{فَمِنَ الناس} تفصيلٌ للذاكرين الى من لا يطلب بذكر الله الا الدنيا وإلى من يطلُب به خيرَ الدارَيْن والمرادُ به الحثُّ على الإكثار والانتظامِ في سلك الآخَرين
{فَمِنَ الناس} “İnsanlardan öylesi vardır ki”; [bu ifade,] zikredenlerin, Allah'ı anmakla sadece dünyayı isteyenler ve onunla her iki yurdun da hayrını isteyenler şeklinde tafsilatıdır. Bununla kastedilen, [zikri] çoğaltmaya ve diğerlerinin (ikinci grubun) safına katılmaya teşviktir.
{مَن يِقُولُ} أي في ذكره
{مَن يِقُولُ} “şöyle der:”; yani zikrinde [şöyle der]:
{ربنا آتِنا في الدنيا} أي اجعل إيتاءَنا ومِنحَتَنا في الدنيا خاصة
{ربنا آتِنا في الدنيا} “Rabbimiz! Bize dünyada ver”; yani bize vereceğin şeyi ve ihsanını sadece dünyada kıl.
{وَمَا لَهُ فِى الأخرة من خلاق} أي من حظَ ونصيبٍ لاقتصار همِّه على الدنيا فهو بيانٌ لحاله في الآخرة أو من طلبِ خَلاقٍ فهو بيانٌ لحاله في الدنيا وتأكيدٌ لقصر دعائه على المطالب الدنيوية
{وَمَا لَهُ فِى الأخرة من خلاق} “Onun ahirette hiçbir nasibi yoktur”; yani gayreti dünyaya hasredildiği için hiçbir payı ve nasibi yoktur; bu da onun ahiretteki durumunun beyanıdır. Yahut nasip talebi [yoktur] manasındadır ki, bu da onun dünyadaki durumunun beyanı ve duasını dünyevi taleplerle sınırlandırmasının tekididir.
{وِمِنْهُم مَّن يَقُولُ رَبَّنَا آتِنا في الدنيا حسنةً} هي الصِّحةُ والكَفاف والتوفيقُ للخير
{وِمِنْهُم مَّن يَقُولُ رَبَّنَا آتِنا في الدنيا حسنةً} “Onlardan öylesi de vardır ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada bir iyilik ver' der”; o da sağlık, yetecek kadar rızık ve hayra muvaffakiyettir.
{وَفِي الاخرة حَسَنَةً} هي الثوابُ والرحمة
{وَفِي الاخرة حَسَنَةً} “ve ahirette de bir iyilik [ver]”; o da sevap ve rahmettir.
{وَقِنَا عَذَابَ النار} بالعفو والمغفرةِ وروى عن عليَ ﵁ أن الحسنةَ في الدنيا المرأةُ الصالحة وفي الآخرةِ الحوراء وعذابُ النار امرأةُ السوءِ وعن الحَسَن أن الحسنةَ في الدنيا العلمُ والعبادة وفي الآخرة الجنة وقنا عذابَ النار معناه احفظنا من الشهوات والذنوب المؤدِّية إلى النار
{وَقِنَا عَذَابَ النار} “Bizi cehennem azabından koru”; affınla ve mağfiretinle [koru]. Ali radıyallâhu anh'tan, dünyadaki iyiliğin saliha kadın, ahiretteki iyiliğin huri ve cehennem azabının ise kötü kadın olduğu rivayet edilmiştir. Hasan[-ı Basrî]'den ise dünyadaki iyiliğin ilim ve ibadet, ahirettekinin ise cennet olduğu rivayet edilmiştir. Bizi cehennem azabından koru ifadesinin manası; bizi cehenneme götüren şehvetlerden ve günahlardan koru demektir.
{أولئك} إشارةٌ إلى الفريق الثاني باعتبار اتصافِهم بما ذُكر من النعوتِ الجميلةِ وما فيه من معنى البعد لمامر مراراً من الإشارة إلى علوِّ درجتِهم وبُعْدِ منزلتِهم في الفضلِ وقيل إليهما معاً فالتنوينُ في قولِهِ تعالَى
{أولئك} “İşte onlar”; zikredilen güzel vasıflarla nitelenmiş olmaları bakımından ikinci gruba işarettir. Bundaki uzaklık anlamı ise, fazilet bakımından derecelerinin yüksekliğine ve mertebelerinin yüceliğine işaret etmek içindir; nitekim bu daha önce defalarca geçti. Her ikisine birden işaret olduğu da söylenmiştir. Buna göre Allah Teâlâ'nın şu buyruğundaki tenvin:
{لَهُمْ نَصِيبٌ مّمَّا كَسَبُواْ} على الأول للتفخيم وعلى الثاني للتنويعِ أي لكل منهم نوع نصيب
{لَهُمْ نَصِيبٌ مّمَّا كَسَبُواْ} “Kazandıklarından ötürü onlara bir pay vardır”; birinci [görüşe] göre tazim (büyüklük bildirme), ikinci [görüşe] göre ise çeşitlilik bildirme içindir; yani onların her biri için bir tür nasip vardır.
من جنس ما كسَبوا أو من أجله كقوله تعالى مّمَّا خطيئاتهم أُغْرِقُواْ أو مما دَعَوْا به نعطيهم منه ما قدّرناه وتسميةُ الدعاء كسْباً لما أنه من الأعمال
Kazandıklarının cinsinden veya Allah Teâlâ'nın {مّمَّا خطيئاتهم أُغْرِقُواْ} “Günahları yüzünden boğuldular” buyruğunda olduğu gibi onun sebebiyledir; yahut dua ettikleri şeyden takdir ettiğimiz kadarını onlara veririz. Duanın kazanç (kesb) olarak adlandırılması, amellerden biri olduğu içindir.
{والله سَرِيعُ الحساب} يحاسبُ العبادَ على كثرتهم وكثرةِ أعمالهم في مقدار لمحة فاحذَروا من الإخلال بطاعةِ مَنْ هذا شأنُ قدرتِه أو يوشك أن يُقيمَ القيامةَ ويحاسِبَ الناسَ فبادروا إلى الطاعات واكتساب الحسنات
{والله سَرِيعُ الحساب} “Allah, hesabı pek çabuk görendir”; kulların çokluğuna ve amellerinin çokluğuna rağmen onların hesabını bir göz açıp kapama süresinde görür. Kudretinin şanı böyle olan zata itaatte kusur etmekten sakının! Yahut kıyameti koparması ve insanların hesabını görmesi yakındır; öyleyse taatlere ve güzel ameller kazanmaya koşun!
{واذكروا الله} أي كبِّروه في أعقاب الصلواتِ وعند ذبحِ القرابينِ ورمي الجمارِ وغيرِها
{واذكروا الله} “Allah'ı anın”; yani namazların peşinden, kurbanları keserken, cemreleri taşlarken ve benzeri durumlarda O'nu tekbirlerle anın.
{فِى أَيَّامٍ معدودات} هي أيامُ التشريق
{فِى أَيَّامٍ معدودات} “sayılı günlerde”; bunlar teşrik günleridir.
{فَمَن تَعَجَّلَ} أي استعجَلَ في النفر أو النفْرَ فإن التفعّل والاستفعال يجيئان لازمين ومتعدّيين يقال تعجل في الأمر واستعجل فيه وتعجله واستعجله والأول أوفقُ للتأخر كما في قوله
{فَمَن تَعَجَّلَ} “Artık kim acele ederse”; yani dönmekte acele ederse veya ayrılışı öne alırsa. Zira tefe''ül ve istif'âl babları hem geçişli hem de geçişsiz olarak gelir; nitekim 'تعجل في الأمر' ve 'استعجل فيه' [işte acele etti] denildiği gibi, 'تعجله' ve 'استعجله' [onu öne aldı/aceleye getirdi] de denir. Birincisi, şairin şu sözünde olduğu gibi gecikmeye (teahhur) daha uygundur:
قد يُدرك المتأني بعضَ حاجتِه ... وقد يكون من المستعجل الزللُ
Ağırbaşlı davranan kimse ihtiyacının bir kısmına erişebilir ... Acele eden kimseden ise hata sâdır olabilir.
{فِى يَوْمَيْنِ} أي في تمامِ يومين بعد يوم النحر هو يوم النحر ويوم الرءؤس واليومُ بعده ينفِر إذا فرَغ من رمي الجمار
{فِى يَوْمَيْنِ} “iki gün içinde”; yani kurban bayramı gününden sonraki tam iki gün içinde; bu da kurban kesim günü ile ruûs (başlar) günüdür ve ondan sonraki gün cemreleri taşlamayı bitirince [Mina'dan] ayrılır.
{وَمَن تَأَخَّرَ} في النفر حتى رمى في اليوم الثالثِ قبل الزوالِ أو بعده وعند الشافعيّ بعده فقط
{وَمَن تَأَخَّرَ} “kim de geri kalırsa”; üçüncü günde zevalden önce veya sonra -Şâfiî'ye göre ise sadece zevalden sonra- taş atıncaya kadar ayrılmayı geciktirirse,
{فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ} بما صنعَ من التأخُّرِ والمرادُ التخييرُ بين التعجل والتأخر ولا يقدح فيه أفضليةُ الثاني وإنما ورد بنفي الإثم تصريحاً بالرد على أهل الجاهلية حيث كانوا مختلفين فمن مُؤثِّمٍ للمتعجل ومؤثمٍ للمتأخر
{فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ} “ona da bir günah yoktur”; bu gecikmeyi yapmasından dolayı [günah yoktur]. Kastedilen, acele etmek ile gecikmek arasında muhayyerlik tanımaktır; ikincisinin daha faziletli olması buna engel değildir. Günahın nefyedilmesi şeklinde gelmesi, Cahiliye ehline açık bir reddir; çünkü onlar ihtilaf ediyor, kimisi acele edeni günahkâr sayıyor, kimisi de gecikeni günahkâr sayıyordu.
{لِمَنِ اتقى} خبرٌ لمبتدأٍ محذوفٍ أي الذي ذُكر من التخيير ونفي الإثم عن المتعجّل والمتأخر أو من الأحكام لمن اتقى لأنه الحاج على الحقيقة والمنتفع به أو لأجله حتى لا يتضرِّرَ بترك ما يُهمُّه منهما
{لِمَنِ اتقى} “[Bu] sakınan kimse içindir”; mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani acele eden ile gecikenden günahın nefyedilmesi ve bu muhayyerlik -yahut söz konusu hükümler- sakınan kimse içindir. Çünkü gerçek anlamda hacı olan ve ondan faydalanan odur; yahut bu ikisinden kendisini ilgilendiren şeyi terk etmekle zarar görmesin diye onun içindir.
{واتقوا الله} في مَجامِع أمورِكم بفعل الواجبات وترك المحضورات ليعبأبكم وتنظموا في سلك المغتنمين بالأحكام المذكورة والرُخَص أو احذروا الإخلالَ بما ذُكر من الأحكام وهو الأنسبُ بقوله ﷿
{واتقوا الله} “Ve Allah'tan sakının”; size değer verilmesi ve zikredilen hükümler ile ruhsatlardan istifade edenlerin safına katılmanız için vacipleri yaparak ve haramları terk ederek bütün işlerinizde [O'ndan sakının]; yahut zikredilen hükümleri ihlal etmekten sakının ki bu, Allah azze ve celle'nin şu buyruğuna daha uygundur:
{واعلموا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} أي للجزاء على أعمالكم بعد الإحياءِ والبعث وأصلُ الحشر الجمع وضم المتفرّق وهو تأكيدٌ للأمر بالتقوى وموجب للامتثال به فإن من علِم بالحشر والمحاسبة والجزاءِ كان ذلك من أَقْوى الدَّواعي إلى ملازمة التقوى
{واعلموا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} “ve bilin ki, ancak O'nun huzurunda toplanacaksınız”; yani diriltilip ba's olunduktan sonra amellerinizin karşılığını almak üzere [toplanacaksınız]. Haşrın aslı, toplamak ve dağınık olanı bir araya getirmektir. Bu, takva emrinin tekididir ve ona uymayı gerektirir; zira haşrı, hesabı ve cezayı bilen kimse için bu durum, takvaya sarılmanın en güçlü saiklerinden biri olur.
{وَمِنَ الناس مَن يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ} تجريدٌ للخطابِ وتوجيهٌ لهُ إليه ﵊ وهو كلامٌ مبتدأ سيق لبيان تحزُّب الناسِ في شأن التقوى إلى حِزبين وتعيينِ مآلِ كلَ منهما ومَن موصولةٌ أو موصوفةٌ وإعرابُه كما بُيّن في قوله تعالى وَمِنَ الناس مَن يقول آمنا بالله واليوم الاخر أي ومنهم من يروقْك كلامُه ويعظُم موقعُه في نفسك لما تشاهد فيه من ملاءمة الفحوى ولُطف الأداءِ والتعجُّب حِيْرةٌ تعرِضُ للإنسان بسبب عدمِ الشعور بسبب ما يتعجّب منه
{وَمِنَ الناس مَن يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ} “İnsanlardan öylesi vardır ki, sözü senin hoşuna gider”; hitabın soyutlanması ve Peygamber aleyhisselâm'a yöneltilmesidir. Bu, insanların takva hususunda iki fırkaya ayrılışını ve her birinin akıbetini tayin etmeyi açıklamak üzere sevk edilmiş yeni bir kelamdır. 'Men' (مَن) ismi mevsûl veya mevsûfedir; irabı ise Allah Teâlâ'nın {وَمِنَ الناس مَن يقول آمنا بالله واليوم الاخر} “İnsanlardan kimi de vardır ki: 'Allah'a ve ahiret gününe inandık' derler” buyruğunda açıklandığı gibidir. Yani onlardan öylesi vardır ki, maksadının uygunluğunu ve edasının inceliğini gördüğün için sözü sana çekici gelir ve gönlünde büyük bir yer tutar. Taaccüb (şaşırma/beğenme), insanın hayret ettiği şeyin sebebini fark edememesi sebebiyle başına gelen bir hayret halidir.
{في الحياة الدنيا} متعلق يقوله أي ما يقوله في حق الحياة الدنيا ومعناها فإنها الذي يريده بما يدّعيه من الإيمان ومحبةِ الرسول ﷺ وفيه إشارة إلى أن له قولاً آخرَ ليس بهذه الصفة أو بيُعجبُك أي يعجبك قولُه في الدنيا بحلاوته
{في الحياة الدنيا} “dünya hayatına dair”; 'kavluhu' kelimesine müteallıktır; yani dünya hayatı ve onun manası hakkında söylediği şey [hoşuna gider]; zira iddia ettiği iman ve Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem sevgisiyle hedeflediği şey odur. Bunda onun bu nitelikte olmayan başka bir sözünün bulunduğuna da bir işaret vardır; yahut 'yu'cibuke' fiiline müteallıktır; yani dünyada sözü tatlılığıyla senin hoşuna gider,
وفصاحته لافي الآخرة لما أنه يظهر هناك كذِبُه وقُبحُه وقيل لما يُرهِقه من الحبْسة واللُكنة وأنت خبيرٌ بأنه لا مبالغة حينئذ في سوء حالِه فإن مآلَه بيانُ حسنِ كلامِه في الدنيا وقبُحِه في الآخرة وقيل معنى في الحياة الدنيا مدة الحياة الدنيا أي لا يصدُر منه فيها إلا القولُ الحسن
ve fesahatiyle [hoşuna gider], ahirette değil; çünkü orada onun yalanı ve çirkinliği ortaya çıkacaktır. Ahirette onu kaplayacak olan dil tutukluğu ve kekemelikten dolayı [ahirette hoşuna gitmez] de denilmiştir. Ancak sen bilirsin ki bu takdirde onun kötü durumunda bir mübalağa olmaz; çünkü bunun neticesi, onun sözünün dünyada güzel, ahirette çirkin olduğunu beyan etmektir. {في الحياة الدنيا} ifadesinin manasının 'dünya hayatı süresince' olduğu, yani bu süre içinde ondan güzel sözden başkasının sadır olmayacağı da söylenmiştir.
{وَيُشْهِدُ الله على ما فى قلبه} أي بحسَب ادِّعائِه حيث يقول الله يعلم أن ما في قلبي موافِقٌ لما في لساني وهو عطف على يعجبك وقرئ ويُشهدُ الله فالمرادُ بما في قلبه ما فيه حقيقةً ويؤيده قراءةُ ابنِ عبَّاسً ﵄ والله يشهَدُ على ما في قلبه على أن كلمةَ على لكون المشهودِ به مُضِرّاً له فالجملةُ اعتراضية وقرئ ويستشهدُ الله
{وَيُشْهِدُ الله على ما فى قلبه} “Ve kalbinde olana Allah'ı şahit tutar”; yani 'Allah biliyor ki kalbimdeki dilimdekiyle aynıdır' diyerek iddiasına göre [şahit tutar]. Bu, 'yu'cibuke' fiiline matuftur. 'Ve yüşhedullâhu' (وَيُشْهَدُ اللهُ) şeklinde meçhul olarak da okunmuştur; bu durumda kalbindekinden murat, gerçekten kalbinde olandır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın {والله يشهَدُ على ما في قلبه} “Oysa Allah onun kalbinde olana şahittir” kıraati de bunu destekler; 'alâ' (على) kelimesi aleyhine şahitlik edilen şeyin onun zararına olmasından dolayıdır ve bu takdirde cümle itiraziyyedir. 'Ve yesteshidullâhe' (ويستشهدُ الله) şeklinde de okunmuştur.
{وَهُوَ أَلَدُّ الخصام} أي شديد العدواه والخصومةِ للمسلمين على أن الخِصامَ مصدرٌ وإضافة ألدُّ اليه بمعنى في كقولهم ثبْتُ العذرِ أو أشدُّ الخصوم لهم خصومةً على أنه جمع خَصْم كصَعْب وصِعاب قيل نزلتْ في الأخنسِ بنِ شُرَيقٍ الثقفي وكان حسنَ المنظر حلوَ المنطق يوالي رسولَ الله ﷺ ويدعي الإسلامَ والمحبة وقيل في المنافقين والجملةُ حالٌ منَ الضميرِ المجرور في قوله أو من المستكنّ في يُشهد وعطف على ما قبلها على القراءتين المتوسطتين
{وَهُوَ أَلَدُّ الخصام} “Oysa o, hasımların en yamanıdır”; yani Müslümanlara karşı düşmanlığı ve husumeti pek şiddetlidir. 'El-Hısâm' (الخِصام) mastardır ve 'eleddü' kelimesinin ona izafeti, 'sebütü'l-uzr' (özrü sabit) sözlerinde olduğu gibi 'fî' (içinde/hususunda) manasındadır; yahut 'sa'b' ve 'sı'âb' kelimelerinde olduğu gibi 'hasm' kelimesinin çoğulu olarak onlara karşı husumette hasımların en şiddetlisidir. Ahnes b. Şurayk es-Sekafî hakkında indiği söylenmiştir; o, güzel görünümlü, tatlı dilli biriydi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e dostluk gösterir, İslam'ı ve sevgiyi iddia ederdi. Münafıklar hakkında indiği de söylenmiştir. Bu cümle, 'kavlühü'deki mecrur zamirden veya 'yüşhidü'deki müstetir zamirden hâldir; aradaki iki kıraate göre ise kendisinden öncekine matuftur.
{وَإِذَا تولى} أي من مجلسك وقيل إذا صار والياً
{وَإِذَا تولى} “Dönüp gittiği zaman”; yani senin meclisinden [ayrıldığında]; vali/yönetici olduğu zaman manasında olduğu da söylenmiştir.
{سعى فِى الارض لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الحرث والنسل} كما فعله الأخنسُ بثقيفٍ حيث بيتهم وأحرَق زروعَهم وأهلَك مواشيَهم أو كما يفعله ولاةُ السوء بالقتل والإتلاف أو بالظلم حتى يمنع الله تعالى بشؤمه القَطْرَ فيهلِكَ الحرثَ والنسل وقرئ ويَهلِكَ الحرثُ والنسلُ على إسناد الهلاك إليهما عطفاً على سعى وقرئ بفتح اللام وهي لغة وقرئ على البناءِ للمفعولِ من الإهلاك
{سعى فِى الارض لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الحرث والنسل} “yeryüzünde fesat çıkarmak, ekini ve nesli yok etmek için koşar”; nitekim Ahnes'in Sakîf kabilesine yaptığı gibi; onların üzerine gece baskını yapmış, ekinlerini yakmış ve hayvanlarını helak etmiştir; yahut kötü yöneticilerin öldürmekle, telef etmekle veya zulümle yaptığı gibi; öyle ki onun uğursuzluğu yüzünden Allah Teâlâ yağmuru engeller de ekin ve nesil helak olur. Helakın bu ikisine isnadıyla 'sa'â' fiiline matuf olarak 've yehlike'l-harsü ve'n-neslü' şeklinde de okunmuştur; bir lügat olarak lâm harfinin fethiyle de okunmuştur; 'ihlâk' fiilinden meçhul olarak da okunmuştur.
{والله لَا يُحِبُّ الفساد} أي لا يرتضيه ويبعضه ويغضَبُ على من يتعاطاه وهو اعتراضٌ تذييلي
{والله لَا يُحِبُّ الفساد} “Oysa Allah fesadı sevmez”; yani ona razı olmaz, ona buğzeder ve onu işleyene gazap eder. Bu, fezleke niteliğinde bir itiraziyye (ara) cümlesidir.
{وَإِذَا قِيلَ لَهُ} على نهْج العِظة والنصيحة
{وَإِذَا قِيلَ لَهُ} “Ona denildiği zaman:”; öğüt ve nasihat yollu,
{اتق الله} واترُكْ ما تباشِرُه من الفساد أو النفاق واحذرْ سوءَ مغبَّتِه
{اتق الله} “'Allah'tan kork' [denildiği zaman]”; ve işlemekte olduğun fesadı yahut nifakı terk et ve onun kötü akıbetinden sakın [denildiği zaman],
{أَخَذَتْهُ العزة بالإثم} أي حملتْه الأَنَفةُ وحَمِيةُ الجاهلية على الإثم الذي نُهِيَ عنه لَجاجاً وعِناداً من قولك أخذتُه بكذا إذا حملتُه عليه أوألزمته إياه
{أَخَذَتْهُ العزة بالإثم} “gururu onu günaha sürükler”; yani inat ve dikbaşlılık yüzünden gururu ve Cahiliye taassubu onu yasaklandığı günaha sevk eder. Bu, birini bir şeye sevk ettiğinde veya onu mecbur kıldığında söylediğin 'أخذتُه بكذا' (onu şuna sevk ettim) sözünden gelir.
{فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ} مبتدأٌ وخبر أي كافِيهِ جهنَّمُ وقيل جهنمُ فاعلٌ لحسبُه سادٌّ مسدَّ خبرِه وهو مصدر بمعنى الفاعل وقويَ لاعتماده على الفاء الرابطة للجملة بما قبلها وقيل حسبُ اسمُ فعلٍ ماضٍ أي كفتْه جهنَّمُ
{فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ} “Artık ona cehennem yeter”; mübteda ve haberdir; yani cehennem ona kafidir. 'Cehennem' kelimesinin 'hasbuhu'nun faili olup haberinin yerine geçtiği de söylenmiştir; bu takdirde [hasb] fail anlamında bir mastardır ve cümleyi öncesine bağlayan 'fâ' edatına dayandığı için kuvvet kazanmıştır. 'Hasbü'nün mazi fiil anlamında bir isim-fiil olduğu, yani 'cehennem ona yetti' manasına geldiği de söylenmiştir.
{وَلَبِئْسَ المهاد} جوابُ قسمٍ مقدَّرٍ والمخصوصُ بالذمِّ محذوفٌ لظهوره وتعيُّنه والمِهادُ الفِراش وقيل ما يوطأ للجَنْب والجملةُ اعتراض
{وَلَبِئْسَ المهاد} “Ne kötü bir yataktır o!”; takdiri bir yeminin cevabıdır. Yerilen şey (mahzûf), açık ve belirli olduğu için hazfedilmiştir. 'Mihâd' yataktır; yan taraf için serilen şey olduğu da söylenmiştir. Cümle ise itiraziyyedir.
{وَمِنَ الناس مَن يَشْرِى نَفْسَهُ} مبتدأ وخبرٌ كما مر أي يبيعها ببذْلِها في الجهاد ومشاقِّ الطاعات وتعريضِها للمهالك في الحروب أو يأمرُ بالمعروف وينهى عن المنكر وإن ترتب عليه القتلُ
{وَمِنَ الناس مَن يَشْرِى نَفْسَهُ} “İnsanlardan öylesi de vardır ki, canını satar”; daha önce geçtiği gibi mübteda ve haberdir; yani onu cihatta ve zorlu taatlerde bezlederek, savaşlarda tehlikelere atarak satar; yahut öldürülmeyle neticelense bile iyiliği emreder ve kötülükten nehyeder.
{ابتغاء مرضات الله} أي طالبا لرضاه وهذا كمالُ التقوى وإيرادُه قسيماً للأول من حيث إن ذلك يأنفُ من الأمر بالتقوى وهذا يأمرُ بذلك وإن أدى إلى الهلاك وقيل نزلت في صهيبِ بنِ سنانٍ الروميّ أخذه المشركون وعذبوه ليرتدَّ فقال إني شيخٌ كبير
{ابتغاء مرضات الله} “Allah'ın rızasını kazanmak için”; yani O'nun rızasını talep ederek [canını satar]. Bu, takvanın kemalidir. Bunun birinciye karşıt olarak getirilmesi, onun takvayı emretmekten kibirlenmesi, bunun ise helake götürse bile onu emretmesi açısındandır. Süheyb b. Sinân er-Rûmî hakkında indiği de söylenmiştir; müşrikler onu yakalayıp dinden dönmesi için işkence etmişlerdi, o da: 'Ben yaşlı bir adamım;
لاأنفعكم إن كنت معكم ولا أضرُّكم إن كنت عليكم فخلُّوني وما أنا عليه وخُذوا مالي فقَبِلوا منه مالَه فأتى المدينة فيشري حينئذٍ بمعنى يشتري لجريان الحال على صورة الشرى
sizinle olsam size faydam dokunmaz, size karşı olsam size zararım dokunmaz; beni dinimle baş başa bırakın ve malımı alın' dedi. Onlar da onun malını kabul ettiler, o da Medine'ye geldi. Bu takdirde durum satış suretinde cereyan ettiği için 'yeşrî', 'yeşterî' (satın alır) manasındadır.
{والله رؤوف بالعباد} ولذلك يكلفهم التقوى ويعرِّضهم للثواب والجملةُ اعتراضٌ تذييلى
{والله رؤوف بالعباد} “Allah, kullarına çok merhametlidir”; bundan dolayı onlara takvayı yükler ve onları sevaba muhatap kılar. Bu cümle, fezleke niteliğinde bir itiraziyye (ara) cümlesidir.
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ ادخلوا فِي السلم} أي الاستسلام والطاعةِ وقيل الإسلام وقرئ بفتح السين وهي لغة فيه بفتح اللام أيضاً وقوله تعالى
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ ادخلوا فِي السلم} “Ey iman edenler! Barışa/İslam'a girin”; yani teslimiyete ve itaate [girin]. İslam manasında olduğu da söylenmiştir. Sîn harfinin fethiyle ['es-Selm' şeklinde] de okunmuştur ki onda bir lehçedir; lâm harfinin fethiyle de [okunmuştur]. Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi:
{كَافَّةً} حال من الضمير في ادخلو اأو من السِّلم أو منهما معاً كما في قولِهِ ... خرجتُ بها تمشي تجرُّ وراءَنا ... على أَثَريْنا ذيلَ مِرْطٍ مُرَجَّل ... وهي في الأصل اسمُ لجماعة تكفُّ مُخالِفَها ثم استعملت في معنى جميعاً وتاؤُها ليست للتأنيت حتى يُحتاجَ إلى جعل السِّلم مؤنثاً مثلَ الحربِ كما في قوله ﷿ وَإِن جَنَحُواْ لِلسَّلْمِ فاجنح لَهَا وفي قوله ... السلم تأخذ منها مارضيت به ... والحربُ يكفيكَ من أنفاسها جُرَعُ ...
{كَافَّةً} “hep birden / bütünüyle”; 'üdhulû'daki zamirden veya 'es-Silm' kelimesinden yahut şairin şu sözünde olduğu gibi her ikisinden birden hâldir: 'Onunla çıktım; o, izlerimizin üzerinde çizgili bir giysinin eteğini arkamızdan sürüyerek yürüyordu.' Bu kelime aslında muhalifini engelleyen bir topluluğun adıdır, sonra 'hepsi/bütünüyle' anlamında kullanılmıştır. Tâ'sı ise müenneslik için değildir ki, Allah celle celâluhû'nun {وَإِن جَنَحُواْ لِلسَّلْمِ فاجنح لَهَا} “Eğer barışa meylederlerse sen de ona meylet” buyruğunda ve şairin: 'Barıştan, razı olduğun şeyi alırsın; harbin ise sana nefeslerinden birkaç yudumu yeter' sözünde olduğu gibi 'es-Silm' kelimesini 'el-harb' gibi müennes kılmaya ihtiyaç duyulsun.
وإنَّما هي للنقل كما في عامة وخاصة وقاطبة والمعنى استسلموا لله تعالى وأطيعوه جملةً ظاهراً وباطناً والخطابُ للمنافقين أو ادخُلوا في الإسلام بكلّيته ولا تخلِطوا به غيَره والخطابُ لمؤمني أهلِ الكتاب فإنهم كانوا يراعون بعضَ أحكام دينهم القديمِ بعد إسلامهم أو شرائع الله تعالى كلِّها بالإيمان بالأنبياء ﵈ والكتب جيعا والخطابُ لأهل الكتاب كلِّهم ووصفُهم بالإيمان إما على طريقة التغليب وإما بالنظر إلى إيمانهم القديم أو في شعب الإسلام وأحكامِه كلها فلا يخلوا بشئ منها والخطاب للمسلمين وإنما خوطب أهلُ الكتاب بعنوان الإيمان مع أنه لا يصِح الإيمانُ إلا بما كلَّفوه الآن إيذاناً بأن ما يدّعونه لا يتمّ بدونه
Aksine o, 'âmme', 'hâssa' ve 'kâtıbe' kelimelerinde olduğu gibi nakil içindir. Manası: 'Zahirde ve batında bütünüyle Allah Teâlâ'ya teslim olun ve O'na itaat edin' demektir ve hitap münafıklaradır; yahut 'İslam'a bütünüyle girin ve ona başkasını karıştırmayın' demektir ve hitap Ehl-i Kitap'tan iman edenleredir; zira onlar İslam'a girdikten sonra eski dinlerinin bazı hükümlerine riayet ediyorlardı; yahut 'bütün peygamberlere aleyhimüsselâm ve bütün kitaplara iman ederek Allah Teâlâ'nın bütün şeriatlarına [girin]' demektir ve hitap Ehl-i Kitab'ın tamamınadır; onların imanla nitelenmesi ise ya tağlîb yoluyladır ya da eski imanlarına göredir; yahut 'İslam'ın bütün şubelerine ve hükümlerine girin de onlardan hiçbirini aksatmayın' demektir ve hitap Müslümanlaradır. Ancak şu anda mükellef tutuldukları şeye inanmadıkça iman sahih olmayacağı halde Ehl-i Kitab'a iman unvanıyla hitap edilmesi, iddia ettikleri şeyin bu olmadan tamamlanamayacağını bildirmek içindir.
{وَلَا تَتَّبِعُواْ خطوات الشيطان} بالتفرُّق والتفريقِ أو بمخالفة ما أُمرتم به
{وَلَا تَتَّبِعُواْ خطوات الشيطان} “Şeytanın adımlarına uymayın”; fırkalara ayrılarak ve tefrikaya düşerek yahut emrolunduğunuz şeylere muhalefet ederek [ona uymayın].
{إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ} ظاهرُ العداوة أو مُظْهِرٌ لها وهو تعليلٌ للنهي أو الانتهاءِ
{إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ} “Çünkü o sizin için apaçık bir düşmandır”; düşmanlığı aşikardır yahut onu açığa vurandır. Bu, nehyin veya [şeytana uymaktan] vazgeçmenin gerekçesidir.
{فَإِن زَلَلْتُمْ} أي عن الدخول في السلم وقرئ بكسر اللام وهي لغة فيه
{فَإِن زَلَلْتُمْ} “Eğer kayarsanız”; yani barışa/İslam'a girmekten [saparsanız]. Lâm harfinin kesresiyle de okunmuştur ki onda bir lehçedir.
{مّن بَعْدِ مَا جَاءتْكُمُ} الآياتُ
{مّن بَعْدِ مَا جَاءتْكُمُ} “size geldikten sonra”; ayetler [geldikten sonra],
{البينات} والحججُ القطعية الدالَّةُ على حقيقته المُوجبة للدخول فيه
{البينات} “apaçık deliller”; onun hakikatine delalet eden ve ona girmeyi zorunlu kılan kesin deliller [geldikten sonra],
{فاعلموا أَنَّ الله عَزِيزٌ} غالبٌ على أمره لا يعجزه الانتقام منكم
{فاعلموا أَنَّ الله عَزِيزٌ} “bilin ki şüphesiz Allah Azîz'dir”; emrinde galiptir, sizden intikam almaktan aciz kalmaz;
{حكيم} لايترك ما تقتضيه الحِكمةُ من مؤاخذة المجرمين المستعصين على أوامره
{حكيم} “Hakîm'dir”; emirlerine karşı direnen suçluları cezalandırma hususunda hikmetin gerektirdiği şeyi terk etmez.
{هَلْ يَنظُرُونَ} استفهامٌ إنكاري في معنى النفي أي ما ينتظرون بما يفعلون من العِناد والمخالفة في الامتثال بما أُمروا به والانتهاءِ عمَّا نُهوا عنهُ
{هَلْ يَنظُرُونَ} “Onlar [başka bir şey mi] bekliyorlar?”; nefy manasında inkâri bir istifhamdır; yani emrolundukları şeylere uymak ve yasaklandıkları şeylerden kaçınmak hususunda sergiledikleri inat ve muhalefetle ne bekliyorlar?
{إِلَاّ أَن يَأْتِيَهُمُ الله} أي أمرُه وبأسُه أو يأتيَهم اللَّهُ بأمره وبأسِه فحُذف المأتيُّ به لدِلالة الحال عليه والالتفاتُ إلى الغَيبة للإيذانِ بأن سوءَ صنيعهم موجبٌ للإعراض عنهم وحكايةُ جنايتهم لمن عداهم من أهل الإنصاف على طريقة المباثة وإيرادُ الانتظارِ للإشعار بأنهم لانهماكهم فيمَا هُم فيهِ من موجبات العقوبة
{إِلَاّ أَن يَأْتِيَهُمُ الله} “Allah'ın kendilerine gelmesinden başka?”; yani emrinin ve azabının gelmesini yahut Allah'ın emri ve azabıyla kendilerine gelmesini [bekliyorlar]; durumun delalet etmesi sebebiyle getirilen şey hazfedilmiştir. Gaib kipine iltifat yapılması, onların bu çirkin fiillerinin kendilerinden yüz çevrilmesini gerektirdiğini bildirmek ve dertleşme üslubuyla onların cinayetini insaf sahibi diğer kimselere nakletmek içindir. Bekleme ifadesinin getirilmesi ise, cezayı gerektiren şeylere dalıp gitmiş olmaları sebebiyle [cezayı bekler durumda olduklarını] hissettirmek içindir.
كأنهم طالبون لها مترقبون لوقوعها
Sanki onlar onu istiyor ve vuku bulmasını gözetliyor gibidirler.
{في ظلل} كقلل في جمع قُلَّة وهي ما أظلك وقرئ في ظلال كقلال في جمع قلة
{في ظلل} “gölgeler içinde”; kulle (قُلَّة) kelimesinin çoğulu olan kulel (قلل) vezninde olup seni gölgeleyen şeydir. Kulle kelimesinin çoğulu olan kılâl (قلال) vezninde {في ظلال} şeklinde de okunmuştur.
{مّنَ الغمام} أي السحاب الأبيض وإنما أتاهم العذابُ فيه لما أنه مظنة الرحمة فإذا أتى منه العذاب كان أفظعَ وأقطعَ للمطامع فإن إتيان الشر مِن حيثُ لَا يُحتسب صعبٌ فكيف بإتيانه من حيث يرجى منه الخير
{مّنَ الغمام} “buluttan”; yani beyaz buluttan. Azabın onlara bulut içinde gelmesi, bulutun rahmet zannedilen bir şey olmasındandır. Dolayısıyla ondan azap geldiğinde daha korkunç olur ve umutları daha çok keser. Zira şerrin umulmadık yerden gelmesi zordur; ya hayır umulan yerden gelmesi nasıl olur!
{والملائكة} عطف على الاسم الجليل أي ويأتيهم الملائكة فإنهم وسائط في إتيان أمره تعالى بل هم الآتون ببأسه على الحقيقة وتوسيط الظرف بينهما للإيذان بأن الآتي أو لا من جنس ما يلابس الغمام ويترتب عليه عادة وأما الملائكة وإن كان إتيانهم مقارناً لما ذكر من الغمام لكن ذلك ليس بطريق الاعتياد وقرئ بالجر عطفا على ظلل أوالغمام
{والملائكة} “ve meleklerin [gelmesinden başka]”; lafza-i celâle matuftur, yani "ve meleklerin onlara gelmesini..." Çünkü melekler, Yüce Allah'ın emrinin gelmesinde vasıtadırlar; bilakis hakikatte O'nun azabını getirenler onlardır. Zarfın ikisi arasına girmesi, ilk gelen şeyin buluta bitişen ve âdeten ona terettüp eden cinsten olduğunu bildirmek içindir. Meleklere gelince, her ne kadar onların gelmesi zikredilen buluta bitişik olsa da bu âdet yoluyla değildir. {ظلل} veya {الغمام} kelimesine atıfla cer ile de okunmuştur.
{وقضي الأمر} أي اتم أمرُ إهلاكهم وفُرغ منه وهو عطفٌ على يأتيَهم داخل في حيز الانتظار وإنما عُدل إلى صيغة الماضي دَلالة على تحققه فكأنه قد كان أو جملةٌ مستأنفةٌ جِيءَ بها إنباءً عن وقوع مضمونها وقرئ وقضاءُ الأمر عطفاً على الملائكةُ
{وقضي الأمر} “ve iş bitirilivermiştir”; yani onların helak edilme işi tamamlanmış ve sona ermiştir. Bu, {يأتيَهم} fiiline matuf olup bekleme alanına dahildir. Gerçekleşeceğine delalet etmesi için mazi sîgasına çevrilmiştir; sanki olmuş bitmiş gibidir. Yahut muhtevasının vuku bulacağını haber vermek üzere getirilmiş müste'nefe (yeni bir) cümledir. {الملائكةُ} kelimesine atıfla {وقضاءُ الأمر} şeklinde de okunmuştur.
{وإلى الله} لا إلى غيره
{وإلى الله} “ve yalnızca Allah'a”; başkasına değil,
{تُرْجَعُ الامور} بالتأنيث على البناءِ للمفعولِ من الرجع وقرئ بالتذكير وعلى البناء للفاعل بالتأنيث من الرجوع
{تُرْجَعُ الامور} “bütün işler döndürülür”; rec' (döndürmek) fiilinden meçhul olarak müenneslikle okunmuştur. Müzekker olarak ve rucû' (dönmek) fiilinden malum olarak müenneslikle de okunmuştur.
{سل بني إسرائيل} الخطاب للرسول ﷺ أو لكل أحدٍ من أهل الخطابِ والمرادُ بالسؤال تبكيتهم وتقريعهم بذلك وتقريرلمجيء البينات
{سل بني إسرائيل} “İsrailoğullarına sor”; hitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yahut muhatap olabilecek her bir kimseyedir. Soru sormaktan murat, onları bununla susturup azarlamak ve apaçık delillerin geldiğini ikrar ettirmektir.
{كَمْ آتيناهم مّنْ آيَةٍ بَيّنَةٍ} مُعجِزَةٌ ظاهرة على أيدي الأنبياءِ ﵈ وآيةٌ ناطقة بحقّية الإسلامِ المأمورِ بالدخول فيه وكم خبريةٌ أو استفهاميةٌ مقرِّرةٌ ومحلها النصبُ على المفعولية أو الرفع بالابتداء على حذف العائدِ من الخبر وآيةٍ مميِّزُها
{كَمْ آتيناهم مّنْ آيَةٍ بَيّنَةٍ} “onlara nice apaçık ayet verdik”; peygamberlerin aleyhimüsselâm ellerinde [zuhur eden] apaçık mucizeler ve girilmesi emredilen İslam'ın hak olduğuna tanıklık eden ayetler [verdik]. {كَمْ} haberiyedir yahut takrîrî istifhamiyedir; mahalli mef'ûl olarak mansup yahut haberden ait zamirin hazfedilmesiyle mübteda olarak merfûdur; {آيَةٍ} ise onun temyizidir.
{وَمَن يُبَدّلْ نِعْمَةَ الله} التي هي آياته الباهرةِ فإنها سببٌ للهدى الذي هو أجلُّ النعم وتبديلُها جعلُها سبباً للضلالة وازديادِ الرِّجس أو تحريفها أو تأويلها الزائغ
{وَمَن يُبَدّلْ نِعْمَةَ الله} “Kim Allah'ın nimetini değiştirirse”; ki o O'nun apaçık ayetleridir; zira bu ayetler en yüce nimet olan hidayetin sebebidir. Onu değiştirmek ise onu sapıklığın ve murdarlığın artmasının sebebi kılmak yahut onu tahrif etmek veya batıl bir şekilde tevil etmektir.
{مِن بَعْدِ مَا جَاءتْهُ} ووصلتْ إليه وتمكَّن من معرفتها والتصريحُ بذلك مع أنَّ التبديلَ لا يُتصوَّرُ قبل المجيءِ للإشعار بأنهم قد بدَّلوها بعد ما وقفوا على تفصيلها كما في قوله ﷿ ثُمَّ يُحَرّفُونَهُ مِن بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يعلمون قيل تقديره فبذلوها ومن يبدل وإنما حُذف للإيذان بعدمِ الحاجةِ إلى التَّصريحِ بهِ لظهوره
{مِن بَعْدِ مَا جَاءتْهُ} “kendisine geldikten sonra”; ona ulaşıp onu tanımaya imkân bulduktan sonra [değiştirirse]. Gelmesinden önce değiştirmenin düşünülemeyeceği halde bunun açıkça belirtilmesi, aziz ve celil olan Allah'ın: “Sonra onu iyice anladıktan sonra bile bile tahrif ederlerdi” buyruğunda olduğu gibi, onun ayrıntılarına vâkıf olduktan sonra onu değiştirdiklerini hissettirmek içindir. Bunun takdirinin [فبدّلوها ومن يبدّل] "onu değiştirdiler, kim değiştirirse..." şeklinde olduğu söylenmiştir; açık olmasından ötürü sarahaten zikretmeye ihtiyaç bulunmadığını bildirmek için hazfedilmiştir.
{فَإِنَّ الله شَدِيدُ العقاب} تعليلٌ للجواب كأنه قيل ومن يبدل نعمة الله عاقبه أشدَّ عقوبةٍ فإنه شديدُ العقاب وإظهارُ الاسمِ الجليلِ لتربية المهابة وإدخال الروعة
{فَإِنَّ الله شَدِيدُ العقاب} “şüphesiz Allah cezası pek şiddetli olandır”; cevabın gerekçesidir; sanki "Kim Allah'ın nimetini değiştirirse Allah onu en şiddetli şekilde cezalandırır; çünkü O'nun cezası pek şiddetlidir" denilmiş gibidir. Lafza-i celâlin zahir olarak zikredilmesi heybet uyandırmak ve korku salmak içindir.
{زُيّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ الحياة الدنيا} أي حسُنت في أعيانهم وأُشرِبت محبتُها في قلوبهم حتى تهالكوا عليها وتهافتوا فيها معرِضين عن غيرها والتزيينُ من حيث الخلقُ والإيجاد مستند الى الله سبحانه كما يُعرِبُ عنه القراءةُ على البناء للفاعل اذا ما مِنْ شيءٍ إلا وهو خالقُه وكلٌّ من الشيطان والقُوى الحيوانية وما في الدنيا من الأمور البهيَّة والأشياءِ الشهيةِ مُزيَّنٌ بالعَرْض
{زُيّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ الحياة الدنيا} “İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi”; yani gözlerinde güzel gösterildi ve onun sevgisi kalplerine öyle sindirildi ki, başkasından yüz çevirerek onun üzerine hırsla atıldılar ve ona daldılar. Yaratma ve var etme bakımından süsleme Yüce Allah'a aittir; nitekim malum sîgayla yapılan kıraat de bunu ifade eder; zira yaratıcısı O olmayan hiçbir şey yoktur. Şeytan, hayvani kuvveler ve dünyada bulunan göz alıcı işler ile iştah kabartan şeylerin her biri ise arızî olarak süsleyicidir.
{وَيَسْخَرُونَ مِنَ الذين آمنوا} عطفٌ على زُين وإيثارُ صيغة الاستقبال للدلالة
{وَيَسْخَرُونَ مِنَ الذين آمنوا} “ve iman edenlerle alay ederler”; {زُيّنَ} fiiline matuftur ve muzari sîgasının tercih edilmesi delalet etmek içindir;
٢١٣ - البقرة على استمرار السُّخريةِ منهم وهم فقراء المؤمنين كبلالٍ وعمار وصهيب ﵃ كانوا يسترذلونهم ويستهزءون بهم على رفضهم الدُّنيا وإقبالِهم على العقبى ومن ابتدائية فكأنهم جعلوا السخرية مبتدأة منهم
213 - el-Bakara / onlarla alay etmelerinin sürekliliğine [delalet etmek içindir]. Bunlar Bilâl, Ammâr ve Suheyb radıyallâhu anhüm gibi fakir müminlerdir; dünyayı terk edip ahirete yönelmelerinden ötürü onları hor görüyor ve onlarla alay ediyorlardı. {مِنْ} ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir); sanki alayı onlardan başlatmış gibi kılmışlardır.
{والذين اتقوا} هم الذين آمنوا بعينهم وإنما ذُكروا بعنوان التقوى للإيذان بأن إعراضَهم عن الدنيا للاتقاء عنها لكونها مُخِلَّةً بتبتُّلهم إلى جناب القدس شاغلة عنهم
{والذين اتقوا} “korkanlar / sakınanlar ise”; bizzat iman edenlerin ta kendileridir. Onların takva unvanıyla zikredilmesi, dünyadan yüz çevirmelerinin, dünyanın kudsiyet makamına yönelmelerine halel getirmesi ve kendilerini meşgul etmesi sebebiyle ondan sakınmak için olduğunu bildirmek içindir.
{فَوْقَهُمْ يَوْمَ القيامة} لأنَّهم في أعلى عِلّيين وهم في أسفل سافلين أو لأنهم في أوج الكرامةِ وهم في حضيض الذلِّ والمهانةِ أو لأنهم يتطاولون عليهم في الآخرة فيسخَرون منهم كما سخِروا منهم في الدنيا والجملةُ معطوفةٌ على ما قبلها وإيثارُ الاسمية للدلالة على دوام مضمونِها
{فَوْقَهُمْ يَوْمَ القيامة} “kıyamet gününde onların üstündedirler”; çünkü onlar İlliyyîn'in en yücesinde, kâfirler ise Esfele Sâfilîn'dedir; yahut onlar ikramın zirvesinde, kâfirler ise zillet ve hakirliğin dibindedir; yahut kâfirlerin dünyada kendileriyle alay ettikleri gibi onlar da ahirette kâfirlere üstünlük kurup onlarla alay edeceklerdir. Cümle önceki cümleye matuftur; isim cümlesinin tercih edilmesi ise içeriğinin devamlılığına delalet etmesi içindir.
{والله يَرْزُقُ مَن يَشَاء} أي في الدارين
{والله يَرْزُقُ مَن يَشَاء} “Allah dilediğini rızıklandırır”; yani her iki yurtta da,
{بِغَيْرِ حِسَابٍ} بغير تقدير فيوسِّعُ في الدنيا استدراجاً تارةً وابتلاءً أخرى
{بِغَيْرِ حِسَابٍ} “hesapsızca”; ölçüsüzce [rızıklandırır]. Dünyada bazen istidraç olarak, bazen de imtihan olarak [rızkı] genişletir.
{كَانَ الناس أُمَّةً واحدة} متفقين على كلمة الحق ودينِ الإسلام وكان ذلك بين آدمَ وإدريسَ أو نوحٍ ﵈ أو بعدَ الطوفان
{كَانَ الناس أُمَّةً واحدة} “İnsanlar tek bir ümmetti”; hak kelimesi ve İslam dini üzerinde birleşmişlerdi. Bu durum Âdem ile İdrîs yahut Nûh aleyhimesselâm arasında veya Tufan'dan sonraydı.
{فَبَعَثَ الله النبيين} أي فاختلفوا فبَعَثَ إلخ وهي قراءةُ ابنِ مسعود ﵁ وقد حُذف تعويلاً على ما يُذكر عَقيبه
{فَبَعَثَ الله النبيين} “sonra Allah peygamberleri gönderdi”; yani "ihtilafa düştüler, bunun üzerine gönderdi..." demektir ki bu İbn Mes'ûd'un radıyallâhu anh kıraatidir; ardından zikredilecek olana güvenilerek [bu kısım] hazfedilmiştir.
{مُبَشّرِينَ وَمُنذِرِينَ} عن كعب الذي علمتُه من عددُ الأنبياءِ ﵈ مئة وأربعةٌ وعشرون ألفاً والمرسَلُ منهم ثلثُمائةٍ وثلاثة عشرَ والمذكورُ في القرآن ثمانيةٌ وعشرون وقيل كَانَ الناسُ أُمَّةً واحدة متفقةً على الكفر والضلال في فترة إدريسَ أو نوحٍ فبعث اللَّهُ النبيين فاختلفوا عليهم والأولُ هو الأنسبُ بالنظم الكريم
{مُبَشّرِينَ وَمُنذِرِينَ} “müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak”. Ka'b'dan rivayet edildiğine göre: "Peygamberlerin aleyhimüsselâm sayısından bildiğim, yüz yirmi dört bindir; onlardan resûl olanlar üç yüz on üçtür, Kur'an'da zikredilenler ise yirmi sekizdir." Şöyle de denilmiştir: İnsanlar İdrîs yahut Nûh'un fetret döneminde küfür ve sapıklık üzerinde birleşmiş tek bir ümmetti; Allah peygamberleri gönderdi de onlara karşı ihtilafa düştüler. Ancak birinci görüş yüce nazzama daha uygundur.
{وَأَنزَلَ مَعَهُمُ الكتاب} أي جنسَ الكتابِ أو مع كل واحد منهم ممن له كتابٌ كتابُه الخاصُّ به لا مع كلِّ واحدٍ منهم على الإطلاق إذ لم يكنْ لبعضهم كتابٌ وإنما كانوا يأخُذون بكتب مَن قبلَهم وعمومُ النبيين لا ينافي خصُوصَ الضمير العائد إليه بمعونة المقام
{وَأَنزَلَ مَعَهُمُ الكتاب} “Ve onlarla birlikte kitabı indirdi”; yani kitap cinsini yahut kendisiyle birlikte kitap bulunan her bir peygamberle onun kendine has kitabını [indirdi]. Yoksa mutlak olarak hepsinin her biriyle değil; zira bazılarının kitabı yoktu, onlar sadece kendilerinden öncekilerin kitaplarına tabi oluyorlardı. Peygamberler lafzının umumiliği, makamın yardımıyla ona dönen zamirin hususiliğine mani değildir.
{بالحق} حال من الكتاب أي ملتبساً بالحق أو متعلقا بأنزل كقوله عزَّ وعلَاّ وبالحق أَنْزَلْنَاهُ وبالحق نَزَلَ
{بالحق} “hak ile”; kitaptan hâldir, yani hak ile mütebbis olarak; yahut Yüce Allah'ın: “Onu hak ile indirdik ve o hak ile indi” buyruğunda olduğu gibi {أنزل} fiiline müteallıktır.
{لِيَحْكُمَ} أي الكتابُ أو الله ﷾ أو كلُّ واحد من النبيين
{لِيَحْكُمَ} “hükmetsin diye”; yani kitap yahut aziz ve celil olan Allah yahut peygamberlerden her biri [hükmetsin diye].
{بَيْنَ الناس} أي المذكورين والإظهارُ في موضعِ الإضمارِ لزيادة التعيين
{بَيْنَ الناس} “insanlar arasında”; yani zikredilen kimseler arasında. Zamir makamında açık ismin getirilmesi (izhar), tayini pekiştirmek içindir.
{فِيمَا اختلفوا فِيهِ} أي في الحق الذي اختلفوا فيه أو فيما التَبَس عليهم
{فِيمَا اختلفوا فِيهِ} “hakkında ihtilafa düştükleri şeyde”; yani hakkında ihtilafa düştükleri hakta yahut kendilerine kapalı gelen hususta.
{وَمَا اختلف فِيهِ} أي في الحق أو في الكتاب المُنْزل ملتبساً به والواوُ حالية
{وَمَا اختلف فِيهِ} “onda ihtilaf etmedi”; yani hak hususunda yahut onunla mütebbis olarak indirilen kitap hakkında [ihtilaf etmedi]. Vâv harfi hâliyedir.
{إِلَاّ الذين أُوتُوهُ} أي الكتابَ المنزلَ لإزالة الاختلاف وإزاحةِ الشقاق والتعبيرُ عن الإنزال بالإيتاء للتنبيه منْ أولِ الأمرِ عَلى كمال تمكُّنِهم من الوقوف على ما في تضاعيفِه من الحق فإن الإنزالَ لا يفيد تلك الفائدةَ أي عكسوا الأمرَ حيث جعلوا ما أُنزل لإزالة الاختلافِ سبباً لاستحكامه ورسوخِه
{إِلَاّ الذين أُوتُوهُ} “ancak kendilerine o verilenler”; yani ihtilafı gidermek ve ayrılığı ortadan kaldırmak için indirilen kitabı [kendilerine verilenler ihtilaf etti]. İnzâl yerine îtâ (verilme) tabirinin kullanılması, onun bünyesindeki hakka vâkıf olma hususunda en başından itibaren tam bir imkâna sahip olduklarını belirtmek içindir; zira inzâl bu faydayı sağlamaz. Yani onlar işi tersine çevirerek, ihtilafı gidermek için indirilmiş olanı, ihtilafın kökleşip pekişmesinin sebebi kıldılar.
{مِن بَعْدِ مَا جَاءتْهُمُ البينات} أي رَسَخَتْ في عقولهم ومن متعلِّقة بمحذوف يدل عليه الكلامُ أي فاختلفوا وما اختلف فيه إلخ وقيل بالملفوظ بناءً على عدم منع إلا عنه كما في قولك ما قام إلا زيد يوم
{مِن بَعْدِ مَا جَاءتْهُمُ البينات} “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra”; yani akıllarında yer ettikten sonra. {مِنْ} kelamın delalet ettiği mahzuf bir fiile müteallıktır; yani "ihtilafa düştüler ve onda ihtilaf etmediler..." takdirindedir. Senin [ما قام إلا زيد يوم الجمعة] "Cuma günü Zeyd'den başkası kalkmadı" sözünde olduğu gibi, {إلّا} lafzının buna mani olmadığı görüşüne binaen telaffuz edilen fiile müteallık olduğu da söylenmiştir;
الجمعة
Cuma [günü].
{بَغْياً بَيْنَهُمْ} متعلِّقٌ بما تعلقتْ به من أي اختلفوا بغياً وتهالُكاً على الدنيا
{بَغْياً بَيْنَهُمْ} “aralarındaki haset/azgınlık yüzünden”; {مِنْ} edatının müteallık olduğu şeye müteallıktır; yani aralarındaki haset ve dünyaya aşırı düşkünlük yüzünden ihtilafa düştüler.
{فَهَدَى الله الذين آمنوا لِمَا اختلفوا فِيهِ} أي للحق الذي اختَلَف فيه من اختَلَف
{فَهَدَى الله الذين آمنوا لِمَا اختلفوا فِيهِ} “Bunun üzerine Allah iman edenleri, hakkında ihtilafa düştükleri şeye iletti”; yani ihtilaf edenlerin hakkında ihtilafa düştüğü hakka [iletti].
{مِنَ الحق} بيانٌ لما وفي إبهامه أولاً وتفسيرِه ثانياً ما لا يَخفْى من التفخيم
{مِنَ الحق} “haktan yana”; {ما} edatının beyanıdır. Önce kapalı bırakılmasında, sonra açıklanmasında azamet ifade eden apaçık bir hususiyet vardır.
{بِإِذْنِهِ} بأمره أو بتيسيره ولطفهِ
{بِإِذْنِهِ} “kendi izniyle”; emriyle yahut kolaylaştırması ve lütfuyla.
{والله يَهْدِى مَن يَشَاء إلى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ} موصِلٍ إلى الحقّ وهو اعتراضٌ مقرِّرٌ لمضمونِ ما سبق
{والله يَهْدِى مَن يَشَاء إلى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ} “Ve Allah dilediğini dosdoğru bir yola iletir”; hakka ulaştıran [bir yola]. Bu, daha önce geçenlerin muhtevasını pekiştiren bir itiraziyye (ara) cümlesidir.
{أَمْ حَسِبْتُمْ} خُوطب به رسولُ اللَّهِ ﷺ وَمَنْ مَعَهُ من المؤمنينَ حثًّا لهم على الثبات على المصابرة على مخالفة الكفَرَة وتحمُّل المشاقِّ من جهتهم إثر بيانِ اختلافِ الأممِ على الأنبياءِ ﵈ وقد بُيّن فيه مآلُ اختلافِهم وما لَقِيَ الأنبياء ومن معهم من قبلهم من مكابدة الشدائد ومقاساة الهموم وأن عاقبة أمرِهم النصرُ وأم منقطعة والهمزةُ فيها للإنكار والاستبعاد أي بل حَسِبْتُمْ
{أَمْ حَسِبْتُمْ} “Yoksa sandınız mı?”; ümmetlerin peygamberlere aleyhimüsselâm muhalefetleri açıklandıktan sonra, kâfirlerin muhalefetine karşı sabırda sebat etmeye ve onlardan gelen meşakkatlere katlanmaya teşvik etmek üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindeki müminlere hitap edilmiştir. Bu hitapta onların ihtilaflarının akıbeti, peygamberlerin ve beraberindekilerin onlardan önce ne gibi sıkıntılara göğüs gerip kederler çektikleri ve işlerinin sonunun zafer olduğu açıklanmıştır. {أَمْ} munkatıadır; içindeki hemze inkâr ve istib'âd (uzak görme) içindir; yani "Bilakis sandınız mı?" demektir.
{أَن تَدْخُلُواْ الجنة وَلَمَّا يَأْتِكُم مَّثَلُ الذين خَلَوْاْ مِن قَبْلِكُم} من الأنبياء ومن معهم من المؤمنين أي والحال أنه لم يأتِكم مثلُهم بعد ولم تبتلوا بما بتلوا به من الأحوالِ الهائلةِ التي هي مَثَلٌ في الفظاعة والشدّة وهو متوقَّعٌ ومنتظَرٌ
{أَن تَدْخُلُواْ الجنة وَلَمَّا يَأْتِكُم مَّثَلُ الذين خَلَوْاْ مِن قَبْلِكُم} “sizden önce gelip geçenlerin hâli başınıza gelmeden cennete gireceğinizi [mi sandınız]?”; peygamberlerden ve beraberlerindeki müminlerden [geçenlerin hâli]. Yani dehşet ve şiddette darbımesel olmuş o korkunç hâllerden onların sınandığı şeylerle henüz sınanmadığınız ve onların hâli henüz başınıza gelmediği halde -ki bu umulan ve beklenen bir şeydir- [cennete gireceğinizi mi sandınız?].
{مَسَّتْهُمْ} استئنافٌ وقعَ جوابا عما ينساق إليه الذهنُ كأنَّه قيلَ كيفَ كان مثلهم فقيل مسَّتْهم
{مَسَّتْهُمْ} “onlara dokunmuştu”; zihnin yöneldiği soruya cevap olarak gelmiş bir istinaftır; sanki "Onların hâli nasıldı?" denilmiş de "Onlara dokunmuştu" denilmiştir.
{البأساء} أي الشدَّةُ من الخوف والفاقةِ
{البأساء} “yoksulluk/sıkıntı”; yani korku ve fakirlikten gelen şiddetli darlık,
{والضراء} أي الآلامُ والأمراضُ
{والضراء} “ve darlık/hastalık”; yani acılar ve hastalıklar,
{وَزُلْزِلُواْ} أي أزْعجوا إزعاجاً شديداً بما دَهَمهم من الأهوال والأفزاعِ
{وَزُلْزِلُواْ} “ve sarsıldılar”; yani başlarına gelen korkular ve dehşetler sebebiyle şiddetle sarsılıp tedirgin edildiler.
{حتى يقول الرسول والذين آمنوا مَعَهُ} أي انتهى أمرُهم من الشدة إلى حيث اضطَرَّهم الضَّجرُ إلى أن يقول الرسولُ وهو أعلمُ الناس بشئون اللَّهِ تعالى وأوثقُهم بنصره والمؤمنون المقتدون بآثاره المستضيئون بأنواره
{حتى يقول الرسول والذين آمنوا مَعَهُ} “öyle ki peygamber ve beraberindeki iman edenler ... diyecek kadar”; yani şiddetten ötürü durumları öyle bir noktaya ulaştı ki, Yüce Allah'ın işlerini insanların en iyi bileni ve O'nun yardımına en çok güveneni olan peygamber ile onun izinden giden ve nurlarıyla aydınlanan müminleri bıkkınlık/çaresizlik şunu söylemeye mecbur bıraktı:
{متى} أي متى يأتي
{متى} “Ne zaman?”; yani ne zaman gelecek?
{نَصْرُ الله} طلباً وتمنياً له واسْتطالةً لمدة الشدة والعناء وقرئ حتى يقولُ بالرفع على أنه حكاية حال ما ضية وهذا كما ترى غايةُ الغاياتِ القاصيةِ ونهايةُ النهايات النائيةِ كيف لا والرسلُ مع علوّ كعبهم في الثبات والاصطبارِ حيث عيلَ صبرُهم وبلغوا هذا المبلغَ من الضجر والضجيج عُلم أن الأمرَ بلغ إلى غاية لامطمح وراءَها
{نَصْرُ الله} “Allah'ın yardımı”; bunu talep ve temenni ederek ve sıkıntı ile meşakkat süresini uzun bularak [böyle dediler]. Geçmiş hâlin hikâyesi olarak ref' ile {حتى يقولُ} şeklinde de okunmuştur. Gördüğün gibi bu, ulaşılabilecek en uç nokta ve en nihai sınırdır. Nasıl olmasın ki! Sebat ve sabırdaki yüksek mertebelerine rağmen peygamberlerin bile sabırları tükenip bu derece bıkkınlık ve feryat noktasına ulaştıklarına göre, işin ötesinde hiçbir tahammül sınırı kalmayan nihai bir dereceye vardığı anlaşılır.
{أَلا إِنَّ نَصْرَ الله قَرِيبٌ} على تقدير القولِ أي فقيل لهم حينئذٍ ذلك إسعافاً لمرامهم بالقرب القُربُ الزمانيُّ وفي إيثار الجملة الاسميةِ على الفعلية المناسبة لما قبلها وتصديرها بحرف التنبيه والتأكيد من الدلالة على تحقيق مضمونها وتقريره مالا يخفى واختيارُ حكاية الوعد بالنصر لنا أنها في حكم إنشاء الوعد لرسول الله ﷺ والاقتصارُ على حكايتها دون حكايةِ نفسِ النصر مع تحققه للإيذان بعدم الحاجةِ إلى ذلك لاستحالة الخُلْف ويجوز أن يكون هذا وارداً من جهته تعالى عند الحكاية على نهج الاعتراض لا وارداً عند وقوعِ المحكي وفيه رمزٌ إلى أنَّ الوصولَ إلى جناب القدسِ لا يتسنَّى إلا برفض اللذات ومكايدة المشاق كما ينبئ عنه قوله ﷺ حضت الجنة بالمكارة وحضت النار بالشهوات
{أَلا إِنَّ نَصْرَ الله قَرِيبٌ} “Bilesiniz ki Allah'ın yardımı yakındır”; takdiri "söz" takdirindedir; yani zaman bakımından yakın olan bu yakınlıkla isteklerini yerine getirmek üzere o vakit onlara böyle denildi. İsim cümlesinin öncesine uygun olan fiil cümlesine tercih edilmesinde ve cümlenin tenbih ile tekit harfiyle başlatılmasında, muhtevasının kesin olarak gerçekleşeceğine ve pekiştirilmesine delalet ettiği gizli değildir. Zafer vaadinin bize hikâye edilmesinin seçilmesi, bunun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için vaadin inşası hükmünde olması sebebiyledir. Zaferin kendisi gerçekleştiği halde sadece vaadin hikâyesiyle yetinilmesi ise vaatten dönmenin imkânsızlığı sebebiyle buna ihtiyaç olmadığını bildirmek içindir. Bunun, hikâye edilen olay vuku bulduğu sırada değil de Yüce Allah tarafından hikâye edilirken ara cümle (itiraziyye) tarzında varit olmuş olması da caizdir. Bunda, kudsiyet makamına ulaşmanın ancak lezzetleri terk etmek ve meşakkatlere göğüs germekle mümkün olabileceğine dair bir işaret vardır; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Cennet hoşlanılmayan şeylerle çevrilmiş, cehennem ise şehvetlerle çevrilmiştir” hadisi de buna işaret etmektedir.
{يسألونك مَاذَا يُنفِقُونَ}
{يسألونك مَاذَا يُنفِقُونَ} “Sana ne infak edeceklerini soruyorlar”;
أي من أصناف أموالِهم
yani mallarının hangi çeşitlerinden [infak edeceklerini soruyorlar].
{قُلْ مَا أَنفَقْتُم مّنْ خَيْرٍ} ما إما شرطية وإما موصولة حُذف العائدُ إليها أي ما أنفقتموه من خير أي خير كان ففيه تجويزُ الإنفاق من جميع أنواعِ الأموالِ وبيانٌ لما في السؤال إلا أنه جُعل من جُملةِ ما في حيز الشرطِ أو الصلة وأُبرِز في معرِض بيانِ المصرِفِ حيث قيل
{قُلْ مَا أَنفَقْتُم مّنْ خَيْرٍ} “De ki: 'Hayırdan ne infak ederseniz...'”; {مَا} ya şart edatıdır ya da kendisine dönen ait zamir hazfedilmiş mevsûldür; yani "hayırdan ne infak ettiyseniz, hangi hayır olursa olsun..." demektir. Bunda bütün mal çeşitlerinden infak etmenin caizliği ve soruda geçen hususun beyanı vardır; ancak bu, şart yahut sıla kapsamındaki cümlenin bir parçası kılınmış ve şu buyrukla harcama yerinin beyanı sadedinde ortaya konmuştur:
{فللوالدين والاقربين} للإيذان بأن الأهمَّ بيانُ المصارفِ المعدودة لأن الاعتدادَ بالإنفاق بحسب وقوعِه في موقعه وعن ابن عباس ﵄ أنه جاء عمْرُو بنُ الجموح وهو شيخ هرم له مالٌ عظيم فقال يارسول الله ماذا نُنفق من أموالنا أين نضعُها فنزلت
{فللوالدين والاقربين} “o, ana-baba ve akrabalar içindir”; asıl önemli olanın sayılan harcama yerlerinin beyanı olduğunu bildirmek içindir; çünkü infakın muteber olması, yerli yerine yapılmasına bağlıdır. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre, büyük bir servete sahip yaşlı ve pir-i fani bir zat olan Amr b. el-Cemûh gelip: "Ey Allah'ın Resûlü, mallarımızdan ne infak edelim ve nereye verelim?" demiş, bunun üzerine [bu ayet] inmiştir.