{إِلا خطأ} فإنه ربما يقع لعدم دخولِ الاحترازِ عنه بالكلية تحت الطاقةِ البشريةِ وانتصابُه إمَّا على أنَّه حالٌ أي وما كان له أن يقتلَ مؤمناً في حالٍ من الأحوالِ إلا في حال الخطأ أو على أنَّه مفعولٌ له أي وما كان له أن يقتله لعِلّة من العلل إلا للخطأ أو على أنه صفةٌ للمصدر أي إلا قتلاً خطأً وقيل إلا بمعنى ولا والتقديرُ وما كان لمؤمن أن يقتل مؤمناً عمداً ولا خطأً وقيل مَا كَانَ نفيٌ في مَعْنى النهي والاستثناءُ منقطِعٌ أي لكنْ إن قتله خطأً فجزاؤُه ما يُذكر والخطأ مالا يقارِنه القصْدُ إلى الفعل أو إلى الشخص أولا يُقصد به زُهوقُ الروحِ غالباً أو لا يقصد به محظورٌ كرمي مُسلمٍ في صف الكفارِ مع الجهل بإسلامه وقرئ خطأ بالمد وخَطاً كعصا بتخفيف الهمزة روي أن عياشَ بنَ أبي ربيعةَ وكان أخا أبي جهلٍ لأمّه أسلم وهاجر إلى المدينة خوفاً من أهله وذلك قبل هجرة النبيِّ ﷺ فأقسمَتْ أمُّه لا تأكلُ ولا تشربُ ولا يَأْويها سقفٌ حتى يرجِع فخرج أبو جهل ومعه الحرث بنُ زيدِ بنِ أبي أنيسةَ فأتياه وهو في أطم ففتل منه أبو جهل في الذُّروة والغارب وقال أليس محمدٌ يحثُّك على صلة الرحِمِ انصرِفْ وبَرَّ أمَّك وأنت على دينك حتى نزل وذهب معهما فلما فسَحا من المدينة كتفاه وجلده فقال للحرث هذا أخي فمن أنت يا حرث لله علي إن وجدتك خالياً أن أقتلَك وقدِما به على أمه فحلفت لا يُحَلُّ كِتافُه أو يرتدَّ ففعل بلسانه ثم هاجر بعد ذلك وأسلم الحرث وهاجر فلقِيَه عياشُ بظهر قُباءَ ولم يشعُرْ بإسلامه فأنحى عليه فقتله ثم أُخبر بإسلامه فأتى رسولَ الله ﷺ فقال قتلتُه ولم أشعُرْ بإسلامه فنزلت
{إِلا خطأ} “...yanlışlıkla olması müstesna.” Zira yanlışlıkla öldürme, ondan bütünüyle sakınmanın beşerî takatin sınırlarına girmemesi sebebiyle vuku bulabilir. Bu kelimenin mansûb olması; ya hal olmasına göredir, yani “Hiçbir halükârda bir mümini öldürmesi caiz değildir, ancak hata hali müstesna”; ya mef‘ûlün leh olmasına göredir, yani “Hiçbir sebepten ötürü onu öldürmesi caiz değildir, ancak hata sebebiyle olması müstesna”; ya da masdarın sıfatı olmasına göredir, yani “Hataen bir öldürme olması müstesna”. “İllâ” edatının “ve lâ” (ne de) manasında olduğu da söylenmiştir; bu takdirde ifade, “Bir müminin bir mümini kasten de hataen de öldürmesi caiz değildir” demektir. “Mâ kâne” ifadesinin nehiy manasında bir nefy (olumsuzluk) olduğu ve istisnanın da munkatı‘ olduğu söylenmiştir; yani “Fakat onu yanlışlıkla öldürürse cezası zikredilecek olandır”. Hata (خَطَأ), fiile yahut şahsa kastın eşlik etmediği veya çoğunlukla can almaya yönelik olmayan yahut Müslüman olduğunu bilmeksizin kâfirlerin safında bulunan bir Müslümana ok atmak gibi dinen yasaklanmış bir hususun kastedilmediği fiildir. Hemzenin uzatılmasıyla (Hataen) [خَطَاءً] ve hemzenin hafifletilmesiyle Asâ (عَصَا) vezninde Hatan [خَطًا] şeklinde de okunmuştur. Rivayet edildiğine göre Ebû Cehil’in anne bir kardeşi olan Ayyâş b. Ebî Rebîa Müslüman olmuş ve ailesinden korktuğu için Medine’ye hicret etmişti; bu da Hz. Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hicretinden önceydi. Annesi ise o dönünceye kadar yiyip içmeyeceğine ve hiçbir gölgeliğe sığınmayacağına yemin etti. Bunun üzerine Ebû Cehil yanına Hâris b. Zeyd b. Ebî Üneyse’yi de alarak yola çıktı ve Ayyâş bir kalede iken yanına geldiler. Ebû Cehil onu yumuşak sözlerle kandırmaya çalışarak: “Muhammed sana akrabalık bağını gözetmeyi emretmiyor mu? Sen kendi dinin üzere kalarak dön ve annene iyilik et” dedi. Nihayet Ayyâş aşağı indi ve ikisiyle birlikte gitti. Medine’den uzaklaştıklarında onu bağlayıp kırbaçladılar. Ayyâş, Hâris’e: “Bu benim kardeşim, peki sen kimsin ey Hâris! Allah’a yemin olsun ki seni yalnız yakalarsam mutlaka öldüreceğim” dedi. Onu annesine getirdiler, annesi de bağları çözülmeyecek veya dininden dönecek diye yemin etti; o da diliyle [istenenleri] söyledi. Daha sonra tekrar hicret etti. Hâris de Müslüman olup hicret etti. Derken Ayyâş, Kuba’nın arka tarafında onunla karşılaştı ve Müslüman olduğundan haberi yoktu; hemen üzerine yürüyüp onu öldürdü. Daha sonra onun Müslüman olduğu kendisine haber verilince Resûlullah’a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: “Onu öldürdüm fakat Müslüman olduğunu bilmiyordum” dedi. Bunun üzerine ayet indi.
{وَمَن قَتَلَ مؤمنا خطأ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ} أي فعليه أو فموجبة تحريرُ رقبةٍ أي إعتاقُ نسمةٍ عبّر عنها بها كما يعبر عنها بالرأس
{وَمَن قَتَلَ مؤمنا خطأ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ} “Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse, bir köle azat etmesi gerekir...” Yani onun üzerine veya onun gereği bir boyun azat etmektir; yani bir canı hürriyetine kavuşturmaktır. Tıpkı “baş” kelimesiyle ifade edildiği gibi, can da “boyun/rekabe” kelimesiyle ifade edilmiştir.
{مؤمنة} أى محكوما بإسلامها وإن كانت صغيرة
{مؤمنة} “...mümin...” Yani küçük yaşta olsa dahi İslâm’ına hükmedilen [bir köle].
{وَدِيَةٌ مُّسَلَّمَةٌ إلى أَهْلِهِ} مؤدّاةٌ إلى ورثته يقتسِمونها كسائر المواريث لقول ضحاك بنِ سفيانَ الكِلابيّ كتب إلى رسول الله ﷺ يأمُرني أن أُورّث امرأةَ أشيمَ الضبابيّ من عقْل زوجِها
{وَدِيَةٌ مُّسَلَّمَةٌ إلى أَهْلِهِ} “...ve ailesine teslim edilecek bir diyet [lazımdır].” Dahhâk b. Süfyân el-Kilâbî’nin: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bana, Eşyem ed-Dıbâbî’nin karısını kocasının diyetine vâris kılmamı emreden bir mektup yazdı” sözü gereğince, diğer miraslar gibi kendi aralarında taksim etmeleri için vârislerine ödenen [bir diyet].
{إِلَاّ أَن يَصَّدَّقُواْ} أي إلا أن يتصدق أهلُه عليه سمِّي العفوُ عنها صدقةً حثاً عليه وتنبيهاً على فضله وعن النبيِّ ﷺ كل معروف صدقة وقرئ إلا أن يتصدقوا وهو متعلقٌ بعليه أو بمُسلّمة أي تجب الديةُ أو يسلّمها إلى أهله إلا وقت تصدقِهم عليه فهو في محل النصب على الظرفية أو إلا حالَ كونِهم متصدِّقين عليه فهو حالٌ من الأهل أو القاتلِ
{إِلَاّ أَن يَصَّدَّقُواْ} “...Meğerki onlar bağışlasalar.” Yani ailesinin onu katile bağışlaması müstesnadır. Teşvik etmek ve faziletine dikkat çekmek amacıyla diyetten vazgeçmek “sadaka” olarak isimlendirilmiştir. Nitekim Peygamber’den (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Her iyilik bir sadakadır” buyurduğu rivayet edilmiştir. Bu kısım [şeddesiz olarak] “illâ en yetesaddakû” şeklinde de okunmuştur. Bu ifade “aleyhi”ye yahut “müsellemetün” lafzına taalluk etmektedir; yani “Diyet vaciptir” yahut “Onu ailesine teslim eder; ancak onların katile bağışladıkları vakit müstesnadır”, dolayısıyla zarfiyet üzere mansûb konumundadır. Yahut “Onların katile bağışlayıcı oldukları hal müstesnadır” demektir ki bu takdirde aileden veya katilden hâldir.
{فَإن كَانَ} أي المقتولُ
{فَإن كَانَ} “Şayet [o] ise...” yani öldürülen kişi,
{مِن قَوْمٍ عَدُوّ لَّكُمْ} كفارٍ محاربين
{مِن قَوْمٍ عَدُوّ لَّكُمْ} “...size düşman bir kavimden...” yani savaş halinde olan kâfirlerden,
{وَهُوَ مُؤْمِنٌ} ولم يَعْلم به القاتلُ لكونه بين أظهُرِ قومه
{وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “...ve kendisi de mümin ise...” ve kavminin arasında bulunmasından ötürü katil onun durumunu bilmiyorsa,
٣٩ - النساء بأن أسلم فيما بينهم ولم يفارقْهم أو بأن أتاهم بعد ما فارقهم لِمُهمَ من المهمات
93 - en-Nisâ aralarında Müslüman olup onlardan ayrılmamış olmasıyla veya onlardan ayrıldıktan sonra önemli bir işi için yanlarına gelmiş olması suretiyle [mümin ise],
{فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةٍ} أي فعلى قاتله الكفارةُ دون الديةِ إذ لا وِراثة بينه وبين أهلِه لأنهم محارَبون
{فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةٍ} “...o takdirde mümin bir köle azat etmek gerekir.” Yani katilin üzerine diyet değil, yalnızca kefaret gerekir; zira ailesi savaş halinde [harbî] kâfirler olduğu için kendisi ile ailesi arasında mirasçılık ilişkisi yoktur.
{وَإِن كَانَ} أي المقتولُ المؤمنُ
{وَإِن كَانَ} “Şayet [o]...” yani öldürülen mümin kişi,
{مِن قَوْمٍ} كفرَة
{مِن قَوْمٍ} “...bir kavimden [olup]...” yani kâfir bir kavimden,
{بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ ميثاق} أي عهدٌ مؤقتٌ أو مؤبدٌ
{بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ ميثاق} “...sizinle aralarında bir antlaşma bulunan...” yani süreli yahut süresiz bir ahit bulunan [bir kavimden ise],
{فَدِيَةٌ} أي فعلى قاتله ديةٌ
{فَدِيَةٌ} “...o takdirde bir diyet...” yani onu öldürenin üzerine bir diyet,
{مُّسَلَّمَةٌ إلى أَهْلِهِ} من أهل الإسلامِ إن وجدوا ولعل تقديمَ هذا الحكم ههنا مع تأخيره فيما سلف لللإشعار بالمسارعة إلى تسليم الديةِ تحاشياً عن توهّم نقضِ الميثاقِ
{مُّسَلَّمَةٌ إلى أَهْلِهِ} “...ailesine teslim edilecek...” eğer varsa İslâm ehlinden olan ailesine [ödenir]. Bu hükmün, daha önce geçen ayette sonraya bırakılmışken burada öne alınması, ahdin bozulduğu zannından sakınarak diyetin teslim edilmesinde acele edilmesi gerektiğine işaret etmek içindir.
{وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةً} كما هو حكمُ سائرِ المسلمين ولعل إفرادَه بالذكر مع اندراجه في حكم ما سبقَ من قولِه تعالى وَمَن قَتَلَ مُؤْمِناً خطأ الخ لبيان أن كونَه فيما بين المعاهَدين لا يمنع وجوبَ الديةِ كما منعه كونُه فيما بين المحارَبين وقيل المرادُ بالمقتول الذميُّ أو المعاهَدُ لئلا يلزَمَ التكرارُ بلا فائدةٍ ولا التوريثُ بين المسلمِ والكافر وقد عرفت عدم لزومها
{وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةً} “...ve mümin bir köle azat etmek gerekir.” Nitekim diğer Müslümanların hükmü de böyledir. Bu hükmün, Allah Teâlâ’nın daha önce geçen “Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse...” buyruğunun hükmüne dâhil olduğu halde ayrıca zikredilmesi; öldürülenin antlaşmalı kimseler arasında bulunmasının, düşmanlar arasında bulunmasının engellediği gibi diyetin vacip olmasını engellemeyeceğini beyan etmek içindir. Faydasız bir tekrar ve Müslüman ile kâfir arasında mirasçılık gerekmeyeceği için, öldürülen kimseden kastın zimmî yahut muahed (antlaşmalı gayrimüslim) olduğu da söylenmiştir; ancak bunların zorunlu olmadığını anlamış bulunmaktasın.
{فَمَن لَّمْ يَجِدْ} أيْ رقبةً ليُحرِّرها بأن لم يملِكْها ولا ما يُتوصّل به إليها من الثمن
{فَمَن لَّمْ يَجِدْ} “Kim [bunu] bulamazsa...” yani ne köleye bizzat sahip olarak ne de onu satın alacak bedele malik olarak azat edecek bir köle bulamazsa,
{فَصِيَامُ} أيْ فعليهِ صيامُ
{فَصِيَامُ} “...oruç tutması gerekir...” yani onun üzerine oruç tutmak vardır,
{شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ} لم يتخللْ بين يومين من أيامهما إفطارٌ
{شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ} “...peş peşe iki ay...” o iki ayın günleri arasına hiçbir oruçsuz gün girmeksizin.
{تَوْبَةً} نُصب على أنَّه مفعولٌ له أي شُرع لكم ذلك توبةً أي قَبولاً لها من تاب الله عليه إذا قبِل توبتَه أو مصدرٌ مؤكد لفعل محذوف أي تاب عليكم توبةً وقيل على أنه حال من الضمير المجرورِ في عليه بحذف المضافِ أيْ فعليهِ صيامُ شهرينِ ذا توبةٍ وقولُه تعالى
{تَوْبَةً} “...bir tövbe olarak...” Mef‘ûlün leh olarak mansûb kılınmıştır; yani bu durum, Allah’ın tövbesini kabul ettiği kimse için tövbesinin kabulü anlamında bir tövbe olarak size meşru kılınmıştır; yahut hazfedilmiş bir fiilin pekiştirici masdarıdır, yani “Allah size yönelik bir tövbe kabul etmiştir”. “Aleyhi”deki mecrûr zamirden muzafın hazfiyle hâl olduğu da söylenmiştir; yani “Tövbe sahibi olarak iki ay peş peşe oruç tutması gerekir”. Allah Teâlâ’nın şu buyruğu ise:
{مِنَ الله} متعلق بمحذوف وقع صفة لتوبةً أي كائنةً منه تعالى
{مِنَ الله} “...Allah katından...” “Tevbeten” kelimesine sıfat olan hazfedilmiş bir ifadeye taalluk etmektedir; yani “Allah Teâlâ’dan vuku bulan [bir tövbe]”.
{وَكَانَ الله عَلِيماً} بجميعِ الأشياءِ التي مِنْ جملتها حالُه
{وَكَانَ الله عَلِيماً} “Allah her şeyi bilendir...” katilin durumu da dâhil olmak üzere her şeyi bütünüyle bilendir,
{حَكِيماً} في كل ما شرَع وقضى من الشرائع والأحكامِ التي من جملتها ما شرعه في شأنه
{حَكِيماً} “...hüküm ve hikmet sahibidir.” onun durumu hakkında meşru kıldığı hükümler de dâhil olmak üzere, meşru kıldığı ve takdir ettiği bütün şeriatlarda ve hükümlerde hikmet sahibidir.
{وَمَن يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُّتَعَمّداً} لمّا بيّن حُكمَ القتلِ خطأً وفصَّل أقسامَه الثلاثةَ عقّب ذلك ببيان القتلِ عمداً خلا أن حكمَه الدنيويَّ لما بُيِّن في سورة البقرة أقتصر ههنا على حُكمه الأخرويِّ روي أن مقيسِ بنِ ضبابةَ الكِناني وكان قد أسلم هو وأخوه هشامٌ وجَد أخاه قتيلاً في بني النجارِ فأتى رسول الله ﷺ وذكر له القصةَ فأرسل ﵇ معه زبيرَ بنَ عِياضٍ الفِهريَّ وكان من أصحاب بدرٍ إلى بني النجار يأمرُهم بتسليم القاتلِ إلى مقيسٍ ليقتصَّ منه إن علموه وبأداء الديةِ إن لم يعلموه فقالوا سمعاً وطاعةً لله تعالى ولرسوله ﵇ ما نعلم له قاتلاً ولكنا نؤدّي دِيتَه فأتَوْه بمائة من الإبل فانصَرفا راجعَيْن إلى المدينة حتى إذا كانا ببعض الطريقِ أتى الشيطانُ مِقْيَساً فوسوس إليه فقال أتقبل دِيةَ أخيك فيكونَ مَسَبَّةً عليك اقتُل الذي معك فيكونَ نفساً بنفس وفضلَ الديةِ فتغفّل الفِهريَّ فرماه بصخرة فشدَخَه ثم ركِب بعيراً من الإبل واستاق بقيتَها راجعاً إلى مكةَ كافراً وهو يقول ... قتلتُ به فِهراً وحمَّلْتُ عَقُلَه ... سَراةَ بني النجارِ أصحابَ قارعِ ... وأدركتُ ثأري واضطجعتُ موسّدا ... وكنت إلى الأوثان أولَ راجعِ ... فنزلت وهو الذي أستثناه رسول الله ﷺ يوم الفتحِ ممن أمّنه فقُتل وهو متعلِّقٌ بأستارِ الكعبةِ وقوله تعالى معتمدا حالٌ من فاعل يقتل وروي عن الكسائي سكونُ التاءِ كأنه فر من توالي الحركات
{وَمَن يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُّتَعَمّداً} “Kim bir mümini kasten öldürürse...” Hataen öldürmenin hükmünü beyan edip onun üç kısmını ayrıntılandırdıktan sonra, bunun ardından kasten öldürmeyi açıklamaya geçmiştir. Ancak bunun dünyevî hükmü Bakara Suresi’nde açıklandığından, burada yalnızca uhrevî hükmüyle yetinilmiştir. Rivayet edildiğine göre, kendisi ve kardeşi Hişâm Müslüman olmuş olan Mikyes b. Subâbe el-Kinânî, kardeşini Benî Neccâr yurdunda öldürülmüş olarak buldu. Bunun üzerine Resûlullah’a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip durumu anlattı. Resûlullah (aleyhisselâm), Benî Neccâr’a hitaben, katili biliyorlarsa kısas yapması için Mikyes’e teslim etmelerini, bilmiyorlarsa diyet ödemelerini emretmek üzere Bedir ehlinden olan Zübeyr b. İyâd el-Fihrî’yi onunla birlikte gönderdi. Onlar da: “Allah Teâlâ’ya ve Resûlü’ne (aleyhisselâm) işittik ve itaat ettik. Biz onun katilini bilmiyoruz, fakat diyetini öderiz” dediler ve ona yüz deve verdiler. İkisi Medine’ye dönmek üzere yola çıktılar; yolun bir yerine vardıklarında şeytan Mikyes’e gelip vesvese verdi ve: “Kardeşinin diyetini kabul edip bu senin için bir ayıp mı olacak? Yanındaki adamı öldür ki cana can olsun, diyet de sana kalsın!” dedi. Bunun üzerine o, Fihrî’nin gafil bir anını kollayıp başına bir kaya atarak başını ezdi; ardından develerden birine binip diğerlerini de önüne katarak kâfir olarak Mekke’ye döndü ve şöyle diyordu: “Kardeşime karşılık Fihr’i öldürdüm ve diyetini de Neccâroğulları’nın ileri gelenlerine, kalkan sahiplerine yükledim... İntikamımı aldım ve yastığıma yaslanıp uyudum; putlara ilk geri dönen de ben oldum...” İşte ayet bu hususta nazil oldu. Mikyes, Fetih günü Resûlullah’ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) eman verdiği kimselerden istisna ettiği ve Kâbe’nin örtülerine sarılmış vaziyetteyken öldürülen kimsedir. Ayetteki “Müteammiden” kelimesi “yaktul”ün failinden hâldir. Kisâî’den peş peşe gelen harekelerden kaçmak maksadıyla “tâ” harfinin sükûnu ile okunduğu rivayet edilmiştir.
{فَجَزَاؤُهُ} الذي يستحقه بجنايته
{فَجَزَاؤُهُ} “...artık onun cezası...” işlediği cinayet sebebiyle hak ettiği karşılık,
{جَهَنَّمَ} وقولُه تعالى
{جَهَنَّمَ} “...cehennemdir...” Allah Teâlâ’nın şu buyruğu ise:
{خَالِداً فِيهَا} حالٌ مقدّرةٌ من فاعل فعلٍ مقدرٍ يقتضيه المقامُ كأنه قيل فجزاؤه أن يدخُلَ جهنَّم خالداً فيها وقيلَ هُو حالٌ من ضمير يجزاها وقيل من مفعول جازه وأُيّد ذلك بأنه أنسبُ بعطف ما بعده عليه لموافقته له صيغةً ولا يخفى أن ما يُقدّر للحال أو العطف عليه حقُّه أن يكون مما يقتضيه المقامُ اقتضاءً ظاهراً ويدل عليه الكلامُ دَلالةً بينةً وظاهرٌ أن كونَ جزائِه ما ذُكر لا يقتضي وقوعَ الجزاءِ البتةَ كما ستقف عليه حتى يُقدَّرَ يُجزاها أو جازاه بطريق الإخبارِ عن وقوعه وأما قولُه تعالى
{خَالِداً فِيهَا} “...orada ebedî kalıcı olarak.” Makamın gerektirdiği takdirî bir fiilin failinden mukadder bir hâldir; sanki “Onun cezası, orada ebedî kalıcı olarak cehenneme girmesidir” denilmiştir. “Yüczâhâ” fiilinin zamirinden hâl olduğu da söylenmiştir; “câzâhü” fiilinin mef‘ûlünden hâl olduğu da ileri sürülmüştür ve bu görüş, sîga bakımından uyumlu olması hasebiyle sonrasının buna matuf olmasına daha uygun görülerek desteklenmiştir. Hâl veya matûfun aleyh olarak takdir edilen şeyin, makamın açıkça gerektirdiği ve sözün de açıkça delalet ettiği şeylerden olması gerektiği gizli değildir. Birazdan göreceğin üzere, cezasının zikredilen şey olması, vukuunu haber vermek kabilinden “yüczâhâ” veya “câzâhü” şeklinde takdir edilecek derecede cezanın kesinlikle vuku bulmasını gerektirmez. Allah Teâlâ’nın şu buyruğuna gelince:
{وغضب الله عليه} فعطف على مقدر يدلُّ عليه الشرطيةُ دِلالةً واضحةً كأنه قيل بطريق الاستئنافِ تقريراً وتأكيداً لمضمونها حكمُ الله بأن جزاءَه ذلك وغضِب عليه أي انتقم منه
{وغضب الله عليه} “Allah ona gazap etmiş...” Şart cümlesinin açıkça delalet ettiği mukadder bir ifadeye matuftur; sanki o hükmü pekiştirmek ve teyit etmek üzere istînâf yoluyla: “Allah onun cezasının bu olduğuna hükmetti ve ona gazap etti (yani ondan intikam aldı)” denilmiştir.
{وَلَعَنَهُ}
{وَلَعَنَهُ} “...ve onu lanetlemiş...”
أي أبعده عن الرحمة بجعل جزائِه ما ذكر وقيل هو وما بعده معطوفٌ على الخبر بتقدير أنّ وحملُ الماضي على معنى المستقبلِ كَما في قولِه تعالى {وَنُفِخَ فِى الصور} ونظائرِه أي فجزاؤُه جهنمُّ وأن يغضَبَ الله عليه الخ
“...onu lanetlemiş...” Yani cezasını zikredilen şey kılarak onu rahmetinden uzaklaştırmıştır. Bu fiil ile sonrasının, “enne” takdiriyle habere matuf olduğu ve Allah Teâlâ’nın {وَنُفِخَ فِى الصور} “Ve Sûr’a üfürülmüştür” buyruğunda ve benzerlerinde olduğu gibi mazi fiilin gelecek manasına hamledildiği de söylenmiştir; yani “Onun cezası cehennemdir, Allah’ın ona gazap etmesidir... ilah.”
{وَأَعَدَّ لَهُ} في جهنم
{وَأَعَدَّ لَهُ} “...ve onun için hazırlamıştır...” cehennemde,
{عَذَاباً عظيما} لا يقادر قدره ولِما ترى في الآية الكريمةِ من التهديد الشديدِ والوعيدِ الأكيدِ وفنونِ الإبراق والإرعادِ وقد تأيدت بما رُوي من الأخبار الشِّداد كقوله ﷺ والذي نفسي بيده لَزَوالُ الدُّنيا عند الله أهونُ من قتلِ مؤمن وقوله ﷺ لو أن رجلاً قُتل بالمشرق وآخَرُ رضِي بالمغرب لأَشرَك في دمه وقوله ﷺ من أعان على قتل مؤمنٍ ولو بشَطْر كلمةٍ جاء يوم القيامةِ مكتوبٌ بين عينيه آيسٌ من رحمة الله تعالى وبنحو ذلك من القوارع تمسكت الخوارجُ والمعتزلةُ بها في خلود مَنْ قتل المؤمنَ عمداً في النار ولا مُتمَسَّك لهم فيها إلا لِما قيل من أنها في حق المستحِلِّ كما هو رأيُ عِكرِمةَ وأضرابِه بدليل أنها نزلت في مقيسِ بنِ ضبابةَ الكِناني المرتدِّ حسبما مرت حكايتُه فإن العبرةَ بعموم اللفظِ لا بخصوص السببِ بل لأن المرادَ بالخلود هو المكثُ الطويلُ لا الدوامُ لتظاهر النصوصِ الناطقةِ بأن عصاةَ المؤمنين لا يدوم عذابُهم وما رُوي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه لا توبةَ لقاتل المؤمنِ عمداً وكذا ما روي عن سفيانَ أن أهلَ العلم كانوا إذا سُئلوا قالوا لا توبةَ له محمول على الاقتداء بسنة الله تعالى في التشديد والتغليظِ وعليه يُحمل ما روي عن أنسٍ رضيَ الله تعالى عنه أن النبيِّ ﷺ قال أبى الله أن يجعل لقاتل المؤمنِ توبة كيفَ لَا وقد رُويَ عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن رجلاً سأله ألِقاتلِ المؤمنِ توبةٌ قال لا وسأله آخَرُ ألقاتل المؤمن توبةٌ فقال نعم فقيل له قلت لذلك كذا ولهذا كذا قال كان الأولُ لم يقتُلْ بعد فقلت ما قلت كيلا يقتُلَ وكان هذا قد قتل فقلت له ما قلت لئلا ييأسَ وقد روي عنه جوازُ المغفرةِ بلا توبة أيضاً حيث قال في قوله تعالى فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ الآيةُ هي جزاؤُه فإن شاء عذبه وإن شاء غفر له ورُوي مرفوعا عنِ النبيِّ ﷺ أنه قال هو جزاؤُه إن جازاه وبه قال عونُ بنُ عبدِ اللَّهِ وبكرُ بنُ عبدِ اللَّه وأبو صالح قالوا قد يقول الإنسانُ لمن يزجُره عن أمر إن فعلتَه فجزاؤُك القتلُ والضربُ ثم إن لم يجازِه بذلك لم يكن ذلك منه كذباً قال الواحدي والأصلُ في ذلك إِنَّ الله ﷿ يجوزُ أن يُخلِفَ الوعيدَ وإن امتنع أن يُخلِف الوعد بهذا وردت السنة عن رسول الله ﷺ في حديث أنسٌ ﵁ أنه ﷺ قال من وعده الله تعالى على عمله ثواباً فهو مُنجِزُه له ومن أوعده على عمله عِقاباً فهو بالخيار والتحقيقُ أنه لا ضرورة إلى تفريع
{عَذَاباً عظيما} “...büyük bir azap.” [Öyle bir azap ki] büyüklüğü takdir edilemez. Ayet-i kerimede gördüğün şiddetli tehdit, kesin vaîd (korkutma) ile şimşekler çaktırıp gökleri gürletircesine yapılan çeşitli korkutmalar sebebiyle; ki bunlar, rivayet olunan şu şiddetli haberlerle de teyit edilmiştir: Resûlullah’ın (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Nefsim elinde olana yemin ederim ki, Allah katında dünyanın yok olup gitmesi, bir müminin öldürülmesinden daha hafiftir” buyruğu, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Eğer doğuda bir adam öldürülse, batıdaki bir başkası da buna razı olsa, mutlaka onun kanına ortak olurdu” buyruğu ve onun (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Kim yarım bir kelimeyle dahi olsa bir müminin öldürülmesine yardım ederse, kıyamet günü iki gözünün arasında ‘Allah Teâlâ’nın rahmetinden ümidini kesmiştir’ yazılı olduğu halde gelir” buyruğu ve benzeri sarsıcı beyanlar sebebiyle Hâricîler ve Mu‘tezile, bir mümini kasten öldüren kimsenin ateşte ebedî kalacağı hususunda bu [ayete] tutunmuşlardır. Oysa hikâyesi daha önce geçtiği üzere mürted olan Mekîs b. Sabâbe el-Kinânî hakkında inmiş olması deliliyle İkrime ve benzerlerinin görüşü olduğu gibi bunun [cinayeti] helal sayan kimse hakkında olduğu söylendiği için değil —çünkü muteber olan sebebin hususiliği değil lafzın umumiliğidir—, bilakis günahkâr müminlerin azaplarının daimi olmayacağını açıkça bildiren nassların birbirini desteklemesi sebebiyle [buradaki] hulûddan maksadın ebediyet değil uzun süre kalış olması dolayısıyla onda onlar için tutunulacak hiçbir delil yoktur. İbn Abbâs’tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edilen bir mümini kasten öldürenin tövbesi olmadığına dair söz ile ilim ehlinin kendilerine sorulduğunda “Onun tövbesi yoktur” dediklerine dair Süfyân’dan yapılan rivayet, [insanları günahtan caydırmada] şiddet ve ağırlık gösterme hususunda Allah Teâlâ’nın sünnetine uymaya hamledilir. Enes’ten (radıyallâhu anh) rivayet edilen, Nebî’nin (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Allah, mümini öldüren kimse için tövbe kılmaktan imtina etmiştir” buyruğu da buna hamledilir. Nasıl olmasın ki! Nitekim İbn Abbâs’tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre, bir adam kendisine: “Mümini öldüren için tövbe var mıdır?” diye sormuş, o da “Hayır” demiştir. Bir başkası gelip: “Mümini öldüren için tövbe var mıdır?” diye sormuş, bu defa o: “Evet” cevabını vermiştir. Kendisine: “Şuna öyle, buna böyle dedin?” denilince şöyle demiştir: “Birincisi henüz öldürmemişti; öldürmesin diye dediğimi dedim. İkincisi ise öldürmüştü; ümitsizliğe düşmesin diye ona öyle söyledim.” Nitekim kendisinden, tövbesiz de bağışlanmanın caiz olduğuna dair rivayet gelmiştir; zira o, Allah Teâlâ’nın فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ ayeti hakkında şöyle demiştir: “Bu onun cezasıdır; dilerse ona azap eder, dilerse onu bağışlar.” Nebî’den (sallallâhu aleyhi ve sellem) merfû olarak: “Eğer cezalandırırsa cezası odur” buyurduğu da rivayet edilmiştir. Avn b. Abdillâh, Bekr b. Abdillâh ve Ebû Sâlih de bu görüşü benimsemiş ve şöyle demişlerdir: “Kişi, bir şeyden menettiği kimseye ‘Bunu yaparsan senin cezan öldürülmek ve dövülmektir’ diyebilir; sonra da onu bununla cezalandırmazsa, bu durum onun açısından bir yalan olmaz.” Vâhidî şöyle demiştir: “Bu husustaki asıl kaide şudur: Vaadinden dönmesi imkânsız olsa da Allah’ın (celle celâluhu) vaîdinden (azap tehdidinden) vazgeçmesi caizdir. Resûlullah’tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelen sünnet de bu minval üzere vârid olmuştur; nitekim Enes’in (radıyallâhu anh) hadisinde o (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: ‘Allah Teâlâ kime ameli karşılığında bir mükâfat vadetmişse, bunu ona mutlaka tastamam verecektir. Kime de ameli karşılığında bir ceza vadetmişse (tehdit etmişse), O muhayyerdir (dilerse cezalandırır, dilerse bağışlar).’” İşin tahkiki şudur ki, [ele aldığımız meseleyi] dayandırıp dallandırmaya lüzum yoktur;
٩٤ - النساء ما نحن فيه على الأصل المذكورِ لأنه إخبارٌ منه تعالى بأن جزاءَه ذلك لا بأنه يجزيه بذلك كيفَ لا وقَدْ قالَ الله تعالى وَجَزَاء سَيّئَةٍ سَيّئَةٌ مّثْلُهَا ولو كان هذا إخباراً بأنه تعالى يجزي كلَّ سيئةٍ بمثلها لعارض قوله تعالى {ويعفو عن كثير}
94 - en-Nisâ: Üzerinde bulunduğumuz konuyu zikredilen asıl kaideye [dayandırmaya ihtiyaç yoktur]. Çünkü bu, Allah Teâlâ’dan onun cezasının bu olduğuna dair bir haberdir; onu kesinlikle bununla cezalandıracağına dair bir haber değildir. Nasıl öyle olmasın ki! Nitekim Allah Teâlâ: “Kötülüğün karşılığı, onun dengi bir kötülüktür” buyurmuştur. Eğer bu, Allah Teâlâ’nın her bir kötülüğü misliyle cezalandıracağına dair bir haber olsaydı, Allah Teâlâ’nın {ويعفو عن كثير} “...ve birçoğunu da affeder.” buyruğuyla çelişirdi.
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ} إثرَ ما بيّن حكمَ القتلِ بقسميه وأن ما يُتصوّر صدورُه عن المؤمن إنما هو القتلُ خطأً شرَعَ في التحذير عَمَّا يؤدَّي إليهِ منَ قلة المبالاةِ في الأمور
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ} “Ey iman edenler!...” Öldürmenin her iki kısmının hükmünü beyan edip müminden sadır olması tasavvur edilebilecek durumun yalnızca hataen öldürme olduğunu belirttikten hemen sonra, işlerde dikkatsizlik ve gevşeklik göstermekten kaynaklanıp bu sonuca götürecek şeylerden sakındırmaya başlamıştır.
{إِذَا ضَرَبْتُمْ فِى سَبِيلِ الله} أي سافرتم في الغزو ولِمَا في إذا من معنى الشرطِ صُدِّر قولُه تعالى
{إِذَا ضَرَبْتُمْ فِى سَبِيلِ الله} “...Allah yolunda sefere çıktığınız zaman...” yani gazaya çıktığınız vakit; “İzâ” edatındaki şart manasından ötürü Allah Teâlâ’nın şu buyruğu başına fa getirilerek zikredilmiştir:
{فتبينوا} بالفاء أى فاطلُبوا بيانَ الأمرِ في كل ما تأتون وما تذرون ولا تعجَلوا فيه بغير تدبر وروية وقرئ فتثبّتوا أي اطلُبوا إثباته وقوله تعالى
{فتبينوا} “...iyice araştırıp anlayın...” Başındaki fâ ile; yani yapıp yapmayacağınız her işte durumun açıklığa kavuşmasını isteyin, etraflıca düşünmeden ve basiretle hareket etmeden acele etmeyin. “Fetesebbetû” şeklinde de okunmuştur; yani iyice araştırıp sabit kılın. Allah Teâlâ’nın şu buyruğu ise:
{وَلَا تَقُولُواْ لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السلام} نهيٌ عما هو نتيجةٌ لترك المأمورِ به وتعيينٌ لمادّة مُهمّةٍ من الموادّ التي يجب فيها التبيينُ وقرئ السِّلْمَ بغير ألف وبكسر السين وسكون اللام أي لا تقولوا بغير تأمل لمن حياكم بتحية الإسلامِ أو لمن ألقى إليكم مقاليدَ الاستسلام والانقيادِ
{وَلَا تَقُولُواْ لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السلام} “...size selam verene demeyin...” Emredilen şeyin terk edilmesinin doğuracağı neticeden bir nehiy ve etraflıca araştırılması gereken önemli hususlardan birinin tayinidir. Bu lafız elifsiz olarak, sîn harfinin kesresi ve lâm harfinin sükûnu ile “es-Silme” [السِّلْمَ] şeklinde de okunmuştur; yani size İslâm selamı ile selam veren veya size teslimiyet ve itaat iplerini uzatan kimseye düşüncesizce [şöyle] demeyin:
{لَسْتَ مُؤْمِناً} وإنما أظهرتَ ما أظهرتَ متعوِّذاً بلِ اقبَلوا منه ما أظهره وعاملوه بموجبه وقرئ مُؤمَناً بالفتح أي مبذولاً لك الأمانُ وهذا أنسبُ بالقراءتين الأخرتين ولاقتصار على ذكر تحيةِ الإسلامِ في القراءة الأولى مع كونها مقرونةً بكلمتي الشهادةِ كما سيأتي في سبب النزول للمبالغة في النهي والزجرِ والتنبيهِ على كمال ظهورِ خطئِهم ببيان أن تحية الإسلامِ كانت كافيةً في المُكافّة والانزجارِ عن التعرض لصاحبها فكيف وهي مقرونةٌ بهما وقوله تعالى
{لَسْتَ مُؤْمِناً} “Sen mümin değilsin...” “Sen ancak canını kurtarmak için bu hali sergiledin [demeyin]; bilakis onun açığa vurduğu şeyi kabul edin ve gereğince muamele edin.” Fetha ile “Mü’menen” [مُؤمَناً] şeklinde de okunmuştur; yani “Sana eman verilmiş değildir”. Bu okuyuş diğer iki kıraate daha uygundur. Nüzul sebebinde geleceği üzere kelime-i şehadetle birlikte olmasına rağmen ilk kıraatte yalnızca İslâm selamının zikredilmesiyle yetinilmesi; nehiy ve sakındırmayı mübalağalandırmak ve İslâm selamının dahi muhataptan el çekip ona dokunmamak için tek başına yeterli olduğunu belirterek yaptıkları hatanın son derece açık olduğuna dikkat çekmek içindir; nitekim kelime-i şehadet de buna eklenmişken [böyle davranmak hayli hayli yanlıştır]. Allah Teâlâ’nın şu buyruğu:
{تَبْتَغُونَ عَرَضَ الحياة الدنيا} حال من فاعل لاتقولوا منبئ عما يحمِلُهم على العَجَلة وتركِ التأنّي لكن لا على أن يكون النهيُ راجعاً إلى القيد فقط كما في قولك لا تطلُبَ العلمَ تبتغي به الجاهَ بل إليهما جميعاً أي لا تقولوا له ذلك حالَ كونِكم طالبين لمالِه الذي هو حُطامٌ سريع النفاذ وقولُه تعالى
{تَبْتَغُونَ عَرَضَ الحياة الدنيا} “...dünya hayatının geçici menfaatini arzulayarak...” “Lâ tekûlû” fiilinin failinden hâldir; onları aceleciliğe ve temkinli davranmayı terk etmeye sevk eden sebebi haber vermektedir. Fakat bu, tıpkı “Makam elde etmek arzusuyla ilim talep etme” sözünde olduğu gibi nehyin yalnızca bu kayda yönelik olması şeklinde değil, bilakis her ikisine birden yöneliktir; yani “Çabucak tükenip gidecek bir döküntü olan onun malını talep edici bir haldeyken ona böyle söylemeyin”. Allah Teâlâ’nın şu buyruğu ise:
{فَعِنْدَ الله مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ} تعليلٌ للنهي عن ابتغاء مالِه بما فيه من الوعد الضِّمني كأنه قيل لا تبتغوا مالَه فعند الله مغانمُ كثيرةٌ يُغنِمُكموها فيغنيكم عن ارتكاب ما ارتكبتموه وقولُه تعالى
{فَعِنْدَ الله مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ} “...oysa Allah katında pek çok ganimetler vardır.” İçerdiği zımnî vaat ile onun malını arzulamaktan menedişin gerekçesidir; sanki şöyle denilmiştir: “Onun malını arzulamayın; zira Allah katında size nasip edeceği ve sizi bu işlediğiniz hatayı yapmaktan müstağni kılacak pek çok ganimetler vardır.” Allah Teâlâ’nın şu buyruğu:
{كذلك كُنتُمْ مّن قَبْلُ فَمَنَّ الله عَلَيْكُمْ} تعليلٌ للنهي عن القول المذكورِ ولعل تأخيرَه لما فيه من نوع تفصيل ربَّما يُخلُّ تقديمُه بتجاوب أطرافِ النظمِ الكريم مع مافيه من مراعاة المقارنةِ بين التعليلِ السابقِ وبين ما عُلِّل به كما في قوله تعالى {يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الذين اسودت وُجُوهُهُمْ} الخ وتقديمُ خبرِ كان للقصر المفيد لتأكيد المشابهةِ بين طرفي التشبيهِ وذلك إشارةٌ إلى الموصول باعتبار اتصافه بما في حيز الصلةِ والفاء في فمن للعطف على كنتم أي مثلَ ذلك الذي ألقى إليكم السلامَ كنتم أنتم أيضا في مبادى إسلامكم لايظهر منكم للناس غيرُ ما ظهر منه لكم من تحية الإسلامِ ونحوِها فمنّ الله عليكم بأن قبل منكم تلك المرتبةَ وعصَم بها دماءَكم وأموالَكم ولم يأمُرْ بالتفحُّص عن سرائركم والفاء في قوله تعالى
{كذلك كُنتُمْ مّن قَبْلُ فَمَنَّ الله عَلَيْكُمْ} “Daha önce siz de öyleydiniz de Allah size lütufta bulundu...” Zikredilen sözü söylemekten menedişin gerekçesidir. Bu gerekçenin sonraya bırakılması, içerdiği tafsilatın öne alınması halinde yüce nazmın ahengini bozma ihtimalinden ve nitekim Allah Teâlâ’nın {يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الذين اسودت وُجُوهُهُمْ} “Nice yüzlerin ağaracağı, nice yüzlerin de kararacağı günde; yüzleri kararanlara gelince...” ayetinde olduğu gibi önceki gerekçe ile gerekçelendirilen şey arasındaki yakınlığın gözetilmesinden ileri gelmektedir. “Kâne”nin haberinin öne alınması, teşbihin iki tarafı arasındaki benzerliği teyit eden hasr ifade etmek içindir. “Kezâlike” lafzı, sıla cümlesinin ifade ettiği vasıfla muttasıf olması cihetiyle ism-i mevsûle işarettir. “Fe-menne”deki fâ harfi “küntüm”e atıftır; yani “Size selam veren o kimse gibi, siz de İslâm’ınızın başlangıcında öyleydiniz; sizden de insanlara onun size sergilediği İslâm selamı ve benzeri şeylerden başkası zahir olmuyordu; derken Allah sizden o mertebeyi kabul etmekle, onun vesilesiyle kanlarınızı ve mallarınızı korumakla ve gizli hallerinizi araştırmayı emretmemekle size lütufta bulundu.” Allah Teâlâ’nın şu buyruğundaki fâ ise:
{فَتَبَيَّنُواْ}
{فَتَبَيَّنُواْ} “...o halde iyice araştırıp anlayın!...”
فصيحةٌ أي إذا كان الأمرُ كذلك فاطلُبوا بيانَ هذا الأمرِ البيِّنِ وقيسوا حالَه بحالكم وافعلوا به ما فُعل بكم في أوائلِ أمورِكم من قَبول ظاهرِ الحالِ من غيرِ وقوفٍ على تواطُؤِ الظاهِرِ والباطنِ هذا هو الذي تقتضيهِ جزالةُ التنزيلِ وتستدعيه فخامة شأنه الجليل ومن حسِبَ أن المعنى أولُ ما دخلتم في الإسلام سُمعت من أفواهكم كلمةُ الشهادةِ فحصَّنَتْ دماءَكم وأموالَكم من غير انتظارِ الاطلاعِ على مواطأة قلوبِكم لألسنتكم فمنّ الله عليكم بالاستقامة والاشتهارِ بالإيمان والتقدّمِ فيه وأنْ صِرْتم أعلاماً فيه فعليكم أن تفعلوا بالداخلين في الإسلام كما فُعل بكم وأن تعتبروا ظاهِرَ الإسلام في المكافة ولا تقولوا الخ فقد أبعدَ عن الحق لأن المراد كما عرفت أن تحصينَ الدماءِ والأموالِ حُكمٌ مترتِّبٌ على ما فيه المماثلةُ بينه وبينهم من مجرد التفوُّه بكلمة الشهادة وإظهارِ أن ترتُّبَه عليه في حقهم يقتضي ترتبه عليه في حقه أيضاً إلزاماً لهم وإظهاراً لخطئهم ولا يخفى أن ذلك إنما يتأتى بتفسيرٍ منه تعالى عليهم المترتب على كونهم مثلَه بتحصين دمائِهم وأموالِهم حسبما ذكر حتى يظهرَ عندهم وجوبُ تحصينِ دمِه ومالِه أيضاً بحكم المشاركةِ فيما يوجبه وحيث لم يفعل ذلك بل فسره بما فسّره به لم يبقَ في النظم الكريم ما يدل على ترتب تحصينِ دمائِهم وأموالِهم على ما ذكر فمِنْ أين له أن يقول فحصَّنَتْ دماءَكم وأموالَكم حتى يتأتى البيانُ وارتكابُ تقديرِه بناءً على اقتضاء ما ذُكر في تفسير المنِّ إياه بناءً على أساس واهٍ كيف لا وإنما ذِكرُه بصدد التفسيرِ وإن كان أمراً متفرعاً على ما فيه المماثلةُ مبنياً عليه في حقهم لكنه ليس بحكم أريد إثباته في وجوب بناءً على ثبوته في حقهم كالتحصين المذكورِ حتى يستحقَّ أن يُتعرَّض له ولا بأمر له دخلٌ في وجوب اعتبارِ ظاهرِ الإسلامِ من الداخلين فيه حتى يصِحَّ نظمُه في سلك ما فُرِّع عليه قولُه فعليكم أن تفعلوا الخ وحملُ الكلامِ على معنى أنكم في أول الأمرِ كنتم مثلَه في قصور الرتبة في الإسلام فمنّ الله عليكم وبلغتم هذه الرتبةَ العاليةَ منه فلا تستقصروا حالتَه نظراً إلى حالتكم هذه بل اعتدّوا بها نظراً إلى حالتكم السابقةِ يردُّه أن قتلَه لم يكن لاستقصار إسلامِه بل لتوهم عدمِ مطابقةِ قلبِه للسانه فإن الآية الكريمة نزلت في شأن مرداس ابن نهيكٍ من أهل فدَكٍ وكان قد أسلم ولم يُسلمْ من قومه غيرُه فغزتْهم سريةٌ لرسول الله ﷺ عليهم غالب ابن فَضالةَ الليثي فهربوا وبقيَ مرداسٌ لثقته بإسلامه فلما رأى الخيلَ ألجأ غنمَه إلى عاقول من الجبل وصعِد فلما تلاحقوا وكبّروا وأكبر وقال لا إله إلا الله محمدٌ رسول الله السلامُ عليكم فقتله أسامةُ بنُ زيدٍ واستاق غنمَه فأخبروا رسول الله ﷺ فوجَد وجْداً شديداً وقال قتلتموه إرادةَ ما معه فقال أسامة بن زيد إنه قال بلسانه دون قلبِه وفي رواية إنما قالها خوفاً من السلاح فقال ﷺ هلا شقَقْتَ عن قلبه وفي رواية أفلا شقَقْتَ عن قلبه ثم قرأ الآيةَ على أسامةَ فقالَ يا رسولَ الله استغفِرْ لي فقال كيف بلا إله إلا الله قال أسامة فما زال ﷺ يعيدُها حتى ودِدتُ أن لم أكن أسلمتُ إلا يومئذ ثم استغفرَ لي وقال أعتِقْ رقبة وقيل نزلت في رجل قال يارسول الله كنا نطلُب القومَ وقد هزمهم الله تعالى فقصَدْتُ رجلاً فلما أحسَّ بالسيف قال إني مسلمٌ فقتلتُه فقال رسولُ الله ﷺ أقتلتَ مسلماً قال إنه كان متعوذا فقال ﷺ أفلا شقَقْتَ عن قلبه
“...o halde iyice araştırıp anlayın!...” Fasîha fâsıdır; yani “Mademki durum böyledir, o halde bu apaçık meseleyi iyice araştırın, onun halini kendi halinizle kıyaslayın ve işlerinizin ilk dönemlerinde zahir ile batının mutabakatını araştırmaksızın zahirî durumun kabul edilmesi suretiyle size nasıl muamele edildiyse ona da öyle muamele edin”. İlahî kelâmın asaleti ve şanının yüceliği bunu gerektirmektedir. “İslâm’a ilk girdiğinizde ağzınızdan kelime-i şehadet işitildi ve kalplerinizin dillerinize mutabık olup olmadığını bekleyip araştırmaksızın bu söz kanlarınızı ve mallarınızı koruma altına aldı; ardından Allah size istikamet, imanla tanınma, onda ilerleme ve dinde önder şahsiyetler kılınma lütfunda bulundu; şu halde İslâm’a girenlere size yapıldığı gibi muamele etmeniz ve cana kıymaktan el çekme hususunda zahirî İslâm’ı geçerli saymanız gerekir, öyle demeyin...” şeklinde bir anlam olduğunu zanneden kimse haktan uzaklaşmıştır. Zira anladığın üzere asıl maksat; kanların ve malların dokunulmaz kılınmasının, sadece kelime-i şehadeti telaffuz etmekten ibaret olan o ortak vasfa terettüp eden bir hüküm olduğunu ve bu hükmün onlar hakkında terettüp etmesinin, onları ilzam etmek ve hatalarını ortaya koymak üzere o kişi hakkında da terettüp etmesini gerektirdiğini beyan etmektir. Bunun da ancak Allah Teâlâ’nın onlar gibi olmalarına terettüp eden lütfunu, zikredildiği üzere onların kanlarını ve mallarını korumak şeklinde tefsir etmesiyle mümkün olacağı açıktır; ta ki aralarındaki ortaklık gereğince onun da kanının ve malının korunmasının vacip olduğu kendilerince açıkça anlaşılsın. Yüce nazımda bunu yapmayıp lütfu başka şekilde tefsir edince, onların kan ve mallarının korunmasının zikredilen şeye dayandığına delalet eden bir ifade kalmamıştır; o halde açıklamanın hasıl olabilmesi için “kanlarınızı ve mallarınızı koruma altına aldı” demeye nasıl yol bulacaktır? Lütfun tefsirinde zikredilen şeyin bunu gerektirdiği iddiasıyla böyle bir takdire başvurmak ise çürük bir temele dayanmaktır. Nasıl olmasın ki! Tefsir sadedinde onun zikredilmesi, gerçi benzerlik bulunan hususa dayanan bir durum olmakla birlikte, onlar hakkında sabit olmasından hareketle muhataplar hakkında da sübutu kastedilen korunma gibi bir hüküm değildir ki ele alınmayı hak etsin; ne de İslâm’a girenlerin zahirini muteber saymanın vücubuna dahlolan bir durumdur ki “öyleyse şöyle yapmanız gerekir...” sözünün üzerine bina edildiği silsileye dahil edilmesi sahih olsun. Sözü “İşin başında siz de İslâm’daki derecenin noksanlığı hususunda onun gibiydiniz, derken Allah size lütfetti ve siz onun bu yüce derecesine ulaştınız; şu halde şimdiki halinize bakarak onun halini küçümsemeyin, bilakis önceki halinize bakarak bunu muteber sayın” manasına hamletmek de merduttur; çünkü onun öldürülmesi İslâm’ının yetersiz görülmesinden değil, bilakis kalbinin diline uymadığı zannından kaynaklanmıştır. Nitekim bu yüce ayet Fedek ehlinden olan ve kavminden kendisinden başka kimsenin Müslüman olmadığı Mirdâs b. Nüheyk hakkında inmiştir. Resûlullah’ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) başında Gâlib b. Fedâle el-Leysî’nin bulunduğu bir seriyyesi onlara gazaya gitti; kavmi kaçtı, Mirdâs ise İslâm’ına güvendiği için kaldı. Atlıları görünce koyunlarını dağın sarp bir kayalığına sığındırıp yukarı çıktı. Müslümanlar ona ulaşıp tekbir getirince o da tekbir getirdi ve “Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh, es-Selâmü aleyküm” dedi. Fakat Üsâme b. Zeyd onu öldürdü ve koyunlarını sürüp götürdü. Durumu Resûlullah’a (sallallâhu aleyhi ve sellem) haber verdiklerinde Efendimiz buna çok üzüldü ve: “Onu yanındaki mallar için mi öldürdünüz?” buyurdu. Üsâme b. Zeyd: “O bunu kalbiyle değil, yalnızca diliyle söyledi” dedi; bir rivayette de “Bunu ancak silahtan korktuğu için söyledi” dedi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Kalbini mi yarıp baktın?” (bir rivayette: “Kalbini yarıp baksaydın ya!”) buyurdu. Sonra bu ayeti Üsâme’ye okudu. Üsâme: “Ey Allah’ın Resûlü, benim için mağfiret dile” deyince, Efendimiz: “Peki ‘Lâ ilâhe illallâh’ ne olacak?” buyurdu. Üsâme dedi ki: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu o kadar çok tekrarladı ki keşke ancak o gün Müslüman olmuş olsaydım dedim. Sonra benim için mağfiret diledi ve ‘Bir köle azat et’ buyurdu.” Ayetin şöyle diyen bir adam hakkında indiği de söylenmiştir: “Ey Allah’ın Resûlü, biz bir topluluğun peşindeydik, Allah Teâlâ onları hezimete uğratmıştı. Bir adama yöneldim; kılıcı hissedince ‘Ben Müslümanım’ dedi, ben de onu öldürdüm.” Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Bir Müslümanı mı öldürdün?” buyurdu. Adam: “O bunu ancak canını kurtarmak için söylemişti” deyince, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Kalbini yarıp baksaydın ya!” buyurdu.
{إِنَّ الله كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ} منَ الأعمالِ الظاهرةِ والخفيةِ وبكيفياتها
{إِنَّ الله كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ} “Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan...” zahir ve batın bütün amellerinizden ve onların keyfiyetlerinden,
{خَبِيراً} فيجازيكم بحسبها إنْ خيراً فخيرٌ وإنْ شراً فشرٌّ فلا تتهاونوا في القتل واحتاطوا فيه والجملةُ تعليلٌ لما قبلها بطريق الاستئناف وقرئ بفتح
{خَبِيراً} “...hakkıyla haberdardır.” Dolayısıyla onlara göre sizi cezalandıracaktır; hayırsa hayır, şerse şer. O halde cana kıyma hususunda gevşeklik göstermeyin ve ihtiyatlı davranın. Cümle, istînâf yoluyla öncesinin gerekçesidir. [‘İnne’ lafzı] fetha ile,
٩٥ - النساء إن على أنها معمولُه لِتَبَيَّنوا أو عَلى حذفِ لامِ التعليلِ
95 - en-Nisâ ‘fetebeyyenû’ fiilinin mef‘ûlü olarak veya talil lâmının hazfiyle [‘enne’ şeklinde] de okunmuştur.
{لَاّ يَسْتَوِى القاعدون} بيانٌ لتفاوت طبقاتِ المؤمنين بحسب تفاوتِ درجاتِ مساعيهم في الجهاد بعد ما مر من الأمر به وتحريضِ المؤمنين عليه ليأنَفَ القاعدُ عنه ويترفَّعَ بنفسه عن انحطاط رتبته فيهتزله رغبةً في ارتفاع طبقتِه والمرادُ بهم الذين أُذِن لهم في القعود عن الجهاد اكتفاءً بغيرهم قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما هم القاعدون عن بدْر والخارجون إليها وهو الظاهرُ الموافقُ لتاريخ النزولِ لا ما روي عن مقاتل من أنهم الخارجون إلى تبوك فإنه مما لا يوافقه التاريخُ ولا يساعده الحال إذ لم يكن للمتخلّفين يومئذ هذه الرخصةُ وقولُه تعالى
{لَاّ يَسْتَوِى القاعدون} “[Evlerinde] oturanlar eşit olmazlar” [ifadesi], cihat emri ve müminlerin cihada teşvik edilmesinden sonra, müminlerin cihattaki gayret derecelerinin farklılığına göre mertebelerinin farklı oluşunun beyanıdır; ta ki cihattan geri kalan kimse bundan ar duysun, mertebesinin düşüklüğünden nefsini yüceltsin ve derecesinin yükselmesi arzusuyla harekete geçsin. Onlardan maksat, başkalarının yeterli görülmesi sebebiyle cihattan geri kalmalarına izin verilenlerdir. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ): “Onlar Bedir’den geri kalanlar ve Bedir’e çıkanlardır” demiştir. Nüzul tarihine uygun olan açık mana da budur; Mukâtil’den rivayet edilen “Onlar Tebük’e çıkanlardır” sözü ise tarihin doğrulamadığı ve durumun desteklemediği bir görüştür; zira o gün geri kalanlar için böyle bir ruhsat yoktu. Yüce Allah'ın şu kavli:
{مِنَ المؤمنين} متعلقٌ بمحذوفٍ وقعَ حالاً من القاعدين أي كائنين من المؤمنين وفائدتُها الإيذانُ من أولِ الأمرِ بعدمِ إخلالِ وصفِ القعودِ بإيمانهم والإشعارُ بعلة استحقاقِهم لما سيأتي من الحُسنى
{مِنَ المؤمنين} “Müminlerden...” [ifadesi], mahzuf bir kelimeye taalluk etmekte olup oturanların hali konumundadır; yani “müminlerden oldukları halde” demektir. Bunun faydası, oturuş niteliğinin onların imanına zarar vermediğini en başından bildirmek ve ileride gelecek olan “en güzel mükâfata” hak kazanmalarının illetini hissettirmektir.
{غَيْرُ أُوْلِى الضرر} صفة للقاعدون لجريانه مجرئ النكرةِ حيث لم يُقصَدْ به قومٌ بأعيانهم أو بدل منه وقرئ بالنصب على أنه حال منه أو استثناء وبالجر على أنه صفةٌ للمؤمنين أو بدلٌ منه والضررُ المرضُ أو العاهةُ من عمىً أو عرَجٍ أو زَمانةٍ أو نحوها وفي معناه العجزُ عن الأُهبة عن زيدِ بنِ ثابتٍ رضي الله تعالى عنه أنه قال كنت إلى جنب رسول الله ﷺ فغشِيَتْه السكينةُ فوقعت فخِذُه على فخذي حتى خشِيتُ أن ترُضَّها ثم سُرِّيَ عنه فقال اكتبْ فكتبتُ لَاّ يَسْتَوِى القاعدون مِنَ المؤمنين والمجاهدون فقال ابنُ أمِّ مكتومٍ وكان أعمى يا رسول الله وكيف بمن لا يستطيع الجهادَ من المؤمنين فغشيتْه السكينةُ كذلك ثم سُرِّي عنه فقال اكتب {لَاّ} يَسْتَوِى القاعدون مِنَ المؤمنين غَيْرُ أُوْلِى الضرر
{غَيْرُ أُوْلِى الضرر} “özür sahibi olmayanlar...” [ifadesi], belirli bir zümre kastedilmediği için nekre hükmünde olan ‘el-kâidûn’ kelimesinin sıfatıdır veya ondan bedeldir. Ondan hal veya istisna olarak mansub, ‘el-mü’minîn’ kelimesinin sıfatı veya ondan bedel olarak mecrur da okunmuştur. ‘Darr’ körlük, topallık, kronik hastalık veya benzeri hastalık ya da sakatlıktır; cihad hazırlığına güç yetirememe de bu manadadır. Zeyd b. Sâbit’ten (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah’ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanındaydım, üzerine sekinet indi ve uyluğu uyluğumun üzerine düştü, öyle ki uyluğumu ezecek diye korktum. Sonra üzerinden bu hal kalktı ve: “Yaz!” buyurdu. Ben de: “Müminlerden [cihattan geri kalıp] oturanlar ile cihat edenler eşit olmaz” diye yazdım. Bunun üzerine âmâ olan İbn Ümmi Mektûm: “Ey Allah'ın Resûlü! Müminlerden cihada güç yetiremeyenlerin durumu ne olacak?” dedi. Yine Resûlullah’ın üzerine sekinet indi. Sonra üzerinden bu hal kalkınca: “Yaz: {لَاّ} يَسْتَوِى القاعدون مِنَ المؤمنين غَيْرُ أُوْلِى الضرر “Müminlerden özür sahibi olmaksızın [cihattan geri kalıp] oturanlar ile... eşit olmaz” buyurdu.
{والمجاهدون} إيرادُهم بهذا العنوانِ دون الخروجِ المقابلِ لوصف المعطوفِ عليه كما وقع في عبارة ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وكذا تقييدُ المجاهدةِ بكونها
{والمجاهدون} “...cihat edenler...” [ifadesi], İbn Abbâs’ın (radıyallâhu anhümâ) ifadesinde geçtiği gibi, matûfun aleyhin vasfına mukabil gelen “hurûc (sefere çıkma)” şeklinde değil de bu unvanla getirilmiş ve aynı şekilde cihat etmek de şu kayıtla kayıtlanmıştır:
{فِى سَبِيلِ الله بأموالهم وَأَنفُسِهِمْ} لمدحهم بذلك والإشعارِ بعلة استحقاقِهم لعلو المرتبةِ مع ما فيه من حسن موقعِ السبيلِ في مقابلة القعودِ وتقديمِ القاعدين في الذكر والإيذانِ من أولِ الأمرِ بأنَّ القصور الذى ينبئ عنه عدمُ الاستواءِ من جهتِهِم لا من جهةِ مقابلِيهِم فإن مفهومَ عدمِ الاستواءِ بين الشيئينِ المتفاوتينِ زيادةً ونقصاناً وإن جازَ اعتبارُهُ بحسبِ زيادةُ الزائدِ لكنْ المتبادرُ اعتبارُهُ بحسبِ قصورِ القاصر وعليهِ قولُه تعالى {هَلْ يَسْتَوِى الأعمى والبصير أَمْ هَلْ تَسْتَوِى الظلمات والنور} إلى غير ذلك وأما قولُهُ تعالى {هَلْ يَسْتَوِى الذين يَعْلَمُونَ والذين لَا يَعْلَمُونَ} فلعلَّ تقديمَ الفاضلِ فيهِ لأنَّ صلَتَهُ ملكة لصلة المفضول وقوله ﷿
{فِى سَبِيلِ الله بأموالهم وَأَنفُسِهِمْ} “...Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla...”; bu da onları övmek ve mertebe yüceliğini hak etmelerinin gerekçesini hissettirmek içindir; bununla birlikte oturuşa mukabil “sebil (yol)” kelimesinin yerindeliği, oturanların zikirde öne alınması ve eşit olmamanın haber verdiği eksikliğin onların karşıtlarından değil bizzat kendi taraflarından kaynaklandığını en başından bildirmek gayesi de güdülmüştür. Zira fazlalık ve eksiklik yönünden farklı olan iki şey arasındaki eşit olmama mefhumu, fazlalık sahibi olanın fazlalığına göre itibar edilebilse de, ilk akla gelen eksik olanın eksikliğine göre itibar edilmesidir. Yüce Allah'ın şu kavli de buna göredir: {هَلْ يَسْتَوِى الأعمى والبصير أَمْ هَلْ تَسْتَوِى الظلمات والنور} “Hiç kör ile gören bir olur mu? Yahut karanlıklar ile aydınlık bir olur mu?” ve benzerleri. Yüce Allah'ın: {هَلْ يَسْتَوِى الذين يَعْلَمُونَ والذين لَا يَعْلَمُونَ} “Bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” kavline gelince; buradaki üstün olanın öne alınması, belki de onun sılasının mefdûlün sılasına nispetle meleke olmasından dolayıdır. Yüce Allah'ın şu kavli:
{فَضَّلَ الله المجاهدين بأموالهم وَأَنفُسِهِمْ عَلَى القاعدين دَرَجَةً} استئناف مسوق لتفضيل ما بينَ الفريقينِ من التفاضل المفهومِ من ذكر عدمِ استوائِهما إجمالاً ببيان كيفيتِه وكمِّيتِه مبنيٌّ على سؤال ينساق إليه المقالُ كأنه قيل كيف وقع ذلك فقيل الله الخ وأما تقديرُ ما لهم لا يستووى فإنما يليق بجعل الاستئنافِ
{فَضَّلَ الله المجاهدين بأموالهم وَأَنفُسِهِمْ عَلَى القاعدين دَرَجَةً} “Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihat edenleri, oturanlara bir derece üstün kılmıştır.” [ifadesi], iki fırka arasındaki eşit olmama durumunun mücmel olarak zikredilmesinden anlaşılan üstünlüğü; keyfiyetini ve kemiyetini açıklayarak tafsil etmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır. Sanki “Bu nasıl vuku buldu?” denilmiş gibi sözün akışının gerektirdiği bir soruya bina edilmiştir, buna binaen de “Allah üstün kılmıştır...” denilmiştir. “Onlara ne oluyor da eşit olmuyorlar?” şeklindeki bir takdire gelince; bu ancak istînâfın,
٩٦ - النساء تعليلاً لعدم الاستواءِ مَسوقاً لإثباته وفيه تعكيس ظاهرٌ فإن الذي يحِقُّ أن يكونَ مقصوداً بالذات إنما هو بيانُ تفاضُلِ الفريقين على درجات متفاوتة وأما عدمُ استوائِهما فقُصارى أمرِه أن يكون توطئةً لذكره ولامُ المجاهدين والقاعدين للعهد فقيدُ كونِ الجهادِ في سبيل الله معتبرٌ في الأول كما أن قيدَ عدمِ الضررِ معتبرٌ في الثاني ودرجة نُصب على المصدرية لوقوعها موقعَ المرَّةِ من التفضيل أي فضل الله تفضيلةً أو على نزع الخافض أي بدرجة وقيل على التمييز وقيل على الحالية من المجاهدين أي ذوي درجةٍ وتنوينُها للتفخيم وقوله تعالى
96 - en-Nisâ eşit olmamanın gerekçesi kılınması ve onu ispat etmek için sevk edilmesi durumunda uygun düşer ki bunda da açık bir terslik vardır; zira bizzat kastedilmesi gereken husus, iki fırkanın farklı derecelerle birbirine üstünlüğünün beyanıdır. Eşit olmamalarına gelince, onun nihai rolü bu üstünlüğün zikrine bir zemin hazırlamaktan ibarettir. ‘el-Mücâhidîn’ ve ‘el-Kâidîn’ kelimelerindeki lâm-ı tarif ahd içindir. Dolayısıyla cihadın Allah yolunda olması kaydı birincisinde muteber olduğu gibi, özür sahibi olmama kaydı da ikincisinde muteberdir. ‘Derece’ kelimesi, üstün kılmanın teklik bildiren masdarı yerine geçtiği için mef‘ûlü mutlak olarak mansub kılınmıştır; yani “Allah onları bir üstün kılmayla üstün kıldı” demektir; yahut harf-i cerrin hazfiyle “bir derece ile [üstün kıldı]” manasındadır. Temyiz olarak mansub olduğu da söylenmiştir; ‘el-mücâhidîn’ kelimesinden hal olarak “derece sahibi oldukları halde” manasında olduğu da söylenmiştir. Tenvini ise tazim içindir. Yüce Allah'ın şu kavli:
{وَكُلاًّ} مفعولٌ أولٌ لما يعقُبه قُدّم عليه لإفادة القصرِ تأكيداً للوعد أي كلَّ واحدٍ من المجاهدين والقاعدين
{وَكُلاًّ} “Bununla beraber [Allah] hepsine...” [ifadesi], vaadi tekit etmek suretiyle hasr ifade etmesi için kendisini takip eden fiilin önüne geçirilmiş birinci mef‘ûldür; yani mücahitlerden ve oturanlardan her birine,
{وَعَدَ الله الحسنى} أي المثوبةَ الحُسنى وهي الجنةُ لا أحدَهما فقط كما في قولِه تعالى وأرسلناك لِلنَّاسِ رَسُولاً على أن اللامَ متعلقةٌ برسولا والجملة اعتراض جئ به تداركاً لما عسى يُوهِمَهُ تفضيلُ أحدِ الفريقين على الآخَر من حرمانِ المفضول وقوله ﷿
{وَعَدَ الله الحسنى} “...en güzel mükâfatı vaat etmiştir.” Yani en güzel sevap olan cenneti vaat etmiştir; lâm harfinin ‘resûlen’ lafzına taalluk etmesi durumundaki “Seni insanlara bir elçi olarak gönderdik” kavlinde olduğu gibi sadece birine değil. Cümle, iki gruptan birinin diğerine üstün kılınmasının derece bakımından aşağıda kalanın mahrum edilebileceği zannını telafi etmek üzere getirilmiş bir itiraziyedir. Yüce Allah'ın şu kavli:
{وَفَضَّلَ الله المجاهدين عَلَى القاعدين} عطفٌ على قوله تعالى فَضَّلَ الله الخ واللامُ في الفريقين مُغْنيةٌ لهما عن ذكر القيودِ التي تُركت على سبيل التدريجِ وقوله تعالى
{وَفَضَّلَ الله المجاهدين عَلَى القاعدين} “Ve Allah, cihat edenleri oturanlara üstün kılmıştır.” [ifadesi], Yüce Allah'ın “Allah üstün kılmıştır...” kavline ma‘tûftur. İki gruptaki lâm-ı tarif, derece derece terk edilen kayıtların zikrinden onları müstağni kılmaktadır. Yüce Allah'ın şu kavli:
{أَجْراً عَظِيماً} مصدرٌ مؤكّدٌ لفضّل على أنه بمعنى أَجَر وإيثار على ما هو مصدرٌ من فعله للإشعار بكون ذلك التفضيل أجرا لأعمالهم أو مفعولٌ ثانٍ له بتضمينه معنى الإعطاءِ أي أعطاهم زيادةً على القاعدين أجراً عظيماً وقيل هو منصوبٌ بنزعِ الخافضِ أي فضّلهم بأجر عظيم وقولُه تعالى
{أَجْراً عَظِيماً} “...büyük bir mükâfatla.” [ifadesi], ‘ecera’ (mükâfat verdi) manasında olması hasebiyle ‘faddala’ fiilini pekiştiren bir mef‘ûlü mutlaktır. Kendi fiilinden olan masdara tercih edilmesi, bu üstün kılmanın onların amellerine bir karşılık olduğunu hissettirmek içindir; yahut ‘i‘tâ’ (verme) manası tazammun ettirilerek fiilin ikinci mef‘ûlüdür; yani “onlara oturanların fevkinde büyük bir mükâfat verdi” demektir. Harf-i cerrin hazfiyle mansub olduğu, yani “onları büyük bir ecir ile üstün kıldı” manasında olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın şu kavli:
{درجات} بدلٌ من أجراً بدلَ الكلِّ مبينٌ لكمية التفضيلِ وقوله تعالى
{درجات} “[Kendi katından] dereceler...” [ifadesi], ‘ecran’ kelimesinden bedel-i kül olup üstün kılmanın miktarını beyan etmektedir. Yüce Allah'ın şu kavli:
{مِنْهُ} متعلق بمحذوف وقع صفة لدرجاتٍ دالةً على فخامتها وجلالةِ قدْرِها أي درجاتٍ كائنةً منه تعالى قال ابن محير يزهي سبعون درجةٍ ما بين كلِّ درجتين عدْوُ الفرسِ الجوادِ المُضْمرِ سبعين خريفاً وقال السدي هي سبعُمائةِ درجةٍ وعن أبي هريرةَ ﵁ إن النبيِّ ﷺ قال إنَّ في الجنةِ مائةَ درجةٍ أعدها الله تعالى للمجاهدين في سبيله ما بين الدرجتين كما بينَ السماءِ والأرضِ ويجوز أن يكونَ انتصابُ درجاتٍ على المصدرية كما في قولك ضربه أسواطاً أي ضرباتٍ كأنه قيل فضّلهم تفضيلات وقوله تعالى
{مِنْهُ} “kendi katından...” [ifadesi], ‘derecât’ kelimesinin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmekte olup o derecelerin büyüklüğünü ve şanının yüceliğini göstermektedir; yani “O’ndan (Allah Teâlâ’dan) sadır olan dereceler” demektir. İbn Muhayrîz: “O yetmiş derecedir; iki derece arası, eğitilmiş cins atın yetmiş yıl koşması kadardır” demiştir. es-Süddî: “Yedi yüz derecedir” demiştir. Ebû Hüreyre’den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz cennette, Allah Teâlâ’nın kendi yolunda cihat edenler için hazırladığı yüz derece vardır; iki derece arasındaki mesafe gök ile yer arasındaki mesafe gibidir.” ‘Derecât’ kelimesinin, “ona kamçılar vurdu” yani “vuruşlar vurdu” sözünde olduğu gibi mef‘ûlü mutlak olarak mansub olması da caizdir; sanki “onları üstün kılmalarla üstün kıldı” denilmiştir. Yüce Allah'ın şu kavli:
{وَمَغْفِرَةٌ} بدلٌ من أجراً بدلَ البعضِ لأن بعضَ الأجرِ ليس من باب المغفرة أي مغفرة لَما يفرطُ منهم من الذنوب التي لا سائرُ الحسناتِ التي يأتي بها القاعدون أيضاً حتى تُعدَّ من خصائصهم وقولُه تعالى
{وَمَغْفِرَةٌ} “...ve bir bağışlanma...” [ifadesi], ‘ecran’ kelimesinden bedel-i ba‘zdır; çünkü ecrin bir kısmı mağfiret türünden değildir; yani onların işleyebileceği günahlar için bir bağışlanmadır ki bunlar, oturanların da işlediği ve bu yüzden onların hususiyetlerinden sayılamayacak olan diğer iyilikler kabilinden değildir. Yüce Allah'ın şu kavli:
{وَرَحْمَةً} بدل الكلِّ من أجرا مثل درجاتٍ ويجوز أن يكون انتصابُهما بإضمار فعلِهما أي غَفَر لهم مغفرةً ورحِمَهم رحمة هذا ولعل تكريرَ التفضيل بطريق العطف المنبئ عن المغايرة وتقييدَه تارةً بدرجة وأخرى بدرجاتٍ مع اتحاد المفضّلِ والمفضلِ عليه حسبما يقتضيه الكلامُ ويستدعيه حسن النظام إما لتنزيل الاختلاف العنوانيِّ بين التفضيلين وبين الدرجةِ والدرجاتِ منزلةَ الاختلافِ الذاتي تمهيداً لسلوك طريقِ الإبهامِ ثمَّ التفسيرِ رَوْماً لمزيد التحقيقِ والتقريرِ كما في قوله تعالى فلما جَاء أَمْرُنَا نَجَّيْنَا هُودًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مّنَّا وَنَجَّيْنَاهُمْ مّنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ كأنه قيل فضّل الله المجاهدين على القاعدين درجةٍ لا يقادَر قدرُها ولا يُبلَغُ كُنهُها وحيث كان تحقّقُ هذا البونِ البعيدِ بينهما مُوهِماً لحِرمان القاعدين قيل وَكُلاًّ وَعَدَ الله الحسنى ثم أريد تفسيرُ ما أفاده
{وَرَحْمَةً} “...ve bir rahmet [bahşetmiştir].” [ifadesi], tıpkı ‘derecât’ gibi ‘ecran’ kelimesinden bedel-i küldür. Her ikisinin de kendi mahzuf fiilleriyle mansub olması caizdir; yani “onları bağışladıkça bağışladı ve onlara merhamet ettikçe merhamet etti” demektir. Bilinmelidir ki, üstün kılmanın başkalık bildiren atıf yoluyla tekrarlanması ve sözün gerektirdiği, nazmın güzelliğinin icap ettirdiği üzere üstün kılınan ve üstün olunanın aynı kalmasıyla birlikte bazen bir derece, bazen de dereceler ile kayıtlanması; ya iki üstün kılma arasındaki ve derece ile dereceler arasındaki unvan farkını, daha fazla tahkik ve takrir elde etmek arzusuyla önce müphem bırakıp sonra açıklama yolunu tutmaya bir zemin kılmak üzere bizzat zâtî fark yerine koymaktan ileri gelir. Nitekim Yüce Allah’ın şu kavlinde de böyledir: “Emrimiz gelince Hûd’u ve onunla beraber inananları bizden bir rahmetle kurtardık ve onları şiddetli bir azaptan kurtardık.” Sanki “Allah cihat edenleri oturanlara miktarı takdir edilemeyecek ve hakikatine ulaşılamayacak bir derece üstün kıldı” denilmiştir. Aralarındaki bu uzak mesafenin gerçekleşmesi oturanların mahrum kaldığı zannını doğurduğu için “Allah hepsine en güzeli vadetti” denilmiş, sonra da nekreliğin
٩٧ - النساء التنكيرُ بطريق الإبهامِ بحيث يقطَعُ احتمالَ كونِه للوِحْدة فقيل ما قيل ولله درُّ شأنِ التنزيلِ وإما للاختلاف بالذات بين التفضيلين وبين الدرجةِ والدرجاتِ على أن المرادَ بالتفضيل الأولِ ما خوّلهم الله تعالى عاجلاً في الدنيا من الغنيمة والظَّفَر والذِكْرِ الجميلِ الحقيقِ بكونه درجةً واحدةً وبالتفضيل الثاني ما أنعم به في الآخرة من الدرجات العاليةِ الفائتةِ للحصر كما ينبئ عنه تقديمُ الأولِ وتأخيرُ الثاني وتوسيطُ الوعدِ بالجنة بينهما كأنه قيل وفضّلهم عليهم في الدنيا درجةً واحدةً وفي الآخرة درجاتٍ لا تحصى وقد وُسِّط بينهما في الذكر ما هو متوسِّط بينهما في الوجود أعني الواعد بالجنة توضيحاً لحالهما ومسارعةً إلى تسلية المفضولِ والله سبحانه أعلم هذا ما بين المجاهدين وبين القاعدين غيرِ أولي الضررِ وأما أولوا الضررِ فهم مساوون للمجاهدين عند القائلين بمفهوم الصفةِ وبأن الاستثناءَ من النفي إثباتٌ وأما عند من لا يقول بذلك فلا دِلالة لعبارة النصِّ عليه وقد رُوي عن رسول الله ﷺ لقد خلّفتم في المدينة أقواماً ما سِرتم مسيراً ولا قطعتم وادياً إلا كانوا معكم وهم الذين صحّت نياتُهم ونصَحَتْ جيوبُهم وكانت أفئدتُهم تهوى إلى الجهاد وبهم ما يمنعهم من المسير من ضرار أو غيره وبعبارة أخرى إن في المدينة لأقواماً ما سِرتم من مسير ولا قطعتم من وادٍ إلا كانوا معكم فيه قالوا يا رسولَ الله وهم بالمدينة قال نعم وهم بالمدينة حبَسهم العُذرُ قالوا هذه المساواة مشروطة بشريطة أخرى سوى الضرر قذ ذكرت في قوله تعالى {لَّيْسَ عَلَى الضعفاء وَلَا على المرضى} إلى قوله {إِذَا نَصَحُواْ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ} وقيل القاعدون الأُوَلُ هم الأضراءُ والثاني غيرُهم وفيه من تفكيك النظمِ الكريمِ مَا لَا يخفى ولا ريب في أن الأضّراءَ من غيرهم درجةً كما لا ريب في أنهم دون المجاهدين بحسب الدرجةِ الدنيوية
97 - en-Nisâ müphemlik yoluyla ifade ettiği mana, teklik bildirmesi ihtimalini tamamen ortadan kaldıracak şekilde tefsir edilmek istenmiş ve söylenilenler söylenmiştir. Kur'an'ın şanı ne yücedir! Yahut [bu tekrarlama], iki üstün kılma ile derece ve dereceler arasındaki zâtî başkalıktan ötürüdür; şu esasa dayanır ki: Birinci üstün kılmadan maksat, Allah Teâlâ’nın dünyada onlara peşin olarak bahşettiği ganimet, zafer ve tek bir derece olmaya lâyık güzel namdır; ikinci üstün kılmadan maksat ise, âhirette ihsan ettiği sayıya gelmez yüksek derecelerdir. Birincinin öne alınıp ikincinin tehir edilmesi ve aralarına cennet vaadinin konulması da bunu hissettirir. Sanki “Onları dünyada bir derece, âhirette ise sayısız derecelerle üstün kıldı” denilmiştir. Varlıkta ikisinin arasında bulunan şey, yani cennet vaadi, durumlarını açıklığa kavuşturmak ve derece bakımından aşağıda kalanın gönlünü süratle teselli etmek için zikirde de ikisinin arasına konulmuştur. Allah en iyisini bilir. Bu, cihat edenler ile özür sahibi olmayan oturanlar arasındaki durumdur. Özür sahiplerine gelince; onlar sıfat mefhumunu ve menfîden istisnanın ispat olduğunu kabul edenlere göre mücahitlerle eşittirler. Bunu kabul etmeyenlere göre ise metnin ifadesinin buna delaleti yoktur. Nitekim Resûlullah’tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle rivayet edilmiştir: “Medine’de arkada öyle kimseler bıraktınız ki, hangi yolda yürüdüyseniz ve hangi vadiyi aştıysanız onlar mutlaka sizinle beraberdiler.” Onlar niyetleri sahih, samimi ve kalpleri cihada can atan, ancak bir hastalık veya benzeri bir mani sebebiyle sefere çıkamayan kimselerdir. Başka bir rivayette: “Medine’de öyle kimseler vardır ki, hangi yolda yürüdüyseniz ve hangi vadiyi aştıysanız onlar mutlaka onda sizinle beraberdiler.” Dediler ki: “Ey Allah’ın Resûlü, onlar Medine’de oldukları halde mi?” “Evet, Medine’de oldukları halde; çünkü onları mazeret alıkoydu” buyurdu. Dediler ki: Bu eşitlik, özrün dışında şu ayette zikredilen başka bir şarta da bağlıdır: {لَّيْسَ عَلَى الضعفاء وَلَا على المرضى} “Güçsüzlere, hastalara... bir günah yoktur” ayetinden {إِذَا نَصَحُواْ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ} “Allah’a ve Resûlü’ne sadık kaldıkları sürece” kısmına kadar. İlk oturanların özür sahipleri, ikincilerin ise başkaları olduğu da söylenmiştir; ancak bunda yüce nazmı parçalama durumu bulunduğu gizli değildir. Şüphe yok ki özür sahipleri diğerlerinden bir derece üstündür; nitekim dünyevî derece bakımından da mücahitlerden aşağıda olduklarında şüphe yoktur.
{وَكَانَ الله غَفُوراً رَّحِيماً} تذليل مقرِّرٌ لما وَعَد من المغفرة والرحمة
{وَكَانَ الله غَفُوراً رَّحِيماً} “Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” [ifadesi], vaat edilen mağfiret ve rahmeti pekiştiren bir tezyîldir.
{إن الذين توفاهم الملائكة} بيانٌ لحال القاعدين عن الهجرة إثر بيانِ حالِ القاعدين عن الجهاد وتوفاهم يحتمل أن يكون ماضيا ويؤيده قرأ توفتْهم وأن يكون مضارعاً قد حُذف منه إحدى التاءينِ وأصلُه تتوفاهم على حكايةِ الحالِ الماضيةِ والقصدِ إلى استحضار صورتِها ويَعضده قراءةُ مَن قرأَ تُوَفاهم على مضارع وُفِّيَتْ بمعنى أن الله تعالى يرفى الملائكةَ أنفسِهم فيتوفّونها أي يمكنهم من استيفائها فيستوفونها
{إن الذين توفاهم الملائكة} “Meleklerin canlarını aldığı kimselere gelince...” [ifadesi], cihattan geri kalanların durumunun beyanının ardından hicretten geri kalanların durumunun beyanıdır. ‘Teveffâhüm’ fiilinin mazi olması muhtemeldir ki ‘teveffethüm’ kıraati bunu destekler; geçmiş halin hikâye edilmesi ve suretinin zihinde canlandırılması kastedilerek iki ‘tâ’ harfinden birinin hazfedildiği muzari olması da muhtemeldir ve aslı ‘tetaveffâhüm’dür. Bunu, Allah Teâlâ’nın melekleri canları almaya yetkili kılması ve onların da canları tastamam alması manasında ‘vüffiyet’ fiilinin muzarisi olarak ‘tüveffâhüm’ şeklinde okuyanın kıraati de teyit eder.
{ظَالِمِى أَنفُسِهِمْ} حالٌ من ضمير تَوَفاهم فإنه وإن كان مضافاً إلى المعرفة إلا أنه نكرةٌ في الحقيقة لأن المعنى على الانفصال وإن كان موصولاً في اللفظِ كما في قولِه تعالى غَيْرَ مُحِلّى الصيد وهديا بالغ الكعبه وثانى عِطْفِهِ أي مُحلّين الصّيدَ وبالغاً الكعبةَ وثانياً عِطْفَه كأنه قيل ظالمين أنفسَهم وذلك بترك الهجرةِ واختيارِ مجاورة الكفرة الموجبةِ للإخلال بأمور الدينِ فإنها نزلتْ في ناسٍ من مكةَ قد أسلموا ولم يهاجروا حين كانت الهجرةُ فريضة
{ظَالِمِى أَنفُسِهِمْ} “...kendilerine zulmederlerken...” [ifadesi], ‘teveffâhüm’ fiilindeki zamirden haldir. Zira marifeye muzaf olsa bile lafzan bitişik olsa da mana infisal üzere olduğu için hakikatte nekredir; nitekim Yüce Allah’ın: “Avı helal saymaksızın”, “Kâbe’ye ulaşacak bir kurbanlık” ve “Büyüklük taslayarak” kavillerinde olduğu gibi; yani “avı helal saymayanlar”, “Kâbe’ye ulaşan” ve “büyüklük taslayan” demektir. Sanki “kendilerine zulmederlerken” denilmiştir. Bu zulüm de hicret farz olduğu dönemde Müslüman olup da hicret etmeyen Mekkeli kimseler hakkında inmiş olması hasebiyle, hicreti terk etmek ve din işlerinde kusura yol açan kâfirlerle bir arada yaşamayı tercih etmek sebebiyledir.
{قَالُواْ} أي الملائكةُ للمُتوفَّيْن تقريراً لهم بتقصيرهم في إظهار إسرمهم وإقامةِ أحكامِه من الصلاة ونحوها وتوبيخها لهم بذلك
{قَالُواْ} “[Melekler] dediler:” yani melekler canları alınan o kimselere, İslamlarını izhar etme ve namaz gibi ahkâmını ikame etme hususundaki kusurlarını itiraf ettirmek ve bundan dolayı onları azarlamak üzere şöyle derler:
{فِيمَ كُنتُمْ} أي في أي شئ كنتم من أمور دينِكم
{فِيمَ كُنتُمْ} “Ne işte idiniz?” Yani dininizin hangi işi üzere idiniz?
{قالوا} استئناف مبني على سؤال نشأ من حكاية سؤالِ الملائكةِ كأنه قيل فماذا قالوا في الجواب فقيل قالوا متجانِفين عن الإقرار
{قالوا} “[Onlar da] dediler:” [ifadesi], meleklerin sorusunun hikâye edilmesinden doğan bir soruya bina kılınmış bir istînâftır; sanki “Cevap olarak ne dediler?” denilmiş de, içinde bulundukları kusuru açıkça itiraf etmekten kaçınarak şöyle dedikleri bildirilmiştir:
الصريحِ بما هُم فيه من التقصير متعلِّلين بما يوجبه على زعمهم
kendi zanlarınca buna mecbur kaldıkları mazeretleri ileri sürerek:
{كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِى الأرض} أي في أرض مكةَ عاجزين عن القيام بمواجب الدينِ فيما بين أهلِها
{كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِى الأرض} “Biz yeryüzünde çaresiz bırakılmış kimselerdik.” Yani Mekke toprağında, oranın halkı arasında dinin vecibelerini yerine getirmekten aciz kimselerdik.
{قَالُواْ} إبطالاً لتعللهم وتبكيتاً لهم
{قَالُواْ} “[Melekler] dediler:” [ifadesi], onların mazeretlerini iptal etmek ve onları susturup mahcup etmek içindir:
{أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ الله واسعة فتهاجروا فِيهَا} إلى قطر آخر منها تقدِرون فيه على إقامةِ أمورِ الدينِ كما فعله من هاجر إلى المدينة وإلى الحبشة وأما حملُ تعلُّلِهم على إظهار العجزِ عن الهجرة وجعلُ جوابِ الملائكةِ تكذيباً لهم في ذلك فيردوه أن سببَ العجز عنها لا ينحصر في فُقدان دار الهجرةِ بل قد يكون لعدم الاستطاعةِ للخروج بسب الفقرِ أو لعدم تمكينِ الكفَرة منه فلا يكون بيانُ سعةِ الأرضِ تكذيباً لهم ورداً عليهم بلْ لا بدَّ من بيان استطاعتِهم أيضاً حتى يتم التبكيتُ وقيل كانت الطائفةُ المذكورة قد خرجوا مع المشركين إلى بدرٍ منهم قيسُ بنُ الفاكِهِ بنِ المغيرةِ وقيسُ بنُ الوليدِ بنِ المغيرة وأشباهُهما فقُتلوا فيها فضَرَبت الملائكةُ وجوهم وأدبارهم وقالوا لهم ماقالوا فيكون ذلك منهم تقريعاً وتوبيخاً لهم بما كانوا فيه من مساعدة الكَفَرةِ وانتظامِهم في عسكرهم ويكون جوابُهم بالاستضعاف تعلّلاً بأنهم كانوا مقهورين تحت أيديهم وأنهم أخرجوا كارهين فرُدَّ عليهم بأنهم كانوا بسبيل من الخلاص عن قهرهم متمكّنين من المهاجرة
{أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ الله واسعة فتهاجروا فِيهَا} “Allah’ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret edeydiniz?” Yani Medine’ye ve Habeşistan’a hicret edenlerin yaptığı gibi, din işlerini ikame etmeye güç yetirebileceğiniz başka bir beldesine hicret edeydiniz. Onların mazeretlerinin hicretten aciz olduklarını izhar etmeye hamledilmesi ve meleklerin cevabının da onları bu hususta yalanlama kılınmasına gelince; hicretten aciz olmanın sebebi sadece hicret edilecek yurdun bulunmamasıyla sınırlı olmayıp, fakirlik sebebiyle yola çıkmaya takat yetirememek veya kâfirlerin buna imkân vermemesi yüzünden de olabileceği gerçeği bu görüşü reddeder. Dolayısıyla arzın genişliğinin beyanı tek başına onları yalanlama ve iddialarını reddetme olamaz; aksine susturmanın tamamlanması için onların hicrete güçlerinin yettiğinin de beyan edilmesi gerekir. Zikredilen bu topluluğun müşriklerle birlikte Bedir’e çıktığı söylenmiştir; Kays b. el-Fâkih b. el-Mugîre, Kays b. el-Velîd b. el-Mugîre ve benzerleri bunlardandır. Onlar Bedir’de öldürüldüler; melekler onların yüzlerine ve arkalarına vurup onlara bu sözleri söylediler. Buna göre meleklerin bu sözü, onların kâfirlere yardım etmeleri ve ordularında yer almaları sebebiyle bir kınama ve azarlama olur; onların müstaz‘af olduklarını söylemeleri ise onların tahakkümü altında ezildikleri ve zorla çıkarıldıkları şeklindeki bir mazeret olur; buna karşılık da onların baskısından kurtulma imkânına sahip oldukları ve hicret edebilecek durumda bulundukları belirtilerek mazeretleri reddedilmiş olur.
{فَأُوْلَئِكَ} الذين حُكِيت أحوالُهم الفظيعةُ
{فَأُوْلَئِكَ} “İşte onların...” o feci halleri hikâye edilen kimselerin,
{مَأْوَاهُمْ} أي في الآخرة
{مَأْوَاهُمْ} “barınakları...” yani âhiretteki barınakları,
{جَهَنَّمُ} كما أن مأواهم في الدنيا دارُ الكفرِ لتركهم الفريضةَ المحتومة فمأواهم مبتدأوجهنم خبره والجملة خبر لأولئك وهذه الجملةُ خبرُ إن والفاءُ فيه لتضمُّن اسمِها معنى الشرطِ وقولُه تعالى قَالُواْ فِيمَ كُنتُمْ حالٌ من الملائكة بإضمار قد عند من يشترطه أو هو الخبرُ والعائدُ منه محذوفٌ أي قالوا لهم والجملةُ المصدرةُ بالفاء معطوفةٌ عليه مستنتَجَةٌ منه ومما في حيّزه
{جَهَنَّمُ} “...cehennemdir.” Nitekim farz olan hicreti terk ettikleri için dünyadaki barınakları da küfür diyarı olmuştur. ‘Me’vâhüm’ mübteda, ‘cehennemü’ onun haberidir. Bu cümle ‘ülâike’ kelimesinin haberidir; bu cümlenin tamamı ise ‘inne’nin haberidir. Buradaki ‘fâ’ harfi, isminin şart manası içermesinden dolayıdır. Yüce Allah'ın “Melekler: ‘Ne işte idiniz?’ dediler” kavli, bunu şart koşanlara göre ‘kad’ takdiriyle meleklerden haldir; yahut haberdir ve ona dönen zamir mahzuftur, yani “onlara dediler” demektir. ‘Fâ’ ile başlayan cümle ise ona matûf olup ondan ve onun kapsamında bulunan hususlardan çıkarılmıştır.
{وَسَاءتْ مَصِيراً} أى مصيرهم أي جهنم وفي الآية الكريمةِ إرشادٌ إلى وجوب المهاجرة من موضع لايتمكن الرجلُ من إقامة أمورِ دينِه بأي سبب كان وعن النبيِّ ﷺ من فرَّ بدينِه من أرض إلى أرض وإن كان شبرا من الأرض استوجبت له الجنَّة وكان رفيقَ إبراهيمَ ونبيه محمدٍ صلَّى الله عليهِ وسلم
{وَسَاءتْ مَصِيراً} “O ne kötü bir varış yeridir!” Yani onların gideceği yer olan cehennem ne kötüdür. Bu âyet-i kerimede, sebebi ne olursa olsun kişinin din işlerini ikame edemediği bir yerden hicret etmesinin farz olduğuna bir irşat vardır. Nebî’den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edildiğine göre: “Kim dinini korumak için bir yerden bir yere kaçarsa, bu bir karış yer bile olsa, cennet ona vacip olur ve o İbrâhim ile nebisi Muhammed’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yoldaşı olur.”
{إِلَاّ المستضعفين} استثناءٌ منقطعٌ لعدم دخولِهم في الموصول وضميرِه والإشارةِ إليه ومِنْ في قولِه تعالَى
{إِلَاّ المستضعفين} “Ancak çaresiz kalanlar müstesnadır.” [ifadesi], mevsûle, onun zamirine ve işaret ismine dâhil olmadıkları için munkatı‘ bir istisnadır. Yüce Allah'ın şu kavlindeki ‘min’ harfi:
{من الرجال والنساء والولدان} متعلقةٌ بمحذوفٍ وقعَ حالاً من المستضعفين أي كائنين منهم وذِكرُ الوِلدان إن أريد بهم المماليكُ أو المراهقون ظاهرٌ وأما إن أريد بهم الأطفالُ فللمبالغة في أمر الهجرة وإبهام انها بحيث لو استطاعها غيرُ المكلفين لوجبت عليهم والإشعارِ بأنهم لا محيصَ لهم عنها البتة عليهم كما بلغوا حتى كأنها واجبةٌ عليهم قبل البلوغِ لو استطاعوا وأن قومهم يجب عليهم أن يهاجروا بهم متى أمكنت وقوله تعالى
{من الرجال والنساء والولدان} “...erkekler, kadınlar ve çocuklardan...” [ifadesi], ‘el-müstaz‘afîn’ kelimesinden hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani “onlardan oldukları halde” demektir. ‘Vildân’ (çocuklar) kelimesinin zikredilmesi, eğer onlardan köleler veya bülûğa yaklaşmış olanlar kastediliyorsa açıktır. Şayet bizzat küçük çocuklar kastediliyorsa; bu, hicret meselesindeki mübalağayı göstermek, mükellef olmayanların bile güç yetirebilmeleri halinde hicretin onlara farz olacağını hissettirmek, bülûğa erer ermez hicretten asla kaçışları olmadığını bildirmek —öyle ki güç yetirebilselerdi bülûğdan önce de onlara farz olacakmış gibi— ve imkân bulduklarında kavimlerinin onları da alıp hicret etmelerinin farz olduğunu bildirmek içindir. Yüce Allah'ın şu kavli:
{لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلاً} صفةٌ للمستضعفين فإنَّ ما فيهِ من اللام ليس للتعريف أو حالٌ منْهُ أو من الضميرِ المستكنِّ فيه وقيل تفسيرٌ لنفس المستضعفين لكثرة وجوهِ الاستضعافِ واستطاعةُ الحيلةِ وُجدانُ أسبابِ الهجرةِ ومباديها واهتداءُ السبيلِ معرفةُ طريقِ الموضعِ المهاجَرِ إليه بنفسه أو بدليل
{لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلاً} “...hiçbir çareye güç yetiremeyen ve hiçbir yol bulamayan.” [ifadesi], ‘el-müstaz‘afîn’ kelimesinin sıfatıdır; zira başındaki lâm-ı tarif ahd/ta‘rîf için değildir; yahut ondan veya onda müstetir olan zamirden haldir. Çaresizlik durumlarının çokluğundan ötürü müstaz‘afların bizzat kendilerinin tefsiri olduğu da söylenmiştir. Çareye güç yetirmek, hicret sebeplerini ve vasıtalarını bulmaktır; yol bulmak ise hicret edilecek yerin yolunu bizzat bilmek veya bir rehber vasıtasıyla öğrenmektir.
{فأولئك}
{فأولئك} “İşte onlar...”
إشارةٌ إلى المستضعفين الموصوفينَ بما ذُكر من صفاتِ العجزِ
zikredilen acziyet sıfatlarıyla nitelenmiş olan çaresizlere yapılan bir işarettir.
{عَسَى الله أَن يعفو عنهم} جئ بكلمة الإطماعِ ولفظِ العفوِ إيذاناً بأن الهجرةَ من تأكُّدِ الوجوبِ بحيث ينبغي أن يُعدَّ تركُها ممن تحقق عدمُ وجوبِها عليه ذنباً يجب طلبُ العفوِ رجاءً وطمعاً لا جزماً وقطعاً
{عَسَى الله أَن يعفو عنهم} “...Allah’ın onları affetmesi umulur.” [ifadesinde], umut bildiren ‘asâ’ lafzı ile ‘afv’ lafzının getirilmesi, hicretin son derece kesin bir vecibe olduğunu bildirmek içindir; öyle ki kendisine hicretin farz olmadığı kesinleşen bir kimsenin bile hicreti terk etmesi, kesin ve bağlayıcı olarak değil, bir ümit ve temenniyle affı talep edilmesi gereken bir günah sayılmalıdır.
{وَكَانَ الله عَفُوّاً غَفُوراً} تذييلٌ مقررٌ لمَا قبلَهُ
{وَكَانَ الله عَفُوّاً غَفُوراً} “Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır.” [ifadesi], öncesini teyit eden bir tezyîldir.
{وَمَن يُهَاجِرْ فِى سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِى الارض مُرَاغَماً كَثِيراً} ترغيبٌ في المهاجَرَة وتأنيسٌ لها أي يجدْ فيها متحوَّلاً ومهاجَراً وإنما عبّر عنه بذلك تأكيد للترغيب لما فيه من الإشعار بكون ذلك المتجول بحيث يصل فيه المهاجرُ من الخير والنعمةِ إلى ما يكون سبباً لرغم آنف قومه الذين هاجروهم والرُّغمُ الذلُّ والهوانُ وأصلُه لصوقُ الأنفِ بالرَّغام وهو التراب وقيل يجد فيها طريقاً يراغِمُ بسلوكه قومَه أي يفارقهم على رَغم أنوفهم
{وَمَن يُهَاجِرْ فِى سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِى الارض مُرَاغَماً كَثِيراً} “Kim Allah yolunda hicret ederse, yeryüzünde barınacak çok yer... bulur.” [ifadesi], hicrete teşvik etmek ve ona alıştırmak içindir; yani yeryüzünde sığınacak ve göçecek yer bulur demektir. Teşviki pekiştirmek için bu ifadeyle anlatılmıştır; çünkü bu kelimede, o sığınma yerinde muhacirin, kendilerini hicret ettiren kavimlerinin burnunu sürtecek hayır ve nimete erişeceğine bir işaret vardır. ‘Rağm’ zillet ve horluktur; aslı ise burnun ‘rağâm’a yani toprağa sürtünmesidir. Orada, gidişiyle kavminin burnunu sürteceği, yani onların burnunu övercesine onları terk edip gideceği bir yol bulur manasında olduğu da söylenmiştir.
{وسعة} أي من الرزق
{وسعة} “...ve genişlik [bulur].” Yani rızık genişliği bulur.
{وَمَن يَخْرُجْ مِن بَيْتِهِ مهاجرا إِلَى الله وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الموت} أي قبل أن يصل إلى المقصِد وإن كان ذلك خارج بابه كما ينبئ عنه إيثارُ الخروجِ من بيته على المهاجَرة وهو عطفٌ على فعل الشرطِ وقرئ بالرفع على أنه خبرُ مبتدإٍ محذوفٍ وقيل هو حركةُ الهاءِ نُقلت إلى الكاف على نية الوقفِ كما في قوله ... من عنزى سبنى لم أضربه عجيب والدهر كثير عجبه وقرى بالنصب على إضمار أنْ كما في قوله وألحقُ بالحجاز فأستريحا ...
{وَمَن يَخْرُجْ مِن بَيْتِهِ مهاجرا إِلَى الله وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الموت} “Kim evinden Allah’a ve Resûlü’ne hicret ederek çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse...” yani hedefine varmadan önce ölürse, kapısının hemen dışı bile olsa böyledir; nitekim ‘muhâceret’ yerine ‘evinden çıkma’ ifadesinin tercih edilmesi de buna işaret eder. Bu fiil şart fiiline matûftur. Mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfû da okunmuştur; şairin şu beytinde olduğu gibi vakıf niyetiyle ‘hâ’nın harekesinin ‘kâf’a nakledildiği de söylenmiştir: “...Bana söven o Anze’liye şaşarım, ben ona vurmadım; zamanın şaşılacak halleri pek çoktur.” Şairin “Hicaz’a ulaşırım da rahatlarım...” beytinde olduğu gibi gizli bir ‘en’ ile mansub da okunmuştur.
{فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلىَ الله} أي ثبت ذلك عنده تعالى ثبوتَ الأمرِ الواجبِ رُوِيَ أنَّ رسولَ الله ﷺ لما بَعَث بالآيات المتقدمةِ إلى مسلمي مكةَ قال جُندُبُ بنُ ضَمْرةَ لبنيه وكان شيخاً كبيراً احمِلوني فإني لستُ من المستضعفين وإني لأهتدي الطريقَ والله لا أبيتُ الليلةَ بمكةَ فحمَلوه على سرير متوجِّهاً إلى المدينة فلما بلغ التنعيمَ أشرفَ على الموت فصفق بيمينه على شماله ثم قال اللهم هذه لك وهذه لرسولك أبايُعك على ما بايعك رسولُك فمات حميداً فبلغ خبرُه أصحاب رسول الله ﷺ فقالوا لو تُوفيَ بالمدينة لكان أتمَّ أجراً فنزلت قالوا كلُّ هجرةٍ في غرض دينيَ من طلبِ علمٍ أو حجَ أو جهاد أونحو ذلك فهي هجرةٌ إلى الله ﷿ وإلى رسوله ﷺ
{فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلىَ الله} “...onun mükâfatı kesinlikle Allah’a aittir.” Yani onun mükâfatı, yerine getirilmesi gereken vacip bir şeyin sübûtu gibi Allah Teâlâ katında sabit olmuştur. Rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) yukarıdaki ayetleri Mekke’deki Müslümanlara gönderdiğinde, yaşlı bir ihtiyar olan Cündüb b. Damre oğullarına şöyle dedi: “Beni taşıyın! Şüphesiz ben çaresizlerden değilim ve ben yolu da biliyorum. Vallahi bu gece Mekke’de gecelemeyeceğim.” Onu Medine’ye doğru bir sedye üzerinde taşıdılar. Ten‘îm’e vardığında ölüm alametleri belirdi; sağ elini sol eline vurarak: “Allahım! Şu Senindir, şu da Resûlünündür. Resûlünün sana biat ettiği şeyler üzere Sana biat ediyorum” dedi ve övgüye layık bir halde vefat etti. Haberi Resûlullah’ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabına ulaştığında: “Medine’de vefat etseydi mükâfatı daha tam olurdu” dediler; bunun üzerine bu âyet indi. Âlimler şöyle demiştir: İlim talebi, hac, cihat veya benzeri dinî bir gaye uğruna yapılan her hicret, Allah’a ve Resûlü’ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) yapılmış bir hicrettir.
{وَكَانَ الله غَفُوراً} مبالِغاً في المغفرة فيغفرُ له ما فَرَط منه من الذنوبِ التي من جملتها القعودُ عن الهجرة إلى وقت الخروجِ
{وَكَانَ الله غَفُوراً} “Allah çok bağışlayıcıdır...” yani bağışlaması pek çoktur; dolayısıyla yola çıkış vaktine kadar hicretten geri kalmak da dahil olmak üzere onun işlediği günahları bağışlar,
{رَّحِيماً} مبالِغاً في الرحمة فيرحمه بإكمال ثوابِ هجرتِه
{رَّحِيماً} “...çok merhamet edicidir.” yani merhameti pek çoktur; dolayısıyla hicretinin sevabını tastamam vererek ona merhamet eder.
{وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِى الأرض} شروعٌ في بيانِ كيفيةِ الصلاةِ عند الضروراتِ من السفر ولقاءِ العدوِّ والمرضِ والمطرِ وفيه تأكيدٌ لعزيمة المهاجِرِ على المهاجَرة وترغيبٌ له فيها لما فيه من تخفيف أونه أي إذا سافرتم أيَّ مسافرةٍ كانت ولذلك لم يُقيَّد بما قُيِّد به المهاجَرة
{وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِى الأرض} “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman...” [ifadesi], sefer, düşmanla karşılaşma, hastalık ve yağmur gibi zaruret hallerinde namazın nasıl kılınacağının beyanına giriştir. Bunda, ağırlığını hafifletmesi hasebiyle muhacirin hicret azmini pekiştirme ve onu hicrete teşvik etme de vardır; yani nasıl bir yolculuk olursa olsun herhangi bir sefere çıktığınız zaman demektir; bu sebeple de hicretin kayıtlandığı şartlarla kayıtlanmamıştır.
{فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ} أى حرج أو اثم
{فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ} “...size bir günah yoktur.” Yani hiçbir zorluk veya günah yoktur,
{أَن تَقْصُرُواْ} أي في أن تقصُروا والقصرُ خلافُ المد يقال قصرت الشئ أي جعلته قصيراً بحذف بعضِ أجزائِه أو أوصافِه فمُتعلَّقُ القصرِ حقيقةً إنما هو ذلك الشئ لا بعضُه فإنه متعلَّقُ الحذف دون القصرو على هذا فقوله تعالى
{أَن تَقْصُرُواْ} “...kısaltmanızda...” yani kısaltmanız hususunda. ‘Kasr’ uzatmanın zıddıdır; bir şeyin bazı cüzlerini veya vasıflarını hazfederek onu kısalttığında ‘kasartü’ş-şey’e’ denir. Dolayısıyla hakikatte kısaltmanın taalluk ettiği şey o şeyin bizzat kendisidir, bir kısmı değildir; zira bir kısmı kasrın değil hazfin taalluk ettiği yerdir. Buna göre Yüce Allah'ın şu kavli:
{مِنَ الصلاة} ينبغي أن يكون مفعولاً لتقصُروا على زيادة مِنْ حسبما رآه الأخفش وأما على تقديرِ أنْ تكون تبعيضيةً ويكونَ المفعولُ محذوفاً كما هُو رأيُ سيبويهِ أي شيئاً من الصلاة فينبغي أن يُصارَ إلى وصف الجزءِ بصفة الكلِّ أو يرادَ بالقصر معنى الحبْس يقال قصرت الشئ إذا حبستْه أو يرادَ بالصلاة الجنسُ ليكون المقصورُ بعضاً منها وهي الرُّباعياتُ أي فليس عليكم جُناحٌ في أن تقصروا بعضَ الصلاة بتنصيفها وقرئ تُقْصِروا من الإقصار وتُقَصِّروا من التقصير والكل بمعنى وأدنى مدةِ السفرِ الذي ينعلق به القصرُ عند أبي حنيفةَ مسيرةَ ثلاثةِ أيام ولياليها بسير الإبلِ ومشيِ الأقدام بالاقتصاد وعند الشافعيِّ مسيرةَ يومين وظاهرُ الآية الكريمة التخييرُ وأفضليةُ الإتمام وبه تعلق الشافعيّ وبما رُوي عنِ النبيِّ ﷺ أنه أتم في السفر وعنْ عائشةَ ﵂ أنها أتمت تارةً وقصرت أخرى وعن عثمانُ ﵁ أنَّه كان يُتمّ ويَقصُر وعندنا يجب القصرُ لا محالة خلا أن بعضَ مشايخنا سماه عزيمةً وبعضُهم رُخصةَ إسقاطٍ بحيث لا مساغ للإتمام لارخصة ترفيهٍ إذ لا معنى للتخيير بين الأخفِّ والأثقلِ وهو قولُ عمرَ وعليَ وابن عباس وابنِ عمرَ وجابر ورضوان الله عليهم وبه قال الحسنُ وعمرُ بنُ عبد العزيز وقتادةُ وهو قول مالك وقد رُوي عن عمر ﵁ صلاةُ السفر ركعتانِ تمامٌ غيرُ قصرٍ على لسان نبيكم ﷺ وعن أنسٌ ﵁ خرجنا مع النبيِّ ﷺ من المدينة إلى مكةَ فكان يصلي ركعتين ركعتين حتى رجعنا إلى المدينة وعن عمرانَ بنِ حُصين ﵁ ما رأيت النبيِّ ﷺ يصلي في السفر إلا ركعتين وصلى بمكةَ ركعتين ثم قال أتمُّوا فإنَّا قومٌ سَفْرٌ وحين سمع بن مسعود ان عثمانُ ﵁ صلى بمِنىً أربعَ ركعاتٍ استرجع ثم قال صليت مع رسول الله ﷺ بمنى ركعتين وصليت مع أبي بكرٍ ﵁ بمنى ركعتين وصليت مع عمر ﵁ بمنى ركعتين فليت حظي من أربع ركعاتٍ ركعتان مُتقبَّلتان وقد اعتذر عثمانُ ﵁ عن إتمامه بأنه تأهّل بمكة وعن الزهريّ أنه إنما أتمّ لأنه أزمع الإقامةَ بمكة وعنْ عائشةَ ﵂ أولُ ما فُرضت الصلاةُ فُرضتْ ركعتين ركعتين فأُقِرَّت في السفر وزيدت في الحضر وفي صحيح البخاري أنها قالت فرضَ الله الصلاةَ حين فرضها ركعتين ركعتين في الحضَر والسفر فأقرت صلاة السفر وزيد في صلاة الحضر وأما ماروى عنها من الإتمام فقد اعتذرت عنه وقالت أنا أمُّ المؤمنين فحيث حللتُ فهي داري وإنما ورد ذلك بنفي الجُناحِ لما أنهم ألِفوا الإتمامَ فكانوا مظِنةَ أن يخطُر ببالهم أن عليهم نقصاناً في القصر فصرح بنفي الجناحِ عنهم لتطيب به نفوسُهم ويطمئنوا إليهِ كما في قولِه تعالى فَمَنْ حَجَّ البيت أَوِ اعتمر فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَن يَطَّوَّفَ بِهِمَا مع أن ذلك الطوافَ واجبٌ عندنا ركنٌ عند الشافعيِّ وقوله تعالى
{مِنَ الصلاة} “...namazdan.” [ifadesi], Ahfeş’in görüşüne göre ‘min’ harfinin zâid olmasıyla ‘taksurû’ fiilinin mef‘ûlü olmalıdır. Sîbeveyhi’nin görüşü olduğu üzere teb‘îz (kısmîlik) ifade etmesi ve mef‘ûlün mahzuf olması takdirine göre ise, yani “namazdan bir şeyi [kısaltmanızda]” demektir; bu durumda cüzün küllün sıfatıyla vasıflanması yoluna gidilmeli yahut kasr ile hapsetme manası kastedilmelidir —bir şeyi hapsettiğinde ‘kasartü’ş-şey’e’ denir— yahut da kısaltılanın onun bir kısmı, yani dört rekatlılar olması için namaz ile cins kastedilmelidir; yani “namazın bir kısmını yarıya indirerek kısaltmanızda size bir günah yoktur” demektir. ‘İksâr’ kökünden ‘tüksirû’ ve ‘teksîr’ kökünden ‘tukassirû’ şeklinde de okunmuştur ki hepsi aynı manadadır. Kasr hükmünün bağlandığı asgari sefer süresi, Ebû Hanîfe’ye göre deve yürüyüşü ve mutedil yaya yürüyüşüyle üç gün üç gecelik mesafedir; Şâfiî’ye göre ise iki günlük mesafedir. Âyet-i kerimenin zahiri muhayyerliği ve namazı tam kılmanın daha faziletli olduğunu göstermektedir. Şâfiî bu zahire, Nebî’nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) seferde namazı tam kıldığına dair rivayete, Âişe’nin (radıyallâhu anhâ) bazen tam kılıp bazen kısalttığına dair rivayete ve Osman’ın (radıyallâhu anh) hem tam kılıp hem kısalttığına dair rivayete dayanmıştır. Bizim mezhebimize (Hanefîlere) göre ise namazı kısaltmak mutlaka vaciptir; şu kadar var ki meşâyihimizden bazıları buna ‘azimet’, bazıları ise tam kılmaya hiçbir cevaz olmayacak şekilde ‘ıskat ruhsatı’ adını vermişlerdir; bu bir ‘terfih (kolaylık) ruhsatı’ değildir, zira daha hafif olan ile daha ağır olan arasında muhayyer kılınmanın bir anlamı yoktur. Bu görüş Ömer, Ali, İbn Abbâs, İbn Ömer ve Câbir’in (radıyallâhu anhüm) görüşüdür; Hasan, Ömer b. Abdilazîz ve Katâde de bu görüştedir; İmam Mâlik’in görüşü de budur. Nitekim Ömer’den (radıyallâhu anh) şöyle rivayet edilmiştir: “Sefer namazı, Nebînizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) lisanı üzere kısaltma olmaksızın tam iki rekattır.” Enes’ten (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre: “Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte Medine’den Mekke’ye çıktık; Medine’ye dönünceye kadar ikişer rekat kıldırdı.” İmrân b. Husayn’dan (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre: “Nebî’yi (sallallâhu aleyhi ve sellem) seferde sadece iki rekat kılarken gördüm. Mekke’de iki rekat kıldırdı, sonra: ‘Siz tamamlayın, biz seferî bir topluluğuz’ buyurdu.” İbn Mes‘ûd, Osman’ın (radıyallâhu anh) Mina’da dört rekat kıldırdığını işitince istircâ getirdi (İnnâ lillâh dedi), sonra şöyle dedi: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile Mina’da iki rekat kıldım, Ebû Bekir (radıyallâhu anh) ile Mina’da iki rekat kıldım, Ömer (radıyallâhu anh) ile Mina’da iki rekat kıldım. Keşke dört rekat yerine kabul olunmuş iki rekat payım olsaydı!” Osman (radıyallâhu anh) namazı tam kıldırmasına mazeret olarak Mekke’de evlenmiş olduğunu ileri sürmüştür; Zührî’den ise onun Mekke’de ikamete niyet ettiği için tam kıldırdığı rivayet edilmiştir. Âişe’den (radıyallâhu anhâ) rivayet edildiğine göre: “Namaz ilk farz kılındığında ikişer rekat olarak farz kılındı; sonra seferde aynen bırakıldı, hazarda ise artırıldı.” Sahîh-i Buhârî’de onun şöyle dediği geçer: “Allah namazı farz kıldığı zaman hazarda ve seferde ikişer rekat olarak farz kıldı; sonra sefer namazı aynen bırakıldı, hazar namazında ise artırıldı.” Âişe’den rivayet edilen tam kılmaya gelince, o bundan dolayı mazeret beyan etmiş ve: “Ben müminlerin annesiyim; nerede konaklarsam orası benim evimdir” demiştir. Hükmün günahın nefyedilmesi şeklinde gelmesi ise, onların namazı tam kılmaya alışmış olmaları sebebiyle kısaltmada bir eksiklik olacağı zannına kapılmaları ihtimalinden dolayıdır; bu yüzden gönülleri hoş olsun ve buna mutmain olsunlar diye kendilerinden günahın kaldırıldığı açıkça ifade edilmiştir; nitekim Yüce Allah’ın: “Kim Beytullah’ı hacceder veya umre yaparsa, onları tavaf etmesinde kendisine bir günah yoktur” kavlinde de böyledir; oysa o tavaf bize göre vacip, Şâfiî’ye göre ise rükündür. Yüce Allah'ın şu kavli:
{إِنْ خِفْتُمْ أَن يَفْتِنَكُمُ الذين كَفَرُواْ} جوابُه محذوفٌ لدِلالة مَا قبلَهُ عليهِ أيْ إنْ خفتم أن يتعرّضوا لكم بما تكرهونه من القتال وغيرِه فليس عليكم جُناح الخ وهو شرطٌ معتبرٌ في شرعية ما يُذكر بعده من صلاة الخوفِ المؤداةِ بالجماعة وأما في حق مُطلقِ القصرِ فلا اعتبار له اتفاقاً لتظاهُر السننِ على مشروعيته حسبما وقفت على تفصيلها وقد ذكر الطحاويُّ في شرح الآثارِ مسنداً إلى يعلى بن أميةَ أنه قال قلت لعمرَ بنِ الخطاب ﵁ إنما قال الله {فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَقْصُرُواْ مِنَ الصلاة إِنْ خِفْتُمْ أَن يَفْتِنَكُمُ الذين كَفَرُواْ} وقد
{إِنْ خِفْتُمْ أَن يَفْتِنَكُمُ الذين كَفَرُواْ} “...eğer inkâr edenlerin size kötülük etmelerinden korkarsanız.” [ifadesinin] cevabı, öncesinin ona delalet etmesi sebebiyle mahzuftur; yani savaş ve benzeri hoşlanmadığınız şeylerle size ilişmelerinden korkarsanız size bir günah yoktur demektir. Bu, kendisinden sonra zikredilecek olan cemaatle eda edilen korku namazının meşruiyetinde muteber bir şarttır. Mutlak kısaltma (seferîlik) hakkında ise sünnetlerin onun meşruiyeti hususunda birbirini desteklemesi sebebiyle icmaen hiçbir itibarı yoktur; nitekim tafsilatına vakıf oldun. Tahâvî, Şerhu Müşkili'l-Âsâr’da Ya‘lâ b. Ümeyye’ye müsned olarak onun şöyle dediğini nakletmiştir: Ömer b. el-Hattâb’a (radıyallâhu anh) dedim ki: Allah ancak şöyle buyurmuştur: {فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَقْصُرُواْ مِنَ الصلاة إِنْ خِفْتُمْ أَن يَفْتِنَكُمُ الذين كَفَرُواْ} “Eğer inkâr edenlerin size kötülük etmelerinden korkarsanız, namazdan kısaltmanızda size bir günah yoktur”, oysa şimdi
١٠٢ - النساء أمِن الناسُ فقال عمرُ ﵁ عجبتُ مما عجبتَ منه فسألت رسول الله ﷺ فقال صدقةٌ تصدّقَ الله بها عليكم فاقبَلوا صدقتَه وفيه دليلٌ على عدم جوازِ الإكمالِ لأن التصدقَ بما لا يحتمل التمليكَ إسقاطٌ محضٌ لا يحتمل الردَّ كما حُقّق في موضعه ولا يُتَوهّمنّ أنه مخالفٌ للكتاب لأن التقييدَ بالشرط عندنا إنما يدل على ثبوت الحُكمِ عند وجودِ الشرطِ وأما عدمُه عند عدمه فساكت عنه فإن وجدَ له دليلٌ ثبت عنده أيضاً وإلا يبقى على حاله لعدم تحققِ دليلِه لا لتحقق دليلِ عدمِه وناهيك بما سمعتَ من الأدلة الواضحةِ وأما عند القائلين بالمفهوم فلأنه إنما يدل على نفي الحُكمِ عند عدم الشرط إذا لم يكن له فائدةٌ أخرى وقد خرج الشرط ههنا مخرجَ الأغلبِ كما في قوله تعالى وَلَا تُكْرِهُواْ فتياتكم عَلَى البغاء إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً بل نقول إن الآيةَ الكريمةَ مجملةٌ في حق مقدارِ القصرِ وكيفيتِه وفي حق ما يتعلقُ به من الصلوات وفي مقدار مدةِ الضربِ الذي نيط به القصرُ فكل ما ورد عنه ﷺ من القصر في حال الامن من وتخصيصِه بالرُباعيات على وجه التصنيف وبالضرب في المدة المعينة بيانٌ لإجمال الكتابِ وقد قيل إن قوله تعالى إِنْ خِفْتُمْ الخ متعلقٌ بما بعده من صلاة الخوفِ منفصلٌ عما قبله فإنه روي عن أبي أيوبَ الأنصاري ﵁ أنَّه قال نزل قولُه تعالى وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِى الارض فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَقْصُرُواْ مِنَ الصلاة ثم سألوا رسول الله ﷺ بعد حولٍ فنزل إِنْ خفتم الخ أي إن خفتم أن يَفْتِنَكُمُ الذين كَفَرُواْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ الخ وقد قرئ من الصلاة أن يفتنكم بغير إن خفتم على أنَّه مفعولٌ له لما دل عليه الكلامُ كأنه قيل شرُع لكم ذلك كراهةَ أن يفتنكم الخ فإن استمرارَ الاشتغالِ بالصلاة مَظِنةٌ لاقتدارهم على إيقاع الفتنةِ وقوله تعالى
102 - en-Nisâ insanlar emniyete kavuştu! Bunun üzerine Ömer (radıyallâhu anh): “Senin şaştığın şeye ben de şaşmıştım da Resûlullah’a (sallallâhu aleyhi ve sellem) sormuştum. Efendimiz: ‘Bu, Allah’ın size verdiği bir sadakadır; O’nun sadakasını kabul edin’ buyurdu” dedi. Bunda, namazı tam kılmanın caiz olmadığına bir delil vardır; çünkü temliki kabul etmeyen bir şeyin tasadduk edilmesi, yerinde tahkik edildiği üzere geri çevrilmesi mümkün olmayan sırf bir ıskattır. Bunun Kitab’a muhalif olduğu zannedilmesin; zira bize göre şart ile kayıtlamak, ancak şartın varlığı halinde hükmün sübûtuna delalet eder. Şartın yokluğunda hükmün yokluğuna gelince, lafız bu hususta sükût etmiştir; dolayısıyla şart yokken de hükme dair bir delil bulunursa hüküm sabit olur, aksi takdirde yokluğuna dair bir delilin gerçekleşmesinden değil, delilinin tahakkuk etmemesinden ötürü hali üzere kalır. İşittiğin apaçık deliller sana yeter de artar bile! Mefhum-i muhalifeti kabul edenlere göre ise [burada namazın tam kılınması gerekmez]; zira şartın mefhumu, ancak başka bir faydası bulunmadığı takdirde şartın yokluğunda hükmün nefiy olduğuna delalet eder. Oysa buradaki şart, Yüce Allah’ın “İffetli kalmak istiyorlarsa cariyelerinizi fuhşa zorlamayın” kavlinde olduğu gibi galip duruma göre vârid olmuştur. Bilakis biz deriz ki: Âyet-i kerime, kısaltmanın miktarı ve keyfiyeti hususunda, taalluk ettiği namazlar hususunda ve kısaltmanın bağlandığı sefer süresinin miktarı hususunda mücmeldir. Dolayısıyla emniyet halindeki kısaltma, bunun yarıya indirilme suretiyle dört rekatlı namazlara tahsis edilmesi ve belirli bir süredeki sefere bağlanması hususunda Resûlullah’tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) vârid olan her şey Kitab’ın bu icmalinin bir beyanıdır. Yüce Allah’ın “Eğer korkarsanız...” kavlinin öncesinden ayrı olup kendisinden sonraki korku namazına taalluk ettiği de söylenmiştir. Nitekim Ebû Eyyûb el-Ensârî’den (radıyallâhu anh) şöyle rivayet edilmiştir: Yüce Allah’ın “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman namazdan kısaltmanızda size bir günah yoktur” kavli indi; sonra bir yıl sonra Resûlullah’a (sallallâhu aleyhi ve sellem) sordular, bunun üzerine “Eğer korkarsanız...” kısmı indi; yani inkâr edenlerin size kötülük etmelerinden korkarsanız size bir günah yoktur demektir. Sözün delalet ettiği mana sebebiyle mef‘ûlün leh olarak ‘in hıftüm’ olmaksızın “size kötülük etmelerinden [korktuğunuz için] namazdan [kısaltmanızda...]” şeklinde de okunmuştur; sanki “onların size kötülük etmelerinin çirkin görülmesi sebebiyle bu size meşru kılındı” denilmiştir; çünkü namazla meşguliyetin devam etmesi, onların kötülük yapmaya güç yetirmelerine elverişli bir durumdur. Yüce Allah'ın şu kavli:
{إِنَّ الكافرين كَانُواْ لَكُمْ عَدُوّاً مُّبِيناً} تعليلٌ لذلك باعتبار تعلُّلِه بما ذُكر أو لما يُفهم من الكلام من كون فتنتِهم متوقَّعةً فإن كمالَ عداوتِهم للمؤمنين من موجبات التعرُّض لهم بسوء وقولُه تعالى
{إِنَّ الكافرين كَانُواْ لَكُمْ عَدُوّاً مُّبِيناً} “Şüphesiz kâfirler sizin apaçık düşmanınızdır.” [ifadesi], zikredilen hususla gerekçelendirilmesi bakımından bunun illetidir; yahut sözden anlaşılan, onların kötülük yapmalarının beklenir bir durum oluşunun illetidir; zira onların müminlere olan düşmanlıklarının tamlığı, onlara kötülükle ilişmeyi gerektiren sebeplerdendir. Yüce Allah'ın şu kavli:
{وَإِذَا كُنتَ فِيهِمْ} بيانٌ لما قبله من النص المُجملِ الواردِ في مشروعية القصرِ بطريق التفريعِ وتصويرٌ لكيفيته عند الضرورةِ التامةِ وتخصيصُ البيانِ بهذه الصورة مع الاكتفاء فيما عداها بالبيان بطريق السنةِ لمزيد حاجتِها إليه لما فيها من كثرة التغييرِ عن الهيئة الاصلية ومن ههنا ظهر لك أن مورِدَ النصِّ الشريفِ على المقصورة وحكمُ ما عداها مستفادٌ من حكمها والخطابُ لرسول الله ﷺ بطريق التجريدِ وبظاهره يَتعلّق من لا يرى صلاةَ الخوف بعده ﷺ ولا يخفى أن الأئمةَ بعده نوابه ﷺ قُوّامٌ بما كان يقوم به فيتناولهم حكمُ الخطابِ الوارد له ﷺ كما في قوله تعالى خُذْ مِنْ أموالهم صَدَقَةً وقد روي أن سعيدَ بنَ العاصِ لما أراد
{وَإِذَا كُنتَ فِيهِمْ} “[Ey Peygamber!] Sen de içlerinde bulunup”, kısaltmanın meşruiyetine dair vârid olan önceki mücmel nassın tafri‘ (ayrıntılandırma) yoluyla bir beyanı ve tam zaruret halindeki keyfiyetinin bir tasviridir. Bunun dışındakilerde sünnet yoluyla beyanla yetinildiği halde beyanın bu surete tahsis edilmesi, onda asıl heyetten çokça değişiklik bulunması sebebiyle buna olan ihtiyacın fazlalığındandır. Buradan sana açıkça anlaşıldı ki, şerefli nassın mevrudu kısaltılmış [namaz] üzerinedir; bunun dışındakilerin hükmü ise onun hükmünden istifade edilir. Hitap, tecrit yoluyla Resûlullah’a (sallallâhu aleyhi ve sellem) yöneliktir ve onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) vefatından sonra korku namazını kabul etmeyenler bunun zahirine tutunurlar. Oysa gizli değildir ki ondan sonraki imamlar, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) nâibleridir ve onun ifa ettiği vazifeleri ikame eden kimselerdir; dolayısıyla Yüce Allah’ın {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً} “Onların mallarından sadaka al” kavlinde olduğu gibi ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) vârid olan hitabın hükmü onları da kapsar. Rivayet edildiğine göre Saîd b. el-Âs...
أن يصلي بطيرستان صلاةَ الخوفِ قال من شهِد منكم صلاةَ الخوفِ مع رسول الله ﷺ فقام حُذيفةُ بنُ اليمانِ ﵁ فوصف له ذلك فصلى بهم كما وصَف وكان ذلك بحضرة الصحابةِ ﵃ فلم يُنْكِرْه أحدٌ فحل محلَّ الإجماعِ وروي في السنن أنهم غزَوْا معَ عبد الرحمن بنِ سَمُرةَ بابل فصلى بهم صلاةَ الخوفِ
...Taberistan’da korku namazı kılmak istediğinde: “İçinizden kim Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte korku namazında bulundu?” dedi. Bunun üzerine Huzeyfe b. el-Yemân (radıyallâhu anh) kalkıp bunu ona tarif etti, o da tarif ettiği gibi onlara namaz kıldırdı. Bu, sahabenin (radıyallâhu anhüm) huzurunda vuku buldu ve hiç kimse bunu inkâr etmedi; böylece icma makamına geçti. Sünen’de rivayet edildiğine göre onlar Abdurrahman b. Semure ile birlikte Bâbil’e gazaya çıktılar ve o, onlara korku namazı kıldırdı.
{فأقمت لهم الصلاة} أي أردت أن تقيم بهم الصلاة
{فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ} “onlara namaz kıldırdığın zaman”; yani onlara namaz kıldırmak istediğin zaman [demektir].
{فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مّنْهُمْ مَّعَكَ} بعد أن جعلتَهم طائفتين ولتقِف الطائفةُ الأخرى بإزاء العدوِّ ليحرسوكم منهم وإنما لم يصرَّحْ به لظهوره
{فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِّنْهُم مَّعَكَ} “onlardan bir grup seninle beraber [namaza] dursun”, onları iki fırkaya ayırmanın ardından [böyle yap]; diğer fırka da sizi onlardan korumak için düşmanın karşısında dursun. Açık ve zahir olduğundan ötürü bu husus açıkça zikredilmemiştir.