Binûn

Âl-i İmrân — 6. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{وَلَا تُؤْمِنُواْ} أي لا تُقِرّوا بتصديقٍ قلبيَ

{وَلَا تُؤْمِنُواْ} “Ve inanmayın” yani kalbî bir tasdikle ikrar etmeyin,

{إِلَاّ لِمَن تَبِعَ دِينَكُمْ} أي لأهل دينكم أولا تُظهِروا إيمانَكم وجهَ النهار إلا لمن كان على دينكم من قبلُ فإن رجوعَهم أرجى وأهمُّ

{إِلَاّ لِمَن تَبِعَ دِينَكُمْ} “dininize uyanlardan başkasına” yani dininizin ehlinden başkasına [inanmayın]; yahut günün başında [gösterdiğiniz] imanınızı, daha önce sizin dininiz üzere olanlardan başkasına göstermeyin; zira onların [İslâm'dan] dönmesi daha umulur ve daha önemlidir.

{قُلْ إِنَّ الهدى هُدَى الله} يَهْدِى بِهِ مَن يشاءُ إلى الإيمان ويُثبِّته عليه

{قُلْ إِنَّ الهدى هُدَى الله} “De ki: Doğru yol ancak Allah’ın yoludur”; O, dilediğini onunla imana iletir ve onda sabit kılar.

{أَن يؤتى أَحَدٌ مّثْلَ مَا أُوتِيتُمْ} متعلِّقٌ بمحذوفٍ أي

{أَن يؤتى أَحَدٌ مّثْلَ مَا أُوتِيتُمْ} “Size verilenin benzerinin bir başkasına verilmesine” [ifadesi] hazfedilmiş bir kelimeye taalluk etmektedir; yani:

دبّرتم ذلك وقلتم لأن يؤتى أحد مثل ما أوتيتم أو بلا تؤمنوا أي ولا تظهِروا إيمانَكم بأن يؤتى أحدٌ مثلَ ما أوتيتم إلا لأشياعكم ولا تُفْشوه إلى المسلمين لئلا يزيدَ ثباتُهم ولا إلى المشركين لئلا يدعوهم إلى الإسلام وقولُه تعالى قُلْ إِنَّ الهدى هُدَى الله اعتراضٌ مفيدٌ لكون كيدِهم غيرَ مُجدٍ لطائل أو خبرُ إنَّ على إن هُدى الله بدل من الهدى وقرئ أأن يؤتى على الاستفهام التقريعي وهو مؤيدٌ للوجه الأولِ أي ألأن يُؤتى أحدٌ الخ دبرتم وقرئ أن على أنها نافيةٌ فيكونُ من كلام الطائفةِ أي ولا تؤمنوا إلا لمن تبِعَ دينَكم وقولوا لهم ما يؤتى أحدٌ مثل ما أوتيتم

[“Size verilenin bir başkasına verilmesi sebebiyle mi bunu planladınız ve söylediniz?” demektir.] Yahut 'lâ tü'minû' ifadesine taalluk eder; yani: “Size verilenin benzerinin bir başkasına verilmesine olan inancınızı sadece kendi taraftarlarınıza açıklayın; sebatları artmasın diye bunu Müslümanlara yaymayın, İslâm'a girmelerine yol açmasın diye müşriklere de söylemeyin.” Yüce Allah'ın {قُلْ إِنَّ الهدى هُدَى الله} buyruğu ise onların tuzaklarının hiçbir fayda sağlamayacağını bildiren bir itiraziyedir (ara cümledir); yahut 'hüdallâh' (هُدَى الله) ifadesinin 'el-hüdâ' (الهدى) kelimesinden bedel olması takdirinde 'inne'nin haberidir. 'E-en yü'tâ' (أَأَن يُؤْتَى) şeklinde kınama istifhâmı ile de okunmuştur ki bu da ilk vechi destekler; yani “Bir kimseye benzeri verildi diye mi böyle plan yaptınız...” demektir. 'En' (أَن) edatının nâfiye (olumsuzluk) olarak okunduğu da rivayet edilmiştir; bu takdirde o grubun sözünden olur; yani: “Dininize uyanlardan başkasına inanmayın ve onlara 'Size verilenin benzeri hiç kimseye verilmemiştir' deyin.”

{أو يُحَاجُّوكُمْ عِندَ رَبّكُمْ} عطفٌ على أَن يؤتى على الوجهين الأولين وعلى الثالث معناه حتى يحاجوكم عند ربِّكم فيدحَضوا حُجتَكم والواوُ ضميرُ أَحَدٌ لأنَّه في معنى الجمعِ إذ المرادُ به غيرُ أتباعِهم

{أو يُحَاجُّوكُمْ عِندَ رَبّكُمْ} “yahut Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirmelerine [mi inanmıyorsunuz / bunun için mi hile yapıyorsunuz]?” İlk iki veche göre 'en yü'tâ' (أَن يؤتى) üzerine matuftur; üçüncü veche göre ise anlamı “Rabbinizin huzurunda sizinle tartışıp delilinizi çürütünceye kadar...” demektir. [Fiildeki] vâv zamiri 'ehad' (أَحَدٌ) kelimesine döner; zira çoğul anlamındadır, çünkü kastedilen onların tâbileri dışındakilerdir.

{قُلْ إِنَّ الفضل بِيَدِ الله يُؤْتِيهِ مَن يَشَاء والله واسع عَلِيمٌ} ردٌّ لهم وإبطالٌ لما زعموه بالحجة الباهرةِ

{قُلْ إِنَّ الفضل بِيَدِ الله يُؤْتِيهِ مَن يَشَاء والله واسع عَلِيمٌ} “De ki: Şüphesiz lütuf Allah’ın elindedir; onu dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi hakkıyla bilendir”; onlara bir reddiye ve iddia ettikleri şeyin apaçık bir delille boşa çıkarılmasıdır.

{يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ} أي يجعل رحمتَه مقصورةً على

{يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ} “Rahmetini tahsis eder” yani rahmetini [şuna] has kılar:

{مَن يَشَاء والله ذُو الفضل العظيم} كلاهما تذييلٌ لما قبله مقرِّرٌ لمضمونه

{مَن يَشَاء والله ذُو الفضل العظيم} “dilediğine. Allah büyük lütuf sahibidir.” Her ikisi de öncesine yönelik bir tezyîl (fezleke) olup onun içeriğini pekiştirmektedir.

{وَمِنْ أَهْلِ الكتاب} شروعٌ في بيان خيانتِهم في المال بعد بيانِ خيانتِهم في الدين والجارُّ والمجرورُ في محلِ الرفعِ على الابتداء حسبما مرَّ تحقيقُه في تفسيرِ قولِه تعالى {وَمِنَ الناس مَن يَقُولُ} الخ خبرُه قوله تعالى

{وَمِنْ أَهْلِ الكتاب} “Ehl-i Kitap'tan öylesi vardır ki”; dindeki hıyanetlerinin beyanından sonra mal konusundaki hıyanetlerini beyana giriştir. Câr ve mecrûr, Yüce Allah'ın {وَمِنَ الناس مَن يَقُولُ} buyruğunun tefsirinde geçtiği üzere mübteda olarak merfû konumundadır; haberi ise Yüce Allah'ın şu buyruğudur:

{مَنْ إِن تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدّهِ إِلَيْكَ} على أن المقصودَ بيانُ اتّصافِهم بمضمون الجملةِ الشرطية لا كونُهم ذواتِ المذكورين كأنه قيل بعضُ أهلِ الكتاب بحيث إن تأمنْه بقنطار أي بمالٍ كثيرٍ يؤدِّه إليك كعبدِ اللَّهِ بنِ سَلَام استودَعه قرشيٌّ ألفاً ومِائتيْ أو قية ذهبا فأداه إليه

{مَنْ إِن تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدّهِ إِلَيْكَ} “kendisine bir kantar [altın] emanet etsen onu sana tastamam geri verir”; maksat, onların bizzat anılan şahıslar olması değil, şart cümlesinin içeriğiyle nitelenmiş olduklarını beyan etmektir. Sanki şöyle denilmiştir: “Ehl-i Kitap'tan öyleleri vardır ki, kendisine bir kantar yani çokça mal emanet etsen onu sana tastamam geri verir; nitekim Kureyşli biri Abdullah b. Selâm'a bin iki yüz ukıyye altın emanet etmiş, o da bunu kendisine tastamam ödemiştir.”

{وَمِنْهُمْ مَّنْ إِن تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لَاّ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ} كفِنحاصَ بنِ عازوراءَ استودعه قرشيٌّ آخرُ ديناراً فجحَده وقيل المأمونون على الكثير النصارى إذ الغالبُ فيهم الأمانةُ والخائنون في القليل اليهودُ إذ الغالبُ فيهم الخيانة

{وَمِنْهُمْ مَّنْ إِن تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لَاّ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ} “Onlardan öylesi de vardır ki, ona bir tek dinar emanet etsen onu sana geri vermez”; nitekim başka bir Kureyşli Fınhâs b. Âzûrâ'ya bir dinar emanet etmiş, o da bunu inkâr etmiştir. Çok mala güvenilenlerin Hristiyanlar olduğu, zira onlarda emanetin baskın olduğu; az malda dahi hıyanet edenlerin ise Yahudiler olduğu, zira onlarda hıyanetin baskın olduğu da söylenmiştir.

{إِلَاّ مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا} استثناءٌ مفرغ من أعم الأحوال أو الأوقات أي لا يؤده إليك في حالٍ من الأحوالِ أو في وقتٍ من الأوقات إلا في حال دوام قيامِك أو في وقت دوامِ قيامِك على رأسه مبالِغاً في مطالبته بالتقاضي وإقامةِ البينة

{إِلَاّ مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا} “meğerki tepesinde dikilip durasın”; hâllerin veya vakitlerin en genelinden yapılmış bir istisnâ-i müferrağdır. Yani hiçbir hâl veya vakitte onu sana ödemez; ancak tepesinde dikilip durduğun, borcunu istemede ve delil getirmede ısrarcı olduğun hâl veya vakit müstesnadır.

{ذلك} إشارةٌ إلى ترك الأداءِ المدلولِ عليه بقوله تعالى لَاّ يُؤَدِّهِ وما فيه من معنى البعد للإيذان بكمال غُلوِّهم في الشر والفساد

{ذلك} “Bu” [ifadesi], Yüce Allah'ın {لَاّ يُؤَدِّهِ} buyruğunun delalet ettiği emaneti ödememe fiiline işarettir; [işaret ismindeki] uzaklık anlamı ise onların şer ve fesatta son derece ileri gittiklerini bildirmek içindir.

{بِأَنَّهُمْ} أي بسببِ أنَّهم

{بِأَنَّهُمْ} “onların ... sebebiyledir” yani ... sebebiyle,

{قَالُواْ لَيْسَ عَلَيْنَا فِى الأميين} أيْ في شأنِ مَنْ ليس من أهل الكتاب

{قَالُواْ لَيْسَ عَلَيْنَا فِى الأميين} “'Ümmîler hakkında bizim üzerimize ... yoktur' demeleri” yani Ehl-i Kitap'tan olmayanlar hakkında [bizim üzerimize bir vebal yoktur],

{سَبِيلٍ} أي عتابٌ ومؤاخذة

{سَبِيلٍ} “hiçbir sorumluluk/yol” yani hiçbir kınama ve hesaba çekilme [yoktur],

{وَيَقُولُونَ عَلَى الله الكذب} بادعائهم ذلك

{وَيَقُولُونَ عَلَى الله الكذب} “Onlar Allah’a karşı bile bile yalan söylerler” bu iddialarıyla,

{وهم يعلمون} أنهم كاذبون مفترون على الله تعالى وذلك لأنه أستحلوا أظلم من خالفهم وقالوا لم يُجعل في التوراة في حقهم حُرمةٌ وقيل عامل اليهودُ رجالاً من قريشٍ فلما أسلموا تقاضَوْهم فقالوا سقط حقُّكم حيث تركتم دينَكم وزعَموا أنه كذلك في كتابهم وعن النبيِّ ﷺ أنه قال عند نزولِها كذب أعداء الله

{وهم يعلمون} “halbuki kendileri de [gerçeği] bilirler” yani Yüce Allah'a karşı yalan uyduran yalancılar olduklarını [bilirler]. Zira onlar kendilerine muhalif olanlara zulmetmeyi helal saymışlar ve “Tevrat'ta onlar lehine hiçbir hürmet/dokunulmazlık konulmamıştır” demişlerdir. Bir rivayete göre ise Yahudiler Kureyş'ten bazı kimselerle muamele yapmışlardı; onlar Müslüman olunca borçlarını istediler, Yahudiler de “Dininizi terk ettiğiniz için hakkınız düştü” dediler ve kitaplarında böyle olduğunu iddia ettiler. Peygamber'den ﷺ bu ayet indiğinde şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Allah'ın düşmanları yalan söyledi!

ما من شيء في الجاهلية إلا وهو تحت قدمي إلا الأمانةَ فإنها مؤاده إلى البَرِّ والفاجر

Câhiliye dönemine ait her şey ayaklarımın altındadır; emanet müstesnadır, zira o, iyiye de kötüye de tastamam ödenir.”

{بلى} إثباتٌ لما نفَوْه أي بلى عليهم فيهم سبيلٌ وقولُه تعالى

{بلى} “Hayır! [İş öyle değil!]”; nefiy ettikleri şeyi ispatlamaktadır; yani bilakis, onlar hakkında üzerlerine bir sorumluluk vardır. Yüce Allah'ın şu buyruğu ise:

{مَنْ أوفى بِعَهْدِهِ واتقى فَإِنَّ الله يُحِبُّ المتقين} استئنافٌ مقرِّر للجملة التي سد بلى مسدَّها والضميرُ المجرور لمن أو لله تعالى وعمومِ المتقين نائبٌ منابَ الراجعِ من الجزاء إلى مَنْ ومُشعِرٌ بأن التقوى مَلاكُ الأمرِ عامٌّ للوفاء وغيرِه من أداء الواجباتِ والاجتنابِ عن المناهي

{مَنْ أوفى بِعَهْدِهِ واتقى فَإِنَّ الله يُحِبُّ المتقين} “Kim ahdini yerine getirir ve sakınırsa şüphesiz Allah o sakınanları sever”; 'belâ'nın yerini tuttuğu cümleyi pekiştiren yeni bir cümledir (isti'nâf). Mecrûr zamir 'men'e veya Yüce Allah'a aittir. Sakınanlar (müttakîler) lafzının umumiliği ise cezadan 'men' lafzına dönen zamirin yerine geçmiş olup, takvanın işin temeli olduğunu; ahde vefayı ve diğer farzları yerine getirmeyi, yasaklardan kaçınmayı kapsadığını hissettirmektedir.

{إِنَّ الذين يَشْتَرُونَ} أي يستبدلون ويأخُذون

{إِنَّ الذين يَشْتَرُونَ} “Şüphesiz o kimseler ki satın alırlar / satarlar” yani değiştirip alırlar,

{بِعَهْدِ الله} أي بدلَ ما عاهدوا عليه من الإيمان بالرسول ﷺ والوفاءِ بالأمانات

{بِعَهْدِ الله} “Allah’ın ahdi karşılığında” yani Resûl'e ﷺ iman etmek ve emanetlere vefa göstermek hususunda verdikleri sözün yerine,

{وأيمانهم} وبما حلفوا به من قولهم والله لنُؤمِنن به ولننصُرَنّه

{وأيمانهم} “ve yeminleri karşılığında” ve “Vallahi ona mutlaka inanacağız ve ona mutlaka yardım edeceğiz” şeklindeki yeminlerinin yerine,

{ثَمَناً قَلِيلاً} هو حُطامُ الدنيا

{ثَمَناً قَلِيلاً} “az bir değeri” ki bu, dünyanın geçici menfaatidir;

{أولئك} الموصوفون بتلك الصفاتِ القبيحةِ

{أولئك} “işte onlar” bu çirkin sıfatlarla nitelenen kimselerdir,

{لَا خلاق} لا نصيبَ

{لَا خلاق} “hiçbir nasip yoktur” pay yoktur,

{لَهُمْ فِى الآخرة} من نعيمها

{لَهُمْ فِى الآخرة} “onlar için ahirette” onun nimetlerinden [hiçbir pay yoktur],

{وَلَا يُكَلّمُهُمُ الله} أي بما يسُرّهم أو بشيء أصلاً وإنما يقع ما يقع من السؤال والتوبيخِ والتقريعِ في أثناء الحساب من الملائكةِ ﵈ أولا ينتفعون بكلماتِ الله تعالى وآياتِه والظاهرُ أنه كنايةٌ عن شدة غضبِه وسَخَطِه نعوذ بالله من ذلك لقوله تعالى

{وَلَا يُكَلّمُهُمُ الله} “Allah onlarla konuşmayacaktır” yani onları sevindirecek bir söz söylemeyecek veya hiçbir şekilde [konuşmayacaktır]; hesap esnasında vaki olan soru, azarlama ve kınamalar ise ancak melekler aleyhimüsselâm tarafından yapılır. Yahut onlar Yüce Allah'ın kelamından ve ayetlerinden faydalanamazlar. Zahir olan ise bunun, O'nun şiddetli gazap ve öfkesinden kinaye olduğudur -bundan Allah'a sığınırız-; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

{وَلَا يَنظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ القيامة} فإنه مَجازٌ عن الاستهانة بهم والسخطِ عليهم متفرِّعٌ على الكناية في حق من يجوزُ عليه النظرُ لأن مَن اعتد بالإنسان التفت إليه وأعاره نظر عينيه ثم كثُر حتى صار عبارةً عن الاعتداد والإحسانِ وإن لم يكن ثَمَّةَ نظَرٌ ثم جاء فيمن لا يجوز عليه النظرُ مجرد المعنى الإحسان مَجازاً عما وقع كنايةً عنه فيمن يجوزُ عليه النظر ويومَ القيامة متعلقٌ بالفعلين وفيه تهويل للوعيد

{وَلَا يَنظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ القيامة} “kıyamet gününde onların yüzüne de bakmayacaktır”; zira bu, onlara değer vermemekten ve onlara öfkelenmekten mecazdır. Bu da bakması caiz olan kimseler hakkındaki kinayeden türemiştir; çünkü bir kimseye değer veren ona yönelir ve gözlerini ona çevirir. Sonra bu kullanım yaygınlaşarak ortada fiilî bir bakış olmasa bile değer verme ve ihsanda bulunma anlamında kullanılır olmuştur. Ardından bakması [cismanî anlamda] caiz olmayan Yüce Allah hakkında, bakması caiz olan kimseler için kinaye yoluyla kastedilen sırf ihsan anlamı mecaz olarak kullanılmıştır. “Kıyamet günü” ifadesi her iki fiile de mütealliktir ve bunda tehdidin dehşetini bildirme vardır.

{وَلَا يُزَكّيهِمْ} أي لا يُثني عليهم أو لا يُطَهِّرهم من أوضار الأوزار

{وَلَا يُزَكّيهِمْ} “ve onları temize de çıkarmayacaktır” yani onları övmeyecek yahut günah kirlerinden arındırmayacaktır,

{وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} على ما فعلوه من المعاصي قيل إنَّها نزلتْ في أبي رافعٍ ولُبابةَ بنِ أبي الحقيق وحُيَيِّ بنِ أخطَبَ حرّفوا التوراة وبدلوا نعتَ رسولِ الله ﷺ وأخذوا الرِّشوةَ على ذلك وقيل نزلت في الأشعث بنِ قيسٍ حيث كان بينه وبين رجل نزاعٌ في بئر فاختصما إلى رسول الله ﷺ فقال له شاهداك أو يمينُه فقال الأشعث إذن يحلف ولا يبالي فقال ﷺ من حلف على يمين يستحق بها ما لا هو فيها فاجرٌ لقِيَ الله وهو عليه غضبان وقيل في رجل أقام سلعة في السوق فحلف لقد اشتراها بما لم يكن اشتراها به

{وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “ve onlar için elem verici bir azap vardır”; işledikleri günahlar sebebiyle [bu azap vardır]. Bu ayetin, Tevrat'ı tahrif eden, Resûlullah'ın ﷺ vasfını değiştiren ve bunun karşılığında rüşvet alan Ebû Râfi', Lebâbe b. Ebi'l-Hukayk ve Huyey b. Ahtab hakkında indiği söylenmiştir. Bir kuyu hakkında bir adamla arasında ihtilaf çıkan ve Resûlullah'a ﷺ başvuran el-Eş'as b. Kays hakkında indiği de söylenmiştir; nitekim Resûlullah ﷺ ona: “Ya iki şahidin yahut onun yemini” buyurmuş, Eş'as da “O zaman yemin eder ve hiç aldırmaz” deyince Peygamber ﷺ: “Kim haksız yere bir malı elde etmek için günahkâr olduğu hâlde yemin ederse, Allah'ın huzuruna O kendisine gazap etmiş olarak çıkar” buyurmuştur. Çarşıda malını satışa çıkarıp onu gerçekte satın almadığı bir fiyata aldığını söyleyerek yemin eden bir adam hakkında indiği de söylenmiştir.

{وَإِنَّ مِنْهُمْ} أي من اليهود المحرِّفين

{وَإِنَّ مِنْهُمْ} “Şüphesiz onlardan” yani [Tevrat'ı] tahrif eden Yahudilerden

{لَفَرِيقًا} ككعب بن الأشرف ومالك بن الصيف وأضرابِهما

{لَفَرِيقًا} “öyle bir grup vardır ki” Kâ‘b b. el-Eşref, Mâlik b. es-Sayf ve benzerleri gibi,

{يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُم بالكتاب} أي يفنلونها بقراءته فيُميلونها عن المُنزّل إلى المحرّف أو يعطِفونها بشبه الكتاب وقرئ يُلوّون بالتشديد ويلُون بقلب الواو المضمومة همزةً ثم تخفيفِها بحذفها وإلقاء حركتها على ما قبلها

{يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُم بالكتاب} “dillerini Kitap'la eğip bükerler” yani onu okurken dillerini bükerler de indirilmiş olandan tahrif edilmiş olana meylettirirler yahut onu Kitap benzerine çevirirler. Şedde ile {يُلَوُّونَ} şeklinde ve zammeli vâvın hemzeye dönüştürülmesi, sonra da hazfedilerek harekesinin kendisinden önceki harfe aktarılmasıyla teshil edilerek {يَلُونَ} şeklinde de okunmuştur

٧٩ - آل عمران

79 - Âl-i İmrân

من الساكن

sakin olandan.

{لِتَحْسَبُوهُ} أي المحرِّفَ المدلولَ عليه بقوله تعالى يلوون الخ وقرئ بالياء والضميرُ للمسلمين

{لِتَحْسَبُوهُ} “onu sanasınız diye” yani Yüce Allah'ın “eğip bükerler...” sözünün delalet ettiği tahrif edilmiş olanı [Kitap'tan sanasınız diye]. Yâ ile [{لِيَحْسَبُوهُ}] şeklinde de okunmuştur; bu durumda zamir Müslümanlara aittir.

{مّنَ الكتاب} أي من جملته وقولُه تعالى

{مّنَ الكتاب} “Kitap'tan” yani onun cümlesinden [sanasınız diye]. Yüce Allah'ın şu buyruğu ise:

{وَمَا هُوَ مِنَ الكتاب} حالٌ من الضمير المنصوبِ أي والحالُ أنه ليس منه في نفس الأمرِ وفي اعتقادهم أيضاً

{وَمَا هُوَ مِنَ الكتاب} “hâlbuki o Kitap'tan değildir” ifadesi mansub zamirden hâldir; yani işin aslında ve onların inancında da o, Kitap'tan olmadığı hâlde [böyle yaparlar].

{وَيَقُولُونَ} مع ما ذكر من اللَّيِّ والتحريف على طريقة التصريحِ لا بالتورية والتعريض

{وَيَقُولُونَ} “Ve derler”; dillerini eğip bükme ve tahrif etme eylemleriyle birlikte, tevriye ve tariz yoluyla değil, açıkça söylerler:

{هُوَ} أي المحرفُ

{هُوَ} “O” yani o tahrif edilmiş olan,

{مِنْ عِندِ الله} أي منزلٌ من عند الله

{مِنْ عِندِ الله} “Allah katındandır” yani Allah katından indirilmiştir.

{وَمَا هُوَ مِنْ عِندِ الله} حالٌ من ضمير المبتدأ في الخبر أي والحالُ أنه ليس من عنده تعالى في اعتقادهم أيضاً وفيهِ من المبالغةِ في تشنيعهم وتقبيحِ أمرهم وكمال جراءتهم ما لا يخفى وإظهارُ الاسمِ الجليلِ والكتاب في محل الإضمارِ لتهويل ما أقدَموا عليه من القول

{وَمَا هُوَ مِنْ عِندِ الله} “Hâlbuki o Allah katından değildir” ifadesi haberdeki mübteda zamirinden hâldir; yani onların inancında da Yüce Allah'ın katından olmadığı hâlde [böyle derler]. Bunda, onların yaptıklarını çirkin gösterme, durumlarını kötüleme ve cüretlerinin büyüklüğünü ortaya koyma hususunda gizli olmayan bir mübalağa vardır. Zamir makamında lafza-i celâlin ve Kitap kelimesinin zahir olarak getirilmesi ise cüret ettikleri sözün dehşetini bildirmek içindir.

{وَيَقُولُونَ عَلَى الله الكذب وهم يعلمون} أنهم كاذبون ومفترون على الله تعالَى وهو تأكيدٌ وتسجيلٌ عليهم بالكذبِ على الله والتعمُّد فيه وعن ابن عباس ﵄ هُم اليهودُ الذين قدِموا على كعب بنِ الأشرف وغيَّروا التوراةَ وكتبوا كتاباً بدَّلوا فيه صِفةَ رسولِ الله ﷺ ثم أخذت قريظةُ ما كتبوا فخلطوه بالكتاب الذي عندهم

{وَيَقُولُونَ عَلَى الله الكذب وهم يعلمون} “Onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylerler” yani kendilerinin yalancı olduklarını ve Yüce Allah'a iftira attıklarını bildikleri hâlde [bunu söylerler]. Bu ifade, onların Allah'a karşı yalan söylediklerini ve bunu kasten yaptıklarını tekit ve tescil etmektedir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre bunlar; Kâ‘b b. el-Eşref'in yanına gelen, Tevrat'ı değiştiren, içinde Resûlullah'ın ﷺ vasfını değiştirdikleri bir kitap yazan, ardından Kurayza'nın onların yazdıklarını alıp yanlarındaki Kitap'la karıştırdığı Yahudilerdir.

{مَا كَانَ لِبَشَرٍ} بيانٌ لافترائهم على الأنبياءِ ﵈ حيث قال نصارى نجرانَ إنَّ عيسَى ﵇ أمرنا أن نتخِذَه رباً حاشاه ﵇ وإبطالٌ له إثرَ بيانِ افترائِهم على الله سبحانه وإبطالِه أي ما صح وما استقام لأحد وإنما قيل لِبَشَرٍ إشعاراً بعلة الحُكم فإن البشريةَ منافية للأمر الذي أسنده الكفرَةُ إليهم

{مَا كَانَ لِبَشَرٍ} “Hiçbir beşer için olamaz”; Necran Hristiyanlarının, “Îsâ aleyhisselâm kendisini rab edinmemizi emretti” -hâşâ aleyhisselâm- demeleri üzerine peygamberlere aleyhimüsselâm iftiralarının beyanı ve Yüce Allah'a iftiralarının beyan ve iptalinin hemen ardından bunun da iptalidir. Yani hiçbir kimse için bu doğru ve uygun olmaz. Hükmün illetini bildirmek üzere “beşer için” denilmiştir; zira beşeriyet, kâfirlerin onlara isnat ettiği şeyle bağdaşmaz.

{أَن يُؤْتِيهُ الله الكتاب} الناطقَ بالحق الآمرَ بالتوحيد الناهيَ عن الإشراك

{أَن يُؤْتِيهُ الله الكتاب} “Allah kendisine Kitap'ı versin”; hakkı haykıran, tevhidi emreden, şirki yasaklayan [Kitap'ı versin],

{والحكم} الفهمُ والعلم أو الحكمةُ وهي السنة والنبوة

{والحكم} “hükmü” anlayış ve ilmi yahut hikmeti -ki o da sünnet ve peygamberliktir- [versin],

{ثُمَّ يَقُولَ} ذلك البشرُ بعدما شرفه الله ﷿ بما ذُكر من التشريفات وعرّفه الحقَّ وأطلعه على شئونه العالية

{ثُمَّ يَقُولَ} “sonra desin”; Allah azze ve celle kendisini zikredilen şereflerle şereflendirdikten, hakkı tanıttıktan ve yüce işlerine muttali kıldıktan sonra o beşer [şöyle] desin:

{لِلنَّاسِ كُونُواْ عِبَادًا لّى} الجارُّ متعلقٌ بمحذوفٍ هو صفةٌ عبادا أي عباداً كائنين

{لِلنَّاسِ كُونُواْ عِبَادًا لّى} “insanlara: 'Bana kullar olun'”. Harf-i cer [لّى], {عِبَادًا} kelimesinin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani “bana ait kullar [olun]” demektir.

{مِن دُونِ الله} متعلقٌ بلفظ عباداً لما فيه من معنى الفعل أو صفةٌ ثانيةٌ له ويحتمِلُ الحاليةَ لتخصيص النكرةِ بالوصف أي متجاوزينَ الله تعالى سواءٌ كان ذلك استقلالاً أو اشتراكاً فإن التجاوزَ متحققٌ فيهما حتماً قيل إن أبا رافعٍ القُرَظيّ والسيدَ النجرانيَّ قالا لرسول الله ﷺ أتريد أن نعبُدَك ونتخِذَك رباً فقال ﵇ معاذَ الله أن يُعبَدَ غيرُ الله تعالى وأن نأمرَ بعبادة غيرِه تعالى فما بذلك بعثني ولا بذلك أمرَني فنزلت وقيل قال رجلٌ من المسلمين يا رسول الله نسلِّم عليك كما يُسلّم بعضُنا على بعض أفلا نسجُد لك قال ﵇ لا ينبغي أن يُسجَدَ لأحد من دونِ الله تعالَى ولكن أكرِموا نبيَّكم واعرِفوا الحقَّ لأهله

{مِن دُونِ الله} “Allah'ı bırakıp”; fiil anlamı taşıdığı için {عِبَادًا} lafzına mütealliktir yahut onun ikinci sıfatıdır. Nekrenin sıfatla tahsis edilmesi sebebiyle hâl olması da muhtemeldir; yani ister müstakil olarak ister ortak koşarak olsun, Yüce Allah'ı aşarak [kullar olun demesi yakışmaz]; zira aşma her iki durumda da kesinlikle gerçekleşmiş olur. Rivayet edildiğine göre Ebû Râfi' el-Kurazî ve Seyyid en-Necrânî Resûlullah'a ﷺ: “Sana kulluk etmemizi ve seni rab edinmemizi mi istiyorsun?” demişler, Peygamber aleyhisselâm da: “Allah'tan başkasına kulluk edilmesinden veya O'ndan başkasına ibadeti emretmemizden Allah'a sığınırım. O beni bununla göndermedi ve bana bunu emretmedi” buyurmuş ve ayet inmiştir. Müslümanlardan bir adamın: “Ey Allah'ın Resûlü! Birbirimize selam verdiğimiz gibi sana da selam veriyoruz, peki sana secde etmeyelim mi?” dediği, Resûlullah'ın aleyhisselâm da: “Allah'tan başka hiçbir kimseye secde edilmesi uygun olmaz; lâkin peygamberinize ikramda bulunun ve hakkı ehline teslim edin” buyurduğu da söylenmiştir.

{ولكن كُونُواْ} أي ولكن يقولُ كونوا

{ولكن كُونُواْ} “Fakat: '...olun' [der]” yani bilakis “olun” der:

{ربانيين} الربانيُّ منسوبٌ إلى الرب بزيادة الألف والنون كاللحياني والرقباني وهو الكاملُ في العلم والعمل الشديدُ التمسكِ بطاعة الله ﷿ ودينِه

{ربانيين} “rabbanîler”. Rabbanî kelimesi, lihyânî (sakallı) ve rakabânî (iri enseli) kelimelerinde olduğu gibi elif ve nûn ziyadesiyle Rabbe mensuptur. Bu kimse; ilim ve amelde kemale ermiş, Allah azze ve celle'nin taatine ve dinine sımsıkı sarılan kimsedir.

{بِمَا كُنتُمْ تُعَلّمُونَ الكتاب وَبِمَا كُنتُمْ تَدْرُسُونَ} أي بسبب مُثابرتِكم على تعليم الكتابِ ودراستِه أي قراءتِه فإن جعْلَ خبرِ كان مضارعاً لإفادة الاستمرارِ التجددي وتكريرُ بما كنتم للإيذان باستقلال كلَ من استمرار التعليم واستمرار

{بِمَا كُنتُمْ تُعَلّمُونَ الكتاب وَبِمَا كُنتُمْ تَدْرُسُونَ} “Kitap'ı öğretmekte ve onu okuyup incelemekte olmanız sebebiyle”; yani Kitap'ı öğretmeye ve onu derse yani okumaya devam etmeniz sebebiyle [böyle olun]. Zira kâne'nin haberinin muzari kılınması yenilenen sürekliliği ifade etmek içindir; {بِمَا كُنتُمْ} ifadesinin tekrarlanması ise hem öğretimin devamlılığının hem de

القراءةِ بالفضل وتحصيلِ الربانية وتقديمُ التعليم على الدراسة لزيادة شرفِه عليها أو لأن الخطابَ الأولَ لرؤسائهم والثاني لمن دونهم وقرئ تَعْلمون بمعنى عالمين وتُدَرِّسون من التدريس وتُدْرِسون من الإدراس بمعنى التدريس كأكرم بمعنى كرُم ويجوز أن تكون القراءةُ المشهورةُ أيضاً بهذا المعنى على تقدير بما تدْرُسونه على الناس

okumanın devamlılığının fazilette ve rabbanîliği kazanmada müstakil olduğunu bildirmek içindir. Öğretmenin okumaktan önce zikredilmesi, ona nispetle daha şerefli olmasından yahut birinci hitabın reislerine, ikincisinin ise onların altındakilere yönelik olmasındandır. [Âlimler anlamında] {تَعْلَمُونَ}, tedris kökünden {تُدَرِّسُونَ} ve [kerume anlamındaki ekreme gibi] tedris anlamında idrâs kökünden {تُدْرِسُونَ} şeklinde de okunmuştur. Meşhur kıraatin de “insanlara ders vermeniz sebebiyle” takdiriyle bu anlamda olması caizdir.

{وَلَا يَأْمُرَكُمْ أَن تَتَّخِذُواْ الملائكة والنبيين أَرْبَابًا} بالنصب عطفاً على ثم يقولَ ولا مزيدةٌ لتأكيد معنى النَّفيِ في قوله تعالى {مَا كَانَ لِبَشَرٍ} أي ما كان لبشر أن يستنبِئَه الله تعالى ثم يأمرَ الناس بعبادة نفسِه ويأمرَ باتخاذ الملائكةِ والنبيين أرباباً وتوسيطُ الاستدراك بين المعطوفَين للمسارعة إلى تحقيق الحقِّ ببيان ما يليق بشأنه ويحِقُّ صدورُه عنه إثرَ تنزيهِه عمَّا لا يليقُ بشأنه ويمتنِعُ صدورُه عنه وأما ماقيل من أنها غيرُ مزيدةٍ على معنى أنه ليس له أن يأمُرَ بعبادته ولا يأمرَ باتخاذِ أكفائِه أرباباً بل ينهى عنه وهو أدنى من العبادة فيقضي بفساده ما ذُكِر من توسيط الاستدراكِ بين الجملتين المتعاطفتين ضرورةَ أنهما حينئذ في حكم جملةٍ واحدة وكذا قوله تعالى

{وَلَا يَأْمُرَكُمْ أَن تَتَّخِذُواْ الملائكة والنبيين أَرْبَابًا} “Ve size melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi emretmesi de [olacak şey değildir]”. {ثم يقول} ifadesine matuf olarak nasb iledir. [لَا] ise, Yüce Allah'ın {مَا كَانَ لِبَشَرٍ} “Hiçbir beşer için olamaz” sözündeki nefy anlamını tekit etmek için zâiddir. Yani Allah Teâlâ'nın peygamber yaptığı bir beşerin insanlara kendisine ibadet etmelerini emretmesi ve melekler ile peygamberleri rabler edinmeyi emretmesi olacak şey değildir. İki matuf arasına istidrakın [fakat/lâkin ifadesinin] sokulması, şanına yakışmayan ve kendisinden sadır olması imkânsız olan şeylerden tenzih edilmesinin hemen ardından, şanına yakışan ve kendisinden sadır olması gereken şey beyan edilerek hakkın gecikmeksizin ortaya konulması içindir. [Lâ edatının] zâid olmadığına, yani “kendisinin ibadet edilmesini emretme yetkisi olmadığı gibi, denklerinin rab edinilmesini de emretmez, bilakis ibadetten daha aşağı derecede olan bu durumu da yasaklar” anlamına geldiğine dair görüşün geçersizliğine, birbirine matuf iki cümle arasına istidrakın sokulmuş olması hükmeder; çünkü bu durumda iki cümlenin tek bir cümle hükmünde olması zorunludur. Yüce Allah'ın şu buyruğu da böyledir:

{أَيَأْمُرُكُم بالكفر} فإنه صريحٌ في أن المرادَ بيانُ انتفاءِ كِلا الأمرَين قصداً لا بيانُ انتفاءِ الأولِ لانتفاءِ الثاني ويعضُده قراءةُ الرفعِ على الاستئناف وتجويزُ الحالية بتقدير المبتدإ أي وهو لا يأمرَكم إلى آخره بيِّنُ الفساد لما عرَفته آنفاً وقولُه تعالى

{أَيَأْمُرُكُم بالكفر} “Size küfrü mü emreder?”; zira bu ifade, kastın ikinci şeyin nefyinden dolayı birincinin nefyini beyan etmek değil, her iki emrin de bizzat bulunmadığını beyan etmek olduğu hususunda açıktır. İstînâf olarak ref ile okunması da bunu destekler. Mübteda takdiriyle hâl olmasının caiz görülmesi ise -yani “o size emretmediği hâlde...” şeklinde- az önce öğrendiğin gerekçeyle açıkça geçersizdir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da:

{بَعْدَ إِذْ أَنتُم مُّسْلِمُونَ} يدل على أن الخطابَ للمسلمين وهم المستأذنون للسجود له عليه السلام

{بَعْدَ إِذْ أَنتُم مُّسْلِمُونَ} “siz Müslüman olduktan sonra?”; bu hitabın Müslümanlara yönelik olduğuna delalet eder, onlar da Peygamber'e aleyhisselâm secde etmek için izin isteyen kimselerdir.

{وَإِذْ أَخَذَ الله ميثاق النبيين} منصوبٌ بمضمرٍ خُوطب به النبيُّ ﷺ أي اذكر وقت أخذه تعالى ميثاقهم

{وَإِذْ أَخَذَ الله ميثاق النبيين} “Hani Allah peygamberlerin misakını almıştı”; Peygamber'e ﷺ hitap eden muzmer (gizli) bir fiille mansubdur; yani “Allah Teâlâ'nın onların misakını aldığı vakti hatırla” demektir.

{لما آتيتكم مّن كتاب وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءكُمْ رَسُولٌ مُّصَدّقٌ لّمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنصُرُنَّهُ} قيل هو على ظاهره وإذا كان هذا حكمَ الأنبياءِ ﵈ كان الأممُ بذلك أولى وأحرى وقيل معناه أخذُ الميثاقِ من النبيين وأممِهم واستُغنيَ بذكرهم عن ذكرهم وقيل إضافةُ الميثاقِ إلى النبيين إضافةٌ إلى الفاعل والمعنى وإذْ أخذ الله الميثاقَ الذي وثّقه الأنبياءُ على أممهم وقيل المرادُ أولادُ النبيين على حذف المضاف وهم بنو إسرئيل أو سماهم نبيين تهكّماً بهم لأنهم كانوا يقولون نحن أولى بالنبوة من محمدٍ ﷺ لأنا أهلُ الكتاب والنبيون كانوا منا واللام في لَّمّاً موطئةٌ للقسم لأن أخذ الميثاق بمعنى الاستحلاف وما تحتملُ الشرطيةَ ولتُؤمِنُنّ سادٌّ مسدَّ جوابِ القسم والشرط وتحتمل الخبرية وقرئ لَّمّاً بالكسر عَلى أنَّ مَا مصدريةٌ أي لأجل إيتائي إياكم بعضَ الكتاب ثم لمجئ رسولٍ مصدقٍ أخذَ الله لميثاق لتؤمِنُنَّ به ولتنصُرُنه أو موصولةٌ والمعنى أخذُه الذي آتيتُكموه وجاءكم رسولٌ مصدقٌ له وقرئ لَمّا بمعنى حين آتيتُكم أو لَمِنْ أجل ما آتيتُكم على أن أصله لَمِنْ ما بالإدغام فحُذف إحدى الميمات الثلاثِ استثقالاً

{لما آتيتكم مّن كتاب وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءكُمْ رَسُولٌ مُّصَدّقٌ لّمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنصُرُنَّهُ} “'Andolsun ki size Kitap ve hikmet verdikten sonra, beraberinizdekini doğrulayan bir elçi geldiğinde ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz' [diye söz almıştı]”. Bunun zahiri üzere olduğu söylenmiştir; peygamberlerin aleyhimüsselâm hükmü bu olunca, ümmetlerin buna uyması evleviyetle ve çok daha layıktır. Anlamının, peygamberlerden ve ümmetlerinden misak alınması olduğu, peygamberlerin zikredilmesiyle ümmetlerin zikrinden müstağni kalındığı da söylenmiştir. Misakın peygamberlere izafetinin faile izafet olduğu, anlamın da: “Hani Allah, peygamberlerin ümmetlerinden bağladığı misakı almıştı” şeklinde olduğu da söylenmiştir. Muzafın hazfiyle kastedilenin peygamberlerin evlatları yani İsrâiloğulları olduğu veya “Biz Ehl-i kitabız, peygamberler de bizdendi; dolayısıyla Muhammed'den ﷺ peygamberliğe daha layığız” dedikleri için onlarla alay etmek maksadıyla kendilerine peygamberler denildiği de söylenmiştir. {لَمَا} kelimesindeki lâm, kasem için hazırlayıcıdır (müvattıetu li'l-kasem); çünkü misak almak yemin ettirmek anlamındadır. Mâ ise şartiyye olabilir; bu durumda {لَتُؤْمِنُنَّ} kasemin ve şartın cevabı yerine geçer; haberiyye olması da muhtemeldir. Mâ'nın masdariyye olması üzere kesre ile {لِمَا} şeklinde de okunmuştur; yani “size Kitap'tan bir pay vermem ve ardından doğrulayıcı bir elçinin gelmesi sebebiyle, ona mutlaka iman edip yardım edesiniz diye Allah misak aldı” demektir; yahut mevsûledir, bu takdirde mana: “Size verdiğim ve ardından onu doğrulayan bir elçi gelen şey hakkında O'nun misak alması” olur. “Size verdiğim zaman” anlamında {لَمَّا} veya aslı idgam ile {لَمِنْ مَا} olup üç mîm'in ağırlığından ötürü biri hazfedilerek “size verdiğim şeyden ötürü” manasında da okunmuştur.

{قَالَ} أي الله تعالى بعدَ ما اخذ الميثاق

{قَالَ} “[Allah] buyurdu”; yani Allah Teâlâ misakı aldıktan sonra [şöyle buyurdu]:

{أأقررتم} بما ذُكر

{أأقررتم} “İkrar ettiniz mi?”; zikredilen şeyi [ikrar ettiniz mi],

{وَأَخَذْتُمْ على ذلكم إِصْرِى}

{وَأَخَذْتُمْ على ذلكم إِصْرِى} “ve bu hususta ağır ahdimi kabul ettiniz mi?”

أي عهدي سُمّيَ به لأنه يؤصَرُ أي يُشَدّ وقرئ بضم الهمزة إما لغةٌ كعبر وعبر أو جمع إصار وهو ما يشد به

Yani ahdimi [kabul ettiniz mi?]. Sımsıkı bağlandığı için ona bu isim verilmiştir. Hemzenin zammesiyle [{أُصْرِي}] şeklinde de okunmuştur; bu ya ‘ibr ve ‘ubr gibi bir lehçedir yahut kendisiyle bağlanılan şey demek olan ısâr kelimesinin çoğuludur.

{قَالُواْ} استئنافٌ مبنيٌّ على السؤالِ كأنه قيل فماذا قالوا عند ذلك فقيل قالوا

{قَالُواْ} “Dediler ki”; bir soruya dayalı istînâftır. Sanki “Bunun üzerine ne dediler?” denilmiş de “Dediler ki...” diye cevap verilmiştir.

{أَقْرَرْنَا} وإنما لم يذكر أخذهم الإصر اكتفاءً بذلك

{أَقْرَرْنَا} “İkrar ettik”. Bununla yetinildiği için ahdi kabul ettiklerini ayrıca zikretmemişlerdir.

{قَالَ} تعالى

{قَالَ} Yüce [Allah] “buyurdu”:

{فَأَشْهِدُواْ} أي فليشهدْ بعضُكم على بعض بالإقرار وقيل الخطابُ فيه للملائكة

{فَأَشْهِدُواْ} “Öyleyse şahit olun” yani birbirinizin ikrarına şahit olun. Bundaki hitabın meleklere olduğu da söylenmiştir.

{وَأَنَاْ مَعَكُمْ مّنَ الشاهدين} أي وأنا أيضاً على إقراركم ذلك وتشاهدكم شاهدٌ وإدخالُ مع على المخاطبين لما أنهم المباشِرون للشهادة حقيقةً وفيه من التأكيد والتحذير مالا يخفى

{وَأَنَاْ مَعَكُمْ مّنَ الشاهدين} “Ben de sizinle beraber şahitlerdenim” yani Ben de sizin bu ikrarınıza ve birbirinize şahitlik etmenize şahidim. “Beraberlik” bildiren {مع} edatının muhatapların üzerine dahil edilmesi, hakikatte şahitliği bizzat onların yapması sebebiyledir. Bunda gizli olmayan bir tekit ve uyarı vardır.

{فَمَنْ تولى} أي أعرض عما ذكر

{فَمَنْ تولى} “Artık kim yüz çevirirse” yani zikredilen husustan yüz çevirirse,

{بَعْدَ ذَلِكَ} الميثاقِ والتوكيدِ بالإقرار والشهادة فمعنى البُعد في اسم الإشارةِ لتفخيم الميثاق

{بَعْدَ ذَلِكَ} “bundan sonra”; bu misaktan, ikrar ve şahitlikle pekiştirildikten sonra [yüz çevirirse]. İşaret ismindeki uzaklık manası misakın büyüklüğünü bildirmek içindir.

{فَأُوْلَئِكَ} إشارةٌ إلى مَنْ والجمع باعتبارِ المَعْنى كَما أنَّ الإفراد في تولى باعتبار اللفظ وما فيه من معنى البعد للدلالة على تَرامي أمرهِم في السوءوبعد منزلتهم في الشروالفساد أي فأولئك المُتولُّون المتّصفون بالصفات القبيحةِ

{فَأُوْلَئِكَ} “işte onlar”; {مَنْ} lafzına işarettir. {تولى} fiilindeki tekillik lafza göre olduğu gibi buradaki çoğulluk da manaya göredir. İşaret ismindeki uzaklık manası ise durumlarının kötülükte alabildiğine ileri gitmişliğine, şer ve fesattaki derekelerinin uzaklığına delalet etmek içindir; yani işte o yüz çeviren, çirkin sıfatlarla nitelenen kimseler,

{هُمُ الفاسقون} المتمرِّدون الخارجون عن الطاعة من الكَفَرة فإن الفاسقَ من كل طائفةٍ مَنْ كان متجاوزاً عن الحد

{هُمُ الفاسقون} “yoldan çıkmışların ta kendileridir”; kâfirlerden olup itaatten çıkan azgınlardır. Zira her topluluktan fâsık olan kimse, haddi aşan kimsedir.

{أَفَغَيْرَ دِينِ الله يَبْغُونَ} عطفٌ على مقدرٍ أي أيتوَلَّوْن فيبغون غيرَ دينِ الله وتقديمُ المفعولِ لأنه المقصودُ إنكارُه أو على الجملة المتقدمةِ والهمزةُ متوسطةٌ بينهما للإنكار وقرئ بتاء الخطاب على تقدير وقل لهم

{أَفَغَيْرَ دِينِ الله يَبْغُونَ} “Onlar Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar?”. Mukadder bir ifadeye matuftur; yani “Yüz çeviriyorlar da Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar?” demektir. Mef'ûlün öne alınması, inkâr edilmek istenen şeyin bizzat o olması sebebiyledir; yahut önceki cümleye matuftur ve hemze inkâr için araya girmiştir. “Ve onlara de ki” takdiriyle muhatap tâ'sı ile [{تَبْغُونَ}] şeklinde de okunmuştur.

{وَلَهُ أَسْلَمَ من في السماوات والارض} جملةٌ حاليةٌ مفيدةٌ لوكادة الإنكار

{وَلَهُ أَسْلَمَ من في السماوات والارض} “Oysa göklerde ve yerde olanlar O'na teslim olmuştur”; inkârın pekiştirilmesini ifade eden bir hâl cümlesidir.

{طَوْعًا وَكَرْهًا} أي طائعين بالنظر واتباعِ الحجةِ وكارهين بالسيف ومعاينةِ ما يلجىء الى الأسلام كنَتْق الجبلِ وإدراكِ الغرقِ والإشرافِ على الموت أو مختارين كالملائكة والمؤمنين ومسخَّرين كالكفرة فإنهم لايقدرون على الامتناع عما قُضيَ عليهم

{طَوْعًا وَكَرْهًا} “ister istemez” yani delilleri düşünüp delile uyarak gönüllü olarak yahut kılıç zoruyla ve dağın üzerlerine kaldırılması, boğulma anına erişilmesi ve ölümün eşiğine gelinmesi gibi İslâm'a mecbur bırakan şeyleri bizzat görerek istemeye istemeye [teslim olmuştur]. Yahut melekler ve müminler gibi iradeleriyle, kâfirler gibi de boyun eğdirilmiş olarak [teslim olmuşlardır]; zira onlar haklarında takdir edilen şeyden kaçınmaya güç yetiremezler.

{وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ} أي مَنْ فيهما والجمعُ باعتبار المعنى وقرئ بتاء الخطاب والجملةُ إما معطوفةٌ على ما قبلها منصوبة على الحالية وإما مستأنفةٌ سيقت للتهديد والوعيد

{وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ} “ve ancak O'na döndürüleceklerdir” yani göklerde ve yerde olanlar [O'na döndürülecektir]. Çoğul getirilmesi manaya göredir. Muhatap tâ'sı ile [{تُرْجَعُونَ}] şeklinde de okunmuştur. Cümle ya kendisinden öncekine matuf olup hâl olarak mahallen mansubdur ya da tehdit ve vaîd için getirilmiş bir istînâf cümlesidir.

{قل آمنا بالله} أمر للرسول ﷺ بأن يُخبرَ عن نفسه وَمَنْ مَعَهُ من المؤمنينَ بالإيمان بما ذُكر وجمعُ الضَّمير في قولِه تعالى

{قل آمنا بالله} “De ki: 'Allah'a iman ettik'”; Resûl'e ﷺ kendisinin ve beraberindeki müminlerin zikredilen şeylere iman ettiğini haber vermesi için bir emirdir. Yüce Allah'ın şu buyruğunda zamirin çoğul getirilmesi ise:

{وَمَا أُنزِلَ عَلَيْنَا} وهو القرآنُ لما أنه منزلٌ عليهم أيضاً بتوسط تبليغِه إليهم أو لأن المنسوبَ إلى واحد من الجماعة قد يُنسَب إلى الكل أو عن نفسه فقط وهو الأنسبُ بما بعده والجمعُ لإظهار جلالةِ قدرِه ﵇ ورفعةِ محلِّه بأمره بأن يتكلَّم عن نفسه على دَيْدَن الملوكِ ويجوز أن يكون الأمرُ عاماً والإفرادُ لتشريفه ﵇ والإيذانِ بأنه ﵇ أصلٌ في ذلك كما في قوله تعالى يأيُّهَا النبى إِذَا طَلَّقْتُمُ النساء

{وَمَا أُنزِلَ عَلَيْنَا} “ve bize indirilene” -ki o Kur'an'dır-; kendilerine tebliğ edilmesi vasıtasıyla Kur'an'ın onların üzerine de indirilmiş olması sebebiyledir yahut bir topluluktan tek bir ferde nispet edilen şeyin bütüne nispet edilebilmesindendir. Veya sadece kendi nefsinden [haber vermesidir] ki sonrasıyla en uyumlu olan budur; çoğul getirilmesi ise kralların âdeti üzere kendisinden [çoğul sıygasıyla] bahsetmesinin emredilmesi yoluyla kadrinin büyüklüğünü ve makamının yüceliğini aleyhisselâm göstermek içindir. Emrin genel olması, Yüce Allah'ın {يأيُّهَا النبى إِذَا طَلَّقْتُمُ النساء} “Ey Peygamber! Kadınları boşadığınız zaman...” buyruğunda olduğu gibi, tekil hitabın ise Peygamber'i aleyhisselâm şereflendirmek ve bu hususta asıl olduğunu aleyhisselâm bildirmek için olması da caizdir.

{وَمَا أُنزِلَ على إبراهيم وإسماعيل وإسحاق وَيَعْقُوبَ وَالاسْبَاطَ} من الصحُف والنزولُ كما يعدى بإلى لانتهائه إلى الرسل يعدى بعلى لأنه من

{وَمَا أُنزِلَ على إبراهيم وإسماعيل وإسحاق وَيَعْقُوبَ وَالاسْبَاطَ} “İbrâhim'e, İsmâil'e, İshak'a, Ya‘kûb'a ve torunlarına indirilene” sahifelerden [indirilene]. İnzâl fiili peygamberlere ulaştığı için [إلى] ile geçişli kılındığı gibi,

فوق ومن رام بأن على لكون الخطاب للنبي ﷺ وإلى لكون الخطاب للمؤمنين فقد تعسف ألا يُرى إلى قوله تعالى {بِمَا أَنزَلَ إِلَيْكَ} الخ وقوله {آمنوا بالذي أنزِل على الذين آمنوا} الخ وإنما قدم المُنْزلُ على الرسول ﷺ على ما أنزِل على سائر الرسل ﵈ مع تقدّمه عليه نزولاً لأنه المعروفُ له والعيار عليه والأسباطُ جمع سِبْط وهو الحافد والمراد بهم حفدة يعقوب ﵇ وأبناؤه الاثنا عشرَ وذراريهم فإنهم حفدةُ إبراهيمَ ﵇

yukarıdan [gelmesi sebebiyledir]. [Ayetteki] [عَلَى] cer edatının Peygamber'e ﷺ hitap olması, [إِلَى] edatının ise müminlere hitap olması sebebiyle olduğunu iddia eden kimse zorlamaya kaçmıştır. Yüce Allah'ın {بِمَا أَنزَلَ إِلَيْكَ} “sana indirilene...” ve {آمنوا بالذي أنزِل على الذين آمنوا} “İman edenlere indirilene iman edin...” buyrukları görülmez mi? Resûl'e ﷺ indirilen şeyin, iniş bakımından kendisinden önce olmasına rağmen diğer peygamberlere aleyhimüsselâm indirilenlerin önüne geçirilmesi, onun kendisi tarafından bizzat bilinen ve [diğerleri için] bir ölçüt olması sebebiyledir. Esbât (الأسباط), torun manasındaki sıbt (سِبْط) kelimesinin çoğuludur. Onlardan kasıt, Ya‘kûb'un aleyhisselâm torunları, on iki oğlu ve onların soyudur; zira onlar İbrâhim'in aleyhisselâm torunlarıdır.

{وَمَا أُوتِىَ موسى وعيسى} من التوراة والإنجيل وسائرِ المعجزاتِ الظاهرةِ بأيديهما كما ينبئ عنه إيثارُ الإيتاءِ على الإنزال الخاصِّ بالكتاب وتخصيصُهما بالذكر لما أن الكلام مع اليهود والنصارى

{وَمَا أُوتِىَ موسى وعيسى} “Mûsâ'ya ve Îsâ'ya verilenlere” yani Tevrat, İncil ve ellerinde zuhur eden diğer apaçık mucizelere [iman ettik]. Kitaba mahsus olan inzâl (indirme) yerine îtâ (verme) lafzının tercih edilmesinin bildirdiği üzere; Yahudi ve Hristiyanlarla konuşuluyor olmasından ötürü bu ikisi özellikle zikredilmiştir.

{والنبيون} عطفٌ على مُوسى وعيسى ﵉ أي وما أوتي النبيون من المذكورين وغيرهم

{والنبيون} “ve peygamberlere”; Mûsâ ve Îsâ'ya aleyhimesselâm matuftur. Yani zikredilenlerden ve diğerlerinden olan peygamberlere verilenlere [de iman ettik].

{من ربهم} من الكتب والمعجزات

{من ربهم} “Rableri tarafından” kitaplar ve mucizelerden [verilenlere].

{لَا نُفَرّقُ بَيْنَ أَحَدٍ منهم} كدأب اليهود والنصارى آمنوا ببعض وكفروا ببعض بل نؤمن بصِحةِ نبوةِ كلَ منهم وبحقّية ما أُنزل إليهم في زمانهم وعدمُ التعرّضِ لنفي التفريق بين الكتب لاستلزام المذكورِ إياه وقد مر تفصيله في تفسير قولِه تعالى {لَا نفرِّق بَيْنَ أَحَدٍ من رُّسُلِهِ} وهمزة أحدٍ إما أصلية فهو اسم موضوع لمن يصلح أن يخاطب يستوي فيه المفردُ والمثنى والمجموعُ والمذكرُ والمؤنث ولذلك صح دخولُ بين عليه كما في مثل المال بين الناس وإما مُبدلةٌ من الواو فهو بمعنى واحد وعمومُه لوقوعه في حيز النفي وصحة دخول بين عليه باعتبار معطوفٍ قد حُذف لظهوره أي بين أحدٍ منهم وغيرِه كما في قول النَّابغةِ ... فمَا كانَ بين الخيرِ إذ جاءَ سالما ... أبُو حَجَرٍ إلا ليالٍ قلائلُ ...

{لَا نُفَرّقُ بَيْنَ أَحَدٍ منهم} “Onlardan hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz”; bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr eden Yahudi ve Hristiyanların âdeti gibi değil, bilakis her birinin peygamberliğinin sıhhatine ve kendi dönemlerinde kendilerine indirilenlerin hak olduğuna inanırız. Kitaplar arasında ayrım yapmanın nefyedilmesine açıkça değinilmemesi, zikredilen hususun bunu gerektirmesinden ötürüdür. Bunun ayrıntısı Yüce Allah'ın {لَا نفرِّق بَيْنَ أَحَدٍ من رُّسُلِهِ} “O'nun peygamberlerinden hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz” buyruğunun tefsirinde geçmişti. Ehad (أحد) kelimesinin hemzesi ya aslidir; bu durumda kendisine hitap edilmeye elverişli kimse için konulmuş bir isimdir; tekil, ikil, çoğul, müzekker ve müenneste eşit kullanılır. Bu yüzden 'mal insanlar arasındadır' sözünde olduğu gibi [بَيْنَ] kelimesinin onun üzerine dâhil olması sahih olmuştur. Yahut [hemze] vav harfinden dönüştürülmüştür; bu durumda vâhid (bir) manasındadır. Nefiy bağlamında yer alması sebebiyle umumilik ifade eder. Açık olması sebebiyle hazfedilmiş olan bir matuf dikkate alınarak [بَيْنَ] kelimesinin onun üzerine dahil olması sahih olmuştur; yani 'onlardan biri ile diğeri arasını' demektir. Nitekim Nâbiga'nın şu beytinde olduğu gibi: ... Ebû Hacer salimen geldiğinde Hayr ile [benim] aramda ancak birkaç gece vardı ...

أي بين الخيرِ وبينِي

Yani Hayr ile benim aramda [ancak birkaç gece vardı].

{وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} أي منقادون او مخلصون له تعالى أنفسنا لا نجعلُ له شريكاً فيها وفيه تعريضٌ بإيمان أهلِ الكتاب فإنه بمعزل من ذلك

{وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “Ve biz yalnız O'na teslim olanlarız” yani O'na boyun eğen veya O Yüce Zât'a nefislerimizi ihlasla adayanlarız, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayız. Bunda Ehl-i Kitab'ın imanına bir dokundurma (tariz) vardır; zira onların imanı bundan tamamen uzaktır.

{وَمَن يَبْتَغِ غَيْرَ الإسلام} أي غيرَ التوحيد والانقيادِ لحكم الله تعالى كدأب المشركين صريحاً والمدّعين للتوحيد مع إشراكهم كأهل الكتابين

{وَمَن يَبْتَغِ غَيْرَ الإسلام} “Kim İslâm'dan başkasını ararsa” yani tevhidden ve Yüce Allah'ın hükmüne boyun eğmekten başkasını [ararsa]; tıpkı müşriklerin açıkça yaptığı veya iki kitap ehli gibi şirk koşmakla beraber tevhidi iddia edenlerin yaptığı gibi.

{دِينًا} ينتحِلُ إليه وهو نصب على أنه مفعول ليبتغ وغيرَ الإسلام حال منه لما أنه كان صفةً له فلما قُدِّمت عليه انتصبت حالاً أو هو المفعول ودينا وتمييز لما فيه من الإبهامِ أو بدلٌ من غيرَ الإسلام

{دِينًا} “din olarak” benimsediği [bir din ararsa]. [دِينًا] lafzı {يَبْتَغِ} fiilinin mefulü olarak mansubdur, {غَيْرَ الإسلام} ise onun sıfatı iken öne geçirildiği için hâl olarak mansub olmuştur. Veyahut meful {غَيْرَ الإسلام} olup, {دِينًا} lafzı onda bulunan kapalılık sebebiyle temyizdir veya {غَيْرَ الإسلام} ifadesinden bedeldir.

{فَلَن يُقْبَلَ} ذلك

{فَلَن يُقْبَلَ} “asla kabul edilmeyecektir” bu [din],

{مِنْهُ} أبداً بل يُردّ أشدَّ ردَ وأقبحَه وقوله تعالى

{مِنْهُ} “ondan” ebediyen; bilakis en şiddetli ve en çirkin şekilde geri çevrilir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:

{وَهُوَ فِى الاخرة مِنَ الخاسرين} إِمَّا حالٌ منَ الضميرِ المجرور أو استئنافٌ لا محلَّ له من الإعراب أي من الواقعين في الخُسران والمعنى أن المعرض عن الإسلامَ والطالبُ لغيره فاقدٌ للنفع واقعٌ في الخسران بإبطال الفطرةِ السليمةِ التي فُطر الناسُ عليها وفي ترتيب الرد والخُسران على مجرد الطلبِ دَلالةٌ على أن حال من تدين بغيرالإسلام واطمأنّ بذلك أفظعُ وأقبحُ واستُدل به على أنَّ الإيمانَ هو الإسلامُ إذْ لو كان غيرَه لم يقبل والجوابُ أنه ينفي قَبولَ كلِّ دينٍ يُغايرُه لا قبولَ كل ما يغاريره

{وَهُوَ فِى الاخرة مِنَ الخاسرين} “ve o ahirette de hüsrana uğrayanlardandır”; ya mecrur zamirden hâldir ya da iraptan mahalli olmayan bir istînâf cümlesidir. Yani hüsrana düşenlerdendir. Manası şudur: İslâm'dan yüz çeviren ve başkasını arayan kimse, insanların yaratıldığı fıtrat-ı selîmeyi boşa çıkararak faydadan mahrum kalmış ve hüsrana düşmüştür. Reddedilme ve hüsranın sırf aramaya bağlanmasında, İslâm'dan başkasını din edinip onunla tatmin olan kimsenin durumunun daha korkunç ve daha çirkin olduğuna bir delalet vardır. Bu ayetle, imanın İslâm'ın bizzat kendisi olduğuna delil getirilmiştir; zira eğer ondan başkası olsaydı kabul edilmezdi. Buna verilen cevap ise şudur: Ayet, İslâm'dan farklı olan her bir dini kabul etmeyi nefyetmektedir, ondan farklı olan her şeyi değil.

{كَيْفَ يَهْدِى الله} إلى الحق

{كَيْفَ يَهْدِى الله} “Allah nasıl hidayete erdirir?” hakka [nasıl eriştirir],

٨٧ - ٨٨ ٨٩ ٩٠ آل عمران

87 - 88 89 90 Âl-i İmrân

{قَوْمًا كَفَرُواْ بَعْدَ إيمانهم} قيل هم عشرَةُ رهطٍ ارتدوا بعد ما آمنوا ولحِقوا بمكةَ وقيل هم يهودُ قُريظةَ والنَّضِير ومَنْ دان بدينهم كفروا بالنبي ﷺ بعد أن كانوا مؤمنين به قبل مَبْعثِه

{قَوْمًا كَفَرُواْ بَعْدَ إيمانهم} “İman ettikten sonra inkâr eden bir topluluğu”. Bunların, iman ettikten sonra dinden dönüp (irtidat edip) Mekke'ye katılan on kişilik bir grup olduğu söylenmiştir. Kurayza ve Nadîr Yahudileri ile onların dinine mensup olanlar olduğu da söylenmiştir; zira onlar peygamber olarak gönderilmeden önce Peygamber'e ﷺ inanmaktayken, gönderildikten sonra onu inkâr etmişlerdir.

{وَشَهِدُواْ أَنَّ الرسول حَقٌّ وَجَاءهُمُ البينات} استبعادٌ لأن يهديَهم الله تعالى فإن الحائدَ عن الحق بعد ما وضَحَ له منهمِكٌ في الضلال بعيدٌ عن الرشاد وقيل نفيٌ وإنكار له وذلك يقتضي أن لا تقبلَ توبةُ المرتد وقوله تعالى وَشَهِدُواْ عطفٌ على إيمانهم باعتبار انحلالِه إلى جملة فعليةٍ كما في قوله تعالى {إِنَّ المصدقين والمصدقات وَأَقْرَضُواْ الله} الخ فإنه في قوَّةِ أنْ يقالَ بعد أن آمنوا أو حالٌ من ضميرِ كفروا بإضمار قد وهو دليلٌ على أن الإقرارَ باللسان خارجٌ عن حقيقة الإيمان

{وَشَهِدُواْ أَنَّ الرسول حَقٌّ وَجَاءهُمُ البينات} “Peygamber'in hak olduğuna şahitlik ettikleri ve kendilerine apaçık deliller geldiği halde”. [Bu ifade], Allah Teâlâ'nın onları hidayete erdirmesini uzak bir ihtimal olarak görmektir; zira hak kendisine apaçık belli olduktan sonra ondan sapan kimse sapıklığa dalmıştır ve doğru yoldan uzaktır. Bunun bir nefy ve inkâr olduğu da söylenmiştir ki bu, mürtedin tevbesinin kabul edilmemesini gerektirir. Yüce Allah'ın {وَشَهِدُواْ} buyruğu, fiil cümlesi takdirinde olması bakımından {إيمانهم} lafzına matuftur; nitekim Yüce Allah'ın {إِنَّ المصدقين والمصدقات وَأَقْرَضُواْ الله} “Şüphesiz sadaka veren erkeklerle sadaka veren kadınlar ve Allah'a borç verenler...” ayetinde olduğu gibi, 'iman ettikten sonra' denilmesi kuvvetindedir. Veyahut takdir edilen bir [قَدْ] edatıyla {كَفَرُواْ} fiilindeki zamirden hâldir. Bu da dille ikrarın imanın hakikatinin dışında olduğuna bir delildir.

{والله لَا يَهْدِى القوم الظالمين} أي الذين ظلموا أنفسَهم بالإخلال بالنظر ووضعِ الكفر موضِعَ الإيمان فكيف مَن جاءه الحقُّ وعرَفه ثم أعرض عنه والجملةُ اعتراضية أو حالية

{والله لَا يَهْدِى القوم الظالمين} “Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” yani delilleri düşünmeyi terk ederek ve küfrü imanın yerine koyarak kendilerine zulmedenleri [hidayete erdirmez]. O halde hak kendisine gelip onu tanıdıktan sonra yüz çeviren kimsenin hali nice olur? Cümle i'tirâziyye (ara cümle) yahut hâl cümlesidir.

{أولئك} إشارةٌ إلى المذكورين باعتبار اتصافهم بما مر من الصفات الشنيعة وما فيه من معنى البُعد لما مر مرارا وهو مبتدأُ وقولُه تعالى

{أولئك} “İşte onlar”; geçen çirkin sıfatlarla nitelenmeleri dikkate alınarak zikredilenlere yapılan bir işarettir. Ondaki uzaklık manası defalarca geçtiği üzere [mertebe düşüklüğünden] ötürüdür. Bu mübtedadır. Yüce Allah'ın şu buyruğu:

{جَزَآؤُهُمْ} مبتدأٌ ثانٍ وقولُه تعالَى

{جَزَآؤُهُمْ} “Onların cezası”; ikinci mübtedadır. Yüce Allah'ın şu buyruğu ise: