{حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ} التأكيدُ بصفة الكمال لبيان أن التقديرَ تحقيقيٌّ لا تقريبيٌّ مبني على المسامحة المعتادة
{حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ} “Tam iki yıl”; kemal sıfatıyla yapılan tekit, bu takdirin alışılagelmiş müsamahaya dayalı yaklaşık bir süre değil, kesin ve gerçek bir belirleme olduğunu beyan etmek içindir.
{لِمَنْ أَرَادَ أَن يُتِمَّ الرضاعة} بيانٌ لمن يُتوجّه إليه الحكمُ أي ذلك لمن أراد إتمامَ الرضاعة وفيه دلالةٌ على جواز النقص وقيل اللام متعلقة بيرضعن فإن الأبَ يجبُ عليه الإرضاعُ كالنفقة والأمُ ترضع له كما يقال أرضعت فلانةٌ لفلان ولدَه
{لِمَنْ أَرَادَ أَن يُتِمَّ الرضاعة} “Emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için”; hükmün kime yönelik olduğunun beyanıdır; yani bu [süre], emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse içindir. Bunda [süreyi] eksiltmenin caiz olduğuna delalet vardır. [Buradaki] lâm harfinin {يُرْضِعْنَ} fiiline taalluk ettiği de söylenmiştir; zira tıpkı nafaka gibi emzirmek de babanın üzerine vaciptir ve anne çocuk için emzirir; nitekim "falanca kadın falanca adam için çocuğunu emzirdi" denilir.
{وَعلَى المولود لَهُ} أي الوالد فإن الولد يولد له ويُنسَب إليه وتغييرُ العبارة للإشارة إلى المعنى المقتضي لوجوب الإرضاع ومؤنة المرضعة عليه
{وَعلَى المولود لَهُ} “Kendisi için çocuk doğurulan kimseye [babaya] aittir”; yani babaya aittir, çünkü çocuk onun için doğurulur ve ona nispet edilir. İfadenin bu şekilde değiştirilmesi, emzirmenin ve sütannenin nafakasının onun üzerine vacip olmasını gerektiren manaya işaret etmek içindir.
{رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ} أجرةٌ لهن واختلف في استئجار الأمِّ وهو غيرُ جائز عندنا ما دامت في النكاح أو العدة جائز عند الشافعيِّ ﵀
{رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ} “onların yiyeceği ve giyeceği”; [bu] onlar için bir ücrettir. Öz annenin ücretle tutulması hususunda ihtilaf edilmiştir: Nikâh veya iddet devam ettiği müddetçe bizim mezhebimize [Hanefîlere] göre caiz değildir, İmam Şâfiî rahimehullâh'a göre ise caizdir.
{بالمعروف} حسبما يراه الحاكم ويفي به وسعَه
{بالمعروف} “örfe/uygun olana göre”; hâkimin uygun göreceği ve [babanın] gücünün yeteceği ölçüye göredir.
{لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَاّ وُسْعَهَا} تعليل لإيجاب المُؤَن بالمعروف أو تفسيرٌ للمعروف وهو نص على أنَّه تعالى لا يكلف العبد مالا يُطيقُه وذلك لا ينافي إمكانه
{لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَاّ وُسْعَهَا} “Hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlası yüklenmez”; nafakaların maruf ile vacip kılınmasının gerekçesidir yahut marufun tefsiridir. Bu ifade, O Teâlâ'nın kula güç yetiremeyeceği şeyi yüklemeyeceğine dair açık bir nastır; bu durum ise bunun [aklen] imkânına aykırı değildir.
{لَا تُضَارَّ والدة بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَّهُ بِوَلَدِهِ} تفصيلٌ لما قبلَه وتقريرٌ لهُ أي لا يكلِّف كلُّ واحد منهما الآخر مالا يُطيقه ولا يُضارُّه بسبب ولده وقرئ لا تضارُّ بالرفع بدلاً من لاتكلف وأصله على القراءتين لا تضارر بالكسر على البناء للفاعل وبالفتح على البناء للمفعول وعلى الوجه الأول يجوز أن يكون بمعنى تضرّ والباء من صلته أي لا يُضَر الوالدان بالولد فيُفَرَّط في تعهده ويُقصَّر فيما ينبغي له وقرئ لا تضارّ بالسكون مع التشديد على نية الوقف وبه مع التخفيف على أنه من ضاره يَضيرُه وإضافة الولد إلى كل منهما لاستعطافهما إليه وللتنبيه على أنه جدير بأن يتفقا على استصلاحه ولا ينبغي أن يضرابه أو يُتضارّا بسببه
{لَا تُضَارَّ والدة بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَّهُ بِوَلَدِهِ} “Hiçbir anne çocuğu sebebiyle, hiçbir baba da çocuğu sebebiyle zarara uğratılmasın”; önceki cümlenin tafsilatı ve teyididir; yani onların her biri diğerine gücünün yetmeyeceği şeyi yüklemesin ve çocuğu sebebiyle ona zarar vermesin. Bir kıraatte {لَا تُكَلَّفُ} yerine bedel olarak {لَا تُضَارُّ} şeklinde merfu okunmuştur. Her iki kıraatte de kelimenin aslı, malum (etken) yapılışta kesre ile 'lâ tudârir' ve meçhul (edilgen) yapılışta fetha ile 'lâ tudârar'dır. Birinci veche göre 'tazurru' (zarar verir) manasında olması ve bâ harfinin sılası olması caizdir; yani anne baba çocuk yüzünden zarara uğratılmasın ki onun bakımında aşırı ihmal gösterilip gereken ihtimamda kusur edilmesin. Vakıf niyetiyle şeddeli sükûn ile {لَا تُضَارّْ} ve 'dârehu yedîruhu' fiilinden hareketle şeddesiz olarak da okunmuştur. Çocuğun her ikisine birden izafe edilmesi, onların çocuğa karşı şefkatlerini uyandırmak ve onun iyiliği hususunda ittifak etmelerinin uygun olduğuna, onun sebebiyle zarar görmemeleri veya birbirlerine zarar vermemeleri gerektiğine dikkat çekmek içindir.
{وَعَلَى الوارث مِثْلُ ذلك}
{وَعَلَى الوارث مِثْلُ ذلك} “Mirasçı üzerine de bunun benzeri [bir yükümlülük] vardır”.
عطف على قوله تعالى وعلى المولود لَهُ رِزْقُهُنَّ الخ وما بينهما تعليل أو تفسيرٌ معترِضٌ والمرادُ به وارثُ الصبيِّ ممن كان ذا رحِمٍ محرَمٍ منه وقيل عَصَباتُه وقال الشافعي ﵀ هو وارثُ الأب وهو الصبيُّ أي تُمأنُ المرضعةُ من ماله عند موت الأب ولا نزاعَ فيه وإنما الكلام فيما إذا لم يكن للصبيِّ مالٌ وقيل الباقي من الأبوين من قولُه ﵊ واجعله الوارثَ منا وَذَلِكَ إشارةٌ إلى ما وجب على الأب من الرزق والكسوةِ
Allah Teâlâ'nın {وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ} kavline matuftur; aralarındaki kısım ise itirazî (ara cümle mahiyetinde) bir ta'lîl veya tefsirdir. Buradaki varisten maksat, çocuğun mahrem olan akrabalarından mirasçısıdır; asabesi olduğu da söylenmiştir. Şâfiî rahimehullâh ise: "O, babanın varisidir ki o da bizzat çocuktur; yani babanın vefatı halinde sütannenin nafakası çocuğun malından karşılanır" demiştir. Bunda bir ihtilaf yoktur; ihtilaf ancak çocuğun malı bulunmadığı durumdadır. Resûlullah aleyhisselâm'ın "Onu bizden geriye kalan varis kıl" kavlinden hareketle [varisten maksadın] anne babadan hayatta kalanı olduğu da söylenmiştir. {وَذَلِكَ} ifadesi, nafaka ve giyecekten babaya vacip olan şeylere işarettir.
{فَإِنْ أَرَادَا} أي الوالدان
{فَإِنْ أَرَادَا} “Şayet ikisi isterlerse”; yani anne baba [isterlerse],
{فِصَالاً} أي فِطاماً عن الرَّضاع قبل تمام الحولين والتنكيرُ للإيذان بأنه فصال غيرُ معتاد
{فِصَالاً} “sütten kesmeyi”; yani iki yıl dolmadan önce emzirmeyi kesmeyi [isterlerse]. [Kelimenin] tenvinli (nekre) gelmesi, bunun alışılagelmişin dışında bir sütten kesme olduğunu bildirmek içindir.
{عَن تَرَاضٍ} متعلقٌ بمحذوف ينساق إليه الذهنُ أي صادراً عن تراض
{عَن تَرَاضٍ} “karşılıklı rıza ile”; zihnin kendiliğinden anladığı mahzuf bir ifadeye müteallıktır; yani karşılıklı rızadan kaynaklanarak [isterlerse],
{مِنْهُمَا} أي من الوالدين لا من أحدهما فقط لاحتمال إقدامه على ما يضُرُّ بالولد بأن تمَلَّ المرأةُ الإرضاعِ ويبخَلَ الأبُ بإعطاء الأجرة
{مِنْهُمَا} “kendilerinden [çıkan]”; kadının emzirmekten bıkması veya babanın ücreti vermede cimrilik etmesi suretiyle çocuğa zarar verecek bir şeye kalkışılması ihtimaline binaen yalnızca birinden değil, anne babanın her ikisinden [çıkan bir rıza ile],
{وَتَشَاوُرٍ} في شأن الولد وتفحُّصٍ عن أحواله وإجماعٍ منهما على استحقاقه للفِطام والتشاور من المَشورة وهي استخراجُ الرأي من شُرتُ العسلَ إذا استخرجته وتنكيرُهما للتفخيم
{وَتَشَاوُرٍ} “ve danışma ile”; çocuğun durumu hakkında görüş alışverişinde bulunup hallerini araştırarak ve sütten kesilmeyi hak ettiğine dair ikisinin ortak kanaatiyle [isterlerse]. Teşâvur (تَشَاوُر), 'meşveret'ten gelir ki o da balı kovandan çıkardığında kullanılan 'şürtu'l-asel' ifadesinden mülhem görüş çıkarmaktır. İki kelimenin de nekre gelişi büyüklük ve ehemmiyet bildirmek içindir.
{فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا} في ذلك لما أن تراضِيَهما إنما يكون بعد استقرار رأيِهما أو اجتهادِهما على أن صلاحَ الولدِ في الفِطام وقلما يتفقان على الخطأ
{فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهما} “ikisine de bir günah yoktur”; bunda [bir günah yoktur], zira onların karşılıklı rızası ancak çocuğun menfaatinin sütten kesilmekte olduğuna dair görüşlerinin yahut ictihadlarının kesinleşmesinden sonra gerçekleşir; nitekim ikisinin hata üzerinde birleşmesi pek nadirdir.
{وَإِنْ أَرَدْتُّمُ} بيان لحكم عدم اتفاقِهما على الفطام والالتفاتُ إلى خطاب الآباء لهزهم إلى الامتثال بما أُمروا به
{وَإِنْ أَرَدْتُّمُ} “Eğer siz dilerseniz”; sütten kesme hususunda anlaşamamaları halindeki hükmün beyanıdır. Hitabın babalara yöneltilmesi (iltifat), kendilerine emredilen şeyleri yerine getirmeye onları sevk etmek içindir.
{أَن تَسْتَرْضِعُواْ أولادكم} بحذف المفعول الأول استغناءً عنه أي أن تسترضعوا المراضِعَ لأولادكم يقال أرضعتِ المرأةُ الصبيَّ واسترضعتُها إياه وقيل إنما يتعدَّى إلى الثاني بحرف الجرِّ يقال استرضعتُ المرأةَ للصبيِّ أي أن تسترضعوا المراضِعَ لأولادكم فحُذف حرفُ الجر أيضاً كَما في قولِه تعالى وَإِذَا كَالُوهُمْ أي كالوا لهم
{أَن تَسْتَرْضِعُواْ أولادكم} “çocuklarınızı emzirtmek [isterseniz]”; ihtiyaç duyulmadığı için birinci meful hazfedilmiştir; yani çocuklarınıza sütanneler tutmak isterseniz demektir. Nitekim kadın çocuğu emzirdiğinde 'arda'ati'l-mer'etü's-sabiyye', o kadından çocuğu emzirmesini istediğinde ise 'isterda'tühâ iyyâhu' denilir. İkinci mefule ancak cer harfiyle geçiş yaptığı da söylenmiştir: Nitekim 'isterda'tü'l-mer'ete li's-sabiyyi' (kadından çocuk için emzirmesini istedim) denilir; yani sütannelerden çocuklarınız için emzirmelerini talep etmenizdir. Allah Teâlâ'nın {وَإِذَا كَالُوهُمْ} kavlinde yani "onlara ölçtüklerinde" manasında olduğu gibi cer harfi de hazfedilmiştir.
{فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ} أي في الاسترضاع وفيه دلالة على أن للأب أن يسترضِعَ للولد ويمنعَ الأمَّ من الإرضاع
{فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ} “size bir günah yoktur”; yani sütanne tutmakta [bir günah yoktur]. Bunda, babanın çocuk için sütanne tutma ve öz anneyi emzirmekten menetme hakkı olduğuna delalet vardır.
{إِذَا سَلَّمْتُم} أي إلى المراضع
{إِذَا سَلَّمْتُم} “teslim ettiğiniz takdirde”; yani sütannelere [teslim ettiğiniz takdirde],
{ما آتيتم} أي ما أردتم إيتاءَه كما في قوله تعالى فإذا قرأت القرآن فاستعذ بالله وقرئ ما أَتيتم من أتى إليه إحساناً إذا فعله وقرئ ما أُوتيتم أي من جهةِ الله ﷿ كما في قولِه تعالى وَأَنفِقُواْ مِمَّا جَعَلَكُم مُّسْتَخْلَفِينَ فِيهِ وفيه مزيدُ بعثٍ لهم إلى التسليم
{ما آتيتم} “vereceğiniz şeyi”; tıpkı Allah Teâlâ'nın {فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ} kavlinde olduğu gibi vermeyi murat ettiğiniz şeyi [teslim ettiğinizde]. Bir iyilik yaptığında kullanılan 'etâ ileyhi ihsânen' kökünden {مَا أَتَيْتُمْ} şeklinde de okunmuştur. Allah Teâlâ'nın {وَأَنفِقُواْ مِمَّا جَعَلَكُم مُّسْتَخْلَفِينَ فِيهِ} kavlinde olduğu gibi, Allah Teâlâ tarafından size verilen şey manasında {مَا أُوتِيتُمْ} şeklinde de okunmuştur; bunda onları [ücreti] teslim etmeye yönelik daha kuvvetli bir teşvik vardır.
{بالمعروف} متعلقٌ بسلَّمتم أي بالوجه المتعارَفِ المستحسَن شرعاً وجوابُ الشرط محذوف لدلالة المذكور عليه وليس التسليمُ بشرطٍ للصحة والجواز بل هو ندب الى ماهو الأليقُ والأَولى فإن المراضعَ إذا أُعطين ما قُدّر لهن ناجزاً يداً بيد كان ذلك أدخلَ في استصلاح شئون الأطفال
{بالمعروف} “örfe/uygun olana göre”; {سَلَّمْتُمْ} fiiline müteallıktır; yani örfe uygun, şer'an güzel görülen bir şekilde [teslim ettiğinizde]. Şartın cevabı zikredilen kısmın delaleti sebebiyle mahzuftur. Teslim etmek sıhhat ve cevaz için bir şart olmayıp en layık ve en uygun olana mendup kılmadır; zira sütannelere takdir edilen ücretleri peşin olarak elden verildiğinde bu durum çocukların işlerinin ıslahına daha fazla katkı sağlar.
{واتقوا الله} في شأن مراعاةِ الأحكامِ المذكورة
{واتقوا الله} “Allah'tan korkun”; zikredilen hükümlerin gözetilmesi hususunda [Allah'tan korkun],
{واعلموا أَنَّ الله بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} فيجازيكُم بذلك واظهار الاسم في موضع الإضمار لتربية المهابة وفيه من الوعيد والتهديد مالا يخفى
{واعلموا أَنَّ الله بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “ve bilin ki şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir”; dolayısıyla size bunun karşılığını verecektir. Zamir makamında açık ismin zikredilmesi heybet uyandırmak içindir; bunda saklı olan tehdit ve azap uyarısı ise izahtan varestedir.
{والذين} على حذفِ المضافِ أي وأزواجُ الذين
{والذين} “Ve o kimseler ki”; muzâfın hazfiyledir, yani "vefat eden kimselerin eşleri" demektir;
{يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ} أي تُقبض أرواحُهم بالموت فإن التوفيَ هو القبضُ يقال توفّيتُ مالي من فلان واستوفيتُه منه أي أخذته وقبضته والخطاب لكافة الناس بطريق التلوينِ
{يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ} “içinizden vefat ettirilirler”; yani ölümle ruhları kabzedilir; zira teveffî (تَوَفِّي) kabzetmek, almak demektir. Nitekim 'teveffeytü mâlî min fülânin vestevfeytühü minhu' (falandan malımı tastamam aldım/kabzettim) denilir. Hitap, üslup değişikliği (telvîn) yoluyla bütün insanlara yöneliktir.
{وَيَذَرُونَ أزواجا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا} أو على حذف العائدِ إلى المبتدأ في الخبر
{وَيَذَرُونَ أزواجا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا} “ve geride eşler bırakırlar; onlar kendi başlarına dört ay on gün beklerler”; yahut haberde mübtedaya dönen zamirin hazfedilmesi iledir,
٢٣٥ - البقرة أي يتربصن بعدَهم كَما في قولِهم السمنُ مَنَوانِ بدرهم أي مَنَوانِ منه وقرئ يَتَوفون بفتح الياء أي يستوفون آجالهم وتأنيث العشر باعتبار الليالي لأنها غُررُ الشهور والأيام ولذلك تراهم لا يكادون يستعملون التذكير في مثله أصلاً حتى إنهم يقولون صُمت عشراً ومن البين في ذلك قولُه تعالى إِن لَّبِثْتُمْ إِلَاّ عَشْراً ثم ان لبثتم الايوما ولعل الحكمةَ في هذا التقديرِ أن الجنينَ إذا كان ذكراً يتحرك غالباً لثلاثة أشهر وإن كان أنثى يتحرك لأربعة فاعتُبر أقصى الأجلين وزيد عليه العشر استظهاراً إذ ربما تضعف الحركة فلا يُحس بها وعمومُ اللفظ يقتضي تساوي المسلمة والكتابية والحرة والأمة في هذا الحكم ولكن القياسَ اقتضى التنصيفَ في الامة وقوله ﷿ وأولات الاحمال خَصَّ الحاملَ منه وعن علي وابنِ عبَّاسٍ ﵃ أنها تعتدُّ بأبعد الأجلين احتياطاً
235 - el-Bakara; yani tıpkı 'es-semnü menavâni bi-dirhemin' (yağın iki menn'i bir dirhemedir; yani ondan iki menn) sözlerinde olduğu gibi "onlardan sonra beklerler" demektir. Ecellerini tastamam tamamlarlar manasında ye harfinin fethasıyla {يَتَوَفَّوْنَ} şeklinde de okunmuştur. 'Aşr' kelimesinin müennes gelmesi geceler itibarıyladır; çünkü geceler ayların ve günlerin başlarıdır. Bu sebeple Arapların bunun benzerinde müzekker kalıbı neredeyse hiç kullanmadıklarını görürsün; hatta 'sumtü aşran' (on gün oruç tuttum) derler. Bu hususta Allah Teâlâ'nın {إِن لَّبِثْتُمْ إِلَاّ عَشْراً} sonra da {إِن لَّبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً} kavli gayet açıktır. Bu takdirdeki hikmet muhtemelen şudur: Cenin erkek olduğunda çoğunlukla üç ayda, dişi olduğunda ise dört ayda hareket eder; bu yüzden iki sürenin en uzunu esas alınmış ve hareket zayıf olup hissedilmeyebilir ihtiyatıyla üzerine on gün ziyade edilmiştir. Lafzın umumiliği bu hükümde Müslüman, Kitabî, hür ve câriye kadınların eşit olmasını iktiza eder; fakat kıyas câriye hakkında [süreyi] yarıya indirmeyi gerektirmiştir. O Teâlâ'nın {وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ} kavli ise hamile kadını bu genel hükümden tahsis etmiştir. Ali ve İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, hamile kadın ihtiyat sebebiyle iki sürenin (doğum ile vefat iddetinin) en uzun olanı ile iddet bekler.
{فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ} أي انقضت عدتُهن
{فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ} “Sürelerinin sonuna vardıkları zaman”; yani iddetleri bittiğinde,
{فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ} أيها الحكامُ والمسلمون جميعاً
{فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ} “artık size bir günah yoktur”; ey hâkimler ve bütün Müslümanlar!
{فِيمَا فَعَلْنَ فِى أَنفُسِهِنَّ} من التزيُّن والتعرُّض للخُطّاب وسائرِ ما حُرِّم على المعتدة
{فِيمَا فَعَلْنَ فِى أَنفُسِهِنَّ} “kendi haklarında yaptıklarında”; süslenmek, evlilik taliplerine kendini göstermek ve iddet bekleyen kadına haram kılınan diğer şeylerden [yaptıklarında],
{بالمعروف} بالوجه الذي لا ينكره الشرعُ وفيه إشارةٌ إلى أنهن لو فعلن ما ينكره الشرعُ فعليهم أن يكفّوهن عن ذلك وإلا فعليهم الجُناحُ
{بالمعروف} “meşru dairede/uygun şekilde”; şeriatın hoş karşılamadığı bir yönü bulunmayan surette [yaptıklarında]. Bunda, şayet şeriatın reddettiği bir şeyi yaparlarsa müminlerin onları bundan alıkoymaları gerektiğine, aksi takdirde günahın kendilerine olacağına işaret vardır.
{والله بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} فلا تعملوا خلافَ ما أُمرتم به
{والله بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} “Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”; öyleyse size emredilenin aksini yapmayın.
{وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ} خطابٌ للكل
{وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ} “Size bir günah yoktur”; herkese yönelik bir hitaptır.
{فِيمَا عَرَّضْتُم بِهِ} التعريضُ والتلويحُ إبهامُ المقصودِ بما لم يوضَعْ له حقيقةً ولا مجازاً كقول السائل جئتُك لأُسلِّم عليك وأصلُه إمالةُ الكلام عن نهجه إلى عُرُضٍ منه أي جانب والكناية هي الدِلالةُ على الشيء بذكر لوازمِه وروادِفه كقولك طويلُ النِّجاد للطويل وكثيرُ الرماد للمِضْياف
{فِيمَا عَرَّضْتُم بِهِ} “üstü kapalı çıtlattığınız şeylerde”; ta'riz (تَعْرِيض) ve telvih (تَلْوِيح), bir dilenci veya ziyaretçinin "sana selam vermek için geldim" demesi gibi, hakikat veya mecaz olarak o manaya konulmamış bir lafızla maksadı üstü kapalı hissettirmektir. Aslı ise sözü doğrultusundan saptırıp onun bir tarafına ('urud/عُرُض) meyletmektir. Kinaye ise, uzun boylu kimse için 'kılıcının bağı uzun' ve cömert/misafirperver kimse için 'külü çok' demen gibi, bir şeyi onun lazımları ve peşi sıra gelen vasıflarını zikrederek anlatmaktır.
{مِنْ خِطْبَةِ النساء} الخِطبة بالكسر كالقِعدة والجِلسة ما يفعلُه الخاطبُ من الطلب والاستلطاف بالقول والفعل فقيل هي مأخوذةٌ من الخَطْب أي الشأن الذي له خطرٌ لما أنها شأن من الشئون ونوع من الخُطوب وقيل من الخطاب لأنها نوعُ مخاطبة تجري بين جانب الرجل وجانب المرأة والمرادُ بالنساء المعتداتُ للوفاة والتعريضُ لخطبتهن أن يقول لها إنك لجميلةٌ أو صالحةٌ أو نافعة ومن غرضي أن أتزوَّجَ ونحوُ ذلك مما يوهم أنه يريد نِكاحَها حتى تحبِسَ نفسَها عليه إن رغبت فيه ولا يصرح بالنكاح
{مِنْ خِطْبَةِ النساء} “kadınlara evlenme teklifinde bulunmaktan”; kı'de ve cilse vezninde kesre ile 'hıtbe' (خِطْبَة), talibin söz ve fiille talepte bulunması ve gönül alması adına yaptığı şeylerdir. Mühim işlerden bir iş ve hadiselerden bir hadise türü olduğu için 'el-hatb' yani ehemmiyeti haiz mühim iş kökünden alındığı söylenmiştir. Erkek tarafı ile kadın tarafı arasında cereyan eden bir tür hitaplaşma olduğu için 'hitâb' kökünden geldiği de söylenmiştir. Kadınlardan maksat, vefat iddeti bekleyen kadınlardır. Onlara evlenme teklifini üstü kapalı hissettirmek (ta'riz); kadına "Sen gerçekten güzelsin", "Saliha bir kadınsın", "Faydalı birisin", "Evlenmek arzusundayım" ve benzeri, eğer kadın da isterse kendisini onun için nikâhsız tutmasını sağlayacak şekilde onunla evlenmek istediğini ima eden fakat nikâhı açıkça telaffuz etmeyen sözler söylemesidir.
{أَوْ أَكْنَنتُمْ فِى أَنفُسِكُمْ} أي أضمرتم في قلوبكم فلم تذكروه تصريحاً ولا تعريضاً
{أَوْ أَكْنَنتُمْ فِى أَنفُسِكُمْ} “yahut içinizde gizlediğiniz [şeylerde]”; yani kalplerinizde gizleyip ne açıkça ne de üstü kapalı ima yoluyla zikretmediğiniz [şeylerde].
{عَلِمَ الله أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ} ولا تصبِرون على السكوت عنهن وعن إظهار الرغبة فيهن وفيه نوعُ توبيخٍ لهم على قلة التثبت
{عَلِمَ الله أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ} “Allah bildi ki siz onları mutlaka anacaksınız”; ve onlar hakkında susmaya ve onlara duyduğunuz arzuyu gizlemeye sabredemeyeceksiniz. Bunda sabır ve temkinde az davranmalarına yönelik bir tür kınama vardır.
{ولكن لَاّ تُوَاعِدُوهُنَّ سِرّا} استدراك عن محذوفٌ دل عليه سَتَذْكُرُونَهُنَّ أي فاذكُروهن ولكن لا تواعدوهن نِكاحاً بل اكتفوا بما رُخّص لكم من التعريض والتعبيرُ عن النكاح بالسر لأن مُسبَّبَه الذي هو الوطء مما يُسرّ به وإيثارُه على اسمه للإيذان بأنه مما ينبغي أن يُسرّ به ويكتَم وحملُه على الوطء ربما يُوهم الرُّخصة في المحظور الذي هو التصريحُ بالنكاح وقيل انتصابُ سراً على الظرفية أي لا تواعدوهن في السر على أَنَّ المرادَ بذلكَ
{ولكن لَاّ تُوَاعِدُوهُنَّ سِرّا} “Fakat onlarla gizlice sözleşmeyin”; {سَتَذْكُرُونَهُنَّ} ifadesinin delalet ettiği mahzuf bir anlama istidraktır; yani onları anın, fakat onlarla nikâh için sözleşmeyin, aksine size ruhsat verilen üstü kapalı ima (ta'riz) ile yetinin. Nikâhın 'sır' lafzıyla ifade edilmesi, onun sebebi olan cinsel birlikteliğin gizlenen şeylerden olmasındandır. [Nikâhın] kendi ismine tercih edilmesi ise onun gizlenmesi ve ketmedilmesi gereken bir şey olduğunu bildirmek içindir. Bu ifadenin doğrudan cinsel birlikteliğe hamledilmesi ise yasak olan açık nikâh sözleşmesi yapmaya ruhsat verildiği vehmini doğurabilir. {سِرّاً} kelimesinin zarfiyyet üzere mansub olduğu da söylenmiştir; yani bundan maksadın;
٢٣٦ - البقرة المواعدةُ بما يُستهجن وفيه ما فيه
236 - el-Bakara; çirkin görülen şeyleri sözleşmek olduğu kabulüne binaen gizlilikte onlara söz vermeyin [demektir]; ancak bu görüşte zafiyet vardır.
{إِلَاّ أَن تَقُولُواْ قَوْلاً مَّعْرُوفًا} استثناءٌ مفرَّغ مما يدل عليه النهي أي لا تواعدهن مواعدةً ما إلا مواعدةً معروفة غيرَ منْكرةٍ شرعاً وهي ما يكون بطريق التعريض والتلويح أو إلا مواعدةً بقول معروف أو لا تواعدوهن بشيءٍ من الأشياءِ إلا بأن تقولوا قولاً معروفاً وقيل هو استثناءٌ منقطعٌ من سراً وهو ضعيف لأدائه إلى جعل التعريض موعوداً وليس كذلك
{إِلَاّ أَن تَقُولُواْ قَوْلاً مَّعْرُوفًا} “meşru/uygun bir söz söylemeniz müstesna”; nehyin delalet ettiği umumdan istisnâ-i müferrağdır; yani onlarla hiçbir şekilde sözleşmeyin, ancak şer'an reddedilmeyen meşru bir sözleşme, o da ima ve telvih yoluyla olan sözleşme müstesnadır; yahut meşru bir söz söyleyerek sözleşmeniz müstesnadır; ya da onlarla hiçbir şeyi sözleşmeyin ancak meşru bir söz söylemeniz müstesnadır. {سِرّاً} kelimesinden münkati istisna olduğu da söylenmiştir; ancak bu, imayı sözleşme yapılan bir şey kılmaya yol açtığı için zayıftır, zira durum öyle değildir.
{وَلَا تَعْزِمُواْ عُقْدَةَ النكاح} من عزم الأمرَ إذا قصده قصداً جازماً وحقيقتُه القطع بدليل قوله ﷺ لا صيامَ لمن لم يعزِمِ الصيامَ من الليل وروي لمن لم يبيّت الصيام والنهي عنه للمبالغةِ في النَّهيِ عن مباشرة عقدِ النكاح أي لا تعزموا عقد عُقدة النكاح
{وَلَا تَعْزِمُواْ عُقْدَةَ النكاح} “Nikâh bağını bağlamaya kesin karar vermeyin”; bir işi kesin olarak kastettiğinde kullanılan 'azeme'l-emra' ifadesindendir. Hakikati ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in "Geceden oruca azmetmeyenin orucu yoktur" -bir rivayette de "orucu geceden niyetlemeyenin"- kavli deliliyle kesin karardır. [Azimden] nehyedilmesi, bizzat nikâh akdine girişmekten men etmede mübalağa içindir; yani nikâh bağını akdetmeye azmetmeyin.
{حتى يَبْلُغَ الكتاب أجله} أي العدةُ المكتوبة المفروضةُ آخِرَها وقيل معناه لا تقطعوا عقدة النكاحِ أي لا تُبرِموها ولا تلزَموها ولا تَقَدَّموا عليها فيكونُ نهياً عن نفس الفعل لا عن قصده
{حتى يَبْلُغَ الكتاب أَجَلَهُ} “yazılmış olan süre [iddet] eceline/sonuna ulaşıncaya kadar”; yani farz kılınan yazılı iddet sonuna varıncaya kadar. Manasının "nikâh akdini kesinleştirmeyin", yani onu sağlamlaştırmayın, bağlayıcı kılmayın ve ona girişmeyin şeklinde olduğu da söylenmiştir; bu takdirde kasıttan değil bizzat fiilin kendisinden nehiy olur.
{واعلموا أَنَّ الله يَعْلَمُ مَا فِى أَنفُسِكُمْ} من ذواتِ الصُدور التي من جملتها العزمُ على ما نُهيتم عنه
{واعلموا أَنَّ الله يَعْلَمُ مَا فِى أَنفُسِكُمْ} “Ve bilin ki Allah, içinizde olanı bilir”; nehyedildiğiniz şeye azmetmenin de dahil olduğu göğüslerin gizlediği sırları [bilir].
{فاحذروه} بالاجتناب عن العزم ابتداءً أو إقلاعاً عنه بعد تحققِه
{فاحذروه} “Artık O'ndan sakının”; başlangıçta azmetmekten kaçınarak veya oluştuktan sonra ondan vazgeçerek [O'ndan sakının].
{واعلموا أَنَّ الله غَفُورٌ} يغفِرُ لمن يُقلعُ عن عزمه خشيةً منه تعالى
{واعلموا أَنَّ الله غَفُورٌ} “Ve bilin ki şüphesiz Allah çok bağışlayandır”; O Teâlâ'dan korkarak azminden vazgeçen kimseyi bağışlar,
{حَلِيمٌ} لا يعاجلُكم بالعقوبة فلا تستدلوا بتأخيرها على أن ما نُهيتم عنه من العزم ليس مما يستتبعُ المؤاخذةَ وإظهارُ الاسمِ الجليلِ في موضع الإضمار لإدخال الروعة
{حَلِيمٌ} “hilm sahibidir/cezalandırmakta acele etmeyendir”; sizi hemen cezalandırmaz; öyleyse cezanın ertelenmesini, nehyedildiğiniz azmin hesaba çekilmeyecek bir şey olduğuna delil saymayın. Zamir yerine celal isminin zikredilmesi heybet ve dehşet hissi vermek içindir.
{لَاّ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ} أي لا تِبعةَ من مهرٍ وهو الأظهرُ وقيل من وِزْر إذ لا بدعةَ في الطلاق قبل المسيس وقيل كان النبيِّ ﷺ يكثر النهيَ عن الطلاق فظُن أن فيه جُناحاً فنُفيَ ذلك
{لَاّ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ} “Size bir günah/sorumluluk yoktur”; yani mehir sorumluluğu yoktur; en zahir görüş budur. Günah/vebal sorumluluğu yoktur da denilmiştir, çünkü zifaftan önceki boşamada bid'atlik yoktur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem boşamayı çokça nehyettiği için bunda bir vebal olduğu zannedilmiş ve bu [günah] nefyedilmiştir de denilmiştir.
{إِن طَلَّقْتُمُ النساء مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ} أي مالم تجامعوهن وقرئ تُماسُّوهن بضم التاء في جميع المواقع أي مدة عدمِ مِساسِكم إياهن عَلى أنَّ مَا مصدريةٌ ظرفية بتقدير المضاف ونقل أبو البقاءِ أنها شرطية بمعنى إن فيكون من باب اعتراض الشرط على الشرط فيكون الثاني قيداً للأول كما في قولك إن تأتِني إن تُحسِنْ إلي أكرمْك أي إن تأتني محسِناً إليَّ والمعنى إن طلقتموهن غير ما سين لهن وهذا المعنى أقعَدُ من الأول لما أن ما الظرفية إنما يحسُن موقعُها فيما إذا كان المظروفُ أمراً ممتداً منطبقاً على ما أضيف إليها من المدة أو الزمان كما في قوله تعالى خالدين فِيهَا مَا دَامَتِ السموات والارض وقوله تعالى وَكُنتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَّا دُمْتُ فِيهِمْ ولا يخفى أن التطليقَ ليس كذلك وتعليقُ الظرف بنفي الجُناحِ ربما يوهم إمكانَ المسيسِ بعد الطلاق فالوجهُ أن يقدَّرَ الحالُ مكان الزمان والمدة
{إِن طَلَّقْتُمُ النساء مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ} “Eğer kadınları kendilerine dokunmadığınız [...] müddetçe boşarsanız”; yani kendileriyle cinsel ilişkide bulunmadığınız [müddetçe]. Bütün yerlerde te harfinin zammesiyle {تُمَاسُّوهُنَّ} şeklinde de okunmuştur; muzâfın takdiriyle mâ harfi masdariyet-i zarfiyye kabul edilerek "onlara dokunmadığınız müddetçe" demektir. Ebu'l-Bekâ bunun 'in' manasında şartiyye olduğunu nakletmiştir; bu takdirde şartın şart üzerine dahil olması kabilinden olur ve tıpkı 'in te'tinî in tuhsin ileyye ükrimke' (bana iyilik ederek gelirsen sana ikram ederim) sözünde olduğu gibi ikincisi birincisinin kaydı olur. Mana ise "onlara dokunmamış haldeyken boşarsanız" demektir. Bu mana birincisinden daha sağlam ve yerindedir; zira zarfiyye olan 'mâ', Allah Teâlâ'nın {خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ} ve {وَكُنتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَّا دُمْتُ فِيهِمْ} kavillerinde olduğu gibi ancak zarf olan durumun, kendisine izafe edilen müddet veya zamana mutabık şekilde uzayıp giden bir şey olması halinde güzel düşer. Boşamanın ise böyle olmadığı açıktır. Ayrıca zarfın günahın nefyine bağlanması, boşamadan sonra dokunmanın mümkün olabileceği vehmini doğurabilir; dolayısıyla uygun olan, zaman ve müddet yerine hâl takdir edilmesidir.
{أَوْ تَفْرِضُواْ لَهُنَّ فَرِيضَةً} أي إلا أن تفرضوا لهن أو حتى تفرضوا لهن عند العقد مَهراً على أن فريضة فعلية بمعنى مفعول والتاءُ لنقل اللفظ من الوصفية إلى الاسمية وانتصابُه على المفعولية ويجوزُ أنْ يكونَ مصدراً صيغةً وإعراباً والمعنى أنه لا تِبعَةَ على المطلِّق بمطالبة المَهر أصلاً إذا كان الطلاقُ قبل المسيس على كل حالٍ إلا في حال تسمية المهرِ فإن عليه حينئذٍ نصفَ المسمَّى وفي حال عدمِ تسميتِه عليه المتعة لانصف مَهرِ المثل وأما إذا كان بعد المساس فعليه في صورة التسمية تمامُ المسمَّى وفي صورة عدمها تمامُ مَهر المثل وقيل كلمةُ أو عاطفةٌ لمدخولها على
{أَوْ تَفْرِضُواْ لَهُنَّ فَرِيضَةً} “yahut onlara bir mehir belirlemediğiniz [müddetçe]”; yani akit esnasında bir mehir tayin etmeniz müstesna yahut tayin edinceye kadar demektir. {فَرِيضَةً} kelimesi meful manasında 'faîle' veznindedir; tâ harfi ise lafzı vasıflıktan isimliğe nakletmek içindir ve meful olarak mansubdur; sîga ve irap bakımından masdar olması da caizdir. Mana şudur: Zifaftan önceki boşamada mehir belirlenmiş olma durumu müstesna, hiçbir halde boşayan üzerine mehir talebi sebebiyle bir mükellefiyet yoktur; zira mehir belirlenmişse belirlenenin yarısı gerekir, belirlenmemişse mehr-i mislin yarısı değil müt'a gerekir. Zifaftan sonra ise mehir belirlenmişse tamamı, belirlenmemişse mehr-i mislin tamamı gerekir. {أَوْ} kelimesinin kendisinden sonrasını,
٢٣٧ - البقرة ما قبلها من الفعل المجزومِ على معنى ما لم يكن منكم مسيسٌ ولا فرضُ مَهرٍ
237 - el-Bakara; kendisinden önceki meczum fiile atfettiği de söylenmiştir; yani "sizden bir dokunma ve bir mehir tayini olmadığı sürece" manasındadır.
{وَمَتّعُوهُنَّ} عطفٌ على مقدَّرٍ ينسحبُ عليه الكلام أي فطلِّقوهن ومتِّعوهن والحكمةُ في إيجاب المتعة جبرُ إيحاش الطلاقِ وهي دِرعٌ ومِلْحفة وخِمار على حسب الحال كما يفصحُ عنه قولُه تعالى
{وَمَتّعُوهُنَّ} “Onlara müt'a (faydalanacakları bir bedel) verin”; sözün akışının gerektirdiği takdîrî bir ifadeye matuftur; yani "onları boşayın ve kendilerine müt'a verin" demektir. Müt'anın vacip kılınmasındaki hikmet, boşanmanın verdiği kırgınlığı ve hüznü telafi etmektir. Bu da Allah Teâlâ'nın şu kavlinin açıkça ifade ettiği üzere, duruma göre bir zıbın (elbise), bir örtü ve bir başörtüsüdür:
{عَلَى الموسع قَدَرُهُ وَعَلَى المقتر قَدْرُهُ} أي ما يليق بحال كلَ منهما وقرئ بسكون الدال وهي جملةٌ مستأنفةٌ لا محلَّ لها من الإعراب مبينةٌ لمقدار المتعة بالنظر إلى حال المطلِّق إيساراً وإقتاراً أو حالٌ من فاعل متِّعوهن بحذف الرابط أي على الموسع منكم الخ أو على جعل الألف واللام عوضاً من المضاف إليه عند من يجوّزه أي على موسعكم الخ وهذا إذَا لم يكُن مهرُ مثلها أقا من ذلك فإن كان أقل فلها الأقلُ من نصف مهر المثل ومن المتعة ولا يُنقص عن خمسةِ دراهم
{عَلَى الموسع قَدَرُهُ وَعَلَى المقتر قَدْرُهُ} “Zengin olana kendi gücüne göre, darlıkta olana da kendi gücüne göre”; yani her ikisinin de durumuna layık olan miktar [gerekir]. Dâl harfinin sükûnuyla ({قَدْرُهُ}) da okunmuştur. Bu, iraptan mahalli olmayan, zenginlik ve fakirlik bakımından boşayanın durumuna göre müt'anın miktarını açıklayan müste'nefe bir cümledir; yahut rabıt hazfedilerek {متِّعُوهُنَّ} fiilinin failinden hâldir; yani "aranızdan zengin olan kendi gücüne göre..." demektir. Yahut bunu caiz görenlere göre harf-i tarifin muzâfun ileyhten bedel kılınması iledir; yani "zengininizin gücüne göre..." demektir. Bu durum, kadının mehr-i misli bundan daha az olmadığı takdirdedir; şayet daha az ise, kadına mehr-i mislin yarısı ile müt'adan hangisi az ise o verilir ve bu miktar beş dirhemden aşağı düşürülmez.
{متاعا} أي تمتيعاً
{متاعا} “bir meta olarak”; yani faydalandırmak suretiyle.
{بالمعروف} أي بالوجه الذي تستحسنه الشريعةُ والمروءة
{بالمعروف} “maruf (örfe ve şeriata uygun) bir şekilde”; yani şeriatın ve mürüvvetin güzel gördüğü bir surette.
{حَقّاً} صفةٌ لمتاعاً أو مصدرٌ مؤكدٌ أي حق ذلك حقا
{حَقّاً} “bir hak olarak”; {متاعاً} kelimesinin sıfatı yahut tekit edici bir masdardır; yani "bu, hak olarak kesinleşti" demektir.
{عَلَى المحسنين} أي الذين يُحسنون إلى أنفسهم بالمسارعة إلى الامتثال أو إلى المطلقات بالتمتيع بالمعروف وإنما سموا محسنين اعتبارا للمشاركة وترغيباً وتحريضاً
{عَلَى المحسنين} “iyilik yapanların üzerine”; yani [emre] uymaya koşarak nefislerine iyilik edenlerin yahut maruf vechiyle müt'a vererek boşanmış kadınlara iyilikte bulunanların üzerine. Bunların muhsinler olarak isimlendirilmesi, ortaklığı gözetmek, rağbet ettirmek ve teşvik etmek içindir.
{وإن طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِن قَبْلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ} قبل ذلك
{وإن طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِن قَبْلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ} “Ve eğer onlara dokunmadan önce kendilerine belirlemiş olduğunuz halde onları boşarsanız”; bundan önce,
{فَرِيضَةً} أي وإن طلقتموهن من قبل المسيسِ حال كونِكم مُسمِّين لهن فيما سبق أي عند النكاحِ مَهراً على أنَّ الجملةَ حالٌ من فاعل طلقتُموهن ويجوزُ أن تكون حالاً من مفعوله لتحقيق الرابطِ بالنسبة إليهما ونفس الفرض من المبني للفاعل أو للمفعول وإن لم يقارِنْ حالةَ التطليق لكن اتصاف المطلقِ بالفارضية فيما سبق مما لا ريب في مقارنته لها وكذا الحال في اتصاف المطلقة بكونها مفروضاً لها فيما سبق
{فَرِيضَةً} “bir mehir”; yani şayet onlara temas etmeden önce, daha önce yani nikâh esnasında bir mehir belirlemiş olduğunuz halde onları boşarsanız. Cümle, {طلقتُموهن} fiilinin failinden hâldir. Her ikisine göre rabıt gerçekleştiği için mefulünden hâl olması da caizdir. Malum veya meçhul olarak bizzat belirleme fiili boşanma haline bitişik olmasa da, boşayanın daha önce belirleyici vasfına sahip oluşunun boşanmaya bitişik olduğunda şüphe yoktur. Boşanan kadının da daha önce kendisine mehir belirlenmiş olma vasfını taşıması böyledir.
{فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ} أي فلهن نصف ماسميتم لهن من المهر أو فالواجبُ عليكم ذلك وهذا صريحٌ في أنَّ المنفي في الصورة السابقة إنما هو تبعة المهر وقرئ بالنصب أي فأدوا نصفَ ما فرَضتم ولعل تأخيرَ حكمِ التسمية مع أنها الأصلُ في العقد والأكثرُ في الوقوع لما أن الآية الكريمة نزلت في أنصاريَ تزوج امرأةً من بني حنيفةَ وكانت مفوضةً فطلقها قبل الدخول بها فتخاصما إلى رسول الله ﷺ فقال له ﷺ عند إظهار أن لا شئ له متِّعْها بقَلَنْسُوتك
{فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ} “o halde belirlediğinizin yarısı [onlarındır]”; yani mehr olarak onlar için belirlediğinizin yarısı onlarındır yahut size vacip olan budur. Bu ifade, önceki surette nefyedilen şeyin sadece mehir yükümlülüğü olduğuna açık bir delildir. Mensub olarak da okunmuştur; yani "belirlediğinizin yarısını ödeyin" takdirindedir. Mehrin belirlenmesi akitte asıl ve vukuu en çok olan durum olduğu halde hükmünün sonraya bırakılması, ayet-i kerimenin Benî Hanîfe'den mehir belirlemeksizin evlenen (müfevvada olan) bir kadınla nikâhlanıp zifaftan önce onu boşayan Ensârî bir zat hakkında inmiş olmasından ötürüdür. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaşmışlar, o zat hiçbir şeyi olmadığını belirtince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Ona takkeni müt'a olarak ver" buyurmuştur.
{إَّلا أَن يَعْفُونَ} استثناءٌ مفرغٌ من أعم الأحوال أي فلهن نصفُ المفروض معيناً في كل حالٍ إلا حالَ عفوِهن فإنه يسقُط ذلك حينئذ بعد وجوبه وظاهرُ الصيغة في نفسها يحتمل التذكيرَ والتأنيث وإنما الفرقُ في الاعتبار والتحقيق فإن الواوَ في الأولى ضميرٌ والنون علامة الرفع وفي الثانية لامُ الفعل والنون ضمير والفعل مبنيّ لذلك لم يؤثر فيه أن تأثيرُه فيما عُطِفَ على محله من قوله تعالى
{إَّلا أَن يَعْفُونَ} “meğerki [kadınlar] bağışlasınlar”; en genel durumlardan yapılan müferrağ bir istisnadır; yani belirlenenin yarısı her halükarda muayyendir; ancak onların bağışlaması hali müstesnadır; çünkü o takdirde vacip olduktan sonra bu hak düşer. Sîganın bizzat zahiri müzekkerliğe ve müennesliğe ihtimallidir; aradaki fark itibar ve tahkiktedir. Nitekim birincisinde vav zamir, nûn ise ref alametidir; ikincisinde ise lamel-fiil olup nûn zamirdir ve fiil bundan dolayı mebnîdir. Bu sebeple Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki mahalline atfedilen lafızda yaptığı gibi 'en' harfi bunda tesir etmemiştir:
{أَوَ يعفو} بالنصب وقرئ بسكون الواو
{أَوَ يعفو} “yahut bağışlarsa”; nasb ile okunmuştur, vav'ın sükûnu ile de okunmuştur.
{الذى بِيَدِهِ عُقْدَةُ النكاح} أي يتركُ الزوجُ المالك لعقده وحَلّه ما يعود إليه من نصفِ المَهر الذي ساقه إليها كاملاً على ما هو المعتادُ تكرماً فإن ترك حقه عليها عفو بلا شُبهة أو سمي ذلك عفواً في صورة عدم السوق
{الذى بِيَدِهِ عُقْدَةُ النكاح} “elinde nikâh bağı bulunan kimse”; yani nikâh akdine ve feshine sahip olan kocanın, cömertlik göstererek adet olduğu üzere kadına tam olarak gönderdiği mehrin kendisine dönecek olan yarısını ona bırakmasıdır. Zira kocanın kadın üzerindeki hakkını terk etmesi şüphesiz bir aftır. Yahut mehri önceden göndermemiş olma durumunda da,
٢٣٨ - البقرة مشاكلةً أو تغليباً لحال السَوْق على حال عدمِه فمرجِعُ الاستثناء حينئذ إلى منع الزيادةِ في المستثنى منه كما أنه في الصورة الأولى إلى منع النقصانِ فيه أي فلهن هذا القدر زيادة ولا نقصان في جميعِ الأحوال إلَاّ في حال عفوهن فإنه حينئذ لا يكون لهن القدرُ المذكور بل ينتفي ذلك أو ينحطّ أو في حال عفو الزوج فإنه حينئذ يكون لهن الزيادة على ذلك القدر هذا على التفسير الأول وأما على التفسير الثاني فلا بد من المصير إلى جعل الاستثناء منقطعاً لأن في صورة عفوِ الزوجِ لا يُتصور الوجوبُ عليه هذا عندنا وفي القول القديم للشافعي ﵀ أن المراد عفوُ الولي الذي بيده عقدةُ نكاحِ الصغيرة وهو ظاهرُ المأخذ خلا أن الأولى أنسبُ بقوله تعالى
238 - el-Bakara; lafız uyumu (müşâkele) yoluyla yahut mehrin önceden gönderildiği durumu gönderilmediği duruma tağlîb ederek bu affetme olarak adlandırılmıştır. O takdirde istisnanın mercii, birinci surette müstesna minhdeki eksiltmeyi engellemek olduğu gibi, burada da müstesna minhdeki fazlalığı engellemektir. Yani her halükarda fazlası ve eksiği olmaksızın onların hakkı bu miktardır; ancak onların bağışlaması hali müstesna, zira o zaman kadınlar için zikredilen miktar söz konusu olmaz, bilakis tamamen kalkar veya azalır; yahut kocanın bağışlaması hali müstesna, zira o zaman kadınlar için bu miktarın üzerinde fazlalık olur. Bu açıklama birinci tefsire göredir. İkinci tefsire göre ise istisnayı munkatı kılmaktan başka yol yoktur; zira kocanın affetmesi durumunda onun üzerine vacip olması tasavvur edilemez. Bu bizim mezhebimizdedir. Şâfiî'nin -rahimehullâh- kavl-i kadîminde ise murat, küçük kızın nikâh bağı elinde bulunan velinin affıdır; bunun dayanağı açık olmakla birlikte, birinci görüş Allah Teâlâ'nın şu kavline daha uygundur:
{وَأَن تَعْفُواْ أَقْرَبُ للتقوى} إلى آخره فإن إسقاط حقِّ الصغير ليس في شئ من التقوى وعن جُبير بن مُطعِم أنه تزوج امرأةً وطلقها قبل الدخول وأكمل لها الصَّداقَ وقال أنا أحق بالعفو وقرئ بالياء
{وَأَن تَعْفُواْ أَقْرَبُ للتقوى} “Bağışlamanız takvaya daha yakındır”; ayetin sonuna kadar. Çünkü küçüğün hakkını düşürmek hiçbir şekilde takvadan değildir. Cübeyr b. Mut'ım'dan rivayet edildiğine göre o, bir kadınla evlenmiş, zifaftan önce onu boşamış, mehrini tastamam vermiş ve "Affetmeye ben daha layığım" demiştir. Yâ ile ({وَأَنْ يَعْفُوا}) de okunmuştur.
{وَلَا تَنسَوُاْ الفضل بَيْنَكُمْ} أي لا تتركوا أن يتفضل بعضُكم على بعض كالشئ المنسى وقرئ بكسر الواو والخطاب في الفعلين للرجال والنساء جميعاً بطريق التغليب
{وَلَا تَنسَوُاْ الفضل بَيْنَكُمْ} “Aranızda fazileti (lütuf ve iyiliği) unutmayın”; yani unutulmuş bir şey gibi birbirinize lütufta bulunmayı terk etmeyin. Vav'ın kesresi ile de okunmuştur. İki fiildeki hitap, tağlîb yoluyla hem erkeklere hem kadınlaradır.
{إِنَّ الله بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} فلا يكاد يُضيع ما عمِلتم من التفضل والإحسان
{إِنَّ الله بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Şüphesiz Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir”; dolayısıyla lütuf ve ihsandan yana işlediğiniz amelleri asla zayi etmez.
{حافظوا عَلَى الصلوات} أي داوموا على أدائها لأوقاتها من غير إخلالٍ بشيء منها كما تنبئ عنه صيغةُ المفاعلة المفيدة للمبالغة ولعل الأمرَ بها في تضاعيف بيان أحكامِ الأزواج والأولاد قبل الإتمام للإيذان بأنها حقيقةٌ بكمال الاعتناءِ بشأنها والمثابرة عليها من غير اشتغال عنها بشأنهم بل بشأن أنفسهم أيضاً كما يفصحُ عنهُ الأمر بها في حالة الخوف ولذلك أمر بها في خلال بيان ما يتعلق بهم من الأحكام الشرعية المتشابكةِ الآخذِ بعضها بحجزة بعض
{حافظوا عَلَى الصلوات} “Namazlara devam edin”; yani mübalağa bildiren mufaale sîgasının da hissettirdiği üzere, onlardan hiçbir şeyi aksatmaksızın vakitlerinde eda etmeye devam edin. Eşlerin ve çocukların hükümlerinin beyanı tamamlanmadan önce bu hükümlerin arasına namaz emrinin serpiştirilmesi; onların işleriyle meşgul olup namazdan alıkonulmaksızın, bilakis korku halinde emredilmesinin de açıkça ortaya koyduğu üzere kendi nefislerinin telaşıyla dahi meşgul olmaksızın, namazın şanına tam bir ihtimam göstermeye ve ona devam etmeye layık olduğunu bildirmek içindir. Bundan ötürü, birbirine kenetlenmiş ve birbiriyle sımsıkı irtibatlı olan şer'î hükümler açıklanırken aralarında namaz emredilmiştir.
{والصلاة الوسطى} أي المتوسطة بينها أو الفُضلى منها وهي صلاةُ العصر لقوله ﷺ يوم الأحزاب شغَلونا عن الصلاة الوسطى صلاةِ العصر ملأ الله تعالى بيوتَهم نارا وقال ﷺ إنها الصلاةُ التي شُغل عنها سليمانُ بنُ داود عليهما الصلاة والسلام وفضلُها لكثرة اشتغال الناسِ في وقتها بتجاراتهم ومكاسبهم واجتماعِ ملائكةُ الليل وملائكةُ النهار حينئذ وقيل هي صلاةُ الظهر لأنها في وسط النهار وكانت أشقَّ الصلواتِ عليهم لما أنَّ رسولَ الله ﷺ كان يصليها بالهاجرة فكانت افضلها لقوله ﷺ أفضلُ العبادات أحمزُها وقيل هي صلاة الفجر لأنها بين صلاتي الليل والنهار والواقعةُ في الحد المشترك بينهما ولأنها مشهودةٌ كصلاة العصر وقيل هي صلاةُ المغرب لأنها متوسطة من حيث العددُ ومن حيث الوقوعُ بين صلاتي النهار والليل ووتر النهار ولا تُنقص في السفر وقيل هي صلاة العِشاء لأنها بين الجهريتين الواقعتين في طرفي الليل وعن عائشة وابنُ عبَّاسٍ ﵃ أنَّهُ ﷺ كان يقرأ والصلاة الوسطى وصلاة العصر فتكون حينئذ إحدى الأربعِ قد خُصت بالذكر مع العصر لانفرادها بالفضل وقرئ وعلى الصلاة الوسطى وقرئ بالنصب على المدح وقرئ الوسطى
{والصلاة الوسطى} “ve orta namaza [da devam edin]”; yani aralarındaki orta namaza yahut onların en faziletlisine. Bu ikindi namazıdır; zira Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ahzâb günü: "Bizi orta namazdan, ikindi namazından alıkoydular; Allah evlerini ateşle doldursun!" buyurmuştur. Yine sallallâhu aleyhi ve sellem: "O, Süleyman b. Dâvûd'un -aleyhimesselâm- kendisinden alıkonulduğu namazdır" buyurmuştur. Fazileti ise vaktinde insanların ticaretleri ve kazançlarıyla çok meşgul olmaları ve o esnada gece melekleri ile gündüz meleklerinin toplanması sebebiyledir. Öğle namazı olduğu da söylenmiştir; çünkü gündüzün ortasındadır ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu gün ortasının sıcağında kıldırdığı için ashaba en meşakkatli gelen namaz idi; dolayısıyla Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in "İbadetlerin en faziletlisi, en zahmetli olanıdır" buyruğu gereğince en faziletlileri idi. Sabah namazı olduğu da söylenmiştir; zira gece ve gündüz namazları arasındadır, ikisinin müşterek sınırında yer alır ve ikindi namazı gibi şahitlidir. Akşam namazı olduğu da söylenmiştir; çünkü rekât sayısı bakımından ortadadır, gündüz ve gece namazları arasında yer alır, gündüzün vitridir ve seferde kısaltılmaz. Yatsı namazı olduğu da söylenmiştir; çünkü gecenin iki ucunda yer alan iki cehrî namazın arasındadır. Âişe ve İbn Abbâs'tan -radıyallâhu anhümâ- rivayet edildiğine göre sallallâhu aleyhi ve sellem {وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى وَصَلَاةِ الْعَصْرِ} şeklinde okurdu. O takdirde dört namazdan biri fazileti sebebiyle ikindi namazıyla birlikte ayrıca zikredilmiş olur. {وَعَلَى الصَّلَاةِ الْوُسْطَى} şeklinde de okunmuştur; medih üzere mensub olarak da okunmuştur; {الْوُسْطَى} şeklinde de okunmuştur.
{وَقُومُواْ لِلَّهِ} أي في الصلاة
{وَقُومُواْ لِلَّهِ} “Ve Allah için kıyama durun”; yani namazda,
{قانتين} ذاكرين له تعالى في القيام لأن القنوتَ هو الذكر فيه وقيل هو إكمالُ الطاعة وإتمامُها بغير إخلال بشيء من أركانها وقيل خاشعين وقال ابن المسيِّب المراد به القنوتُ في الصبح
{قانتين} “saygıyla boyun eğerek”; kıyamda Allah Teâlâ'yı zikrederek; çünkü kunut, kıyamdaki zikirdir. Rükünlerinden hiçbirini aksatmaksızın itaati kemale erdirmek ve tamamlamak olduğu da söylenmiştir. Huşû içinde olanlar şeklinde de açıklanmıştır. İbnü'l-Müseyyeb ise bundan muradın sabah namazındaki kunut olduğunu söylemiştir.
٢٣٩ - البقرة ٢٤٠ البقرة
239 - 240 el-Bakara
{فَإِنْ خِفْتُمْ} أي من عدو أو غيرِه
{فَإِنْ خِفْتُمْ} “Eğer korkarsanız”; yani bir düşmandan yahut başka bir şeyden,
{فَرِجَالاً} جمع راجل كقيام وقائم أو رجل بمعنى راجل وقرئ بضم الراء مع التخفيف وبضمها مع التشديد أيصا وقرئ فرَجِلاً أي راجلاً
{فَرِجَالاً} “yaya olarak”; tıpkı 'kıyâm'ın 'kâim'in çoğulu olması gibi 'râcil'in çoğuludur yahut 'râcil' manasında 'racl' kelimesidir. Râ harfinin zammesi ve tahfifiyle ({فَرُجَالاً}) ve yine zammesi ve teşdidiyle ({فَرُجَّالاً}) de okunmuştur. {فَرَجِلاً} yani yaya olarak da okunmuştur.
{أَوْ رُكْبَانًا} جمع راكب أي فصلو راجلين أو راكبين حسبما يقتضيه الحال له ولا تخلوا بها ماأمكن الوقوفُ في الجملة وقد جوز الشافعي ﵀ أداءها حال المسايفة أيصا
{أَوْ رُكْبَانًا} “yahut binek üzerinde [kılın]”; 'râkib'in çoğuludur; yani durumun gerektirdiğine göre yaya yahut binekli olarak namaz kılın ve durmak ne kadar mümkünse namazı büsbütün terk etmeyin. Şâfiî -rahimehullâh- kılıçlaşma esnasında da kılınmasını caiz görmüştür.
{فَإِذَا أَمِنتُمْ} بزوال الخوف
{فَإِذَا أَمِنتُمْ} “Güvene kavuştuğunuzda ise”; korkunun gitmesiyle,
{فاذكروا الله} أي فصلّوا صلاة الأمن عبر عنها بالذكر لأنه معظمُ أركانِها
{فاذكروا الله} “hemen Allah'ı anın”; yani güvenlik namazını kılın; rükünlerinin en büyüğü zikir olduğu için namaz zikirle ifade edilmiştir.
{كَمَا عَلَّمَكُم} متعلق بمحذوف وقع وصفاً لمصدر محذوف أي ذكراً كائناً كما علمكم أي كتعليمه إياكم
{كَمَا عَلَّمَكُم} “size öğrettiği gibi”; mahzuf bir masdara sıfat olan mahzuf bir ifadeye mütealliktir; yani "size öğrettiği gibi olan bir zikirle", yani O'nun size öğretmesi gibi [anıp namaz kılın].
{ما لم تكونوا تَعْلَمُونَ} من كيفية الصلاة والمرادُ بالتشبيه أن تكون الصلاةُ المؤداة موافقةً لما علّمه الله تعالى وإيرادُها بذلك العنوانِ لتذكير النعمةِ أو اشكُروا الله تعالى شكراً يوازي تعليمَه إياكم ما لم تكونوا تعلمونه من الشرائع والأحكامِ التي من جملتها كيفيةُ إقامةِ الصلاة حالتي الخوفِ والأمن هذا وفي إيراد الشرطية الأولى بكلمة إن المفيدةِ لمشكوكية وقوعِ الخوفِ ونُدرته وتصديرِ الشرطيةِ الثانية بكلمة إذا المنبئة عن تحقيق وقوعِ الأمن وكثرته مع الإيجاز في جواب الولى والإطناب في جواب في جواب الثانية المبنيّين على تنزيل مقامِ وقوعِ المأمور به فيهما منزلةَ مقامِ وقوعِ الأمر تنزيلاً مستدعياً لإجراءِ مقتضى المقام الأولِ في كل منهما مُجرى مقتضى المقام الثاني من الجزالة ولطفِ الاعتبار ما فيه عبرةٌ لأولي الأبصار
{ما لم تكونوا تَعْلَمُونَ} “bilmediğiniz şeyleri”; namazın kılınış keyfiyetinden. Teşbihten murat, eda edilen namazın Allah Teâlâ'nın öğrettiğine uygun olmasıdır; bu unvanla zikredilmesi ise nimeti hatırlatmak içindir. Yahut korku ve güven hallerinde namazın nasıl ikame edileceği keyfiyeti de dahil olmak üzere bilmediğiniz şeriat ve hükümleri size öğretmesine denk bir şükürle Allah Teâlâ'ya şükredin. Burada korkunun vukuunun şüpheli ve nadir olduğunu bildiren 'in' şart edatı ile ilk şart cümlesinin sevk edilmesi, güvenin vukuunun kesin ve çok olduğunu bildiren 'izâ' edatı ile ikinci şart cümlesinin başlatılması ve her ikisinde emrolunanın gerçekleştiği makamın emrin gerçekleştiği makam yerine konulmasına dayalı olarak birincisinin cevabında îcâz (kısalık), ikincisinin cevabında ise ıtnâb (genişlik) bulunması ki bu tenzil her ikisinde birinci makamın gereğini fesahat ve latif itibar bakımından ikinci makamın gereği yerine geçer kılmayı gerektirir basiret sahipleri için büyük bir ibret barındırmaktadır.
{والذين يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ وَيَذَرُونَ أزواجا} عَودٌ إلى بيانِ بقيةِ الأحكامِ المفصَّلة فيما سلف إثرَ بيانِ أحكامٍ وسطت بينهما لما أشير إليه منَ الحكمةِ الداعيةِ إلى ذلك
{والذين يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ وَيَذَرُونَ أزواجا} “İçinizden ölüp de geride eşler bırakanlar”; buna sevk eden hikmete daha önce işaret edildiği üzere, araya giren hükümlerin beyanının ardından daha önce tafsilatı verilen hükümlerin kalanını açıklamaya bir dönüştür.
{وَصِيَّةً لاّزْوَاجِهِم} أي يوصون أوليوصوا أو كتب الله عليهم وصية ويؤيد مَنْ قرأ كتب عليكم الوصية لأزواجكم وقرئ بالرفع على تقدير مضاف في المبتدأ أو الخبر أي حُكمُ الذين يُتوفون مِنكُمْ وَيَذَرُونَ أزواجا وصيةٌ لأزواجهم أو والذين يُتوفون أهل وصية لأزواجهم أوكتب عليهم وصيةٌ أو عليهم وصية وقرئ مناع لاّزْوَاجِهِم بدل وصية
{وَصِيَّةً لاّزْوَاجِهِم} “eşleri için vasiyette bulunmalıdırlar”; yani vasiyet ederler veya vasiyet etsinler yahut Allah onlara bir vasiyeti farz kılmıştır. {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْوَصِيَّةُ لِأَزْوَاجِكُمْ} şeklinde okuyan kimsenin kıraati de bunu teyit eder. Mübteda veya haberde bir muzâf takdiriyle ref ile de okunmuştur; yani "içinizden ölüp de geride eşler bırakanların hükmü, eşlerine vasiyettir" yahut "ölenler eşlerine vasiyet ehlidirler" veya "onlara bir vasiyet farz kılınmıştır" yahut "onların üzerine bir vasiyet vardır" takdirindedir. {وصية} yerine {مَتَاعاً لِأَزْوَاجِهِمْ} şeklinde de okunmuştur.
{متاعا إِلَى الحول} منصوبٌ بيوصون إن أضمَرْته وإلا فبالوصية أو بمتاع على القراءة الأخيرة
{متاعا إِلَى الحول} “bir yıla kadar geçimlik”; eğer gizli tutarsan {يُوصُونَ} fiiliyle mensubdur, aksi halde {الْوَصِيَّةُ} masdarıyla yahut son kıraate göre {مَتَاعاً} lafzıyla mensubdur.
{غَيْرَ إِخْرَاجٍ} بدل منه أومصدر مؤكدٌ كما في قولك هذا القولُ غيرُ ما تقول أو حال من أزواجهم أي غيرَ مُخرَجاتٍ والمعنى يجب على الذين يُتوفَّوْن أن يوصوا قبل الاختصار لأزواجهم بأن يُمتّعْنَ بعدهم حولاً بالنفقة والسكنى وكان ذلك أولَ الإسلام ثم نُسخت المدة بقوله تعالى أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا فإنه وإن كان متقدماً في التلاوة متأخرٌ في النزول وسقطت النفقة بتوريثها الربعَ أو الثمنَ وكذلك السكنى عندنا وعند الشافعيّ هي باقية
{غَيْرَ إِخْرَاجٍ} “[evlerinden] çıkarılmaksızın”; ondan bedeldir yahut "bu söz senin dediğinden başkadır" sözünde olduğu gibi tekit edici bir masdardır; yahut eşlerinden hâldir, yani "çıkarılmamış oldukları halde" demektir. Mana şudur: Vefat eden kimselere, can çekişmeden önce eşlerine kendilerinden sonra bir yıl boyunca nafaka ve mesken ile faydalandırılmalarını vasiyet etmeleri vaciptir. Bu hüküm İslâm'ın ilk dönemindeydi, sonra bu süre Allah Teâlâ'nın {أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً} kavliyle neshedildi. Zira tilavette önce gelse de nüzulde sonradır. Kadına dörtte bir veya sekizde bir miras verilmesiyle nafaka hakkı düşmüştür; aynı şekilde bize göre mesken hakkı da [düşmüştür]; Şâfiî'ye göre ise [mesken hakkı] bakidir.
{فَإِنْ خَرَجْنَ} عن منزل الأزواج باختيارهن
{فَإِنْ خَرَجْنَ} “Şayet kendileri çıkarlarsa”; kendi tercihleriyle kocalarının evinden [çıkarlarsa],
{فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ} أيها الأئمة
{فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ} “artık size bir günah yoktur”; ey yöneticiler!
{فِيمَا فعلن في أنفسهن بالمعروف} لاينكرة الشرْعُ كالتزيُّن والتطيُّب وتركِ الحِدادِ والتعرّضِ للخُطّاب وفيه دلالةٌ على أن المحظورَ إخراجُها عند إرادة القرارِ وملازمةِ مسكنِ الزوجِ والحداد من غير أن يجب
{فِيمَا فعلن في أنفسهن بالمعروف} “kendi haklarında meşru olarak yaptıklarından dolayı”; süslenmek, koku sürünmek, yası bırakmak ve evlenmek isteyenlere kendini arz etmek gibi şeriatın inkâr etmediği hususlarda. Bunda, yasak olan şeyin kadının kalmak istemesi ve kocanın meskenine devam edip yas tutması halinde evden çıkarılması olduğuna, bunun kendisine vacip olmadığına,
عليها ذلك وأنها كانت مخيّرة بين الملازمة مع أخذ النفقةِ وبين الخروج مع تركها
; kadının nafakayı alarak evde kalmak ile nafakayı terk edip çıkmak arasında muhayyer olduğuna delalet vardır.
{والله عَزِيزٌ} غالبٌ على أمره يعاقِبُ من خالفه
{والله عَزِيزٌ} “Allah mutlak güç sahibidir”; emrine galiptir, kendisine muhalefet edeni cezalandırır,
{حَكِيمٌ} يراعي في أحكامه مصالحَ عباده
{حَكِيمٌ} “hüküm ve hikmet sahibidir”; hükümlerinde kullarının maslahatlarını gözetir.
{وللمطلقات} سواءٌ كن مدخولاً بهن أولا
{وللمطلقات} “Boşanmış kadınlar için de vardır”; kendileriyle zifafa girilmiş olsun veya olmasın.
{متاع} أي مطلقُ المتعة الشاملة للواجبة والمستحبة وأوجبها سعيدُ بنُ جبير وأبو العالية والزُهري للكل وقيل المراد بالمتاع نفقةُ العِدة وقيل اللام للعهد والمراد غيرُ المدخول بهن والتكريرُ للتأكيد
{متاع} “bir meta (geçimlik bedel)”; yani vacip olanı ve müstehap olanı kapsayan mutlak müt'adır. Saîd b. Cübeyr, Ebu'l-Âliye ve ez-Zührî bunu herkes için vacip görmüşlerdir. Müt'adan muradın iddet nafakası olduğu da söylenmiştir. Harf-i tarifin ahid için olup muradın zifafa girilmemiş kadınlar olduğu ve tekrarın tekit için olduğu da söylenmiştir.
{بالمعروف} شرعاً وعادة
{بالمعروف} “maruf (örfe ve şeriata uygun) bir şekilde”; şer'an ve örfen.
{حَقّا عَلَى المتقين} أي مما ينبغي
{حَقّا عَلَى المتقين} “müttakiler üzerine bir haktır”; yani gereken bir şey olarak.
{كذلك} أي مثلَ ذلك البيانِ الواضح
{كذلك} “İşte böylece”; yani bu apaçık açıklama gibi,
{يُبَيّنُ الله لَكُمْ آياته} الدالةَ على أحكامه التي شرعها لعباده
{يُبَيّنُ الله لَكُمْ آياته} “Allah size ayetlerini açıklar”; kulları için meşru kıldığı hükümlerine delalet eden [ayetlerini],
{لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} لكي تفهموا ما فيها وتعلموا بموجبها
{لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} “umulur ki akledersiniz”; içindekileri anlayasınız ve gereğiyle amel edesiniz diye.
{أَلَمْ تَرَ} تقريرٌ لمن سمع بقصتهم من أهل الكتاب وأرباب الأخبار وتعجيب من شأنهم البديع فإن سماعَهم لها بمنزلة الرؤية النظريةِ أو العلمية أو لكل أحد من له حظٌّ من الخطاب إيذاناً بأن قصتهم من الشهرة والشيوع بحيث يحِقُّ لكل أحد أن يُحمل على الإقرار برؤيتهم وسماع قصتهم ويعجب بها وإن لم يكن رآهم أو سمع بقصتهم فإن هذ الكلامَ قد جرى مجرى المَثلِ في مقام التعجيب لما أنه شُبّه حالُ غير الرائي لشئ عجيب بحال الرائي له بناءً على ادعاء ظهورِ أمره وجلائِه بحيث استوى في إدراكه الشاهدُ والغائبُ ثم أُجريَ الكلامُ معه كما يجري مع الرائي قصداً إلى المبالغة في شهرته وعَراقتِه في التعجب وتعديةُ الرؤيةِ بإلى في قولِه تعالَى
{أَلَمْ تَرَ} “Görmedin mi?”; Ehl-i kitaptan ve haber ehlinden onların kıssasını duymuş olan kimselere bir ikrar ettirme ve onların şaşılacak durumlarına hayret ettirmedir; zira bunu işitmeleri gözle yahut ilimle görmek mesabesindedir. Yahut hitaptan nasibi olan herkese yönelik olup kıssalarının, onları görmemiş veya kıssalarını duymamış olsa bile herkesin onları görmüş ve kıssalarını işitmiş gibi ikrar etmeye ve buna hayret etmeye sevk edilmesini hak ettirecek derecede meşhur ve yaygın olduğunu bildirmek içindir. Zira bu söz, hayret makamında darb-ı mesel mesabesinde cari olmuştur; çünkü şaşılacak bir şeyi görmeyen kimsenin hali, meselenin açıklığı ve zahir oluşu iddiasına dayanılarak onu gören kimsenin haline benzetilmiştir; öyle ki onu kavramada bizzat müşahede eden ile gıyabında olan eşit kılınmıştır. Ardından şöhretindeki ve hayret uyandırmasındaki köklülüğü mübalağa ile vurgulamak maksadıyla, gören kimseyle nasıl konuşulursa onunla da öyle konuşulmuştur. Allah Teâlâ'nın şu kavlinde rü'yet fiilinin 'ilâ' harf-i cerri ile geçişli kılınması:
{إِلَى الذين خَرَجُواْ مِن ديارهم} على تقدير كونها بمعنى الابصار باعتبار معنى النظر وعلى تقدير كونها إ دراكا قلبياً لتضمين معنى الوصول والانتهاء على معنى ألم ينتهِ علمُك إليهم
{إِلَى الذين خَرَجُواْ مِن ديارهم} “yurtlarından çıkanları?”; görme manasında olması takdirinde nazar (bakma) manası itibarıyladır; kalbî bir idrak (bilme) olması takdirinde ise ulaşma ve intikal manasını tazammun etmesinden ötürüdür; yani "onlara dair bilgin sana ulaşmadı mı?" manasındadır.
{وَهُمْ أُلُوفٌ} أي ألوف كثيرة قيل عشرةُ آلاف وقيل ثلاثون وقيل سبعون ألفاً والجملةُ حالٌ من ضمير خرجوا وقوله ﷿
{وَهُمْ أُلُوفٌ} “Onlar binlerce kişiydiler”; yani pek çok binler idiler; on bin, otuz bin veya yetmiş bin kişi oldukları söylenmiştir. Cümle, {خرجوا} fiilindeki zamirden hâldir. Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavli:
{حَذَرَ الموت} مفعول له رُوي أن أهلَ داوردان قرية قبل واسِط وقع فيهم الطاعونُ فخرجوا منها هاربين فأماتهم الله ثم احياهم ليعتبروا ويعلموا أن لا مفرَّ من حكم الله عز سلطانه وقضائه وقيل مر عليهم حز قيل بعد زمان طويل وقد عرِيَتْ عظامُهم وتفرقت أوصالُهم فلوى شدقيه وأصابعَه تعجباً مما رأى من أمرهم فأُوحيَ إليه نادِ فيهم أن قوموا بإذن الله فنادى فإذا هم قيام يقولون سبحانك اللهم وبحمدك لا إله إلا أنت وقيل هم قومٌ من بني إسرائيلَ دعاهم ملكُهم إلى الجهاد فهربوا حذراً من الموت فأماتهم الله تعالى ثمانية أيامٍ ثم احياهم وقوله ﷿
{حَذَرَ الموت} “ölüm korkusuyla”; mef'ûlün leh'tir. Rivayet edildiğine göre Vâsıt'tan önceki bir köy olan Dâverdan halkı arasında veba baş göstermiş, onlar da bundan kaçarak çıkmışlardı. İbret alsınlar ve سلطانه [şânı yüce] Allah'ın hükmünden ve kazasından kaçış olmadığını bilsinler diye Allah onları öldürdü, sonra da diriltti. Uzun bir zaman sonra Hazkîl'in onlara uğradığı, kemiklerinin açığa çıkıp eklemlerinin dağılmış olduğunu görünce onların bu durumuna hayretinden yanaklarını ve parmaklarını büktüğü, bunun üzerine kendisine: "Onlara Allah'ın izniyle kalkın diye seslen" diye vahyedildiği, onun da seslenmesiyle birdenbire kalkıp "Sübhânekellâhümme ve bi-hamdik, lâ ilâhe illâ ente" dedikleri de söylenmiştir. Bunların, kralları kendilerini cihada çağırdığında ölüm korkusuyla kaçan İsrâiloğullarından bir topluluk olduğu, Allah Teâlâ'nın onları sekiz gün öldürüp sonra dirilttiği de söylenmiştir. Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavli:
{فَقَالَ لَهُمُ الله مُوتُواْ} إما عبارةٌ عن تعلق إرادتِه تعالى بموتهم دفعةً وإما تمثيلٌ لإماتته تعالى إياهم مِيتةَ نفسٍ واحدة في أقرب وقتٍ وأدناه وأسرعِ زمان وأوحاه بأمر آمرٍ مطاعٍ لمأمور مطيع كما في قوله تعالى
{فَقَالَ لَهُمُ الله مُوتُواْ} “Bunun üzerine Allah onlara: 'Ölün!' dedi”; ya O Teâlâ'nın iradesinin onların ansızın ölmesine taalluk etmesinden ibarettir yahut Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi itaat eden bir memura itaat edilen bir amirin emriyle en yakın vakitte, en kısa zamanda ve en süratli bir anda onları tek bir nefsin ölümü gibi öldürmesini temsilî bir anlatımdır: