له ثلاثين درهماً فأخذها ودلهم عليه فألقى الله ﷿ عليه شبه عيسى ﵊ ورفعه إلى السماء فأخذوا المنافِقَ وهو يقول أنا دليلُكم فلم يلتفتوا إلى قوله وصَلَبوه ثم قالوا وجهُه يُشبه وجهَ عيسى وبَدَنُه يشبه بدنَ صاحبِنا فإن كان هذا عيسى فأين صاحبُنا وإن كان صاحِبَنا فأين عيسى فوقع بينهم قتالٌ عظيم وقيل لما صُلب المصلوب جاءت مريمُ ومعها امرأةٌ أبرأها الله تعالى من الجنون بدعاء عيسى ﵊ وجعلتا تبكِيان على المصلوب فأنزل الله تعالى عيسى ﵊ فجاءهما فقال علام تبكيان فقالتا عليك فقال إنَّ الله تعالى رفعني ولم يُصِبني إلا خيرٌ وإن هذا شئ شُبِّه لهم قال محمد بن إسحق إن اليهودَ عذبوا الحواريين بعد رفع عيسى ﵊ ولقُوا منهم الجَهْدَ فبلغ ذلك ملكَ الرومِ وكان ملكُ اليهود من رعيته فقيل له إن رجلاً من بني إسرائيلَ ممن تحت أمرِك كان يخبرهم أنه رسولُ الله وأراهم إحياء الموتى وإبراء الأكمه والأبرص وفعل وفعل فقال لو علِمْتُ ذلك ما خلَّيْتُ بينهم وبينه ثم بعث إلى الحواريين فانتزعهم من أيديهم وسألهم عن عيسى ﵊ فأخبروه فبايعهم على دينهم وأنزل المصلوبَ فغيّبه وأخذ الخشبةَ فأكرمها ثم غزا بني إسرائيلَ وقتل منهم خلقاً عظيماً ومنه ظهر أصلُ النصرانيةِ في الروم ثم جاء بعده ملِكٌ آخر يقال له ططيوس وغزا بيتَ المقدس بعد رفع عيسى ﵊ بنحوٍ من أربعين سنةً فقتلَ وسبَى ولم يترُكْ في مدينة بيتِ المقدسِ حجراً على حجر فخرج عند ذلك قريظةُ والنضيرُ إلى الحجاز قال أهلُ التواريخ حملت مريم بعيسى ﵊ وهي بنتُ ثلاثَ عشرةَ سنةً وولدته ببيتَ لَحْمَ من أرض أورشليم لمُضيِّ خمسٍ وستين سنةً من غلبة الإسكندرِ على أرض بابلَ وأوحى الله تعالى إليه على رأس ثلاثينَ سنةً ورفعه إليه من بيت المقدس ليلة القدر من شهر رمضانَ وهو ابنُ ثلاثٍ وثلاثين سنةً وعاشت أمُه بعد رفعِه ستَّ سنين
ona otuz dirhem belirlediler. Parayı alıp onları Îsâ'ya götürdü. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah Îsâ'nın aleyhisselâm benzerliğini onun üzerine attı ve Îsâ'yı göğe yükseltti. Münafığı yakaladılar; o, “Ben sizin kılavuzunuzum!” diyordu ama sözüne aldırış etmeyip onu çarmıha gerdiler. Sonra da “Yüzü Îsâ'nın yüzüne benziyor, bedeni ise bizim arkadaşımızın bedenine benziyor. Eğer bu Îsâ ise arkadaşımız nerede? Yok eğer arkadaşımız ise Îsâ nerede?” dediler. Aralarında büyük bir çatışma çıktı. Denildi ki: Çarmıha gerilen kişi asıldığında Meryem ve Îsâ'nın aleyhisselâm duasıyla Yüce Allah'ın delilikten şifa verdiği bir kadın geldiler ve asılanın başında ağlamaya başladılar. Yüce Allah Îsâ'yı aleyhisselâm indirdi; yanlarına gelip “Niçin ağlıyorsunuz?” dedi. “Senin için” dediler. O da: “Allah Teâlâ beni [katına] yükseltti ve bana hiçbir kötülük dokunmadı. Bu ise onlara öyle gösterilen bir şeydir” dedi. Muhammed b. İshâk der ki: Yahudiler Îsâ'nın aleyhisselâm göğe yükseltilmesinden sonra Havarilere işkence ettiler ve onlara büyük eziyetler çektirdiler. Bu durum, Yahudilerin kralının da tebaası olduğu Rum kralına ulaştı. Ona: “İsrâiloğullarından senin buyruğun altındaki bir adam, onlara Allah'ın rasûlü olduğunu haber veriyor; ölüleri diriltmeyi, körleri ve alacalıları iyileştirmeyi gösteriyor ve şöyle şöyle yapıyordu” denildi. Kral: “Bunu bilseydim onları onunla baş başa bırakmazdım” dedi. Sonra Havarilere adam gönderip onları Yahudilerin elinden kurtardı ve onlara Îsâ'yı aleyhisselâm sordu. Onlar da durumu haber verdiler. Bunun üzerine kral onların dinine biat etti; çarmıha gerileni indirip defnetti, haç tahtasını alıp ona hürmet gösterdi. Ardından İsrâiloğullarına savaş açıp onlardan pek çok kimseyi öldürdü; Rumlar arasında Hıristiyanlığın asıl yayılışı buradan itibaren ortaya çıktı. Ondan sonra Titius adında başka bir kral geldi ve Îsâ'nın aleyhisselâm yükseltilişinden yaklaşık kırk sene sonra Beytü'l-Makdis'e saldırdı; öldürdü, esir aldı ve Beytü'l-Makdis şehrinde taş üstünde taş bırakmadı. Bunun üzerine Kurayza ve Nadîr kabileleri Hicaz'a göç etti. Tarihçiler der ki: Meryem on üç yaşındayken Îsâ'ya aleyhisselâm hamile kaldı ve İskender'in Babil topraklarına hâkim olmasından altmış beş yıl sonra onu Urşelîm (Kudüs) topraklarındaki Beytlahim'de dünyaya getirdi. Yüce Allah otuz yaşının başında ona vahyetti; otuz üç yaşındayken ramazan ayının Kadir gecesinde onu Beytü'l-Makdis'ten Kendi katına yükseltti. Annesi ise onun yükseltilmesinden sonra altı yıl daha yaşadı.
{والله خَيْرُ الماكرين} أقواهم مكراً وأنفذُهم كيداً وأقدرُهم على إيصال الضرر مِن حيثُ لَا يحتسبُ وإظهارُ الجلالةِ في موقعِ الإضمار لتربية المهابة والجملةُ تذييلٌ مقرِّرٌ لمضمونِ ما قبله
{والله خَيْرُ الماكرين} “Allah tuzak kuranların en hayırlısıdır”; tuzağı en güçlü, hilesi en geçerli ve hesaba katmadıkları yerden zararı ulaştırmaya en muktedir olanıdır. Zamir makamında Lafza-i Celâl'in açıkça getirilmesi mehabeti artırmak içindir. Cümle ise öncesinin içeriğini pekiştiren bir tezyîldir.
{إِذْ قَالَ الله} ظرفٌ لمكرَ الله أو لمضمر نحو وقع ذلك
{إِذْ قَالَ الله} “Hani Allah şöyle demişti:” [ifadesi], Allah'ın tuzak kurmasına (mekr) yahut “bu olay gerçekleşti” gibi takdirî bir fiile zarftır.
{يا عيسى إِنّي مُتَوَفّيكَ} أي مستوفي أجلِك ومؤخرُك إلى أجلك المسمَّى عاصِماً لك من قتلهم أو قابضُك من الأرض من توفيتُ مالي أومتوفيك نائماً إذ رُوي أنه رُفع وهو نائم وقيل مميتُك في وقتك بعد النزول من السماء ورافعُك الآن أو مميتُك من الشهوات العائقة عن العروج إلى عالم الملكوت وقيل أماته الله تعالى سبعَ ساعاتٍ ثم رفعه إلى السماء وإليه ذهبت النصارى قال القرطبيُّ والصحيحُ أن الله تعالى رفعه من غير وفاةٍ ولا نومٍ كما قال الحسنُ وابنُ زيد وهو اختيارُ الطبري وهو الصحيحُ عن ابن عباس ﵄ وأصل القصة أن اليهودَ لما عزموا على قتلِه ﵊ اجتمع الحواريون وهم اثنا عشرَ رجلاً في غرفة فدخل عليهم المسيحُ من مِشكاة الغرفةِ فأخبر بهم إبليسُ جميعَ اليهود فركِبَ
{يا عيسى إِنّي مُتَوَفّيكَ} “Ey Îsâ! Şüphesiz ben senin ecelini tamamlayacağım” yani ecelini tam olarak vereceğim ve seni onların öldürmesinden koruyarak belirlenmiş eceline kadar erteleyeceğim. Yahut “Alacağımı eksiksiz aldım (توفيت مالي)” ifadesinde olduğu gibi, “seni yeryüzünden tastamam kabzedeceğim (alacağım)” demektir. Veya “seni uykudayken kabzedeceğim” anlamındadır; zira onun uykudayken semaya kaldırıldığı rivayet edilmiştir. Denildi ki: “Gökten indikten sonraki vaktinde seni vefat ettireceğim ve şimdi ise seni yükselteceğim” demektir. Yahut “seni melekût âlemine urûc etmeyi engelleyen şehvetlerden vefat ettireceğim (arındıracağım)” manasındadır. Yüce Allah'ın onu yedi saat öldürüp sonra göğe yükselttiği de söylenmiştir ki Hıristiyanların görüşü budur. Kurtubî der ki: Doğru olan, Hasen ve İbn Zeyd'in dediği gibi Yüce Allah'ın onu vefat ettirmeksizin ve uyutmaksızın göğe yükseltmiş olmasıdır; Taberî'nin tercihi de budur ve İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ gelen sahih rivayet de böyledir. Kıssanın aslı şudur: Yahudiler onu aleyhisselâm öldürmeye karar verdiklerinde, Havariler on iki kişi olarak bir odada toplandılar. Mesîh yanlarına odanın penceresinden girdi. İblis onların yerini bütün Yahudilere haber verdi. Bunun üzerine onlardan dört bin atlı
٥٦ - آل عمران
56 - Âl-i İmrân
منهم أربعةُ آلافِ رجلٍ فأخذوا باب الغرفة فقال المسيحُ للحواريين أيُكم يخرجُ ويُقتل ويكونُ معي في الجنة فقال واحد منهم أنا يا نبيَّ الله فألقى عليه مدرعة من صوفٍ وعِمامةٍ من صوف وناوله عكّازَه وأُلقيَ عليه شبه عيسى ﵊ فخرج على اليهود فقتلوه وصلبوه وأما عيسى ﵊ فكساه الله الريشَ والنورَ وألبسه النورَ وقطع عنه شهوةَ المطعمِ والمشرب وذلك قوله تعالى إِنّي مُتَوَفّيكَ فطار مع الملائكة ثم إن أصحابه حين رأَوْا ذلك تفرَّقوا ثلاثَ فِرَقٍ فقالت فِرقةٌ كان الله فينا ثم صعِدَ إلى السماء وهم اليعقوبيةُ وقالت فرقة أخرى كان فينا ابنُ الله ما شاء الله ثم رفعه الله إليه وهم النسطوريةُ وقالت فرقةٌ أخرى منهم كان فينا عبدُ الله ورسولُه ما شاء الله ثم رفعه الله إليه وهؤلاء هم المسلمون فتظاهرت عليهم الفرقتانِ الكافرتان فقتلوهم فلم يزل الإسلامُ منطمساً إلى أن بعث الله تعالى محمدا ﷺ
harekete geçip odanın kapısını tuttular. Mesîh Havarilere: “Hanginiz dışarı çıkıp öldürülmeyi ve cennette benimle birlikte olmayı kabul eder?” dedi. İçlerinden biri: “Ben, ey Allah'ın Nebîsi!” dedi. Bunun üzerine ona yünden bir kaftan ve yünden bir sarık giydirdi, asasını ona verdi ve ona Îsâ'nın aleyhisselâm benzerliği atıldı. Adam Yahudilerin karşısına çıktı; onu öldürüp çarmıha gerdiler. Îsâ'ya aleyhisselâm gelince; Allah ona tüyler ve nur giydirdi, üzerini nurla kapladı ve ondan yeme-içme arzusunu kesti; işte Yüce Allah'ın {إِنّي مُتَوَفّيكَ} kavli buna işaret eder. Böylece meleklerle birlikte uçup gitti. Ashabı bu durumu görünce üç fırkaya ayrıldı. Bir fırka: “Allah aramızdaydı, sonra göğe yükseldi” dedi ki bunlar Ya‘kûbîlerdir. Diğer bir fırka: “Allah'ın oğlu dilediği kadar aramızda kaldı, sonra Allah onu Kendi katına yükseltti” dedi ki bunlar Nastûrîlerdir. Onlardan diğer bir fırka ise: “Allah'ın kulu ve Rasûlü dilediği kadar aramızda kaldı, sonra Allah onu Kendi katına yükseltti” dedi; işte bunlar müslümanlardır. İki kâfir fırka onlara karşı birleşip onları öldürdüler. Yüce Allah Muhammed'i ﷺ gönderinceye kadar İslâm gizli ve örtülü kalmaya devam etti.
{وَرَافِعُكَ إِلَىَّ} أي إلى محل كرامتي ومقرِّ ملائكتي
{وَرَافِعُكَ إِلَىَّ} “Seni Kendi katıma yükselteceğim” yani ikramımın mahalline ve meleklerimin makamına [yükselteceğim].
{وَمُطَهّرُكَ مِنَ الذين كَفَرُواْ} أي من سوء جوارِهم وخبثِ صُحبتِهم ودنَسِ معاشرتِهم
{وَمُطَهّرُكَ مِنَ الذين كَفَرُواْ} “Ve seni inkâr edenlerden arındıracağım” yani onların kötü komşuluğundan, habis arkadaşlıklarından ve kirli beraberliklerinden [arındıracağım].
{وَجَاعِلُ الذين اتبعوك} قال قتادةُ والربيعُ والشعبيُّ ومقاتِلٌ والكلبيُّ هم أهل الإسلام الذين صدّقوه واتبعوا دينَه من أمة محمدٍ ﷺ دون الذين كذّبوه وكذَبوا عليه من النصارى
{وَجَاعِلُ الذين اتبعوك} “Ve sana uyanları kılacağım”; Katâde, Rebî‘, Şa‘bî, Mukâtil ve Kelbî şöyle demiştir: Onlar, Muhammed'in ﷺ ümmetinden olup onu tasdik eden ve dinine tabi olan İslâm ehlidir; yoksa onu yalanlayan ve ona iftira atan Hıristiyanlar değildir.
{فَوْقَ الذين كَفَرُواْ} وهم الذين مكروا به ﵊ ومن يسير بسيرتهم من اليهود فإن أهلَ الإسلام فوقهم ظاهرين بالعزة والمَنَعة والحُجة وقيل هم الحواريون فينبغي أن تُحمل فوقيتُهم على فوقية المسلمين بحكم الاتحادِ في الإسلام والتوحيد وقيل هم الرومُ وقيل هم النصارى فالمرادُ بالاتباع مجرَّدُ الادعاء والمحبة وإلا فأولئك الكفرةُ بمعزل من أتباعِه ﵊
{فَوْقَ الذين كَفَرُواْ} “İnkâr edenlerin üstünde [kılacağım]”. Onlar, ona aleyhisselâm tuzak kuranlar ve Yahudilerden onların yolunu izleyenlerdir. Zira İslâm ehli; izzet, güç ve delil üstünlüğüyle onlara galiptir. Onların Havariler olduğu da söylenmiştir; bu durumda onların üstünlüğü, İslâm ve tevhiddeki birlik hükmü gereğince müslümanların üstünlüğüne hamledilmelidir. Onların Rumlar olduğu veya Hıristiyanlar olduğu da söylenmiştir; bu takdirde ittibâdan maksat sırf iddia ve sevgidir; aksi takdirde o kâfirlerin ona aleyhisselâm uymakla hiçbir alakası yoktur.
{إلى يَوْمِ القيامة} غايةٌ للجعل أو للاستقرار المقدّرِ في الظرف لا على مَعْنى أنَّ الجعلَ أو الفوقيةَ تنتهي حينئذ ويتخلّص الكفرةُ من الذِلة بل على مَعْنى أنَّ المسلمين يعلُونهم إلى تلك الغاية فأما بعدها فيفعل الله تعالى بهم ما يريد
{إلى يَوْمِ القيامة} “Kıyamet gününe kadar” [ifadesi], kılma (ca‘l) eyleminin yahut zarfta mukadder olan istikrârın gayesidir (son sınırıdır). Yoksa kılmanın veya üstünlüğün o vakitte sona ereceği ve kâfirlerin zilletten kurtulacağı manasında değildir; bilakis müslümanların o nihai sınıra kadar onlara üstün geleceği manasındadır. Ondan sonrasına gelince, Yüce Allah onlara dilediğini yapacaktır.
{ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ} أي رجوعكم بالبعث وثم للتراخي وتقديمُ الجارِّ والمجرورِ للقصرِ المفيدِ لتأكيد الوعدِ والوعيد والضمير لعيسى ﵊ وغيرِه من المتبعين له والكافرين به على تغليبُ المخاطَب على الغائبِ في ضمن الالتفاتِ فإنه أبلغُ في التبشير والإنذار
{ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ} “Sonra dönüşünüz yalnız banadır” yani dirilişle dönüşünüz banadır. 'Sümme' (ثم) terâhî (zaman aralığı) bildirir. Câr ve mecrûrun öne alınması, vaat ve tehdidi pekiştirmeyi sağlayan hasr içindir. Zamir, iltifât zımnında muhatabın gâibe galebe çalınması (tağlîb) kabilinden Îsâ'ya aleyhisselâm ve ona tabi olanlar ile onu inkâr eden diğer kimselere aittir; zira müjdeleme ve uyarmada bu üslup daha beliğdir.
{فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ} يومئذ إثرَ رجوعِكم إليّ
{فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ} “Aranızda hüküm vereceğim”, o gün bana dönüşünüzün hemen ardından [hükmedeceğim].
{فِيمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} من أمور الذين وفيه متعلقٌ بتختلفون وتقديمُه عليه لرعاية الفواصلِ
{فِيمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} “İhtilaf etmekte olduğunuz şeyler hakkında”, din işlerinden [ihtilaf ettiğiniz hususlarda]. 'Fîhi' (فيه) ifadesi 'tahtelifûn' (تختلفون) fiiline mütealliktir ve fâsıla uyumunu gözetmek için onun önüne geçirilmiştir.
{فَأَمَّا الذين كَفَرُواْ فَأُعَذّبُهُمْ عَذَاباً شَدِيداً} تفسيرٌ للحكم الواقعِ بين الفريقين وتفصيلٌ لكيفيته والبدايةُ ببيانِ حالِ الكفرة لما أنَّ مساقَ الكلامِ لتهديدهم وزجرِهم عمَّا هُم عليهِ من الكفر والعِناد وقولُه تعالى
{فَأَمَّا الذين كَفَرُواْ فَأُعَذّبُهُمْ عَذَاباً شَدِيداً} “İnkâr edenlere gelince, onları şiddetli bir azapla cezalandıracağım” [ifadesi], iki fırka arasında vuku bulacak hükmün tefsiri ve keyfiyetinin tafsilatıdır. Kâfirlerin durumunun beyanıyla başlanması, sözün akışının onları tehdit etmek ve içinde bulundukları inkâr ve inattan onları sakındırmak için olmasındandır. Yüce Allah'ın şu kavline gelince:
{فِى الدنيا والاخرة} متعلقٌ بأعذبهم لا بمعنى إيقاعِ كلِّ واحدٍ من التعذيب في الدنيا والتعذيبِ في الآخرة وإحداثِهما يومَ القيامة بل بمعنى إتمامِ مجموعِهما يومئذ وقيل إن المرجِعَ أعمُّ من الدنيوي والأخروي وقولُه تعالى إلى يَوْمِ القيامة غايةٌ للفوقية لا للجعلِ والرجوعُ متراخٍ عن الجعل وهو غيرُ محدودٍ لا عن الفوقية المحدودةِ على نهج قولِك سأُعيرك سكني هذا البيتَ شهراً ثم أخلَع عليك خلْعةً فيلزَمُ تأخرُ الخُلع عن الإعارة لا عن الشهر
{فِى الدنيا والاخرة} “Dünyada da ahirette de” [ifadesi], 'uazzibuhum' fiiline mütealliktir. Bu, hem dünyadaki azabın hem de ahiretteki azabın kıyamet günü meydana getirilip başlatılması anlamında değil, her ikisinin toplamının o gün tamamlanması anlamındadır. Merciin (dönüşün) dünyevî ve uhrevî olanı kapsayacak şekilde daha genel olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın {إلى يَوْمِ القيامة} “Kıyamet gününe kadar” kavli ise kılma (ca‘l) eyleminin değil, üstünlüğün (fevkiyyet) gayesidir; dönüş ise kılma eyleminden sonradır (müterâhîdir) ve sınırlandırılmış değildir; tıpkı “Sana bu evde oturmayı bir aylığına ariyet vereceğim, sonra da sana bir hil‘at giydireceğim” demen gibi sınırlı olan üstünlükten sonra değildir. Bu durumda hil‘at giydirmenin gecikmesi bir aydan değil, ariyet verme eyleminden sonra olmayı gerektirir.
{وَمَا لَهُم مِن ناصرين} يُخلِّصونهم من عذابِ الله تعالى في الدارين وصيغةُ الجمعِ لمقابلة ضميرِ الجمعِ أي
{وَمَا لَهُم مِن ناصرين} “Onların hiçbir yardımcıları da yoktur”, onları her iki yurtta da Allah Teâlâ'nın azabından kurtaracak [hiçbir yardımcıları yoktur]. Çoğul sîgası, çoğul zamirine mukabele içindir; yani
٥٧ - ٥٨ ٥٩ ٦٠ آل عمران
57 - 58 59 60 Âl-i İmrân
ليس لواحدٍ منهم ناصرٌ واحد
onlardan tek bir kişinin dahi tek bir yardımcısı yoktur.
{وأما الذين آمنوا} بما أُرسِلْتُ به
{وأما الذين آمنوا} “İman edenlere gelince”, benim gönderildiğim şeylere [iman edenlere],
{وَعَمِلُواْ الصالحات} كما هو ديدَنُ المؤمنين
{وَعَمِلُواْ الصالحات} “Ve salih ameller işleyenlere gelince”, müminlerin şiarı olduğu üzere [salih amel işleyenlere],
{فَيُوَفّيهِمْ أُجُورَهُمْ} أي يعطيهم إياها كاملة ولعلالألتفات إلى الغَيبة للإيذان بما بين مصدري التعذيبِ والإثابةِ من الاختلاف من حيث الجلال والجمال وقرئ فنو فيهم جرياً على سَنن العظمةِ والكبرياء
{فَيُوَفّيهِمْ أُجُورَهُمْ} “[Allah] onların mükâfatlarını tastamam verecektir” yani onları kendilerine eksiksiz olarak verecektir. Gâib sîgasına iltifât yapılması, celâl ve cemâl bakımından azap ile mükâfatın kaynakları arasındaki farkı bildirmek için olabilir. Azamet ve kibriyâ üslubuna uygun olarak 'fe nuveffîhim' (فَنُوَفِّيهِمْ) şeklinde de okunmuştur.
{والله لَا يُحِبُّ الظالمين} أي يبغضهم فإن هذه الكنايةَ فاشيةٌ في جميع اللغاتِ جاريةٌ مجرى الحقيقة وإيراد الضلم للإشعار بأنهم بكفرهم متعدّون متجاوزون على الحدود واضعون للكفر مكانَ الشكرِ والإيمانِ والجملةُ تذييلٌ لما قبله مقرِّرٌ لمضمونه
{والله لَا يُحِبُّ الظالمين} “Allah zalimleri sevmez” yani onlara buğzeder; zira bu kinaye bütün dillerde yaygın olup hakikat mesabesindedir. Zulüm lafzının getirilmesi, onların inkârlarıyla haddi aşıp tecavüz ettiklerini, şükür ve imanın yerine inkârı koyduklarını hissettirmek içindir. Bu cümle, öncesinin içeriğini pekiştiren bir tezyîldir.
{ذلك} إشارة إلى ما سلف من نبأ عيسى ﵊ وما فيه من معنى البعد للدلالة على عظم شأنِ المُشَارِ إليهِ وبُعْدِ منزلتِه في الشرف وعلى كونه في ظهور الأمرِ ونباهةِ الشأن بمنزلة المشاهَد المعايَن وهو مبتدأٌ وقولُه ﷿
{ذلك} “İşte bu” [ifadesi], Îsâ'nın aleyhisselâm geçmiş haberine işarettir. Bundaki uzaklık manası; işaret edilenin şanının yüceliğine, şeref mertebesinin yüksekliğine ve meselenin apaçıklığı ve şanının büyüklüğü hususunda gözle görülüp müşahede edilen mesabesinde olduğuna delalet etmek içindir. Bu mübtedadır; Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavli ise:
{نَتْلُوهُ} خبرُه وقولُه تعالى
{نَتْلُوهُ} “Sana okuduğumuzdur” onun haberidir. Yüce Allah'ın şu kavli de:
{عَلَيْكَ} متعلقٌ بنتلوه وقولُه تعالى
{عَلَيْكَ} “Sana” [ifadesi], 'netlûhu' fiiline mütealliktir. Yüce Allah'ın şu kavli ise:
{مِنَ الايات} حالٌ من الضمير المنصوبِ أو خبر بعد خبر أو هو الخبرُ وما بينهما حالٌ من اسمِ الإشارة أو ذلك خبرٌ لمبتدإ مضمرٍ أي الأمرُ ذلك ونتلوه حالٌ كما مر وصيغة الاستقبال إما لا ستحضار الصورةِ أو على معناها إذ التلاوةُ لم تتِمَّ بعدُ
{مِنَ الايات} “Ayetlerdendir” [ifadesi], mansub zamirden hâldir yahut haberden sonra haberdir; veya haber bizzat budur da aralarındaki [ifadeler] işaret isminden hâldir; yahut 'zâlike' (ذلك) mukadder bir mübtedanın haberidir, yani “Durum işte böyledir” demektir ve 'netlûhu' da geçtiği üzere hâldir. Muzâri (istikbâl) sîgası ise ya tablonun zihinde canlandırılması (istihzâr-ı sûret) içindir yahut tilavet henüz tamamlanmadığından kendi asıl manasındadır.
{والذكر الحكيم} أي المشتملِ على الحِكَم أو المُحكمِ الممنوعِ من تطرُّق الخللِ إليه والمرادُ به القرآنُ فمن تبعيضيةٌ أو بعضٌ مخصوصٌ منه فمن بيانيةٌ وقيل هو اللوحُ المحفوظُ فمن ابتدائية
{والذكر الحكيم} “Ve hikmet dolu Zikir'dendir” yani hikmetleri içeren yahut kendisine herhangi bir bozukluğun sızması engellenmiş muhkem [Zikir'dendir]. Bundan kasıt Kur'an'dır; bu takdirde 'min' (من) teb'îziyyedir (parça bildiren) yahut ondan özel bir bölümdür ki bu durumda 'min' beyâniyyedir (açıklayıcı). Levh-i Mahfûz olduğu da söylenmiştir; bu takdirde ise 'min' ibtidâiyyedir (başlangıç bildiren).
{إِنَّ مَثَلَ عيسى} أي شأنَه البديعَ المنتظِمَ لغرابته في سلك الأمثال
{إِنَّ مَثَلَ عيسى} “Şüphesiz Îsâ'nın durumu” yani garipliği sebebiyle darb-ı meseller dizisine dâhil olan o hayret verici hâli,
{عَندَ الله} أي في تقديره وحكمه
{عَندَ الله} “Allah katında” yani O'nun takdirinde ve hükmünde,
{كمثل آدم} أي كحاله العجيبةِ التي لا يرتاب فيها مرتابٌ ولا ينازِعُ فيها منازِع
{كمثل آدم} “Âdem'in durumu gibidir” yani hiçbir şüphecinin şüphe etmeyeceği ve hiçbir çekişenin itiraz edemeyeceği o şaşırtıcı hâli gibidir.
{خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ} تفسيرٌ لما أُبهم في المَثَل وتفصيلٌ لما أُجمِلَ فيه وتوضيحٌ للتمثيل ببيان وجهِ الشبهِ بينهما وحسمٌ لمادة شبه الخصومِ فإن إنكارَ خلقِ عيسى ﵊ بلا أب من أعترف بخلق آدم ﵊ بغير أبٍ وأمٍ مما لا يكاد يصح والمعنى خلق قالَبَه مِن تُرَابٍ
{خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ} “Onu topraktan yarattı” [ifadesi], temsilde kapalı bırakılan şeyin tefsiri, onda mücmel bırakılanın tafsilatı, aralarındaki benzerlik yönünü beyan ederek benzetmenin açıklanması ve hasımların şüphe maddesinin kökten kesilmesidir. Zira Âdem'in aleyhisselâm anasız ve babasız yaratıldığını kabul eden bir kimsenin, Îsâ'nın aleyhisselâm babasız yaratılışını inkâr etmesi asla tutarlı olamaz. Manası: Onun kalıbını topraktan yarattı,
{ثُمَّ قَالَ لَهُ كُن} أي أنشأه بَشَراً كما في قوله تعالى ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقَاً آخَر أو قدّر تكوينَه من التراب ثم كوّنه ويجوز كون ثم لتراخي الإخبار لا لتراخي المُخبَرِ به
{ثُمَّ قَالَ لَهُ كُن} “Sonra ona 'Ol!' dedi” yani Yüce Allah'ın {ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقَاً آخَر} “Sonra onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” kavlinde olduğu gibi onu bir insan olarak inşa etti; yahut onun topraktan yaratılışını takdir etti, sonra da onu var etti. 'Sümme'nin (ثم) haber verilen hadiselerin aralıklı oluşu için değil, haber verme fiilinin aralıklı oluşu için olması da caizdir.
{فَيَكُونُ} حكايةُ حالٍ ماضية روي إن وفد نجران قالوا لرسول الله ﷺ مالك تشتمُ صاحبَنا قال وما أقول قالوا تقول إنه عبدٌ قال أجل هو عبدُ الله ورسولُه وكلمتُه ألقاها إلى العذراء البتولِ فغضِبوا وقالوا هل رأيتَ إنساناً من غير أبٍ فحيثُ سلَّمتَ أنه لا أبَ له من البشر وجب أن يكون أبوه هو الله فقالَ ﵊ إن آدم ﵊ ما كان له أبٌ ولا أم ولم يلزم من ذلك كونُه ابناً لله ﷾ فكذا حال عيسى عليه الصلاة والسلام
{فَيَكُونُ} “O da hemen oluverir” [ifadesi], geçmiş hâlin hikâyesidir. Rivayet edildiğine göre Necrân heyeti Rasûlullah'a ﷺ: “Arkadaşımıza niçin sövüyorsun?” dediler. O: “Ne diyormuşum?” buyurdu. “Onun bir kul olduğunu söylüyorsun” dediler. Rasûlullah ﷺ: “Evet, o Allah'ın kulu, elçisi ve tertemiz bakire [Meryem'e] ilka ettiği kelimesidir” buyurdu. Bunun üzerine öfkelendiler ve: “Sen hiç babasız bir insan gördün mü? Beşerden bir babasının olmadığını kabul ettiğine göre babasının Allah olması vacip olur” dediler. Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm: “Âdem'in aleyhisselâm ne babası ne de annesi vardı; bundan ötürü onun Azîz ve Celîl olan Allah'ın oğlu olması gerekmedi. Îsâ'nın aleyhissalâtü vesselâm durumu da böyledir” buyurdu.
{الْحَقُّ مِن رَّبّكَ} خبرُ مبتدأ محذوف أي هو الحقُّ أي ما قصصنا عليك من نبإ عيسى من عليه الصلاة والسلام
{الْحَقُّ مِن رَّبّكَ} “[Bu,] Rabbinden gelen haktır” [ifadesi], mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani “O haktır”; Îsâ'nın aleyhissalâtü vesselâm haberinden sana anlattığımız şeyler [haktır] demektir.
٦١ - آل عمران
61 - Âl-i İmrân
وأمِّه والظرفُ إما حالٌ أي كائناً من ربك أو خبرٌ ثانٍ أي كائنٌ منه تعالى وقيل هما مبتدأٌ وخبرٌ أي الحقُّ المذكورُ من الله تعالَى والتعّرضُ لعنوانِ الربوبيةِ مع الإضافة إلى ضمير المخاطب لتشريفه ﵊ والإيذانِ بأن تنزيلَ هذه الآياتِ الحقةِ الناطقةِ بكنه الأمر تربية له ﵊ ولُطفٌ به
ve annesi hakkındaki [haberdir]. Zarf ya haldir; yani 'Rabbinden olarak' demektir yahut ikinci haberdir; yani 'Yüce Allah'tan vâki olan' demektir. Her ikisinin mübteda ve haber olduğu da söylenmiştir; yani 'Zikredilen hak, Yüce Allah'tandır' demektir. Muhatap zamirine izafe edilerek Rablik unvanına yer verilmesi, onu [aleyhisselâm] şereflendirmek ve meselenin hakikatini dile getiren bu hak ayetlerin indirilmesinin onun [aleyhisselâm] için bir terbiye ve bir lütuf olduğunu bildirmek içindir.
{فَلَا تَكُنْ مّن الممترين} في ذلك والخطاب إما للنبي ﷺ على طريقة الإلهابِ والتهييجِ لزيادة التثبيتِ والإشعارِ بأن الامتراءَ في المحذورية بحيث ينبغي أن يُنهى عنه من لا يكاد يمكن صدورُه عنه فكيفَ بمن هو بصدد الامتراء وإما لكل من له صلاحيةُ الخطاب
{فَلَا تَكُنْ مّن الممترين} “Sakın şüpheye düşenlerden olma!” [ifadesi], bu hususta [şüphe etme demektir]. Hitap ya sebatı artırmak, şüpheye düşmenin sakıncalılık bakımından, kendisinden böyle bir şeyin sadır olması neredeyse imkânsız olan kimsenin dahi bundan nehyedilmesi gereken bir derecede olduğunu ve artık şüpheye meyilli olanın durumunun nice olacağını hissettirmek üzere teşvik ve harekete geçirme üslubuyla Peygamber'e ﷺ yöneliktir yahut hitaba ehil olan herkesedir.
{فَمَنْ حَاجَّكَ} أي من النصارى إذ هم المتصدون للمُحاجّة
{فَمَنْ حَاجَّكَ} “Kim seninle tartışırsa” yani Hristiyanlardan [kim seninle tartışırsa], zira tartışmaya girişenler onlardır,
{فِيهِ} أي في شأن عِيْسى ﵇ وأمِّه زعماً منهم أنه ليس على الشأن المحكي
{فِيهِ} “onun hakkında” yani anlatılan durumda olmadığını iddia ederek Îsâ aleyhisselâm ve annesinin durumu hakkında [tartışırsa],
{مّن بَعْدِ مَا جَاءكَ مِنَ العلم} أي ما يُوجِبُه إيجاباً قطعياً من الآيات البينات وسعوا ذلك منك فلم يرعودا عمَّا هُم عليهِ من الغي والضلال
{مّن بَعْدِ مَا جَاءكَ مِنَ العلم} “sana gelen ilimden sonra” yani apaçık ayetlerden [hasıl olup ilmi] kesin olarak gerektiren şeyler [geldikten] ve onlar da bunu senden işitip de içinde bulundukları azgınlık ve sapıklıktan vazgeçmedikten sonra,
{فَقُلْ} لهم
{فَقُلْ} “de ki:” onlara [de ki]:
{تَعَالَوْاْ} أي هلُمّوا بالرأي والعزيمة
{تَعَالَوْاْ} “Gelin” yani fikir ve kararlılıkla gelin,
{نَدْعُ أَبْنَاءنَا وَأَبْنَاءكُمْ} اكتُفيَ بهم عن ذكر البناتِ لظهور كونِهم أعزَّ منهن وأما النساءُ فتعلُّقُهن من جهة أخرى
{نَدْعُ أَبْنَاءنَا وَأَبْنَاءكُمْ} “oğullarımızı ve oğullarınızı çağıralım”. Onların kızlardan daha aziz oldukları aşikâr olduğu için kızlar zikredilmeyip onlarla yetinilmiştir. Kadınlara gelince, onlara olan bağlılık başka bir yöndendir.
{وَنِسَاءنَا وَنِسَاءكُمْ وَأَنفُسَنَا وأَنفُسَكُمْ} أي ليدعُ كلٌّ منا ومنكم نفسَه وأعِزَّةَ أهلِه وألصقَهم بقلبه إلى المباهَلة ويحمِلْهم عليها وتقديمُهم على النفس في أثناء المباهلةِ التي هي من باب المهالكِ ومضان التلفِ مع أن الرجلَ يخاطرُ لهم بنفسه ويحارب دونهم للإيذان بكمال أمنِه ﵊ وتمامِ ثقتِه بأمره وقوةِ يقينِه بأنه لن يُصيبَهم في ذلك شائبةُ مكروهٍ أصلاً وهو السرُّ في تقديم جانبِه ﵇ على جانب المخاطَبين في كل من المقدم والمؤخر مع رعاية الأصلِ في الصيغة فإن غيرَ المتكلم تبع
{وَنِسَاءنَا وَنِسَاءكُمْ وَأَنفُسَنَا وأَنفُسَكُمْ} “kadınlarımızı ve kadınlarınızı, kendimizi ve kendinizi” yani bizden ve sizden her birimiz kendisini, ailesinin en azizlerini ve kalbine en yakın olanlarını mülâaneye (mübâheleye/lânetleşmeye) çağırsın ve onları buna sevk etsin. Kişinin onlar uğruna canını tehlikeye atıp onlar için savaştığı bir durumda, helak ve telef olma mahalli kabilinden olan mübâhele esnasında onların canın önüne geçirilmesi; Peygamber'in [aleyhisselâm] tam bir emniyet içinde olduğunu, davasına mutlak güvenini ve bu esnada kendilerine hiçbir hoşnutsuzluğun zerresinin bile isabet etmeyeceğine dair yakîninin kuvvetini bildirmek içindir. Hem öne alınan hem de geriye bırakılan her kısımda muhatapların tarafına nispetle kendi tarafının [aleyhisselâm] öne geçirilmesinin sırrı da budur; bununla birlikte sîgadaki asıl da gözetilmiştir, zira mütekellim (konuşan) dışındakiler tâbidir.
{ثُمَّ نَبْتَهِلْ} أي نتباهلْ بأن نلعنَ الكاذبَ منا والبُهلةُ بالضم والفتح اللعنةُ وأصلها الترك له في الإسناد من قولهم بَهَلْتُ الناقةَ أي تركتها بلاصرار
{ثُمَّ نَبْتَهِلْ} “sonra gönülden yalvarıp lanetleşelim” yani aramızdaki yalancıya lanet ederek karşılıklı lanetleşelim. 'Buhle/Behle' (البُهلةُ), damme ve fetha ile 'lanet' demektir. Aslı ise onların بَهَلْتُ الناقةَ (deveyi bağsız bıraktım) sözünden hareketle dayanakta terk etmektir.
{فنجعل لعنة الله عَلَى الكاذبين} عطفٌ على نبتهل مبينٌ لمعناه روي أنهم لما دُعوا إلى المباهلة قالوا حتى نرجع وننظر فلما تخالوا قالوا اللعاقب وكان ذار إيهم يا عبدَ المسيح ما ترى فقال والله لقد عرفتم يا معشرَ النصارى أن محمداً نبيٌّ مرسل ولقد جاءكم بالفصل من أمر صاحبِكم والله ما باهل قومٌ نبياً قط فعاش كبيرُهم ولا نبت صغيرُهم ولئن فعلتم لتهلِكُنّ فإن أبيتم إلا إلفَ دينِكم والإقامةِ على ما أنتُم عليهِ فوادِعوا الرجلَ وانصرِفوا إلى بلادكم فأتَوا رسول الله ﷺ وقد غدا محتضِناً الحسينَ آخذاً بيد الحسنِ وفاطمةُ تمشي خلفَه وعليٌّ خلفها ﵃ أجمعين وهو يقول إذا أنا دعوتُ فأمِّنوا فقال أسقفُ نجرانَ يا معشرَ النصارى إني لأرى وجوهاً لو سألوا الله تعالى أن يُزيل جبلاً من مكانه لأزاله فلا تُباهلوا فتهلكوا ولا يقي على وجه الأرضِ نصرانيٌّ إلى يوم القيامة فقالوا يا أبا القاسم رأينا أن لا نباهِلَك وأن نُقِرَّك على دينك ونثبُتَ على ديننا قال ﷺ فإذا أبيتم المباهلةَ فأسلِموا يكنْ لكم ما للمسلمين وعليكم ما على المسلمين فأبوا قال ﵊ فإني أناجِزُكم فقالوا ما لنا بحربِ العربِ طاقةٌ ولكن نصالحك على أن لا تغزونا ولا تُخيفَنا ولا ترُدَّنا عن ديننا على أن نؤدي إليك كلَّ عام ألفي حلة
{فنجعل لعنة الله عَلَى الكاذبين} “böylece Allah'ın lanetini yalancıların üzerine kılalım” [ifadesi], 'nebtehil' fiiline matuf olup onun manasını açıklamaktadır. Rivayet edildiğine göre onlar mübâheleye davet edildiklerinde: “Gidip bir düşünelim” dediler. Baş başa kaldıklarında görüş sahibi olan Âkıb'a: “Ey Abdülmesîh, ne dersin?” dediler. O da şöyle dedi: “Vallahi ey Hristiyan topluluğu! Çok iyi bildiniz ki Muhammed gönderilmiş bir peygamberdir ve arkadaşınızın [Îsâ'nın] durumu hakkında size kesin gerçeği getirmiştir. Vallahi hiçbir topluluk bir peygamberle mübâhele yapmamıştır ki büyükleri yaşasın, küçükleri büyüsün. Eğer bunu yaparsanız mutlaka helak olursunuz. Şayet dininize bağlı kalmaktan ve içinde bulunduğunuz hâl üzere devam etmekten başka bir şeyi kabul etmiyorsanız o adamla barış yapın ve memleketinize dönün.” Bunun üzerine Rasûlullah'ın ﷺ yanına geldiler. Peygamber ﷺ Hüseyin'i kucağına almış, Hasan'ın elinden tutmuş, Fâtıma arkasından, Ali de onun arkasından yürür halde -Allah hepsinden razı olsun- sabahleyin çıkmış ve: “Ben dua ettiğimde siz 'âmin' deyin” buyuruyordu. Necrân piskoposu şöyle dedi: “Ey Hristiyan topluluğu! Ben öyle yüzler görüyorum ki şayet Yüce Allah'tan bir dağı yerinden oynatmasını isteseler elbette onu yerinden oynatır. Sakın mübâhele etmeyin, helak olursunuz ve kıyamet gününe kadar yeryüzünde tek bir Hristiyan kalmaz.” Bunun üzerine: “Ey Ebe'l-Kāsım! Seninle mübâhele etmemeye, seni dininle baş başa bırakıp kendi dinimiz üzere sebat etmeye karar verdik” dediler. Peygamber ﷺ: “Madem mübâheleden kaçındınız, o halde Müslüman olun; Müslümanların hakları sizin de hakkınız, Müslümanların yükümlülükleri sizin de yükümlülüğünüz olsun” buyurdu. Kabul etmediler. [Peygamber] aleyhisselâm: “O halde sizinle savaşırım” buyurdu. Onlar: “Bizim Araplarla savaşmaya gücümüz yetmez; fakat bize savaş açmaman, bizi korkutmaman ve bizi dinimizden döndürmemen şartıyla her yıl sana iki bin takım elbise ödemek üzere seninle sulh yapalım” dediler.
ألفاً في صَفَر وألفاً في رجبٍ وثلاثين درعاً عادية من حديد فصالحهم على ذلك وقال والذي نفسي بيدِه إنَّ الهلاكَ قد تدلَّى على أهل نجران ولولا عنوا لمسخوا قردة وخنازير ولا ضطرم عليهم الوادي نارا ولا ستأصل الله نجرانَ وأهلَه حتى الطير على رءوس الشجر ولما حال الحولُ على النصارى كلِّهم حتى يهلكوا
Bin tanesi Safer'de, bin tanesi de Receb'de [verilmek üzere] ve demirden yapılmış otuz Âdî zırh [ödemek üzere anlaştılar]. [Rasûlullah ﷺ] onlarla bu şartlar üzerine sulh yaptı ve şöyle buyurdu: “Canım elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, helak Necrân ehlinin üzerine sarkmıştı. Şayet lanetleşselerdi maymunlara ve domuzlara dönüştürülürlerdi, vadi üzerlerine ateşle alevlenirdi ve Allah Necrân'ı ve ehlini, ağaç başlarındaki kuşlara varıncaya kadar kökünden kazırdı. Bir yıl geçmeden de Hristiyanların hepsi helak olurdu.”
{إِنَّ هَذَا} أي ما قُصّ من نبأ عيسى وأمِّه ﵉
{إِنَّ هَذَا} “Şüphesiz bu” yani Îsâ ve annesinin aleyhimesselâm haberinden anlatılanlar,
{لَهُوَ القصص الحق} دون ما عداه من أكاذيبِ النصارى فهو ضميرُ الفصلِ دخلتْه اللامُ لكونه أقربَ إلى المبتدإ من الخبر وأصلها أن تدخُلَ المبتدأَ وقرىء لهْوَ بسكون الهاء والقصصُ خبرُ إن والحقُّ صفتُه أو هو مبتدأٌ والقصصُ خبرُه والجملةُ خبرٌ لإن
{لَهُوَ القصص الحق} “elbette gerçek kıssanın ta kendisidir”; Hristiyanların yalanları dışında kalan [gerçektir]. Buradaki hüve (هو) fasıl zamiridir; habere kıyasla mübtedaya daha yakın olduğu için başına lâm girmiştir, asıl olan ise lâmın mübtedaya dâhil olmasıdır. He harfinin sükûnu ile 'lehve' (لهْوَ) şeklinde de okunmuştur. 'el-Kasas' (القصص), inne'nin haberidir; 'el-Hakk' (الحق) da onun sıfatıdır yahut 'hüve' mübteda, 'el-Kasas' onun haberi olup bu cümle de inne'nin haberidir.
{وَمَا مِنْ إله إِلَاّ الله} صرّح فيه بمن الأستغراقية تأكيد للرد على النصارى في تثليثهم
{وَمَا مِنْ إله إِلَاّ الله} “Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur”. Hristiyanların teslis inancına reddiyeyi pekiştirmek maksadıyla istiğrâk ifade eden 'min' (من) edatı açıkça zikredilmiştir.
{وَإِنَّ الله لَهُوَ العزيز} القادرُ على جميع المقدوراتِ
{وَإِنَّ الله لَهُوَ العزيز} “Ve şüphesiz Allah, mutlak güç sahibidir”; takdir edilen her şeye kadirdir,
{الحكيم} المحيطُ بالمعلومات لا أحدَ يشاركُه في القدرة والحِكمة ليشاركَه في الألوهية
{الحكيم} “hüküm ve hikmet sahibidir”; bilinen her şeyi kuşatandır. İlahlıkta O'na ortak olabilmesi için kudret ve hikmette O'na ortak olabilecek hiç kimse yoktur.
{فَإِن تَوَلَّوْاْ} عن التوحيد وقبول الحق الذي قص عليك بعد ما عاينوا تلك الحجج المنيرة والبراهينَ الساطعة
{فَإِن تَوَلَّوْاْ} “Eğer yüz çevirirlerse” o aydınlatıcı delilleri ve parlak bürhanları bizzat müşahede ettikten sonra tevhidden ve sana anlatılan hakkı kabul etmekten [yüz çevirirlerse],
{فَإِنَّ الله عَلِيمٌ بالمفسدين} أي بهم وإنما وُضِعَ موضعَه ما وُضِع للإيذان بأن الإعراضَ عن التوحيد والحقِّ الذي لا محيدَ عنه بعدما قامت به الحججُ إفسادٌ للعالم وفيه من شدة الوعيد ما لا يخفى
{فَإِنَّ الله عَلِيمٌ بالمفسدين} “şüphesiz Allah o bozguncuları çok iyi bilir” yani onları [bilir]. Açık ismin onların zamiri yerine konması; deliller ikame edildikten sonra kaçınılmaz olan tevhidden ve haktan yüz çevirmenin âlemi ifsat etmek olduğunu bildirmek içindir. Bunda gizli olmayan şiddetli bir tehdit vardır.
{قل يا أَهْلِ الكتاب} أمرٌ بخطاب أهلِ الكتابين وقيل بخطاب وفدِ نجْرانَ وقيل بخطاب يهودِ المدينةِ
{قل يا أَهْلِ الكتاب} “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap!'” İki kitap ehline hitap edilmesini emretmektedir; Necrân heyetine hitap olduğu veya Medine Yahudilerine hitap olduğu da söylenmiştir.
{تَعَالَوْاْ إلى كَلِمَةٍ سَوَاء بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ} لا يختلف فيها الرسلُ والكتب وهي
{تَعَالَوْاْ إلى كَلِمَةٍ سَوَاء بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ} “Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin”; elçilerin ve kitapların kendisinde ihtilaf etmediği [bir kelimeye ki], o da:
{ألا نَعْبُدَ إِلَاّ الله} أي نوحِّدُه بالعبادة ونُخلِصُ فيها
{ألا نَعْبُدَ إِلَاّ الله} “Allah'tan başkasına kulluk etmememiz” yani ibadette O'nu birlememiz ve onda ihlaslı olmamız,
{وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً} ولا نجعلَ غيرَه شريكاً له في استحقاق العبادةِ ولا نراه أهلاً لأن يُعبد
{وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً} “O'na hiçbir şeyi ortak koşmamamız”; ibadeti hak etme hususunda başkasını O'na ortak kılmamamız ve [başkasını] ibadet edilmeye ehil görmememiz,
{وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا من دُونِ الله} بأن نقولَ عزيرٌ ابنُ الله والمسيحُ ابن الله ولا نُطيعَ الأحبارَ فيما أحدثوا من التحريم والتحليل لأن كلاً منهم بعضُنا بشرٌ مثلُنا رُوي أنَّه لمَّا نزلتْ {اتَّخذوا أحبارَهم ورهبانَهم أَرْبَاباً مِن دُونِ الله} قَالَ عديُّ بنُ حاتم ما كنا نعبُدهم يا رسولَ الله فقالَ ﵇ أليس كانوا يُحِلّون لكم ويحرِّمون فتأخذون بقولهم قال نعم قال ﵇ هو ذاك
{وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا من دُونِ الله} “ve Allah'ı bırakıp da kimimiz kimimizi rabler edinmememizdir”; [bu da] “Üzeyir Allah'ın oğludur, Mesîh Allah'ın oğludur” dememiz ve haram kılma ve helal kılma hususunda sonradan uydurdukları şeylerde din adamlarına (ahbâra) itaat etmememiz suretiyledir. Çünkü onların her biri bizim gibi birer beşer olan bir parçamızdır. Rivayet edildiğine göre {اتَّخذوا أحبارَهم ورهبانَهم أَرْبَاباً مِن دُونِ الله} “Onlar Allah'ı bırakıp hahamlarını ve rahiplerini rabler edindiler” ayeti indiğinde Adiyy b. Hâtim: “Biz onlara ibadet etmiyorduk ey Allah'ın Rasûlü!” dedi. Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm: “Onlar size helal kılıyor, haram kılıyor ve siz de onların sözünü kabul etmiyor muydunuz?” buyurdu. Adiyy: “Evet” dedi. [Peygamber] aleyhisselâm: “İşte bu [ibadettir]!” buyurdu.
{فَإِن تَوَلَّوْاْ} عما دعوتوهم إليه من التوحيد وتركِ الإشراك
{فَإِن تَوَلَّوْاْ} “Eğer yüz çevirirlerse” onları davet ettiğiniz tevhidden ve şirki terk etmekten [yüz çevirirlerse],
{فَقُولُواْ} أي قل لهم أنت والمؤمنون
{فَقُولُواْ} “deyin ki:” yani sen ve müminler onlara deyin ki:
{اشهدوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ} أي لزِمْتكم الحُجةُ فاعترِفوا بأنا مسلمون دونكم أو اعترِفوا بأنكم كافرون بما نطَقَتْ به الكتُب وتطابقت عليه الرسلُ ﵈ تنبيه انظُر إلى ما روعيَ في هذه القصة من المبالغة في الإرشاد وحسنِ التدرُّجِ في المُحاجَّة حيث بيّن أولاً أحوالَ عيسى ﵇ وما توارد عليه من الأطوار المنافيةِ للإلهية ثم ذُكر كيفيةُ دعوتِه للناس إلى التوحيد والإسلام فلما ظهر عنادهم دُعُوْا إلى المباهلة بنوع من الإعجاز ثم لما أعرَضوا عنها وانقادوا بعضَ الانقياد دُعوا إلى ما اتفق
{اشهدوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ} “'Şahit olun ki biz Müslümanlarız'” yani hüccet aleyhinize kesinleşti; artık bizim sizden ayrı olarak Müslüman olduğumuzu itiraf edin yahut kitapların dile getirdiği ve peygamberlerin aleyhimüsselâm üzerinde ittifak ettiği şeyleri inkâr eden kâfirler olduğunuzu itiraf edin. Tenbih: İrşadda gösterilen mübalağaya ve tartışmadaki tedriciliğin güzelliğine bakınız! Zira önce Îsâ'nın aleyhisselâm durumları ve ilahlıkla bağdaşmayan hâllerinin birbiri ardınca gelişi beyan edilmiş, sonra insanları tevhid ve İslâm'a davet ediş şekli zikredilmiş, inatları ortaya çıkınca bir tür mucize ile mübâheleye davet edilmişler, ardından bundan yüz çevirip kısmen boyun eğince de ittifak edilen şeye davet edilmişlerdir:
٦٥ - ٦٦ ٦٧ ٦٨ ٦٩ آل عمران
65 - 66, 67, 68, 69 Âl-i İmrân
عليه عيسى ﵇ والإنجيلُ وسائرُ الأنبياء ﵈ والكتُب ثم لما ظهر عدمُ إجدائِه أيضاً أُمِرَ بأن يقال لهم اشهدوا بأنا مسلمون
Îsâ'nın aleyhisselâm, İncil'in ve diğer bütün peygamberler aleyhimüsselâm ile kitapların üzerinde ittifak ettiği şeye davet edilmişlerdir. Sonra bunun da bir fayda vermediği görülünce onlara: “Bizim Müslüman olduğumuza şahit olun” denilmesi emredilmiştir.
{ياْ أَهْلِ الكتاب} من اليَّهودِ والنصارى
{ياْ أَهْلِ الكتاب} “Ey Ehl-i Kitap!” Yahudilerden ve Hristiyanlardan [olanlar!]
{لِمَ تُحَاجُّونَ فِى إبراهيم} أي في مِلّته وشريعتِه تنازعت اليهودُ والنصارى في إبراهيمَ ﵇ وزعم كلٌّ منهم أنه ﵇ منهم وترافَعوا إلى رسول الله ﷺ فنزلت والمعنى لم تدعون أنه ﵇ كان منكم
{لِمَ تُحَاجُّونَ فِى إبراهيم} “İbrâhim hakkında niçin tartışıyorsunuz?” yani onun milleti ve şeriatı hususunda. Yahudiler ve Hristiyanlar İbrâhim aleyhisselâm hakkında çekişmiş, her iki taraf da onun [aleyhisselâm] kendilerinden olduğunu iddia etmiş ve meseleyi Rasûlullah'a ﷺ taşımışlardı; bunun üzerine bu ayet indi. Manası: Onun [aleyhisselâm] sizden olduğunu niçin iddia ediyorsunuz?
{وَمَا أُنزِلَتِ التوراة} على موسى ﵊
{وَمَا أُنزِلَتِ التوراة} “Halbuki Tevrat indirilmemiştir” Mûsâ'ya aleyhisselâm,
{والإنجيل} على عيسى ﵊
{والإنجيل} “ve İncil [indirilmemiştir]” Îsâ'ya aleyhisselâm,
{إِلَاّ مِن بَعْدِهِ} حيث كان بينه وبين موسى ﵉ ألفُ سنةٍ وبين مُوسى وعيسى ﵉ ألفا سنةٍ فكيف يمكن أن يتفوَّهَ به عاقلٌ
{إِلَاّ مِن بَعْدِهِ} “ancak ondan sonra [indirilmiştir]”. Zira onunla Mûsâ aleyhimesselâm arasında bin yıl, Mûsâ ile Îsâ aleyhimesselâm arasında da iki bin yıl vardı. O halde aklı başında bir kimse böyle bir sözü nasıl telaffuz edebilir?
{أَفَلَا تَعْقِلُونَ} أي ألا تتفكرون فلا تعقِلون بطلانَ مذهبِكم أو أتقولون ذلك فلا تعقلون بطلانه
{أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” Yani hiç düşünmüyor musunuz da mezhebinizin/iddianızın bâtıl olduğunu akıl edemiyorsunuz yahut bunu söylüyor da bâtıllığını akıl edemiyor musunuz?
{ها أنتم هؤلاء} جملةٌ من مبتدإٍ وخبر صدرت بحرف التنبيه ثم بُيِّنت بجملة مستأنفة إشعاراً بكمال غفلتِهم أي أنتم هؤلاء الأشخاص الحمقى حيث
{ها أنتم هؤلاء} “İşte siz böylesiniz!” [ifadesi], tenbih harfiyle başlayan bir mübteda ve haber cümlesidir; ardından onların gafletinin tamlığını hissettirmek üzere müste'nef (yeni) bir cümleyle açıklanmıştır. Yani: Sizler şu ahmak kimselersiniz ki,
{حاججتم فِيمَا لَكُم بِهِ عِلمٌ} في الجملة حيث وجدتموه في التوراة والإنجيل
{حاججتم فِيمَا لَكُم بِهِ عِلمٌ} “hakkında bilginiz olan şeyde tartıştınız” [ifadesi], Tevrat ve İncil'de bulduğunuz için genel hatlarıyla [bilginiz olan konularda tartıştınız demektir].
{فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ} أصل إذ لاذكر لدين إبراهيمَ في أحد الكتابين قطعاً وقيل هؤلاء بمعنى الذي وحاججتم صلته وقيل هأنتم اصله أأنتم على على الاستفهام للتعجب قلبت الهمزةُ هاءً
{فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ} “öyleyse hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyde niçin tartışıyorsunuz?” Aslında hiçbir bilginiz yoktur; çünkü iki kitaptan hiçbirinde İbrâhim'in dinine dair kesinlikle bir zikir yoktur. 'Hâülâi' (هؤلاء) kelimesinin 'ellezî' (الذي) manasında olduğu, 'hâcectüm'ün (حاججتم) de onun sılası olduğu söylenmiştir. 'Hâ-entüm'ün (هأنتم) aslının ise taaccüb (şaşkınlık) istifhâmı üzere 'e-entüm' (أأنتم) olduğu, hemzenin hâ'ya dönüştüğü söylenmiştir.
{والله يَعْلَمُ} ما حاججتم فيه أو كلَّ شيءٍ فيدخُل فيه ذلك دخولاً أولياً
{والله يَعْلَمُ} “Halbuki Allah bilir” tartıştığınız şeyi bilir yahut her şeyi bilir ve bu durum da öncelikli olarak buna dâhil olur,
{وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} أي محلَّ النزاعِ أو شيئاً من الأشياء التي من جملتها ذلك
{وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “siz ise bilmezsiniz” yani ihtilaf konusunu bilmezsiniz yahut bu durumun da dâhil olduğu hiçbir şeyi bilmezsiniz.
{مَا كَانَ إبراهيم يَهُودِيّا وَلَا نَصْرَانِيّا} تصريحٌ بما نطَق به البرهانُ المقرِّر
{مَا كَانَ إبراهيم يَهُودِيّا وَلَا نَصْرَانِيّا} “İbrâhim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı” [ifadesi], ortaya konan kesin delilin dile getirdiği gerçeğin açıkça ifadesidir.
{وَلَكِن كَانَ حَنِيفًا} أي مائلاً عن العقائد الزائغةِ كلِّها
{وَلَكِن كَانَ حَنِيفًا} “fakat dosdoğru (hanîf)” yani bâtıl inançların tamamından yüz çeviren,
{مُسْلِمًا} أي منقاداً لله تعالى وليس المرادُ أنه كان على مِلَّة الإسلامِ وإلا لاشترك الإلزامُ
{مُسْلِمًا} “bir Müslümandı” yani Yüce Allah'a boyun eğen [biriydi]. Kastedilen, onun [şeriat olarak] İslâm milleti/dini üzere olması değildir; aksi takdirde aynı ilzam (bağlayıcı itiraz) müşterek olurdu.
{وَمَا كَانَ مِنَ المشركين} تعريضٌ بأنهم مشركون بقولهم عزيرٌ ابنُ الله والمسيحُ ابنُ الله وردٌّ لادعاء المشركين أنَّهم على ملَّةِ إبراهيمَ عليه الصلاة والسلام
{وَمَا كَانَ مِنَ المشركين} “ve müşriklerden de değildi” [ifadesi], “Üzeyir Allah'ın oğludur, Mesîh Allah'ın oğludur” demeleri sebebiyle onların müşrik olduklarına bir üstü kapalı tariz (kinaye) ve müşriklerin İbrâhim'in aleyhissalâtü vesselâm milleti/dini üzere oldukları iddiasına bir reddiyedir.
{إِنَّ أَوْلَى الناس بإبراهيم} أي أقربَهم إليه وأخصَّهم به
{إِنَّ أَوْلَى الناس بإبراهيم} “Şüphesiz insanlardan İbrâhim'e en yakın olanlar” yani ona en yakın ve ona en has olanlar,
{لَلَّذِينَ اتبعوه} أي في زمانه
{لَلَّذِينَ اتبعوه} “ona uyanlardır” yani kendi zamanında [ona uyanlardır].
{وهذا النبى والذين آمنوا} لموافقتهم له في أكثرِ ما شُرع لهم على الأصالة وقرئ والنبي بالنصبِ عطفاً على الضميرِ في اتبعوه وبالجر عطفاً على إبراهيمَ
{وهذا النبى والذين آمنوا} “ve bu Peygamber ile iman edenlerdir”; zira esas itibarıyla kendilerine meşru kılınan şeylerin çoğunda ona muvafakat etmişlerdir. 'Ve'n-Nebiyye' (والنبي) şeklinde nasb ile 'ittebe'ûhû'daki zamire matuf olarak ve cer ile 'İbrâhîm'e matuf olarak da okunmuştur.
{والله وَلِىُّ المؤمنين} ينصُرهم ويجازيهم الحسنى بإيمانهم وتخصيصُ المؤمنين بالذكر ليثبُتَ الحكمُ في النبيِّ ﷺ بدَلالة النصِّ
{والله وَلِىُّ المؤمنين} “Allah ise müminlerin dostudur”; onlara yardım eder ve imanları sebebiyle onları en güzel şekilde mükâfatlandırır. Müminlerin zikrinin tahsis edilmesi, hükmün Peygamber ﷺ hakkında nassın delaletiyle (evleviyetle) sabit olması içindir.
{وَدَّت طَّائِفَةٌ مّنْ أَهْلِ الكتاب لَوْ يُضِلُّونَكُمْ}
{وَدَّت طَّائِفَةٌ مّنْ أَهْلِ الكتاب لَوْ يُضِلُّونَكُمْ} “Ehl-i Kitap'tan bir grup sizi saptırmayı çok arzu etti.”
نزلت في اليهود حين دعوا حذيفة وعمارا ومعادا إلى اليهودية ولو بمعنى أن
Huzeyfe, Ammâr ve Muâz'ı Yahudiliğe davet ettikleri vakit Yahudiler hakkında indi. [Ayetteki] 'lev' (لو) ise 'en' (أن) anlamındadır.
{وَمَا يُضِلُّونَ إِلا أَنفُسَهُمْ} جملةٌ حاليةٌ جيء بها للدلالة على كمال رسوخِ المخاطبين وثباتِهم على ما هم عليه من الدينِ القويمِ أي وما يتخطاهم الإضلالُ ولا يعود وبالُه إلا إليهم لما أنه يُضاعفُ به عذابُهم وقيل وما يُضِلّون إلا أمثالَهم ويأباه قوله تعالى
{وَمَا يُضِلُّونَ إِلا أَنفُسَهُمْ} “Halbuki onlar ancak kendilerini saptırırlar”; muhatapların dosdoğru din üzere tam bir sebat ve kökleşmişlik içinde olduklarını göstermek için getirilmiş bir hâl cümlesidir. Yani saptırma onları aşıp [başkasına] geçmez ve azaplarının bununla katlanacak olması sebebiyle onun vebali ancak kendilerine döner. “Onlar ancak kendi benzerlerini saptırırlar” da denilmiştir; fakat Yüce Allah'ın şu buyruğu buna engeldir:
{وَمَا يَشْعُرُونَ} أي باختصاص وبالِه وضررِه بهم
{وَمَا يَشْعُرُونَ} “ama farkında değillerdir” yani onun vebalinin ve zararının sadece kendilerine ait olduğunun [farkında değillerdir].
{يا أهل الكتاب لِمَ تَكْفُرُونَ بأيات الله} أي بما نَطَقتْ به التوراةُ والإنجيلُ ودلت على نبوة محمدٍ ﷺ
{يا أهل الكتاب لِمَ تَكْفُرُونَ بأيات الله} “Ey Ehl-i Kitap! Niçin Allah’ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” yani Tevrat ve İncil'in dile getirdiği ve Muhammed'in ﷺ peygamberliğine delalet ettiği şeyleri [niçin inkâr ediyorsunuz?]
{وَأَنتُمْ تَشْهَدُونَ} أي والحالُ أنكم تشهدون أنها آياتُ الله أو بالقرآن وأنتم تشهدون نعتَه في الكتابين أو تعلمون بالمعجزات أنه حق
{وَأَنتُمْ تَشْهَدُونَ} “Halbuki siz [onların hak olduğuna] şahitlik ediyorsunuz” yani sizler onların Allah'ın ayetleri olduğuna şahitlik edip dururken [bunu yapıyorsunuz]; yahut siz onun vasfına iki Kitap'ta şahitlik edip dururken Kur'an'ı [inkâr ediyorsunuz]; ya da mucizeler vasıtasıyla onun hak olduğunu biliyorsunuz.
{يا أهل الكتاب لِمَ تَلْبِسُونَ الحق بالباطل} بتحريفكم وإبرازِ الباطِلِ في صورته أو بالتقصير في التمييز بينهما وقرئ تلبسون بالتشديد وتلبسون نفتح الباء أي تلبَسون الحقَّ مع الباطل كما في قولِه ﵇ كَلَابِسِ ثَوْبَيْ زُورٍ
{يا أهل الكتاب لِمَ تَلْبِسُونَ الحق بالباطل} “Ey Ehl-i Kitap! Niçin hakkı bâtıla karıştırıyorsunuz?” [Bunu] tahrifinizle ve bâtılı onun suretinde göstererek yahut ikisini birbirinden ayırt etmede kusur göstererek [yapıyorsunuz]. [Bu kelime] 'tulebbisûne' (تُلَبِّسُونَ) şeklinde şeddeli ve 'telbesûne' (تَلْبَسُونَ) şeklinde bâ'nın fethasıyla da okunmuştur; yani Peygamber aleyhisselâm'ın “İki yalan elbisesi giyen kimse gibi” sözünde olduğu gibi bâtılla beraber hakkı giyiniyorsunuz (örtüyorsunuz).
{وَتَكْتُمُونَ الحق} أي نبوة محمدٍ ﷺ ونعتَه
{وَتَكْتُمُونَ الحق} “ve hakkı gizliyorsunuz” yani Muhammed'in ﷺ peygamberliğini ve vasfını [gizliyorsunuz],
{وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ} أي حقِّيتَه
{وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ} “oysa siz biliyorsunuz” yani onun hak olduğunu [biliyorsunuz].
{وَقَالَت طَّائِفَةٌ مّنْ أَهْلِ الكتاب} وهُم رؤساؤهم ومفسدون لأعقابهم
{وَقَالَت طَّائِفَةٌ مّنْ أَهْلِ الكتاب} “Ehl-i Kitap'tan bir grup dedi ki”; bunlar onların ileri gelenleri ve ardıllarını ifsat eden kimselerdir:
{آمنوا بالذي أنزِل على الَّذِينَ آمنُوا} أي أظهِروا الإيمانَ بالقرآن المنْزلِ عليهم
{آمنوا بالذي أنزِل على الَّذِينَ آمنُوا} “İman edenlere indirilene iman edin” yani onlara indirilen Kur'an'a inanmış görünün,
{وَجْهَ النهار} أي أولَه
{وَجْهَ النهار} “günün başında” yani ilk vaktinde,
{واكفروا} أي أظهِروا ما أنتم عليه من الكفر به
{واكفروا} “ve inkâr edin” yani onu inkâr ettiğinizi açığa vurun,
{آخره} مُرائين لهم أنكم آمنتم به بادئ الرأي من غير تأملٍ ثم تأملتم فيه فوقَفتم على خلل رأيِكم الأولِ فرجعتم عنه
{آخره} “sonunda da”; onlara ilk bakışta hiç düşünmeksizin iman ettiğinizi, sonra düşünüp taşınınca ilk görüşünüzün kusurlu olduğunu anlayıp bundan döndüğünüzü göstererek [bunu yapın],
{لَعَلَّهُمْ} أي المؤمنين
{لَعَلَّهُمْ} “ola ki onlar” yani müminler,
{يَرْجِعُونَ} عمَّا هُم عليهِ من الإيمان به كما رجعتم والمرادُ بالطائفة كعب بن الأشرف ومالك بنُ الصيفِ قالا لأصحابهما لما حُوِّلت القِبلة آمِنوا بما أنزل عليهم من الصلاة إلى الكعبة وصلّوا إليها أولَ النهار ثم صلوا إلى الصخرة آخِرَه لعلهم يقولون هم أعلمُ منا وقد رجَعوا فيرجِعون وقيلَ هُم اثنا عشرَ رجلاً من أحبار خيبَر تقاولوا بأن يدخُلوا في الإسلام أولَ النهار ويقولوا آخرَه نظرنا في كتابنا وشاوَرْنا علماءَنا فلم نجِدْ محمداً بالنعت الذي ورد في التوراة لعل أصحابه يشكّون فيه
{يَرْجِعُونَ} “dönerler” sizin döndüğünüz gibi onlar da ona olan imanlarından dönerler. [Bu ayetteki] gruptan maksat Ka'b b. el-Eşref ile Mâlik b. es-Sayf'tır. Kıble [Kâbe'ye] çevrildiğinde arkadaşlarına şöyle demişlerdi: “Onlara indirilen Kâbe'ye doğru namaz kılma emrine inanın ve günün başında ona doğru namaz kılın, günün sonunda ise [Kudüs'teki] Sahra'ya doğru namaz kılın; ola ki onlar 'Bunlar bizden daha bilgilidir, onlar döndüklerine göre [bir bildikleri vardır]' deyip dönerler.” Bir rivayette de bunların Hayber hahamlarından on iki kişi olduğu, günün başında İslâm'a girip günün sonunda “Kitabımıza baktık ve âlimlerimize danıştık; Muhammed'i Tevrat'ta geçen nitelikleriyle bulamadık” demek üzere anlaştıkları, böylece ashâbının ondan şüpheye düşmesini umdukları söylenmiştir.