وإبطالٌ له من جهته تعالى وبيانٌ لحقيقة الحالِ تفصيلاً في ضمن تشريعٍ كليَ شاملٍ لهم ولسائر الكَفَرة بعد إظهار كذِبِهم إجمالاً وتفويضُ ذلك إلى النبيِّ ﷺ لما أن المُحاجَّةَ والإلزامَ من وظائفه ﵇ مع ما فيه من الإشعار

{بلى} “Hayır, bilakis!”; ayetin sonuna kadar olan kısım, onların nakledilen sözlerine bir cevap, Allah Teâlâ katından onu iptal ediştir ve yalanları icmâlen ortaya konduktan sonra, onları ve diğer bütün kâfirleri içine alan küllî bir hüküm çerçevesinde meselenin hakikatinin tafsilatlı bir beyanıdır. Bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e havale edilmesi ise hasmı susturma ve delille bağlama işinin onun aleyhisselâm vazifelerinden olmasından ötürüdür; bununla birlikte bunda,

البقرة (٨٣ - ٨٢)

Bakara (82 - 83)

بأنه أمر هين لايتوقف على التوقيف وبلى حرفُ إيجابٍ مختصٌّ بجواب النفي خبراً واستفهاماً

bunun vahiyle bildirilmeye ihtiyaç bırakmayacak kadar açık ve kolay bir mesele olduğuna dair bir ima da vardır. 'Belâ' (بلى), haber olsun istifham olsun sadece nefiy (olumsuzluk) bildiren ifadelere cevap olarak gelen bir olumlama (îcab) harfidir.

{مَن كَسَبَ سَيّئَةً} فاحشةً من السيئات أي كبيرةً من الكبائر كدأب هؤلاء الكَفَرة والكسبُ استجلابُ النفعِ وتعليقُه بالسيئة على طريقة فبشِّرْهم بعذاب أليم

{مَن كَسَبَ سَيّئَةً} “Kim bir kötülük kazanırsa”; kötülüklerin çirkinini, yani bu kâfirlerin âdeti olduğu üzere büyük günahlardan bir büyük günah [işlerse]. Kesb, fayda celbetmektir; bunun kötülüğe bağlanması ise 'Onları elem verici bir azapla müjdele' üslubu üzeredir.

{وأحاطت بِهِ} من جميع جوانبِه بحيثُ لم يبقَ له جانبٌ من قلبه ولسانه وجوارحِه إلا وقد اشتملت واستولت عليه

{وأحاطت بِهِ} “ve onu kuşatırsa”; her bir yanından, öyle ki kalbinden, dilinden ve azalarından onu kaplayıp istila etmediği hiçbir tarafı kalmayacak şekilde,

{خَطِيئَتُهُ} التي كسَبها وصارت خاصةً من خواصّه كما تنبئ عنه الإضافةُ إليه وهذا إنما يتحقق في الكافر ولذلك فسرها السلفُ بالكفر حسبما أخرجه ابن أبي حاتم عن ابن عباس وأبي هريرة ﵃ وابنُ جرير عن أبي وائل ومجاهدٌ وقَتادةُ وعطاءٌ والربيعُ وقيل السيئةُ الكفرُ والخطيئةُ الكبيرة وقيل بالعكس وقيل الفرق بينهما أن الأُولى قد تطلق على ما يُقصَد بالذات والثانيةُ تغلِبُ على ما يُقصَدُ بالعَرَض لأنها من الخطأ وقرئ خَطِيَّتُه وخطِيّاتُه على القلب والإدغام فيهما وخطيئاتُه وخَطاياه وفي ذلك إيذانٌ بكثرة فنون كفرهم

{خَطِيئَتُهُ} “kendi günahı”; kazandığı ve kendisine izafe edilmesinden de anlaşılacağı üzere artık onun ayrılmaz bir vasfı haline gelen günahı. Bu ise ancak kâfirde gerçekleşir; bu sebepledir ki Selef bunu küfür ile tefsir etmiştir; nitekim İbn Ebî Hâtim bunu İbn Abbas ve Ebû Hüreyre radıyallâhu anhümâ'dan, İbn Cerîr de Ebû Vâil, Mücâhid, Katâde, Atâ ve Rebî'den rivayet etmiştir. Seyyienin küfür, hatîenin ise büyük günah olduğu söylenmiştir; bunun aksi de söylenmiştir. İkisi arasındaki farkın, birincisinin bizzat kastedilen günaha ıtlak edilebilmesi, ikincisinin ise hatadan türediği için dolaylı olarak (arazî) kastedilene galebe çalması olduğu da söylenmiştir. Her ikisinde de kalp ve idğâm ile 'hati'yetühû' (خَطِيَّتُه) ve 'hatıyyâtühû' (خطِيّاتُه), ayrıca 'hatîâtühû' (خطيئاتُه) ve 'hatâyâhu' (خَطاياه) şeklinde de okunmuştur. Bunda onların küfür çeşitlerinin çokluğuna bir işaret vardır.

{فَأُوْلَئِكَ} مبتدأ

{فَأُوْلَئِكَ} “işte onlar”; mübtedadır.

{أصحاب النار} خبرُه والجملةُ خبرٌ للمبتدأ والفاءُ لتضمُّنه معنى الشَّرطِ وإيرادُ اسمِ الإشارة المنبئ عن استحضار المشارِ إليه بماله من الأوصاف للإشعار بعلِّيتها لصاحبيّة النار وما فيه من معنى البُعد للتَّنبيهِ على بُعد منزلتهم في الكفر والخطايا وإنما أشير إليهم بعنوان الجَمْعية مراعاةً لجانب المعنى في كلمة مَنْ بعدَ مراعاة جانبِ اللفظ في الضمائر الثلاثةِ لما أن ذلك هو المناسبُ لما أسند إليهم في تَيْنِك الحالتين فإن كسب السيئة وأحاطت خطيئتِه به في حالة الانفراد وصاحية النارِ في حالة الاجتماع أي أولئك الموصوفون بما ذكر من كسب السيئات وإحاطة خطاياهم بهم أصحابُ النار أيْ مُلازمُوهَا في الآخرة حسب ملازمتهم في الدنيا لما يستوجبُها من الأسباب التي من جملتها ما هم عليه من تكذيبِ آياتِ الله تعالى وتحريفِ كلامِه والافتراءِ عليه وغيرِ ذلك وإنما لم يُخَصَّ الجوابُ بحالهم بأن يقال مثلاً بلى إنهم أصحابُ النار الخ لما في التعميم من التهويل وبيانِ حالِهم بالبرهان والدليل مع مامر من قصد الإشعار بالتعليل

{أصحاب النار} “ateşin yaranıdırlar”; onun haberidir. Cümle ise mübtedanın haberidir; fâ (ف) harfi [mübtedanın] şart manası içermesinden dolayıdır. Kendisine işaret edilenlerin sahip olduğu vasıflarla zihinde hazır edilmesini bildiren işaret isminin getirilmesi, bu vasıfların cehennemlik oluşun illeti olduğunu hissettirmek içindir. Onda bulunan uzaklık manası ise onların küfür ve günahlardaki makamlarının düşüklüğüne (uzaklığına) dikkat çekmek içindir. Üç zamirde lafız yönü gözetildikten sonra, bunlara çoğul unvanıyla işaret edilmesi 'men' (مَنْ) kelimesindeki mana yönünü gözetmek içindir; zira bu iki durumda kendilerine nispet edilen şeye uygun olan budur. Çünkü kötülük kazanmak ve günahın onu kuşatması tekillik (fert) halinde, ateş ehli olmak ise topluluk halindedir. Yani kötülük kazanma ve günahlarının kendilerini kuşatmasıyla tavsif edilen bu kimseler ateşin ehlidirler; yani dünyada onu gerektiren sebeplere ayrılmaz biçimde bağlandıkları gibi âhirette de ateşin ayrılmaz yoldaşlarıdırlar. Bu sebeplerin başında ise Allah Teâlâ'nın ayetlerini yalanlamak, O'nun kelâmını tahrif etmek, O'na iftira atmak ve benzeri şeyler gelmektedir. Cevabın mesela 'Evet, onlar ateş ehlidirler...' denilerek sadece onların haline hasredilmemesi, genellemede korkunçluğu hissettirme (tehvil) ve gerekçelendirme gayesiyle birlikte onların hallerini bürhan ve delille beyan etme manası bulunmasındandır.

{هُمْ فِيهَا خالدون} دائماً أبداً فأنَّى لهم التفَصِّي عنها بعد سبعة أيام أو أربعين كما زعموا فلا حجةَ في الآيةِ الكريمةِ على خلود صاحبِ الكبيرة لما عرفت من اختصاصها بالكافر ولا حاجة إلى حمل الخلودِ على اللُبْث الطويل على أن فيه تهوينَ الخطب في مقام التهويل

{هُمْ فِيهَا خالدون} “onlar orada ebedî kalıcıdırlar”; daima ve ebediyen. İddia ettikleri gibi yedi ya da kırk gün sonra oradan kurtulmak onlar için nerede mümkün olsun! Büyük günah sahibinin kâfir olduğu kastedilmedikçe, bu yüce ayette büyük günah sahibinin cehennemde ebedî kalacağına dair bir delil yoktur; zira ayetin kâfire mahsus olduğunu anlamış bulunmaktasın. Ebedîliği (hulûd) uzun süre kalmaya hamletmeye de lüzum yoktur; kaldı ki bunda, korkunçluğun vurgulandığı (tehvil) makamında işi basite alma durumu vardır.

{والذين آمنوا وَعَمِلُواْ الصالحات أُوْلَئِكَ أصحاب الجنة هُمْ فِيهَا خالدون} جرت السنةُ الإلهيةُ على شفْع الوعدِ بالوعيد مراعاةً لما تقتضيه الحِكمةُ في إرشاد العبادِ من الترغيب تارةً والترهيبِ أخرى والتبشيرِ مرةً والإنذارِ أخرى

{والذين آمنوا وَعَمِلُواْ الصالحات أُوْلَئِكَ أصحاب الجنة هُمْ فِيهَا خالدون} “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, işte onlar cennetliklerdir; onlar orada ebedî kalıcıdırlar”; İlâhî sünnet, kulları irşat etmedeki hikmetin gerektirdiği üzere kâh rağbet ettirip kâh korkutarak, bir müjdeleyip bir uyararak vaadi tehdit ile birlikte getirmek şeklinde cereyan etmiştir.

{وَإِذْ أَخَذْنَا ميثاق بَنِى إسرائيل} شروع

{وَإِذْ أَخَذْنَا ميثاق بَنِى إسرائيل} “Hani İsrâiloğullarının kesin sözünü (misakını) almıştık”; [bu], bir giriştir,

البقرة (٨٤)

Bakara (84)

في تَعداد بعضٍ آخرَ من قبائح أسلافِ اليهودِ مما ينادي بعدم إيمانِ أخلافِهم وكلمةُ إذ نُصب بإضمار فعلٍ خوطب به النبيُّ ﷺ والمؤمنون ليؤدِّيَهم التأملُ في أحوالهم إلى قطع الطمَع عن إيمانهم أو اليهودُ الموجودون في عهد النبوة توبيخاً لهم بسوء صنيعِ أسلافِهم أي اذكروا إذ أخذنا ميثاقهم

Yahudilerin geçmişlerinin diğer bazı çirkinliklerini saymaya [bir giriştir] ki bunlar, sonrakilerin de iman etmeyeceğini açıkça ilan etmektedir. 'İz' (إِذْ) kelimesi, halleri üzerinde düşünmenin onların iman etmesinden ümidi kesmeye sevk etmesi için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminlere hitap eden yahut geçmişlerinin kötü fiillerini yüzlerine vurup onları azarlamak için nübüvvet asrında mevcut olan Yahudilere hitap eden gizli bir fiil ile nasbedilmiştir; yani 'onların kesin sözünü aldığımız vakti hatırlayın' demektir.

{لَا تَعْبُدُونَ إِلَاّ الله} على إرادةِ القولِ أيْ قلنا أو قائلين لا تعبدون إلخ وهو إخبارٌ في معنى النهي كقوله تعالى {وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شهيد} وكما يقول تذهب إلى فلان وتقول كيتَ وكيتْ وهو أبلغُ من صريح النهي لما فيهِ من إيهامِ أن المنهيَّ حقُّه أن يسارعَ إلى الانتهاء عما نُهي عنه فكأنه انتهى عنه فيُخبرُ به الناهيَ ويؤيده قراءةُ لا تعبدوا وعطفُ قولوا عليه وقيل تقديره أن لا تعبدوا إلخ فحُذِف الناصبُ ورُفع الفعلِ كما في قولِه

{لَا تَعْبُدُونَ إِلَاّ الله} “Allah'tan başkasına kulluk etmeyeceksiniz”; söz irade edilerek takdir edilmiştir; yani 'dedik' yahut 'kulluk etmeyeceksiniz diyerek' demektir. Bu, Allah Teâlâ'nın {وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شهيد} “Ne kâtipe ne de şahide zarar verilmesin” kavlinde olduğu gibi ve 'falana gidersin ve şöyle şöyle dersin' denilmesi gibi nehiy (yasaklama) manasında bir haberdir. Bu, açık bir nehye göre daha beliğdir; çünkü yasaklanan kimsenin, yasaklandığı şeyden derhal vazgeçmesinin hakkı olduğunu vehmettirmekte, sanki o bundan vazgeçmiş de bunu yasaklayana haber veriyormuş gibi bir durum oluşturmaktadır. 'Lâ ta'büdû' (لَا تَعْبُدُوا) kıraati ve 'kûlû' (قُولُوا) lafzının buna atfedilmesi de bunu teyit etmektedir. Bunun takdirinin 'en lâ ta'büdû' (أَنْ لَا تَعْبُدُوا) olduğu, nasb edatının hazfedilip şu şairin sözünde olduğu gibi fiilin merfu kılındığı da söylenmiştir:

أَلَا أيُهذَا الزَّاجِرِي أَحْضُرَ الوَغَى ... وأنْ أشهدَ اللذاتِ هل أنت مُخْلِدي

Ey beni savaşa katılmaktan ve lezzetleri tatmaktan meneden kişi! Sen beni ebedî mi kılacaksın?

ويعضُدُه قراءةُ أن لا تعبُدوا فيكون بدلاً من الميثاق أو معمولاً له بحذف الجار وقيل إنه جوابُ قسمٍ دل عليه المعنى كأنه قيل وحلّفناهم لا تعبدون إلا الله وقرئ بالياء لأنهم غُيَّبٌ

'En lâ ta'büdû' (أَنْ لَا تَعْبُدُوا) kıraati de bunu destekler; bu takdirde 'mîsâk'tan bedel olur yahut cer harfinin hazfiyle onun mefulü olur. Mananın delalet ettiği bir yeminin cevabı olduğu da söylenmiştir; sanki 'Allah'tan başkasına kulluk etmeyeceksiniz diye onlara yemin ettirdik' denilmiştir. Gaib oldukları için [üçüncü şahıs olarak] yâ (ي) harfiyle ['lâ ya'büdûne'] de okunmuştur.

{وبالوالدين إحسانا} متعلق بمضمر أي وتحسنون او احسنوا

{وبالوالدين إحسانا} “ve ana babaya iyilik edeceksiniz”; mahzuf bir fiile mütealliktir; yani 've iyilik edeceksiniz' yahut 'iyilik ediniz' demektir.

{وَذِى القربى واليتامى والمساكين} عطفٌ على الوالدين ويتامى جمع يتيم كندمي جمع نديم وهو قليل ومسكين مغعيل من السكون كأن الفقرَ أسكنه من الحَراك وأثخنه عن التقلب

{وَذِى القربى واليتامى والمساكين} “akrabaya, yetimlere ve yoksullara da”; ana babaya atıftır. Yetâmâ (يتامى), 'nedîm'in çoğulu olan 'nedâmâ' gibi 'yetîm'in çoğuludur ve bu az gelir. Miskîn (مسكين) kelimesi 'sükûn'dan (durgunluk ve hareketsizlik) 'mif'îl' veznindedir; sanki fakirlik onu hareketten alıkoyup sakinleştirmiş ve dönüp dolaşamayacak hale getirmiştir.

{وَقُولُواْ لِلنَّاسِ حُسْنًا} أي قولاً حسناً سماه حسنا مبالغة وقرئ كذلك وحُسُناً بضمتين وهي لغةُ أهلِ الحجازِ وحُسْنى كبُشرى والمراد به ما فيه تخلّقٌ وإرشاد

{وَقُولُواْ لِلنَّاسِ حُسْنًا} “ve insanlara güzel söz söyleyin”; yani güzel bir söz; mübalağa için onu 'hüsn' (güzellik) olarak isimlendirmiştir. Bu şekilde okunduğu gibi Hicaz ehlinin lügati üzere iki ötre ile 'husunen' (حُسُناً) ve 'büşrâ' gibi 'hüsnâ' (حُسْنى) şeklinde de okunmuştur. Bundan murat, içinde ahlak ve irşat bulunan şeydir.

{وَأَقِيمُواْ الصلاة وَآتُواْ الزكاة} هما ما فُرض عليهم في شريعتهم

{وَأَقِيمُواْ الصلاة وَآتُواْ الزكاة} “namazı dosdoğru kılın ve zekâtı verin”; bunlar şeriatlerinde kendilerine farz kılınan şeylerdir.

{ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ} إن جُعل ناصبُ الظرف خطاباً للنبي ﷺ والمؤمنين فهذا التفاتٌ إلى خطاب بني إسرائيلَ جميعاً بتغليب أخلافِهم على أسلافهم لجريان ذكرى كلِّهم حينئذ على نهْج الغَيْبة فإن الخطاباتِ السابقةَ لأسلافهم محْكيةٌ داخلةٌ في حيز القول المقدّر قبل لاتعبدون كأنهم استُحضِروا عند ذكرِ جناياتهم منعيت هي عليهم وإنْ جعل خطابا لليهود المعاصرين للرسول الله ﷺ والمؤمنين فهذا تعميمٌ للخطاب بتنزيل الأسلافِ منزلةَ الأخلاف كما أنه تعميمٌ للتولي بتنزيل الأخلافِ منزلةَ الأسلاف للتشديد في التوبيخ أي أعرضتم عن المُضِيِّ على مقتضى الميثاقِ ورفضتموه

{ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ} “Sonra yüz çevirdiniz”; Eğer zarfı nasbeden fiil Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlere hitap kılınırsa, bu, sonrakileri öncekilere galip kılarak bütün İsrâiloğullarına yönelik hitaba bir iltifattır (yöneliştir); zira bu takdirde hepsinin zikri gaib üslubu üzere cereyan etmektedir. Çünkü geçmişlerine yönelik önceki hitaplar hikâye edilmiş olup 'lâ ta'büdûne'den önce takdir edilen sözün kapsamına dâhildir; sanki cinayetleri zikredilirken hazır edilmişler ve bunlar yüzlerine vurulmuştur. Şayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlerin muasırı olan Yahudilere yönelik bir hitap kılınırsa, bu, azarlamayı şiddetlendirmek için öncekileri sonrakilerin yerine koymak suretiyle hitabın genellenmesidir; nitekim sonrakileri öncekilerin yerine koymak suretiyle yüz çevirmeyi genellemek de böyledir; yani 'misakın gereği üzere yürümekten yüz çevirdiniz ve onu reddettiniz' demektir.

{إِلَاّ قَلِيلاً مِنْكُمْ} وهم من الأسلاف مَنْ أقام اليهوديةَ على وجهها قبل النسخِ ومن الأخلاف مَنْ أسلم كعبدِ اللَّهِ بنِ سَلَام وأضرابه

{إِلَاّ قَلِيلاً مِنْكُمْ} “içinizden pek azı müstesna”; bunlar, geçmişlerden nesih vuku bulmadan önce Yahudiliği hakkıyla ikame edenler, sonrakilerden ise Abdullah b. Selâm ve benzerleri gibi İslam'a girenlerdir.

{وَأَنْتُمْ مُّعْرِضُونَ} جملةٌ تذييلية أي وأنتم قوم عادتكم الإعراضُ عن الطاعة ومراعاةِ حقوق الميثاق أصل الإعراض الذهابُ عن المواجهة والإقبالُ إلى جانب العَرْض

{وَأَنْتُمْ مُّعْرِضُونَ} “ve siz hâlâ yüz çeviren kimselersiniz”; tezyîl cümlesidir; yani siz itaatten ve misakın haklarına riayet etmekten yüz çevirmeyi âdet edinmiş bir kavimsiniz. İ'râzın aslı, karşı karşıya gelmekten kaçınıp yan tarafa (ard) yönelmektir.

{وَإِذْ أَخَذْنَا ميثاقكم} منصوب بفعل مُضمرٍ خوطب به اليهودُ قاطبةً على ما ذكر من التغليب ونُعي عليهم إخلالُهم بمواجب الميثاق المأخوذِ منهم في حقوق العبادِ على طريقة النهي إثرَ بيانِ ما فعلوا بالميثاق المأخوذِ منهم في حقوق الله سبحانه وما يجرى مجراها على سبيل الأمرِ فإن المقصودَ الأصليَّ من النهي عن عبادةَ غيرِ الله تعالى هو الأمرُ بتخصيص العبادةِ به تعالى أي واذكروا وقت أخذِنا ميثاقَكم

{وَإِذْ أَخَذْنَا ميثاقكم} “Hani sizin kesin sözünüzü almıştık”; zikredilen tağlîb üzere bütün Yahudilere hitap eden gizli bir fiil ile mansubdur. Allah Sübhânehu'nun hakları ve bu mesabede olan şeyler hususunda emir yoluyla kendilerinden alınan misaka ne yaptıklarının beyanının ardından, nehiy üslubu üzere kulların hakları hususunda kendilerinden alınan misakın gereklerini ihlal etmeleri yüzlerine vurulmuştur. Zira Allah Teâlâ'dan başkasına kulluk etmekten nehyetmenin asıl maksadı, ibadeti yalnızca O Teâlâ'ya tahsis etmeyi emretmektir. Yani: Hatırlayın o vakti ki kesin sözünüzü almıştık,

البقرة (٨٥)

Bakara (85)

في التوراة وقوله تعالى

Tevrat'ta; ve Allah Teâlâ'nın şu kavli:

{لَا تَسْفِكُونَ دِمَاءكُمْ وَلَا تُخْرِجُونَ أَنفُسَكُمْ مّن دياركم} كما قبله إخبارٌ في معنى النهي غُيِّر السبكُ إليه لما ذَكر من نُكتة المبالغة والمرادُ به النهيُ الشديدُ عن تعرُّض بعض بنى أسرئيل لبعضٍ بالقتل والإجلاءِ والتعبيرُ عن ذلك بسفك دماءِ أنفسِهم وإخراجِها من ديارهم بناءً على جَرَيان كلِّ واحدٍ منهم مجرى أنفسِهم لما بينهم من الاتصال القويِّ نسَباً وديناً للمبالغة في في الحمل على مراعاة حقوقِ الميثاق بتصوير المنهيِّ عنه بصورةٍ تكرَهها كلُّ نفس وتنفر عنه كلُّ طبيعةٍ فضميرُ أنفسَكم للمخاطبين حتماً إذ به يتحقق تنزيلُ المخْرِجين منزلتَهم كما أن ضميرَ ديارِكم للمخرَجين قطعاً إذ المحذورُ إنما هو إخراجُهم من ديارهم لا من ديار المخاطَبين من حيث إنهم مخاطَبون كما يفصحُ عنه ما سيأتِي من قولِه تعالى {مِن ديارهم} وإنما الخطابُ ههنا باعتبار تنزيلِ ديارِهم منزلةَ ديارِ المخاطَبين بناءً على تنزيل أنفسِهم منزلتَهم لتأكيد المبالغةِ وتشديدِ التشنيع وأما ضميرُ دماءَكم فمحتمل لوجهين مفاد الأول كون كون المسفوك دماء ادعايئة للمخاطَبين حقيقةً ومَفادُ الثاني كونُه دماءً حقيقيةً للمخاطبين ادعاءً وهما متقاربان في إفادة المبالغةِ فتدَّبرْ وأمَّا ما قيل من أنَّ المعنى لا تباشروا ما يؤديّ إلى قتل أنفسِكم قِصاصاً أو ما يبيح سفكَ دمائِكم وإخراجَكم من دياركم أو لا تفعلُوا ما يُرديكم ويصرِفُكم عن الحياة الأبدية فإنه القتلُ في الحقيقة ولا تقترفوا ما تُحْرَمون به عن الجنة التي هي دارُكم فإنه الجلاءُ الحقيقيُّ فممَّا لا يساعده سياقُ النظمِ الكريم بل هو نصٌّ فيما قلناه كما ستقف عليه

{لَا تَسْفِكُونَ دِمَاءكُمْ وَلَا تُخْرِجُونَ أَنفُسَكُمْ مّن دياركم} “Birbirinizin kanını dökmeyeceksiniz, birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayacaksınız”; kendisinden önceki gibi nehiy anlamında bir ihbardır. Zikredilen mübalağa nüktesinden ötürü üslup buna dönüştürülmüştür. Bununla kastedilen, İsrâiloğullarının bazısının bazısına öldürme ve sürgün etme yoluyla sataşmasına yönelik şiddetli bir nehiydir. Bunun, kendi kanlarını dökmek ve kendilerini yurtlarından çıkarmak şeklinde ifade edilmesi, aralarındaki soy ve din bakımından güçlü irtibattan ötürü her birinin kendi nefisleri mesabesinde kabul edilmesine dayanmaktadır; ta ki nehyedilen şey her nefsin kerih göreceği ve her tabiatın nefret edeceği bir surette tasvir edilerek misakın haklarına riayet etmeye sevk etmede mübalağa sağlansın. Dolayısıyla 'enfüseküm'deki zamir kesinlikle muhataplara aittir; zira çıkaranların onların yerine konulması ancak bununla gerçekleşir. Nitekim 'diyâriküm'deki zamir de kesinlikle çıkarılanlara aittir; zira sakıncalı olan husus, onların muhatap olmaları bakımından muhatapların yurtlarından değil, kendi yurtlarından çıkarılmalarıdır. Nitekim Allah Teâlâ'nın ileride gelecek olan {مِن ديارهم} “yurtlarından” kavli de bunu açıkça ortaya koymaktadır. Buradaki hitap ise mübalağayı pekiştirmek ve çirkinliği şiddetlendirmek için, nefislerinin onların yerine konulmasına binaen yurtlarının da muhatapların yurtları yerine konulması itibarıyladır. 'Dimâeküm' zamirine gelince, iki veçhe ihtimallidir: Birincisinin ifade ettiği anlam, dökülen kanın hakikatte [başkalarının olup] muhataplara ait iddia edilmesi; ikincisinin ifade ettiği anlam ise iddia yoluyla muhatapların hakiki kanı olmasıdır. Mübalağa ifade etmede her ikisi de birbirine yakındır, iyi düşün! Şöyle diyenlerin görüşüne gelince: 'Bunun anlamı; kısas yoluyla kendinizin öldürülmesine yol açacak veya kanlarınızın dökülmesini ve yurtlarınızdan çıkarılmanızı mubah kılacak işlere kalkışmayın; yahut sizi helak edecek ve ebedî hayattan alıkoyacak şeyleri yapmayın, çünkü hakiki ölüm budur; asıl yurdunuz olan cennetten mahrum kalmanıza sebep olacak günahları işlemeyin, çünkü hakiki sürgün budur' şeklindeki açıklamalar ise yüce nazmın bağlamının desteklemediği şeylerdendir. Bilakis o, göreceğin üzere bizim söylediğimiz hususta açıktır.

{ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ} أي بالميثاق وبوجوب المحافظةَ عليه

{ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ} “Sonra ikrar ettiniz”; yani misakı ve onu muhafaza etmenin gerekliliğini kabul ettiniz.

{وَأَنتُمْ تَشْهَدُونَ} توكيدٌ للإقرار كقولك أقرَّ فلانٌ شاهداً على نفسه وأنتم أيها الحاضرون تشهدون اليوم على إقرار أسلافِكم بهذا الميثاق

{وَأَنتُمْ تَشْهَدُونَ} “ve siz şahitlik ediyorsunuz”; 'falan kişi kendi aleyhine şahit olarak ikrarda bulundu' demen gibi ikrarı teyittir. Sizler ey hazır olanlar, bugün atalarınızın bu misakı ikrar ettiğine şahitlik ediyorsunuz.

{ثُمَّ أَنتُمْ هؤلاء} خطابٌ خاص في الحاضرين فيه توبيخ شديدٌ واستبعادٌ قويٌّ لما ارتكبوه بعد ما كان من الميثاق به والشهداة عليه فأنتم مبتدأ وهؤلاء خبرُه ومَناطُ الإفادةِ اختلافُ الصفات المنزل منزلةَ اختلافِ الذات والمعنى أنتم بعد ذلك هؤلاءِ المشاهِدون الناقضون المتناقضون حسبما تُعربُ عنه الجملُ الآتية فإنَّ قولَه ﷿

{ثُمَّ أَنتُمْ هؤلاء} “Sonra siz o kimselersiniz ki”; hazır bulunanlara mahsus bir hitaptır. Onda, misak alma ve buna şahitlik etme gerçekleştikten sonra irtikâp ettikleri fiillerden dolayı şiddetli bir azarlama ve güçlü bir yadırgama vardır. 'Entüm' mübtedâ (özne), 'hâülâi' ise onun haberidir (yüklem). İfadenin dayanağı, zatın farklılığı yerine konulmuş olan sıfatların farklılığıdır. Anlamı şudur: Siz bundan sonra, gelecek cümlelerin açıkça ortaya koyacağı üzere, [söz konusu misakı] müşahede eden, bozan ve birbiriyle çelişen kimselersiniz. Zira Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın şu kavli:

{تَقْتُلُونَ أَنفُسَكُمْ} الخ بيانٌ له وتفصيلٌ لأحوالهم المُنْكَرة المندرجةِ تحت الإشارةِ ضمناً كأنهم قالوا كيف نحن فقيل تقتُلون أنفسَكم أي الجارين مَجرى أنفسِكم كما أسير اليه وقرئ تُقتّلون بالتشديد للتكثير

{تَقْتُلُونَ أَنفُسَكُمْ} “birbirinizi öldürüyorsunuz” ila ahir; onun beyanı ve işarete zımnen dâhil olan münker hallerinin tafsilatıdır. Sanki onlar 'Biz nasılız?' demişler de 'Birbirinizi öldürüyorsunuz; yani işaret edildiği gibi kendi nefisleriniz mesabesinde olanları öldürüyorsunuz' denilmiştir. Çokluk bildirmek için şeddeli olarak 'tukattilûne' şeklinde de okunmuştur.

{وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مّنكُم} الضمير إما للمخاطبين والمضافُ محذوفٌ أي من أنفسكم وإما للمقتولين والخطابُ باعتبار أنهم جُعلوا أنفُسَ المخاطَبين وإلا فلا يتحقق التكافُؤُ بين المقتولين والمخرجين في ذلك العنوان الذي عليه يدورُ فلَكُ المبالغة في تأكيد الميثاقِ حسبما نُصَّ عليه ولا يظهر كمالُ قباحةِ

{وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مّنكُم} “ve içinizden bir grubu çıkarıyorsunuz”; zamir ya muhataplara aittir ve muzâf mahzuftur, yani 'kendi nefislerinizden' demektir; ya da öldürülenlere aittir ve hitap, onların muhatapların nefisleri kılınması itibarıyladır. Aksi takdirde, açıkça belirtildiği üzere misakın teyidindeki mübalağanın etrafında döndüğü bu vasıfta öldürülenler ile çıkarılanlar arasında denklik gerçekleşmez ve [onların]

جناياتِهم في نقضه

misakı bozmalarındaki cinayetlerinin tam çirkinliği ortaya çıkmaz.

{مِن ديارهم} الضمير للفريق وإيثارُ الغَيْبة مع جواز الخِطاب أيضاً بناءً على اعتبار العنوان المذكورِ كما مرَّ في الميثاق للاحتراز عن توهم كونِ المرادِ إخراجَهم من ديار المخاطَبين من حيث هي ديارُهم لا من حيث هي ديارُ المخرِجين وقيل هؤلاءِ موصولٌ والجملتان في حيّز الصلةِ والمجموعُ هو الخبرُ لأنتم

{مِن ديارهم} “yurtlarından”; zamir gruba (ferîk) aittir. Misakta geçtiği üzere zikredilen vasfın dikkate alınmasına binaen hitap caiz olduğu halde gaib sîgasının tercih edilmesi; kastedilenin, muhatapların yurtları olmaları bakımından değil de çıkaranların yurtları olmaları bakımından muhatapların yurtlarından çıkarılması olduğu vehminden sakınmak içindir. 'Hâülâi'nin mevsûl, iki cümlenin sıla konumunda olduğu ve tamamının 'entüm'ün haberi olduğu da söylenmiştir.

{تظاهرون علَيْهِم} بحذف إحدى التاءين وقرئ بإثباتهما وبالإدغام وتظّهرون بطرح إحدى التاءين من تتظهرون ومعنى الكل تتعاونون وهي حالٌ من فاعل تَخرجون أوْ منْ مفعولِه أو منهما جميعا مبنية لكيفية الإخراج دافعةٌ لتوهم اختصاصِ الحُرمة بالإخراج بطريق الأصالةِ والاستقلالِ دون المظاهرةِ والمعاونة

{تظاهرون علَيْهِم} “onların aleyhinde yardımlaşıyorsunuz”; iki tâ'dan birinin hazfiyle okunmuştur; iki tâ'nın sübûtu ve idgam ile de okunmuştur; ayrıca 'tetetâharûne'den iki tâ'dan birinin atılmasıyla 'tezzehharûne' şeklinde de okunmuştur. Hepsinin anlamı 'yardımlaşıyorsunuz' demektir. Bu, 'tuhricûne'nin failinden veya mefulünden yahut her ikisinden birden bir hal olup çıkarma işinin nasıllığını beyan etmekte ve haramlığın arka çıkma ve yardım etme olmaksızın bizzat ve müstakil olarak çıkarmaya mahsus olduğu vehmini defetmektedir.

{بالإثم} متعلقٌ بتظاهرون حال من فاعله أي ملتبسين بالإثم وهو الفعلُ الذي يستحق فاعلُه الذمَّ واللومَ وقيل هو ما ينفِرُ عنه النفسُ ولا يطمئن إليه القلب

{بالإثم} “günah ile”; 'tezâharûne' fiiline müteallıktır, failinden haldir; yani günaha bulaşmış olarak. Günah (ism), failinin kınanmayı ve ayıplanmayı hak ettiği fiildir. Nefsin kendisinden nefret ettiği ve kalbin kendisine mutmain olmadığı şey olduğu da söylenmiştir.

{والعدوان} وهو التجاوزُ في الظلم

{والعدوان} “ve düşmanlık ile”; bu ise zulümde haddi aşmaktır.

{وَإِن يَأْتُوكُمْ أسارى} جمعُ أسير وهو من يؤخذ قهراً فعيل بمعنى مفعول من الأسر أي الشدّ أو جمعُ أسرى وهو جمع أسير كجرحى وجريح وقد قرئ أسْرى ومحلُّه النصبُ عَلى الحاليّةِ

{وَإِن يَأْتُوكُمْ أسارى} “Şayet size esir olarak gelirlerse”; 'esîr' kelimesinin çoğuludur. Esir, zorla tutulan kimsedir; esr (bağlamak) kökünden mef'ûl anlamında faîl veznindedir. Yahut 'cerhâ' ve 'cerîh' gibi 'esîr'in çoğulu olan 'esrâ'nın çoğuludur. 'Esrâ' şeklinde de okunmuştur ve iraptaki mahalli hal olarak mansubdur.

{تفادوهم} أي تخرجوهم من الأسر بإعطاء الفداء وقرئ تَفْدوهم قال السدي إن الله تعالى أخذ عَلى بني إسرائيلَ فِى التوراة الميثاقَ أن لا يقتُلَ بعضُهم بعضاً ولا يُخرجَ بعضُهم بعضاً من ديارهم وأيُّما عبدٍ أو أمةٍ وجدتموه من بني إسرائيلَ فاشترُوه وأعتِقوه وكانت قريظةُ حلفاءَ الأوسِ والنضيرُ حلفاءَ الخزرج حين كان بينهما ما كان من العداوة والشَنَآن فكان كلُّ فريقٍ يقاتل مع حُلفائه فإذا غَلَبوا خرَّبوا ديارَهم وأخرجوهم منها ثم إذا أُسر رجل من الفريقين جمعوا له مالاً فيَفُدونه فعيَّرتهم العربُ وقالت كيف تقاتلونهم ثم تَفْدونهم فيقولون أُمرنا أن نفديَهم وحُرِّم علينا قتالُهم ولكن نستحي أن ندل حلفاء نا فذ مهم الله تعالى على المناقضة

{تفادوهم} “fidye verip onları kurtarırsınız”; yani fidye vererek onları esaretten çıkarırsınız. 'Tefdûhüm' şeklinde de okunmuştur. Süddî şöyle demiştir: Allah Teâlâ Tevrat'ta İsrâiloğullarından birbirlerini öldürmeyeceklerine, birbirlerini yurtlarından çıkarmayacaklarına ve İsrâiloğullarından buldukları her köle veya cariyeyi satın alıp azat edeceklerine dair kesin söz almıştı. Kurayza Evs'in, Nadîr ise Hazrec'in müttefikiydi; o vakitler aralarında malum düşmanlık ve kin vardı. Her grup kendi müttefikleriyle birlikte savaşırdı. Galip geldiklerinde onların evlerini yıkar ve onları yurtlarından çıkarırlardı. Sonra iki gruptan bir adam esir düşerse, onun için mal toplayıp fidyesini verirlerdi. Bunun üzerine Araplar onları ayıplayıp şöyle derlerdi: 'Nasıl oluyor da onlarla savaşıyor, sonra da fidyelerini verip kurtarıyorsunuz?' Onlar da 'Bize fidyelerini vermemiz emredildi, onlarla savaşmamız ise haram kılındı; fakat müttefiklerimizi zelil bırakmaktan haya ediyoruz' derlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ onları bu çelişkilerinden ötürü kınadı.

{وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ} هو ضميرُ الشأن وقع مبتدأ ومحرمٌ فيه ضمير قائم مقامَ الفاعلِ وقع خبراً من إخراجهم والجملة خبرٌ لضمير الشأن وقيل محرَّمٌ خبرٌ لضمير الشأن وإخراجُهم مرفوع على انه مفعول مالم يُسمَّ فاعلُه وقيل الضميرُ مهم يفسّره إخراجهم أو راجعٌ إلى ما يدل عليه تُخرجون من المصدر وإخراجُهم تأكيدا وبيان والجملةُ حالٌ منَ الضميرِ في تخرجون أو من فريقاً أو منهما كما مر بعد اعتبار القيد بالحال السابقة وتخصيصُ بيان الحرمةِ ههنا بالإخراج مع كونه قريناً للقتل عند أخذ الميثاقِ لكونه مِظنّةً للمساهلة في أمره بسبب قِلة خَطَره بالنسبة إلى القتل ولأن مساقَ الكلام لذمّهم وتوبيخِهم على جناياتهم وتناقض أفعالهم معاً وذلك مختص بصورة الإجراج حيث لم يُنقلْ عنهم تدارك القتلى بشئ من دِيَةِ أو قِصاصٍ هو السر في تخصيص التظاهرِ به فيما سبق وأما تأخيرُه من الشرطية المعترضةِ مع أن حقه التقديمُ كما ذكره الواحدي فلأن نظْمَ أفاعيلِهم المتناقضةِ في سَمْطٍ واحدٍ من الذكر أدخَلُ في إظهار بطلانها

{وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ} “halbuki onların çıkarılması size haram kılınmıştı”; 'hüve' şan zamiridir, mübtedâ olarak vaki olmuştur; 'muharramün'de nâib-i fâil makamına kaim bir zamir vardır ve 'ihrâcuhum'dan haber olmuştur, cümle ise şan zamirinin haberidir. 'Muharramün'ün şan zamirinin haberi olduğu, 'ihrâcuhum'un ise faili zikredilmeyen fiilin mefulü (nâib-i fâil) olarak merfû olduğu da söylenmiştir. Zamirin mübhem olup 'ihrâcuhum'un onu tefsir ettiği veya 'tuhricûne'nin delalet ettiği masdara râci olduğu ve 'ihrâcuhum'un tekit ve beyan olduğu da söylenmiştir. Cümle, önceki hal ile olan kayıt dikkate alındıktan sonra, daha önce geçtiği üzere 'tuhricûne'deki zamirden veya 'ferîkan'dan yahut her ikisinden haldir. Misak alınırken öldürmenin dengi olduğu halde burada haramlığın beyanının çıkarmaya tahsis edilmesi; öldürmeye nispetle tehlikesinin azlığı sebebiyle bu hususta gevşeklik gösterilmesinin muhtemel olmasından ve sözün gelişinin cinayetlerinden ve aynı zamanda eylemlerinin çelişkisinden ötürü onları yermek ve azarlamak için olmasındandır. Bu çelişki ise çıkarma durumuna mahsustur; zira öldürülenleri diyet veya kısas gibi bir şeyle telafi ettikleri nakledilmemiştir. Daha önce yardımlaşmanın (tezâhur) buna tahsis edilmesinin sırrı da budur. Vâhidî'nin zikrettiği üzere, öne alınması hakkı iken itirazî şart cümlesinden sonraya bırakılmasına gelince; bunun sebebi, zikirde çelişkili eylemlerinin tek bir dizi halinde dizilmesinin, onların bâtıllığını ortaya koymada daha tesirli olmasıdır.

{أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الكتاب} أي التوراة التي أُخذ فيها الميثاقُ المذكور والهمزةُ للإنكار التوبيخي والفاءُ للعطف على مقدر يستدعيه المقام أي أتفعلون ذلك فتؤمنون ببعض الكتاب وهو المفاداة

{أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الكتاب} “Yoksa siz Kitab'ın bir kısmına inanıp”; yani söz konusu misakın kendisinde alındığı Tevrat'ın. Hemze tekdir ve azarlama (inkâr-ı tevbîhî) içindir; fâ ise makamın gerektirdiği takdirî bir ifadeye atıftır; yani 'Böyle yapıp da Kitab'ın bir kısmına -ki o fidyeyle kurtarmaktır- inanıyor musunuz?' demektir.

{وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ} وهو حرمةُ القتالِ والإخراج مع أن مِن قضية الإيمان ببعضه الإيمانُ بالباقي لكون الكلِّ من عند الله تعالى داخلاً في الميثاق فمناطُ التوبيخ كفرُهم بالبعض مع إيمانهم بالبعض حسبما يفيده ترتيبُ النظمِ الكريم فإن التقديمَ يستدعي في المقام الخطابي أصالةَ المقدَّم وتقدُّمَه بوجهٍ من الوجوه حتماً وإذ ليس ذلك ههنا باعتبار الإنكارِ والتوبيخ عليه وهو باعتبار الوقوعِ قطعاً

{وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ} “bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?”; o da savaşmanın ve [yurttan] çıkarmanın haramlığıdır. Halbuki bir kısmına inanmanın gereği, tamamı Allah Teâlâ katından olup misaka dâhil olduğu için geri kalanına da inanmaktır. Dolayısıyla azarlamanın dayanağı, yüce nazmın tertibinin ifade ettiği üzere, bir kısmına inanmakla beraber bir kısmını inkâr etmeleridir. Zira öne alma, hitap makamında öne alınan şeyin asıllığını ve kesinlikle bir yönden önceliğini iktiza eder. Mademki bu durum burada inkâr ve azarlama bakımından değildir, öyleyse kesin olarak vuku bulması bakımındandır;

البقرة (٨٧ - ٨٦)

Bakara (86-87)

لا إيمانُهم بالبعض مع كفرهم بالبعض كما هو المفهوم لوقيل أفتكفرون ببعض الكتاب وتؤمنون ببعض ولا مجردُ كفرِهم بالبعض وإيمانِهم بالبعض كما يفيده أن يقال أفتَجْمعون بين الإيمان ببعض الكتابِ والكفرِ ببعضٍ أو بالعكس

yoksa şayet 'Kitab'ın bir kısmını inkâr edip bir kısmına inanıyor musunuz?' denilseydi anlaşılacak olan 'bir kısmını inkârla beraber bir kısmına inanmaları' değildir; keza 'Kitab'ın bir kısmına iman ile bir kısmına küfrü veya aksini bir araya mı getiriyorsunuz?' denilmesinin ifade edeceği üzere sırf 'bir kısmını inkâr edip bir kısmına inanmaları' da değildir.

{فَمَا جَزَاء مَن يَفْعَلُ ذلك} ما نافية ومن إن جُعلت موصولةً فلا محلَّ ليفعلُ من الإعراب وإن جعلت موصوفة فمحله الجر على أنه صفتُها وذلك إشارةٌ إلى الكفر ببعض الكتاب مع الإيمان ببعضٍ أو إلى ما فعلوا من القتل والإجلاء مع مُفاداةِ الأسارى

{فَمَا جَزَاء مَن يَفْعَلُ ذلك} “Sizden böyle yapanın cezası nedir?”; 'mâ' nâfiyedir (olumsuzluk edatıdır). 'Men' şayet mevsûl kabul edilirse 'yef'alü'nün irapta mahalli yoktur; şayet mevsûf kabul edilirse onun sıfatı olarak iraptaki mahalli cerdir. 'Zâlike' ise bir kısmına inanmakla beraber Kitab'ın bir kısmını inkâr etmeye veya esirlerin fidyesini vermekle beraber öldürme ve sürgün etme şeklindeki yaptıklarına işarettir.

{مّنكُمْ} حالٌ من فاعل يفعل

{مّنكُمْ} “içinizden”; 'yef'alü'nün failinden haldir.

{إِلَاّ خِزْىٌ} استثناءٌ مُفرَّغٌ وقع خبراً للمبتدأ والخزيُ الذلُّ والهوانُ مع الفضيحة والتكير للتفخيم وهو قتلُ بني قريظة وإجلاء بني النضير إلى أذْرِعاتَ وأريحاءَ من الشام وقيل الجزية

{إِلَاّ خِزْىٌ} “ancak bir rezilliktir”; mübtedânın haberi olarak vaki olmuş bir istisnâ-i müferrağdır. Hızy; rezillikle beraber zillet ve aşağılanmadır, nekre (belirsiz) gelişi ise tazim (büyütme) içindir. Bu da Benî Kurayza'nın öldürülmesi ve Benî Nadîr'in Şam'dan Ezriât ve Erîhâ'ya sürülmesidir. Cizye olduğu da söylenmiştir.

{فِي الحياة الدنيا} في حيز الرفعِ على أنه صفةٌ خزيٌ أي خزيٌ كائن في الحياة الدنيا أو في حيزِ النصبِ على أنه ظرف لنفس الخزي ولعل بيانَ جزائِهم بطريق القصر على ما ذكر لقطع أطماعِهم الفارغةِ من ثمرات إيمانهم ببعض الكتاب وإظهارِ أنه لا أثرَ له أصلاً مع الكفر ببعض

{فِي الحياة الدنيا} “dünya hayatında”; 'hızyün'ün sıfatı olarak ref mahallindedir, yani 'dünya hayatında olan bir rezillik' demektir; yahut bizzat hızy için zarf olarak nasb mahallindedir. Cezalarının zikredilen hususa hasr (kasr) yoluyla beyan edilmesi, muhtemelen Kitab'ın bir kısmına inanmalarının semerelerine dair boş umutlarını kesmek ve bir kısmını inkâr etmekle beraber bu [imânın] hiçbir tesirinin olmadığını ortaya koymak içindir.

{وَيَوْمَ القيامة يردون} وقرئ بالتاء أوثرَ صيغةُ الجمع نظراً إلى معنى مَنْ بعد ما أوثِرَ الإفرادُ نظراً إلى لفظها لما أن الردَّ إنما يكون بالاجتماع

{وَيَوْمَ القيامة يردون} “Kıyamet gününde ise döndürülürler”; tâ ile ['türaddûne' şeklinde] de okunmuştur. Lafzı dikkate alınarak 'men' için tekil sîgası tercih edildikten sonra, döndürülmenin ancak toplu halde olmasından ötürü anlamı dikkate alınarak çoğul sîgası tercih edilmiştir.

{إلى أَشَدّ العذاب} لما أن معصيتَهم أشدُّ المعاصي وقيل أشدُّ العذاب بالنسبة إلى ما لَهُم في الدُّنيا من الخزي والصَّغار وإنما غُيّر سبكُ النظمِ الكريم حيث لم يقُلْ مثلاً وأشدُّ العذاب يوم القيامة للإيذان بكمال التنافي بين جزاءَي النشأتين وتقديم يوم القيامة على ما ذكر ما يقع فيه لتهويل الخطبِ وتفظيعِ الحال من أول الأمر

{إلى أَشَدّ العذاب} “azabın en şiddetlisine”; zira onların isyanı isyanların en şiddetlisidir. Dünyada kendilerine ait olan rezillik ve zillete nispetle en şiddetli azap olduğu da söylenmiştir. Yüce nazmın üslubunun değiştirilerek mesela 'Kıyamet gününde ise en şiddetli azaptır' denilmemesi, iki yurdun cezası arasındaki tam zıtlığı bildirmek içindir. Kıyamet gününün orada vuku bulacak şeyin zikrinin önüne geçirilmesi ise işin vahametini ve meselenin dehşetini ta baştan hissettirmek içindir.

{وَمَا الله بغافل عَمَّا تَعْمَلُونَ} من القبائح التي من جملتها هذا المنكر وقرئ بالياء على نهج يُردّون وهو تأكيد الموعيد

{وَمَا الله بغافل عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir”; bu münkerin de dâhil olduğu çirkinliklerden [gafil değildir]. 'Yüraddûne' üslubu üzere yâ ile ['ya'melûne' şeklinde] de okunmuştur ve bu, tehdidi teyittir.

{أولئك} الموصوفون بما ذكر من الأوصاف القبيحةِ وهو مبتدأٌ خبرُهُ قولُه تعالى

{أولئك} “İşte onlar”; zikredilen çirkin vasıflarla nitelenenlerdir. Bu bir mübtedâ olup haberi Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:

{الذين اشتروا} أي آثروا

{الذين اشتروا} “satın alan kimselerdir”; yani tercih eden,

{الحياة الدنيا} واستبدلوها

{الحياة الدنيا} “dünya hayatını”; ve onu bedel olarak alan kimselerdir,

{بالاخرة} وأعرضوا عنها مع تمكنهم من تحصيلها فإنَّ ما ذُكر من الكفر ببعض أحكامِ الكتاب إنما كان لمراعاة جانبِ حلفائِهم لما يعود إليهم منهم من بعض المنافع الدنية الدنيوية

{بالاخرة} “ahirete karşılık”; onu elde etmeye güçleri yettiği halde ondan yüz çevirmişlerdir. Zira Kitab'ın bazı hükümlerini inkâr etme hususunda zikredilenler, ancak onlardan kendilerine dönecek bazı bayağı dünyevi menfaatler sebebiyle müttefiklerinin tarafını gözetmek içindi.

{فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ العذاب} دنيويا كان أو أخرويا

{فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ العذاب} “Onlardan azap hafifletilmeyecektir”; ister dünyevi olsun ister uhrevi.

{ولا هم ينصرون} بدفعه عنهم شفاعةً أو جبراً والجملةُ معطوفةٌ على ما قبلها عطفَ الاسمية على الفعلية أو ينصرون مفسِّرٌ لمحذوف قبل الضمير فيكونُ من عطف الفعلية على مثلها

{ولا هم ينصرون} “Onlara yardım da edilmeyecektir”; şefaatle veya zor kullanarak [azabın] onlardan savuşturulması suretiyle [yardım edilmeyecektir]. Cümle, ismin fiile atfı kabilinden kendisinden öncekine matuftur; yahut 'yünsarûne' zamirden önceki mahzuf bir fiili tefsir etmektedir, bu durumda fiil cümlesinin kendi benzerine atfı kabilinden olur.

{ولقد آتينا موسى الكتاب} شروعٌ في بيان بعض آخر من جناياتهم وتصديرُه بالجملة القَسَمية لإظهار كمالِ الاعتناءِ به والمراد بالكتاب التوراة عن ابن عباس رضي الله تعالَى عنُهمَا أنَّ التوراة لما نزلت جُملةً واحدة أمر الله تعالى موسى ﵇ بحملها فلم يطق بذلك فبعث الله بكل حرفٍ منها مَلَكاً فلم يطيقوا بحملها فخففها الله تعالى لموسى ﵇ فحملها

{ولقد آتينا موسى الكتاب} “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik”; cinayetlerinin bir başka kısmını beyana giriştir ve buna tam bir ehemmiyet verildiğini göstermek için kasem cümlesiyle başlanmıştır. Kitap ile kastedilen Tevrat'tır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan [rivayet edildiğine göre], Tevrat toptan indiğinde Allah Teâlâ Mûsâ aleyhisselâm'a onu taşımasını emretti; fakat o buna güç yetiremedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ onun her harfi için bir melek gönderdi, onlar da onu taşımaya güç yetiremediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ onu Mûsâ aleyhisselâm için hafifletti, o da onu taşıdı.

{وَقَفَّيْنَا مِن بَعْدِهِ بالرسل} يقال قفّاه به إذا

{وَقَفَّيْنَا مِن بَعْدِهِ بالرسل} “ve ardından birbiri ardınca peygamberler gönderdik”; Arapçada bir kimseyi diğerinin peşine taktığında 'kaffâhu bihî' denir,

البقرة (٨٨)

Bakara (88)

أتبعه إياه أي أرسلناهم على أَثَرِه كقوله تعالى ثُمَّ {أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تترا} وهم يوشَعُ وأشمَويلُ وشمعونُ وداودُ وسليمانُ وشَعْيا وأرميا وعُزيرٌ وحزْقيل وإلياسُ واليسعُ ويونسُ وزكريا ويحيى وغيرُهم عليهم الصلاة والسلام

onu ona tâbi kıldığı zaman söylenir; yani Allah Teâlâ'nın {أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تترا} “sonra peygamberlerimizi ardı ardına gönderdik” kavlinde olduğu gibi onları onun izi sıra gönderdik demektir. Bunlar Yûşa, İşmûîl, Şem'ûn, Dâvûd, Süleyman, Şa'yâ, İrmiyâ, Üzeyr, Hızkîl, İlyâs, Elyesa', Yûnus, Zekeriyyâ, Yahyâ ve diğerleridir (aleyhimüssalâtü vesselâm).

{وآتينا عيسى ابن مريم البينات} المعجزاتِ الواضحاتِ من إحياء الموتى وإبراء الأكمه والأبرص والإخبارِ بالمغيّبات أو الإنجيلَ وعيسى بالسرناية إيشوُعُ ومعناه المبارك ومريم بمعنى الخادم وهو بالعبرية من النساء كالزير من الرجال وبه فُسر قولُ رؤبة

{وآتينا عيسى ابن مريم البينات} “Meryem oğlu Îsâ'ya da apaçık deliller verdik”; ölüleri diriltmek, körü ve alacalıyı iyileştirmek, gaybdan haber vermek gibi apaçık mucizeleri yahut İncil'i [verdik]. Îsâ Süryanicede 'Îşû' olup anlamı mübarektir. Meryem ise 'hizmetkâr' anlamındadır; bu kelime İbranicede kadınlar için, erkekler için kullanılan 'zîr' (kadın düşkünü/kadın meclislerini seven) gibidir. Rü'be'nin şu sözü de bununla tefsir edilmiştir:

قلتُ لزيرٍ لم تصِلْه مَرْيمُه ... ضليلِ أهواءِ الصِّبا تندّمُهْ

'Meryem'i kendisine ulaşmayan, gençlik hevesleriyle sapıtmış olup pişmanlık duyan kadın düşkünü bir adama dedim ki...'

ووزنه مِفْعل إذ لم يثبت فعيل

[Meryem kelimesinin] vezni 'mif'al'dir; zira 'fa'îl' vezni [bu kalıpta] sabit olmamıştır.

{وأيدناه} أي قويناه وقرئ وآيدناه

{وأيدناه} “ve onu destekledik”; yani onu güçlendirdik. 'Ve âyyednâhu' şeklinde de okunmuştur.

{بِرُوحِ القدس} بضم الدال وقرئ بسكونها أي بالروح المقدسة وهي روحُ عيسى ﵇ كقولك حاتمُ الجود ورجلُ صدقٍ وإنما وُصِفت بالقدْس لكرامته أو لأنه ﵇ لم تضمه الأصلابُ ولا أرحامُ الطوامِث وقيل بجبريلَ ﵇ وقيل بالإنجيل كما قيل في القرآن {رُوحاً من أمرنا} وقيل باسم الله الاعظم الذي كان يُحيي الموتى بذكره وتخصيصُه من بين الرسل ﵈ بالذكر ووصفُه بما ذكر من إيتاء البينات والتأييدِ بروح القدسِ لما أن بِعْثتَهم كانت لتنفيذ أحكامِ التوراة وتقريرِها وأما عيسى ﵇ فقد نُسخ بشرعه كثيرٌ من أحكامها ولحسم مادةِ اعتقادِهم الباطلِ في حقه ﵇ ببيان حقّيتِه وإظهارِ كمالِ قُبح ما فعلوا به ﵇

{بِرُوحِ القدس} “Rûhu'l-Kudüs ile”; dâl harfinin zammesiyle okunmuştur, sükûnuyla da okunmuştur; yani mukaddes ruh ile. Bu, 'cömertlik Hâtem'i' ve 'doğruluk adamı' demen gibi Îsâ aleyhisselâm'ın ruhudur. Onun kudsiyet ile nitelenmesi, onun şerefinden ötürüdür yahut o aleyhisselâm'ı [erkek] sulpleri ve hayızlı kadınların rahimleri kuşatmadığı içindir. Cebrail aleyhisselâm ile olduğu da söylenmiştir; Kur'an hakkında {رُوحاً من أمرنا} “emrimizden bir ruh” denildiği gibi İncil ile olduğu da söylenmiştir; zikriyle ölüleri dirilttiği İsm-i Âzam ile olduğu da söylenmiştir. Peygamberler (aleyhimüsselâm) arasından onun zikrinin tahsis edilmesi ve apaçık delillerin verilmesi ile Rûhu'l-Kudüs ile teyit edilmek gibi zikredilen hususlarla vasfedilmesi; onların gönderilişinin Tevrat'ın hükümlerini tatbik ve takrir etmek için olmasına, Îsâ aleyhisselâm'ın şeriatıyla ise onun birçok hükmünün neshedilmiş olmasına, ayrıca onun hakkaniyetini beyan edip ona aleyhisselâm yaptıklarının tam çirkinliğini ortaya koyarak onun aleyhisselâm hakkındaki bâtıl inançlarının kökünü kazımak içindir.

{أَفَكُلَّمَا جَاءكُمْ رَسُولٌ} من أولئك الرسل

{أَفَكُلَّمَا جَاءكُمْ رَسُولٌ} “Demek size her ne zaman bir peygamber geldiyse”; o peygamberlerden biri [geldiyse],

{بِمَا لَا تَهْوَى أَنفُسُكُم} من الحق الذي لا محيدَ عنه أي لا تحبُّه من هِويَ كفرح إذا أحب والتعبيرُ عنه بذلك للإيذان بأن مدارَ الردِّ والقبولِ عندهم هو المخالفةُ لأهواء أنفسِهم والموافقةُ لها لا شيءٍ آخرَ وتوسيطُ الهمزة بين الفاء وما تعلّقت به من الأفعال السابقةِ لتوبيخهم على تعقيبهم ذلك بهذا وللتعجيب من شأنهم ويجوز كونُ الفاءُ للعطف على مقدر يناسب المقام أي ألم تطيعوهم فكلما جاءكم رسولٌ منهم بما لا تهوى أنفسكم

{بِمَا لَا تَهْوَى أَنفُسُكُم} “canınızın istemediği bir şeyle”; kendisinden kaçış olmayan haktan [canınızın sevmediği bir şeyle], yani 'seviyorsa ferihe gibi heviye' kalıbından 'sevmediği şeyle'. Bunun böyle ifade edilmesi, onların nezdinde reddetme ve kabul etmenin dayanağının başka bir şey değil, sadece kendi hevalarına muhalefet veya muvafakat olduğunu bildirmek içindir. Hemzenin fâ ile önceki taalluk ettiği fiiller arasına girmesi, onların bunu bununla takip ettirmelerini azarlamak ve hallerine hayret ettirmek içindir. Fâ harfinin makama uygun takdirî bir ifadeye matuf olması da caizdir; yani 'Onlara itaat etmediniz de onlardan her ne zaman bir peygamber canınızın istemediği bir şeyle geldiyse...' demektir.

{استكبرتم} عن الاتباع له والإيمانِ بما جآء به من عند الله تعالى

{استكبرتم} “büyüklük tasladınız öyle mi?”; ona tâbi olmaktan ve Allah Teâlâ katından getirdiği şeylere inanmaktan [büyüklük tasladınız].

{فَفَرِيقًا} منهم

{فَفَرِيقًا} “Bir kısmını”; onlardan [bir kısmını],

{كَذَّبْتُمْ} منْ غيرِ أنْ تتعرضُوا لهم بشيء آخر من المضارِّ والفاءُ للسببية أو للتعقيب

{كَذَّبْتُمْ} “yalanladınız”; kendilerine başka bir zararla sataşmaksızın [yalanladınız]. Fâ sebebiye veya ta'kîb içindir.

{وَفَرِيقًا} آخرَ منهم

{وَفَرِيقًا} “bir kısmını da”; onlardan diğer bir kısmını da,

{تَقْتُلُونَ} غيرَ مكتفين بتكذيبهم كزكريا ويحيى وغيرهما ﵈ وتقديمُ فريقاً في الموضعين للاهتمام وتشويق السامعِ إلى ما فعلوا بهم لا للقصر وإيثارُ صيغةِ الاستقبالِ في القتل لاستحضار صورتِه الهائلةِ أو للإيماء إلى أنهم بعْدُ على تلك النية حيث همُّوا مما لم ينالوه من جهته ﵇ وسحروه وسمموا له الشاةَ حتى قال ﷺ ما زالت أكلة خيبر تعاودني فهذا أوان قطعت أبهري

{تَقْتُلُونَ} “öldürüyorsunuz”; Zekeriyyâ, Yahyâ ve diğerleri (aleyhimesselâm) gibi onları sırf yalanlamakla yetinmeyerek [öldürüyorsunuz]. İki yerde de 'ferîkan' kelimesinin öne alınması ehemmiyet vermek ve dinleyeni onlara ne yaptıklarına dair meraklandırmak içindir, hasr (kasr) için değildir. Öldürme fiilinde muzâri (gelecek/şimdiki zaman) sîgasının tercih edilmesi ise onun korkunç suretini zihinde canlandırmak yahut onun aleyhisselâm tarafından elde edemedikleri şeylere yeltendikleri, ona büyü yaptıkları ve ona koyun etini zehirledikleri gibi hâlâ bu niyet üzere olduklarına ima etmek içindir. Nitekim o sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Hayber'de yediğim lokmanın [acısı] beni yoklayıp durdu; işte bu an, şah damarımı kestiği andır.”

{وَقَالُواْ} بيانٌ لفنٍ آخرَ من قبائحهم على طريق الالتفاتِ إلى الغَيْبة إشعاراً بإبعادهم عن رُتبة الخِطاب لِمَا فُصِّل من مخازيهم الموجبةِ للإعراض عنهم وحكايةِ نظائرِها لكل من يفهم بُطلانها وقباحتَها من أهل الحق والقائلون هم الموجودون في عصر النبي ﵊

{وَقَالُواْ} “Ve dediler ki”; onlardan yüz çevirmeyi ve bâtıllığını ve çirkinliğini anlayan hak ehlinden herkese benzerlerini nakletmeyi gerektiren rezillikleri tafsil edildiği için hitap mertebesinden uzaklaştırıldıklarını hissettirmek üzere gaib sîgasına iltifat yoluyla çirkinliklerinden bir başka türün beyanıdır. Söyleyenler ise Peygamber aleyhisselâm devrinde mevcut olanlardır.

{قلوبنا غلف} جمع أغلف مستعار من الأغلف الذي لم يُختَنْ أي مُغشّاة بأغشية جِبِلِّيةٍ لا يكاد يصل إليها ما جاء به محمدٍ ﷺ ولا تفقه كقولهم {قلوبُنا فِى أكِنّة مِمَّا تدعونا إليه} وقيل هو تخفيف غلف جمع غِلاف ويؤيده ما رُوي عن أبي عمرو من القراءة بضمتين يعنون أن قلوبنا أوعيةٌ للعلوم فنحن مستغنون بماعندنا عن

{قلوبنا غلف} “Kalplerimiz örtülüdür/kılıflıdır”; sünnet edilmemiş kimse anlamındaki 'eğlef'ten müstear olan 'ağlef'in çoğuludur. Yani [kalplerimiz], Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği şeyin neredeyse ulaşamayacağı ve anlayamayacağı fıtrî kılıflarla örtülüdür; nitekim onların {قلوبُنا فِى أكِنّة مِمَّا تدعونا إليه} “Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir” sözleri gibidir. Bunun 'gılâf'ın çoğulu olan 'guluf'un hafifletilmiş hali olduğu da söylenmiştir; Ebû Amr'dan iki zamme ile ['gulufün' şeklinde] okunduğuna dair rivayet de bunu destekler. Bununla kalplerinin ilim kapları olduğunu, dolayısıyla yanlarındakiler sebebiyle

البقرة (٨٩)

Bakara (89)