{وَلْيَأْخُذُواْ} أي الطائفةُ القائمة معك
{وَلْيَأْخُذُوا} “ve alsınlar”; yani seninle beraber [namaza] duran fırka [alsın].
{أَسْلِحَتَهُمْ} أي لا يضعوها ولا يلقوها وإنما عبر عن ذلك بالأخذ للإيذان بالاعتناء باستصحابها كأنهم يأخُذونها ابتداءً
{أَسْلِحَتَهُمْ} “silahlarını”; yani onları bırakmasınlar ve atmasınlar. Bunun ‘alma’ fiiliyle ifade edilmesi, sanki onları baştan alıyorlarmış gibi yanlarında bulundurmaya ihtimam göstermeyi bildirmek içindir.
{فَإِذَا سَجَدُواْ} أي القائمون معك وأتمّوا الركعة
{فَإِذَا سَجَدُوا} “[Secdeye varıp] secde ettikleri zaman”; yani seninle namazda duranlar [secde edip] rekatı tamamladıkları zaman.
{فَلْيَكُونُواْ مِن وَرَائِكُمْ} أي فلينصرِفوا إلى مقابلة العدوِّ للحراسة
{فَلْيَكُونُوا مِن وَرَائِكُمْ} “hemen arkanıza geçsinler”; yani nöbet tutmak üzere düşmanın karşısına gitsinler.
{وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أخرى لَمْ يُصَلُّواْ} بعدُ وهي الطائفةُ الواقفة تجاه العدوِّ للحراسة وإنما لم تُعرَفْ لما أنها لم تُذكرْ فيما قبل
{وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَىٰ لَمْ يُصَلُّوا} “Henüz namaz kılmamış olan diğer grup gelsin”; yani nöbet için düşman karşısında duran gruptur. Daha önce açıkça zikredilmediği için nekire (belirsiz) olarak getirilmiştir.
{فَلْيُصَلُّواْ مَعَكَ} الركعةَ الباقيةَ ولم يبيِّنْ في الآية الكريمة حالَ الركعةِ الباقيةِ لكل من الطائفتين وقد بُيِّن ذلك بالسنة حيث روى عن ابن عمرو ابن مسعود ﵃ أن النبيِّ ﷺ حين صلى صلاةَ الخوف صلى بالطائفة الأولى ركعةً وبالطائفة الأخرى ركعةً كَما في الآيةِ الكريمةِ ثم جاءت الطائفةُ الأولى وذهبت هذه إلى مقابلة العدوِّ حتى قضت الأولى الركعة الأخيرةَ بلا قراءة وسلّموا ثم جاءت الطائفةُ الأخرى وقضَوا الركعةَ الأولى بقراءة حتى صار لكل طائفة ركعتان
{فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ} “seninle beraber kılsınlar”, [yani] geri kalan rekatı. Âyet-i kerimede iki gruptan her birinin geri kalan rekatının durumu açıklanmamıştır; bu husus Sünnet ile açıklanmıştır. Nitekim İbn Ömer ve İbn Mes‘ûd’dan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) korku namazını kıldırdığında, âyet-i kerimede [belirtildiği] gibi birinci grupla bir rekat, diğer grupla da bir rekat kıldırdı; sonra birinci grup geldi, bu [ikinci] grup ise düşman karşısına gitti; böylece birinci grup kıraatsiz olarak son rekatı kaza edip selam verdiler, sonra diğer grup geldi ve kıraat ile ilk rekatı kaza ettiler; nihayetinde her iki grup için de ikişer rekat tamamlanmış oldu.
{وَلْيَأْخُذُواْ} أي هذه الطائفة
{وَلْيَأْخُذُوا} “ve alsınlar”; yani bu grup [alsın].
{حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ} لعل زيادة الأمرِ بالحذرِ في هذه المرة لكونها مظِنّةً لوقوف الكَفَرة على كون الطائفةِ القائمةِ مع النبيِّ ﷺ في شغل شاغلً وأما قبلها فربما يظنونهم قائمين للحرب وتكليفُ كلَ من الطائفتين بما ذكر لما أن الاشتغالَ بالصلاة مظنةٌ لإلقاء السلاحِ والإعراض عن غيرها ومئنة لهجوم العدوِّ كما ينطِقُ به قوله تعالى
{حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ} “korunma tedbirlerini ve silahlarını”. Bu defa korunma tedbiri (hizr) emrinin ziyade kılınması, muhtemelen kâfirlerin Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte duran fırkanın meşguliyet içinde olduklarını fark etmelerinin muhtemel bir durum olmasındandır; bundan önce ise onların savaş için durduklarını zannedebilirlerdi. Her iki fırkanın zikredilen hususla mükellef tutulması ise namazla meşguliyetin silahı bırakmaya, namaz dışındakilerden yüz çevirmeye yol açması ve Yüce Allah’ın şu kavlinin açıkça ifade ettiği üzere düşmanın hücum etmesine zemin hazırlaması sebebiyledir:
{وَدَّ الذين كَفَرُواْ لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَّيْلَةً واحدة} فإنه اسئناف مَسوقٌ لتعليل الأمرِ المذكورِ والخطابُ للفريقين بطريق الالتفاتِ أي تمنَّوا أن ينالوا غِرّةً وينتهزوا فرصةً فيشدّوا عليكم شدةً واحدةً والمرادُ بالأمتعة ما يُتمتع به في الحرب لا مطلقاً وهذا الأمر الموجوب لقوله تعالى
{وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُم مَّيْلَةً وَاحِدَةً} “İnkâr edenler isterler ki siz silahlarınızdan ve eşyanızdan gafil bulunsanız da üzerinize birden baskın yapsalar.” Zira bu, zikredilen emrin illetini açıklamak üzere sevk edilmiş bir istînâftır; hitap da iltifat yoluyla her iki fırkayadır. Yani bir gaflet anı yakalamayı ve fırsat kollamayı, böylece üzerinize topyekûn bir baskın yapmayı arzu ettiler. Eşyadan (el-emti‘a) maksat, mutlak anlamda eşya değil, savaşta yararlanılan teçhizattır. Bu vücub bildiren emir ise Yüce Allah'ın şu kavlini gerektirmiştir:
{وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِن كَانَ بِكُمْ أَذًى مّن مَّطَرٍ أَوْ كُنتُم مَّرْضَى أَن تَضَعُواْ أَسْلِحَتَكُمْ} حيث رُخّص لهم في وضعها إذا ثقُل عليهم استصحابها بسبب المطر أو مرضٍ وأُمروا مع ذلك بالتيقظ والاحتياطِ فقيل
{وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِن كَانَ بِكُمْ أَذًى مِّن مَّطَرٍ أَوْ كُنتُم مَّرْضَىٰ أَن تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ} “Eğer yağmurdan dolayı size bir eziyet olursa veya hasta bulunursanız, silahlarınızı bırakmanızda size bir günah yoktur.” Nitekim yağmur veya hastalık sebebiyle silahları taşımak kendilerine ağır geldiğinde onları bırakmalarına ruhsat verilmiş, bununla birlikte uyanık ve tedbirli olmaları emredilerek şöyle buyrulmuştur:
{وَخُذُواْ حِذْرَكُمْ} لئلا يهجُمَ العدوُّ عليكم غِيلةً روى الكلبيُّ عن أبي صالحٍ ان رسول الله ﷺ غزا محاربا وبنى إنما فنزلوا ولا يرَوْن من العدو أحداً فوضع الناسُ أسلحتَهم وخرج رسولُ الله ﷺ لحاجة له وقد وضَع سلاحَه حتى قطع الواديَ والسماءُ ترُشّ فحال الوادي بينه ﷺ وبين أصحابِه فجلس رسولُ الله ﷺ فبصُرَ به غَوْرَثُ بنُ الحرث المحاربي فقال قتلني الله إن لم أقتلْك ثم انحدر من الجبل ومعه السيفُ فلم يشعُرْ به رسول الله ﷺ إلا وهو قائمٌ على رأسه وقد سل سيفَه من غِمْدِهِ فقال يا محمد من يعصِمك مني الآن فقال رسول الله ﷺ الله ﷿ ثم قال اللهم اكفِني غورث بن الحرث بما شئت ثم أهوى بالسيفِ إلى رسولِ الله ﷺ ليضرِبه فأكبَّ لوجهه من زلخة زلخها بين كتفيه فبدر سيفه فقام رسولُ الله ﷺ فأخذه ثم قال يا غَوْرَثُ من يمنعك مني الآن قال لا أحد قال ﷺ تشهدُ أَن لَاّ إلَه إِلَاّ الله وأن محمداً عبدُه ورسولُه وأعطيك سيفَك قال لا ولكن أشهد أن لا أقاتِلَك أبداً ولا أُعينَ عليك عدواً
{وَخُذُوا حِذْرَكُمْ} “Tedbirinizi alın.” Düşman üzerinize ansızın baskın yapmasın diye. Kelbî, Ebû Sâlih’ten rivayet etti ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Muhârib ve Benû Enmâr [kabileleri] üzerine gazaya çıktı. Bir yere indiler ve düşmandan hiç kimseyi görmüyorlardı. İnsanlar silahlarını bıraktılar; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de bir ihtiyacı için silahını bırakmış halde çıktı, nihayet vadiyi geçti; bu sırada gökten çise çise yağmur yağıyordu. Vadi, onunla (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabının arasına engel oldu ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) oturdu. Muhâribî kabilesinden Gavres b. el-Hâris onu gördü ve: “Seni öldürmezsem Allah beni öldürsün!” dedi. Sonra dağdan kılıcıyla indi; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) kılıcını kınından sıyırmış halde başucunda dikilene kadar onu fark etmedi. Gavres: “Ey Muhammed! Şimdi seni benden kim korur?” dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Azîz ve Celîl olan Allah!” buyurdu. Sonra: “Allahım, Gavres b. el-Hâris’e karşı dilediğin şekilde bana kifayet et!” dedi. Gavres, vurmak için kılıcı Resûlullah’a (sallallâhu aleyhi ve sellem) doğru savurdu; fakat iki omzu arasına aldığı şiddetli bir darbe sebebiyle yüzüstü kapaklandı ve kılıcı elinden fırladı. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) kalkıp kılıcı aldı ve: “Ey Gavres! Şimdi seni benden kim korur?” buyurdu. O: “Hiç kimse!” dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Allah’tan başka ilah olmadığına ve Muhammed’in O’nun kulu ve elçisi olduğuna şehadet eder misin, ben de kılıcını sana vereyim?” buyurdu. Gavres: “Hayır; fakat seninle asla savaşmayacağıma ve sana karşı hiçbir düşmana yardım etmeyeceğime söz veririm” dedi.
فأعطاه رسول الله ﷺ سيفَه فقال غورثُ والله لأنت خيرٌ مني فقال رسول الله ﷺ أنا أحقُّ بذلك منك فرجَع غَوْرَثُ إلى أصحابه فقصَّ عليهم قِصتَه فآمن بعضُهم قال وسكن الوادي فقطع عليه رسولُ الله ﷺ إلى أصحابه وأخبرهم بالخبر وقوله تعالى
Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) kılıcını ona verdi. Gavres: “Vallahi sen benden daha hayırlısın” dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Ben buna senden daha layığım” buyurdu. Gavres arkadaşlarının yanına döndü ve kıssasını onlara anlattı; bunun üzerine bazısı iman etti. Dedi ki: Vadi [suyu] duruldu, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) karşıya ashabının yanına geçti ve onlara haberi bildirdi. Yüce Allah'ın şu kavli:
{إِنَّ الله أَعَدَّ للكافرين عَذَاباً مُّهِيناً} تعليلٌ للأمر بأخذ الحذرِ أعد لهم عذاباً مهيناً بأن يخذُلهم وينصُرَكم عليهم فاهتموا بأموركم ولا تُهمِلوا في مباشرة الأسباب كى يحل بهم عذابُه بأيديكم وقيل لما كان الأمرُ بالحذر من العدو مُوهماً لتوقّع غلبتِه واعتزازِه نُفي ذلك الإيهامُ بأن الله تعالى ينصُرهم ويُهين عدوَّهم لتقوى قلوبُهم
{إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُّهِينًا} “Şüphesiz Allah, kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır.” [ifadesi], tedbir alma emrinin illetidir. Onları yardımsız bırakıp sizi onlara karşı muzaffer kılmak suretiyle onlara alçaltıcı bir azap hazırlamıştır; o halde işlerinize ihtimam gösterin ve O’nun azabı sizin ellerinizle onların başına gelsin diye sebeplere sarılmakta gevşeklik etmeyin. Düşmandan sakınma emri onun galip gelmesi ve güç kazanması beklentisini vehmettirdiğinde, kalpleri kuvvetlensin diye Allah Teâlâ’nın onlara yardım edeceği ve düşmanlarını zelil kılacağı bildirilerek bu vehim ortadan kaldırılmıştır da denilmiştir.
{فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصلاة} أي صلاةَ الخوفِ أي أديتموها على الوجه المبيّنِ وفرَغتم منها
{فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ} “Namazı kıldığınız zaman”; yani korku namazını, açıklanan şekliyle eda edip bitirdiğiniz zaman.
{فاذكروا الله قياما وَقُعُوداً وعلى جُنُوبِكُمْ} أي فداوموا على ذكر الله تعالى وحافِظوا على مراقبته ومناجاتِه ودعائِه في جميعِ الأحوالِ حَتَّى في حال المسايفة والقتالِ كما في قوله تعالى إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فاثبتوا واذكروا الله كَثِيراً لَّعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ
{فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىٰ جُنُوبِكُمْ} “artık Allah'ı ayaktayken, otururken ve yanlarınız üzere [yatarken] zikredin.” Yani Allah Teâlâ’yı zikretmeye devam edin; kılıçlaşma ve savaş hali de dahil olmak üzere her durumda O’nun murakabesini, münacatını ve O’na duayı muhafaza edin; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَّعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “Bir toplulukla karşılaştığınızda sebat edin ve Allah'ı çok zikredin ki kurtuluşa eresiniz.”
{فَإِذَا اطمأننتم} سكنَت قلوبُكم من الخوف وأمنتم بعد ما وضعت الحربُ أوزارَها
{فَإِذَا اطْمَأْنَنتُمْ} “Güvene kavuştuğunuz zaman”, savaş ağırlıklarını bıraktıktan sonra kalpleriniz korkudan sükûnet bulup emniyete erdiğinizde...
{فأقِيمُوا الصَّلاةَ} أي الصلاةَ التي دخل وقتُها حينئذ أي أدُّوها بتعديل أركانِها ومراعاةِ شرائطِها وقيل المرادُ بالذكر في الأحوال الثلاثةِ الصلاةُ فيها أى فإذ أردتم أداءَ الصلاةِ فصلّوا قِياماً عند المسايفةِ وقعوداً جاثين على الرّكَب عند المراماةِ وعلى جنوبكم مُثخَنين بالجِراح فإذا اطمأننتم في الجملة فاقضُوا ما صليتم في تلك الأحوالِ التي هي أحوال القلقِ والانزعاجِ وهو رأى الشافعى ﵀ وفيه من البعد مالا يخفى
{فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ} “artık namazı dosdoğru kılın.” Yani o esnada vakti giren namazı, rükünlerini tam yaparak ve şartlarını gözeterek eda edin. Üç haldeki zikirden maksadın o hallerdeki namaz olduğu da söylenmiştir; yani namazı eda etmek istediğinizde kılıçlaşma esnasında ayakta, oklaşma esnasında diz üstü çökerek otururken, yaralarla ağırlaştığınızda ise yanlarınız üzere namaz kılın; genel olarak güvene kavuştuğunuzda ise o kaygı ve tedirginlik halleri içinde kıldığınız namazları kaza edin, [denilmiştir]. Bu, İmam Şâfiî’nin (rahimehullâh) görüşüdür; ancak bunda gizli olmayan bir uzaklık vardır.
{إنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى المُؤْمِنِينَ كِتَاباً مَوْقُوتاً} أى فرضا مؤقتا قال مجاهدٌ وقّته الله عليهم فلا بد من إقامتها في حالة الخوفِ أيضاً على الوجه المشروحِ وقيل مفروضاً مقدّراً في الحضَر أربَعَ ركعاتٍ وفي السفر ركعتين فلا بد أن تؤدى في كل وقتٍ حسبما قُدِّر فيه
{إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَّوْقُوتًا} “Çünkü namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır.” Yani vakitli bir farzdır. Mücâhid: “Allah onu onlar üzerine vakitlendirdi” demiştir. Dolayısıyla açıklanan şekil üzere korku halinde de onun ikame edilmesi kaçınılmazdır. Hazarda dört rekat, seferde iki rekat olarak takdir edilmiş farz olduğu da söylenmiştir; binaenaleyh her vakitte onda takdir edildiği üzere eda edilmesi gerekir.
{وَلَا تَهِنُواْ فِى ابتغاء القوم} أى لاتضعفوا ولاتتوانوا في طلب الكفارِ بالقتال والتعرّضِ لهم بالحِراب وقوله تعالى
{وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ} “O topluluğu takip etmekte gevşeklik göstermeyin.” Yani savaşarak kâfirlerin peşine düşmekte ve silahla onlara karşı koymakta zaaf ve gevşeklik göstermeyin. Yüce Allah'ın şu kavli:
{إِن تَكُونُواْ تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمونَ وَتَرْجُونَ مِنَ الله مَا لَا يَرْجُونَ} تعليلٌ للنهي وتشجيعٌ لهم أي ليس ما تقاسونه من الآلام مختصاً بكم بل هو مشترَكٌ بينكم وبينهم ثم إنهم يصبِرون على ذلك فما لكم لاتصبرون مع أنكم أولى به منهم حيث ترجُون من الله من إظهار دينِكم على سائر الأديانِ ومن الثواب في الآخرة مالا يخطر ببالهم وقرئ أن تكونوا بفتح الهمزة أى لاتهنوا لأن تكونوا تألمون وقوله تعالى فَإِنَّهُمْ تعليلٌ للنهي عن الوهن لأجله والآيةُ نزلت في بدرٍ الصُّغرى
{إِن تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ} “Eğer siz acı çekiyorsanız, şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar; üstelik siz Allah'tan, onların ummadıkları şeyleri umuyorsunuz.” [ifadesi], yasağın gerekçesi ve onları teşviktir. Yani çektiğiniz acılar sadece size mahsus değildir; aksine sizinle onlar arasında ortaktır. Buna rağmen onlar sabrediyorlar, dininizin diğer dinlere üstün kılınmasını ve ahirette onların aklından bile geçmeyen mükâfatı Allah’tan umduğunuz halde buna onlardan daha layık iken size ne oluyor da sabretmiyorsunuz? Hemzenin fethasıyla ‘en tekûnû’ şeklinde de okunmuştur; yani acı çekiyorsunuz diye gevşeklik göstermeyin [demektir]. Yüce Allah’ın {فَإِنَّهُمْ} “şüphesiz onlar da” kavli, bundan dolayı gevşeklik gösterme yasağının illetidir. Âyet Küçük Bedir hakkında inmiştir.
{وَكَانَ الله عَلِيماً} مبالِغاً في العلم فيعلم أعمالَكم وضمائرَكم
{وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا} “Allah her şeyi hakkıyla bilendir”, ilimde kemal sahibidir; dolayısıyla amellerinizi ve kalplerinizdekileri bilir.
{حَكِيماً} فيما يأمُر وينهى فجِدُّوا في الامتثال بذلك فإن فيه عواقب حميدة
{حَكِيمًا} “hikmet sahibidir.” Emrettiği ve yasakladığı şeylerde [hikmet sahibidir]; o halde bunlara uymakta gayret gösterin, zira bunda övgüye değer neticeler vardır.
١٠٥ - ١٠٦ ١٠٧ ١٠٨ النساء
105 - 106, 107, 108 Nisâ
{إِنَّا أَنزَلْنَا إِلَيْكَ الكتاب بالحق} رُوي أن رجلاً من الأنصار يقال له طُعمةُ بنُ أُبيرِقَ من بني ظفَرٍ سرَق دِرعاً من جاره قتادةَ بنِ النعمانِ في جرابِ دقيقٍ فجعل الدقيقُ ينْتثِرُ من خَرْقٍ فيه فخبأها عند زيد بنِ السمين اليهودي فالتمست الدرعَ عند طعمةَ فلم توجد وحلف ما أخذها وما لَه بها علمٌ فتركوه واتبعوا أثرَ الدقيقِ حتى انتهى إلى منزل اليهوديِّ فأخذوها فقال دفعها إليّ طعمةُ وشهِد له ناسٌ من اليهود فقالت بنو ظفر انطلقوا بنا إلى رسول الله ﷺ فسألوه أن يجادل عن صاحبهم وشهِدوا ببراءته وسرقةِ اليهوديِّ فهمّ رسولُ الله ﷺ أن يفعل فنزلت وروي أن طعمةَ هرب إلى مكةَ وارتدّ ونقَبَ حائطاً بمكةَ ليسرِقَ أهلَه فسقَط الحائطُ عليه فقتله وقيل نزل على رجل من بني سليم من أهل مكة يقال له الحجّاجُ بنُ علاط فنقَبَ بيتَه فسقط عليه حجرٌ فلم يستطِع الدخولَ ولا الخروجَ فأخذ ليقتل فقيل دعه فإنه قد لجأ إليك فتركه وأخرجوه من مكةَ فالتحق بتجارٍ من قضاعةَ نحوَ الشام فنزلوا منزلاً فسرق بعضَ متاعِهم وهرب فأخذوه ورجموه بالحجارة حتى قتلوه وقيل إنه ركب سفينةً إلى جُدّة فسرَق فيها كيساً فيه دنانيرُ فأُخذ وألقيَ في البحر
{إِنَّا أَنزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ} “Şüphesiz biz Kitab'ı sana hak ile indirdik”. Rivayet edildiğine göre Ensâr’dan Benû Zafer’e mensup Tu‘me b. Übeyrık adında bir adam, komşusu Katâde b. en-Nu‘mân’ın bir zırhını un çuvalı içinde çaldı. Çuvaldaki bir delikten un dökülmeye başladı; o da zırhı yahudi Zeyd b. es-Semîn’in yanına sakladı. Zırh Tu‘me’nin yanında arandı fakat bulunamadı; o da onu almadığına ve bu hususta bir bilgisi olmadığına dair yemin etti. Bunun üzerine onu bıraktılar ve un izini takip ettiler, nihayet iz yahudinin evine ulaştı ve zırhı aldılar. Yahudi: “Onu bana Tu‘me verdi” dedi ve yahudilerden bazı kimseler de onun lehine şahitlik ettiler. Benû Zafer: “Bizimle Resûlullah’a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelin” dediler; ondan arkadaşları lehine savunma yapmasını istediler, onun suçsuz olduğuna ve yahudinin çaldığına şahitlik ettiler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de böyle yapmaya niyetlendi; bunun üzerine âyet indi. Rivayet edildiğine göre Tu‘me Mekke’ye kaçıp dinden döndü; ev halkını soymak için Mekke’de bir duvarı deldi, duvar üzerine yıkıldı ve onu öldürdü. Mekke ehlinden Benû Süleym’den Haccâc b. Ilât adında bir adamın yanına indiği, onun evini deldiği, üzerine bir taş düştüğü, içeri girmeye de dışarı çıkmaya da güç yetiremeyip öldürülmek üzere yakalandığı; bunun üzerine “Onu bırak, zira o sana sığınmıştır” denildiği, onun da serbest bırakıp Mekke’den çıkardığı; ardından Şam’a doğru giden Kudâa tüccarlarına katıldığı, bir konakta konakladıklarında mallarından bir kısmını çalıp kaçtığı, onu yakalayıp taşlayarak öldürdükleri de söylenmiştir. Cidde’ye giden bir gemiye bindiği, orada içinde dinarlar bulunan bir keseyi çaldığı, bunun üzerine yakalanıp denize atıldığı da söylenmiştir.
{لِتَحْكُمَ بَيْنَ الناس بِمَا أَرَاكَ الله} أي بما عرّفك وأوحى به إليك
{لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ} “Allah'ın sana gösterdiği şekilde insanlar arasında hükmedesin diye.” Yani sana bildirdiği ve sana vahyettiği şeyle [hükmedesin diye].
{وَلَا تَكُنْ لّلْخَائِنِينَ} أي لأجلهم والذبِّ عنهم وهم طُعمةُ ومن يُعينُه من قومه أو هو ومن يسير بسيرته
{وَلَا تَكُن لِّلْخَائِنِينَ} “Hainlerin lehine olma”; yani onlar adına ve onları savunmak için [davranma]. Bunlar Tu‘me ve ona yardım eden kavmi veya bizzat Tu‘me ile onun izinden gidenlerdir.
{خَصِيماً} مخاصماً للبرآء أي لاتخاصم اليهودَ لأجلهم والنهيُ معطوفٌ على أمر ينسحب عليه النظمُ الكريمُ كأنه قيل فاحكم به ولا تكن الخ
{خَصِيمًا} “savunucu”, masumların aleyhine mücadele edici [olma]; yani onlar adına yahudilere karşı hasımlık etme. Nehiy, şerefli nazmın delalet ettiği bir emre matuftur; sanki “onunla hükmet ve hainlere savunucu olma...” denilmiştir.
{واستغفر الله} مما هممتَ به تعويلاً على شهادتهم
{وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ} “Ve Allah'tan mağfiret dile.” Onların şahitliğine dayanarak niyetlendiğin şeyden ötürü [mağfiret dile].
{إِنَّ الله كَانَ غَفُوراً رَّحِيماً} مُبالغاً في المغفرةِ والرحمةِ لمن يستغفره
{إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَّحِيمًا} “Şüphesiz Allah, çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” Kendisinden mağfiret dileyen kimseye karşı mağfiret ve merhamette mübalağa sahibidir.
{وَلَا تجادل عَنِ الذين يَخْتَانُونَ أَنفُسَهُمْ} أي يخونونها بالمعصية كقوله تعالى عَلِمَ الله أَنَّكُمْ كُنتُمْ تَخْتانُونَ أَنفُسَكُمْ جُعلت معصيةُ العُصاةِ خيانةً منهم لأنفسهم كما جُعلت ظلماً لها لرجوع ضررِها إليهم والمرادُ بالموصول إما طعمةٌ وأمثالُه وأما هو ومن عاونه وشهد ببراءته من قومه فإنهم شركاء له في الإثم والخيانةِ
{وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنفُسَهُمْ} “Kendilerine hıyanet edenleri savunma.” Yani günah işleyerek nefislerine hıyanet edenleri. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنتُمْ تَخْتَانُونَ أَنفُسَكُمْ} “Allah, sizin kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi.” Günahkârların günahı, zararı kendilerine döndüğü için nefislerine bir zulüm kılındığı gibi, nefislerine bir hıyanet de kılınmıştır. Sıla ismiyle (el-mevsûl) kastedilen ya Tu‘me ve benzerleridir ya da bizzat kendisi ve kavminden ona yardım edip suçsuz olduğuna şahitlik edenlerdir; zira onlar günahta ve hıyanette onun ortaklarıdır.
{إِنَّ الله لَا يُحِبُّ مَن كَانَ خَوَّاناً} مُفرِطاً في الخيانة مُصِراً عليها
{إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَن كَانَ خَوَّانًا} “Şüphesiz Allah, hainlikte ileri giden hiçbir kimseyi sevmez”, hıyanette aşırı giden ve onda ısrar eden [kimseyi sevmez].
{أَثِيماً} منهمكاً فيه وتعليقُ عدمِ المحبةِ الذي هو كنايةٌ عن البغضِ والسُّخطِ بالمبالِغ في الخيانة والإثمِ ليس لتخصيصه به بل لبيان إفراطِ طُعمةَ وقومِه فيهما
{أَثِيمًا} “günahkârı [da sevmez].” Günahta derinleşen [kimseyi sevmez]. Gazap ve öfkeden kinaye olan sevginin nefyedilmesinin, hıyanet ve günahta mübalağa gösteren kimseye bağlanması, hükmün yalnızca ona tahsis edilmesi için değil; Tu‘me ve kavminin bu ikisinde aşırıya kaçtıklarını beyan etmek içindir.
{يَسْتَخْفُونَ مِنَ الناس} يستترون منهم حياءً وخوفاً من ضررهم
{يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ} “İnsanlardan gizlenirler”; utandıklarından ve zararlarından korktuklarından dolayı onlardan gizlenirler.
{وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ الله} أيْ لا يستحيون منه ﷾ وهو أحقُّ بأن يُستحيا منه ويُخافَ من عقابه
{وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ} “fakat Allah'tan gizlenmezler.” Yani O’ndan (celle celâlühû) utanmazlar; oysa Kendisinden utanılmaya ve azabından korkulmaya en layık olan O’dur.
{وَهُوَ مَعَهُمْ} عالمٌ بهم وبأحوالهم فلا طريق إلى
{وَهُوَ مَعَهُمْ} “Halbuki O, onlarla beraberdir”; onları ve hallerini bilendir; dolayısıyla...
١٠٩ - ١١٠ ١١١ ١١٢ النساء
109 - 110, 111, 112 Nisâ
الاستخفاء سوى تركِ ما يستقبِحُه ويؤاخِذُ به
...çirkin gördüğü ve hesaba çekeceği şeyleri terk etmekten başka gizlenmenin hiçbir yolu yoktur.
{إِذْ يُبَيّتُونَ} يدبرون ويزورون
{إِذْ يُبَيِّتُونَ} “geceleyin kurarlarken”; [tuzak] kurup düzmece plan yaparlarken.
{مَا لَا يَرْضَى مِنَ القول} مِنْ رمى البرئ والحلِفِ الكاذب وشهادةِ الزور
{مَا لَا يَرْضَىٰ مِنَ الْقَوْلِ} “[O'nun] razı olmadığı sözü”; masuma iftira atmak, yalan yere yemin etmek ve yalancı şahitlik yapmak gibi [sözleri].
{وَكَانَ الله بِمَا يَعْمَلُونَ} من الأعمال الظاهرةِ والخافية
{وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ} “Allah onların yaptıklarını”, açık ve gizli amellerden [yaptıklarını]...
{مُحِيطاً} لا يعزُب عنه شئ منها ولا يفوت
{مُحِيطًا} “kuşatıcıdır.” Onlardan hiçbir şey O’na gizli kalmaz ve O’ndan kaçamaz.
{ها أنتم هؤلاء} تلوينٌ للخطاب وتوجيهٌ له إليهم بطريقِ الالتفاتِ إيذاناً بأنَّ تعديد جنايتهم يوجب مشافهتَهم بالتوبيخ والتقريعِ والجملةُ مبتدأٌ وخبرٌ وقولُه تعالَى
{هَا أَنتُمْ هَٰؤُلَاءِ} “İşte sizler böylesiniz!” [ifadesi], cinayetlerinin bir bir sayılmasının onları doğrudan azarlamayı ve kınamayı gerektirdiğini bildirmek üzere hitabın çeşitlendirilmesi ve iltifat yoluyla onlara yöneltilmesidir. Cümle mübteda ve haberdir. Yüce Allah'ın şu kavli:
{جادلتم عَنْهُمْ فِى الحياة الدنيا} جملةٌ مبيِّنةٌ لوقوع أولاءِ خبراً ويجوز أن يكون أولاءِ اسماً موصولاً بمعنى الذين وجادلتم الخ صلة له والمجادَلةُ أشدُّ المخاصَمَة والمعنى هَبُوا أنكم خاصمتم عن طُعمةَ وأمثالِه في الدنيا
{جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatında onları savundunuz”; ‘hâulâi’ kelimesinin haber oluşunu açıklayan bir cümledir. ‘Hâulâi’ kelimesinin ‘ellezîne’ manasında ism-i mevsûl olması ve ‘câdeltüm...’ kısmının onun sılası olması da caizdir. Mücadele, hasımlaşmanın en şiddetlisidir. Mana şudur: Farz edin ki dünyada Tu‘me ve benzerlerini savundunuz...
{فَمَن يجادل الله عَنْهُمْ يَوْمَ القيامة} فمن يخاصم عنهم يومئذ عند تعذيبهم وعقابِهم
{فَمَن يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Peki kıyamet gününde onlara karşılık Allah ile kim mücadele edecek?” Yani o gün azap edildikleri ve cezalandırıldıkları sırada onları kim savunacak?
{أَمْ مَّن يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً} حافظاً ومحامياً من بأس الله تعالى وانتقامه
{أَم مَّن يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا} “Yahut onlara kim vekil olacak?” [Yani] Allah Teâlâ’nın azabından ve intikamından onları kim koruyup müdafaa edecek?
{وَمَن يَعْمَلْ سُوءاً} قبيحاً يسوء به غيره كما فعلَ طُعمة بقتادةَ واليهوديِّ
{وَمَن يَعْمَلْ سُوءًا} “Kim bir kötülük işlerse”; Tu‘me’nin Katâde’ye ve yahudiye yaptığı gibi, başkasına fenalık getiren çirkin bir iş [işlerse]...
{أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ} بما يختص به كالحلِف الكاذبِ وقيل السوء مادون الشرك والظلم الشركِ وقيل هما الصغيرةُ والكبيرة
{أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ} “yahut kendine zulmeder”; yalan yere yemin etmek gibi sırf kendisine ait bir [günahla]. Denildi ki: Kötülük şirkten aşağı olan günahlar, zulüm ise şirktir. Denildi ki: Bu ikisi küçük günah ile büyük günahtır.
{ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ الله} بالتوبة الصادقة
{ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ} “sonra da Allah'tan bağışlanma dilerse”; samimi bir tövbe ile [bağışlanma dilerse],
{يَجِدِ الله غفورا} لذنوبه كائنة ماكانت
{يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا} “Allah'ı çok bağışlayıcı bulur”; her ne olursa olsun günahlarını bağışlayıcı [bulur],
{رَّحِيماً} متفضّلاً عليه وفيه مزيدُ ترغيبٍ لطعمةَ وقومِه في التوبة والاستغفارِ لما أن مشاهَدةَ التائبِ لآثار المغفرةِ والرحمةِ نعمةٌ زائدةٌ كما مر
{رَّحِيمًا} “çok merhametli [bulur].” Ona lütufta bulunucu [olarak bulur]. Bunda, tövbe edenin mağfiret ve rahmetin eserlerini müşahede etmesinin -daha önce geçtiği üzere- fazladan bir nimet olması sebebiyle Tu‘me ve kavmi için tövbeye ve istiğfara daha çok bir teşvik vardır.
{وَمَن يَكْسِبْ إِثْماً} من الآثام
{وَمَن يَكْسِبْ إِثْمًا} “Kim bir günah kazanırsa”; günahlardan [birini kazanırsa],
{فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ على نَفْسِهِ} حيث لا يتعدّى ضررُه ووبالُه إلى غيره فليحترز عن تعريضها للعقاب والعذابِ عاجلاً وآجلاً
{فَإِنَّمَا يَكْسِبُهُ عَلَىٰ نَفْسِهِ} “ancak onu kendi aleyhine kazanmış olur.” Zira onun zararı ve vebali başkasına geçmez; o halde [insan], nefsini peşin ve gecikmeli olarak cezaya ve azaba maruz bırakmaktan sakınsın.
{وَكَانَ الله عَلِيماً} مُبالغاً في العلم
{وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا} “Allah her şeyi bilendir”; ilimde pek yetkindir,
{حَكِيماً} مراعياً للحكمة في كل ما قَدَّر وقضى ولذلك لا يحمل وازِرَةٌ وزرَ أخرى
{حَكِيمًا} “hüküm ve hikmet sahibidir.” Takdir ettiği ve hükme bağladığı her şeyde hikmeti gözetendir. Bundan dolayı hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez.
{وَمَن يَكْسِبْ خَطِيئَةً} صغيرة أو مالا عمْدَ فيه من الذنوب وقرئ ومن يَكِسِّبْ بكسر الكاف وتشديد السين وأصله يكتسب
{وَمَن يَكْسِبْ خَطِيئَةً} “Kim bir kusur”, küçük günah veya günahlardan kasten yapılmamış olanı [kazanırsa]. Kâf harfinin kesresi ve sîn harfinin şeddesiyle ‘ve men yeksib’ (وَمَنْ يَكِّسِبْ) şeklinde de okunmuştur; aslı ‘yektasibu’dur.
{أَوْ إِثْماً} كبيرةً أو ما كان من عمد
{أَوْ إِثْمًا} “yahut bir günah kazanır da”; büyük günah yahut kasten olan bir günah [kazanır da],
{ثُمَّ يَرْمِ بِهِ} أي يقذِفْ به ويُسنده وتوحيد الضمير مع تعدد المرجِعِ لمكان أَوْ وتذكيره لتغليب الإثم على الخطيئة كأنه قيل ثم يرم بأحدهما وقرئ يرمِ بهما وقيل الضمير للكسبِ المدلولِ عليه بقوله تعالى يَكْسِبْ وثُمَّ للتراخِي في الرتبةِ
{ثُمَّ يَرْمِ بِهِ} “sonra onu atarsa”; yani onu [başkasına] isnat eder ve iftira ederse. Merci birden fazla olduğu halde zamirin tekil gelmesi ‘ev’ (أَوْ / veya) kelimesinden dolayıdır; müzekker kılınması ise günahın (ism) kusura (hatîe) baskın kılınması sebebiyledir; sanki ‘sonra o ikisinden birini atarsa’ denilmiştir. ‘Yermi bihimâ’ şeklinde de okunmuştur. Zamirin, Yüce Allah’ın ‘yeksib’ kavlinin delalet ettiği ‘kesb’ (kazanma) fiiline ait olduğu da söylenmiştir. ‘Sümme’ (ثُمَّ) ise mertebedeki gecikmeyi/ağırlığı ifade eder.
{بَرِيئاً} أي مما رماه به ليُحمِّلَه عقوبتَه العاجلةَ كما فعله طعمةُ بزيدٍ
{بَرِيئًا} “suçsuz birinin üzerine”; yani Tu‘me’nin Zeyd’e yaptığı gibi, onun dünyadaki cezasını kendisine yüklemek için isnat ettiği şeyden beri olan kimsenin üzerine [atarsa],
{فَقَدِ احتمل} أي بما فعل من تحميل جريرته على البرئ
{فَقَدِ احْتَمَلَ} “şüphesiz o yüklenmiştir”; yani suçunu suçsuza yükleme şeklindeki fiili sebebiyle [yüklenmiştir],
{بهتانا} وهو الكذِبُ على الغير بما يُبَهتُ منه ويُتَحيَّر عند سَماعِه لفظاعته وهولِه وقيل هو الكذبُ الذي يُتحيَّر في عِظَمه
{بُهْتَانًا} “büyük bir iftirayı”; o, iğrençliği ve dehşeti sebebiyle duyulduğunda insanı dehşete düşüren ve şaşkına çeviren başkası aleyhine uydurulmuş yalandır. Denildi ki o, büyüklüğü karşısında hayrete düşülen yalandır.
{وَإِثْماً مُّبِيناً} أي بيناً فاحشاً وهو صفة لإثماً وقد اكتُفي في بيان عِظَمِ البهتانِ بالتنكير التفخيميّ
{وَإِثْمًا مُّبِينًا} “ve apaçık bir günahı.” Yani açık, pek çirkin [bir günahı]. Bu, ‘ismen’ kelimesinin sıfatıdır. İftiranın büyüklüğünü beyanda ise ta‘zîm ifade eden belirsizlik (tenkîr-i tefhîmî) ile yetinilmiştir.
١١٣ - النساء
113 - Nisâ
كأنه قيل بهتاناً لا يقادَرُ قدرُه وإثماً مبيناً على أن وصفَ الإثمِ بما ذُكر بمنزلة وصفِ البهتانِ به لأنهما عبارةٌ عن أمر واحد هو رمى البرئ بجناية نفسِه قد عبّر عنه بهما تهويلاً لأمره وتفظيعاً لحاله فمدارُ العِظَم والفخامةِ كونُ المرميِّ به للرامي فإن رمى البرئ بجناية ما خطيئةً كانت أو إثماً بهتانٌ وإثمٌ في نفسه أما كونُه بهتاناً فظاهرٌ وأما كونُه إثماً فلأن كونَ الذنبِ بالنسبة إلى مَنْ فعله خطيئةً لا يلزم منه كونُه بالنسبة إلى مَنْ نسبه الى البرئ منه أيضاً كذلك بل لا يجوزُ ذلك قطعاً كيف لا وهو كذِبٌ محرَّمٌ في جميع الأديانِ فهو في نفسه بهتانٌ وإثمٌ لا محالةَ وبكون تلك الجنايةِ للرامي يتضاعفُ ذلك شدةً ويزداد قُبحاً لكنْ لا لانضمام جنايتِه المكسوبة الى رمى البرئ وإلا لكان الرميُ بغير جناية مثله في العظم ولا لمجرد اشتماله على تبرئة نفسه الخاطئة وإلا لكان الرميُ بغير جنايةٍ مع تبرئةِ نفسِه كذلك في العِظَم بل لاشتماله على قصد تحميلِ جنايته على البرئ وإجراءِ عقوبتِها عليه كما ينبئ عنه إيثارُ الاحتمالِ على الاكتساب ونحوِه لما فيه من الإيذان بانعكاس تقديرِه على ما فيه من الإشعار بثِقَل الوِزرِ وصعوبةِ الأمرِ نعم بما ذُكر من انضمام كسبِه وتبرئةِ نفسه الى رمى البرئ تزداد الجنايةُ قبحاً لكنّ تلك الزيادةَ وصفٌ للمجموع لا للإثم
Sanki ‘ölçüye sığmaz bir iftira ve apaçık bir günah’ denilmiştir. Şu da var ki, günahın zikredilen şeyle nitelenmesi, iftiranın onunla nitelenmesi mesabesindedir; çünkü bu ikisi tek bir işten ibarettir ki o da suçsuz kimseye kendi suçunu atmaktır. İşinin dehşetini ve halinin çirkinliğini vurgulamak için bu ikisiyle ifade edilmiştir. Büyüklüğün ve ağırlığın dayanağı, isnat edilen suçun bizzat iftira atana ait olmasıdır. Çünkü suçsuza ister hata olsun ister günah olsun herhangi bir suçu atmak, kendi başına bir bühtan ve günahtır. Bühtan oluşu açıktır. Günah oluşuna gelince; zira bir günahın onu işleyene nispetle ‘hata’ olması, onu bundan beri olana nispet edene göre de öyle olmasını gerektirmez; bilakis bu kesinlikle caiz değildir. Nasıl olsun ki, o bütün dinlerde haram kılınmış bir yalandır; dolayısıyla kendi içinde şüphesiz bir bühtan ve günahtır. O suçun iftira atana ait olmasıyla bu durum kat kat şiddetlenir ve çirkinliği artar. Fakat bu artış, kazanılan suçunun suçsuza iftira atılmasına eklenmesinden dolayı değildir; aksi takdirde suç olmayanın isnadı büyüklük bakımından onun gibi olurdu. Sadece hatalı olan nefsini temize çıkarmayı içermesinden dolayı da değildir; aksi takdirde nefsini temize çıkararak suç olmayanı isnat etmek de büyüklükte onun gibi olurdu. Bilakis suçunu suçsuza yükleme ve onun cezasını ona uygulatma kastını içermesinden dolayıdır; nitekim günahın ağırlığını ve işin zorluğunu hissettirmesi yanında, takdirinin tersine döndüğünü bildirmesi sebebiyle kazanma (iktisâb) ve benzeri yerine yüklenme (ihtimâl) kelimesinin tercih edilmesi de buna işaret etmektedir. Evet, zikredildiği üzere kendi fiilini ve nefsini temize çıkarmayı suçsuza isnada eklemekle cürmün çirkinliği artar; ancak bu artış günahın değil, [bütün bu eylemlerin] toplamının bir vasfıdır.
{وَلَوْلَا فَضْلُ الله عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ} بإعلامك ما هم عليه بالوحي وتنبيهِك على الحق وقيل بالنبوة والعِصمة
{وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ} “Eğer Allah'ın senin üzerindeki lütfu ve merhameti olmasaydı”; vahiy ile onların ne durumda olduklarını sana bildirmesi ve hakka dikkatini çekmesi [olmasaydı]. Nübüvvet ve ismet ile [lütfu olmasaydı] da denilmiştir.
{لَهَمَّتْ طَّائِفَةٌ مّنْهُمْ} أي منْ بني ظفَر وهم الذابّون عن طُعمةَ وقد جوز أن يكون المراد بالطائفة كلَّهم ويكونُ الضميرُ راجعاً إلى الناس وقيل هم وفدُ بني ثقيفٍ قدِموا على رسُولِ الله ﷺ وقالوا جئناك لنبايعَك على أن لا تكسِرَ أصنامَنا ولا تعشِّرَنا فردّهم رسولُ الله ﷺ
{لَهَمَّت طَّائِفَةٌ مِّنْهُمْ} “onlardan bir grup kesinlikle kastetmişti”; yani Benî Zafer'den, Tu‘me’yi savunanlar. Gruptan maksadın onların tamamı olması ve zamirin insanlara dönmesi de caiz görülmüştür. Denildi ki onlar, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)’e gelip: “Putlarımızı kırmaman ve bizden öşür almaman şartıyla sana biat etmeye geldik” diyen Benî Sakîf heyetidir; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de onları geri çevirmiştir.
{أَن يُضِلُّوكَ} أي بأن يضلوك عن القضاء بالحق مع علمهم بكُنه الأمرِ والجملةُ جوابُ لولا وإنما نفى همَّهم مع أن المنفيَّ إنما هو تأثيرُه فقط إيذاناً بانتفاء تأثيرِه بالكلية وقيل المراد هو الهمُّ المؤثّر ولا ريب في انتفائه حقيقةً وقيل الجوابُ محذوفٌ أي لأضلوك وقوله تعالى لَهَمَّتْ جملةٌ مستأنفةٌ أي لقد همت طائفة الخ
{أَن يُضِلُّوكَ} “seni saptırmayı”; yani işin mahiyetini bildikleri halde hak ile hüküm vermekten seni saptırmayı [kastetmişti]. Cümle ‘levlâ’nın cevabıdır. Gerçekte olumsuzlanan sadece onların niyetinin etkisi olduğu halde niyetlerinin nefyedilmesi, onun etkisinin tamamen ortadan kalktığını bildirmek içindir. Denildi ki: Kastedilen, etkili olan niyettir; bunun hakikatte nefyedildiğinde şüphe yoktur. Denildi ki: Cevap mahzuftur, yani ‘seni saptırırlardı’ demektir; Yüce Allah’ın ‘Le-hemmet’ kavli ise müstakil (istînâf) bir cümledir, yani ‘Andolsun bir grup kastetmişti...’ demektir.
{وَمَا يُضِلُّونَ إِلا أَنفُسَهُمْ} لاقتصار وبالِ مكرِهم عليهم من غير أن يصيبك منهم شئ والجملةُ اعتراضٌ وقولُه تعالى
{وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنفُسَهُمْ} “Onlar ancak kendilerini saptırırlar”; tuzaklarının vebalinin, sana onlardan hiçbir şey isabet etmeksizin sadece kendilerine kalması sebebiyle. Cümle itiraziyedir. Yüce Allah'ın şu kavli:
{وَمَا يَضُرُّونَكَ مِن شَىْء} عطفٌ عليه ومحلُّ الجارِّ والمجرور النصبُ على المصدرية أي وما يضرونك شيئاً من الضرر لما أنه تعالى عاصمُك وأما ما خطرَ ببالك فكان عملاً منك بظاهر الحالِ ثقةً بأقوال القائلين من غير أن يخطُر ببالك أن الحقيقةَ على خلاف ذلك
{وَمَا يَضُرُّونَكَ مِن شَيْءٍ} “ve sana hiçbir zarar veremezler”; ona matuftur. Câr ve mecrûrun mahalli masdarlık üzere nasbtır; yani Allah Teâlâ seni koruduğu için sana hiçbir zarar veremezler. Aklına gelen şeye gelince, bu, gerçeğin bunun aksine olduğu aklına gelmeksizin, söyleyenlerin sözlerine güvenerek zahirî duruma göre amel etmenden ibaretti.
{وَأَنزَلَ الله عَلَيْكَ الكتاب والحكمة} أي القرآنَ الجامعَ بين العنوانين وقيل المرادُ بالحكمة السنة
{وَأَنزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ} “Allah sana Kitab'ı ve hikmeti indirdi”; yani her iki vasfı kendinde toplayan Kur'an'ı. Hikmetten maksadın sünnet olduğu da söylenmiştir.
{وَعَلَّمَكَ} بالوحي من خفيّات الأمورِ التي من جملتها وجوهُ إبطالِ كيدِ المنافقين أو من أمور الدين وأحكامِ الشرع
{وَعَلَّمَكَ} “ve sana öğretti”; vahiy ile gizli işlerden, ki münafıkların tuzağını boşa çıkarma yolları da bunlardandır, yahut din işlerinden ve şeriat hükümlerinden [öğretti],
{مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ} ذلك إلى وقت التعليم
{مَا لَمْ تَكُن تَعْلَمُ} “bilmediğin şeyleri”; talim vaktine kadar [bilmediğin şeyleri].
{وَكَانَ فَضْلُ الله عَلَيْكَ عَظِيماً} إذ لا فضلَ أعظمُ من النبوة العامةِ ووالرياسة التامّة
{وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا} “Allah'ın senin üzerindeki lütfu çok büyüktür.” Zira genel nübüvvetten ve tam riyasetten daha büyük bir lütuf yoktur.
{لَاّ خَيْرَ فِى كَثِيرٍ مّن نَّجْوَاهُمْ} أي في كثير من تناجي الناسِ
{لَّا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ} “Onların gizli fısıldaşmalarının çoğunda hiçbir hayır yoktur”; yani insanların gizli konuşmalarının çoğunda,
{إِلَاّ مَنْ أَمَرَ} أي إلا في نجوى مَنْ أمرَ
{إِلَّا مَنْ أَمَرَ} “emreden kimse müstesna.” Yani emreden kimsenin fısıldaşması müstesna.
{بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ} وقيل المرادُ بالنجوى المتناجون بطريق المجازِ وقيل النجوى جمع نجى نقله الكرماني وأيَّاً ما كان فالاستثناءُ متصلٌ ويجوز الانقطاعُ أيضاً على معنى لكنْ مَنْ أمر بصدقة الخ ففي نجواه الخير والمعروفُ كلُّ ما يستحسنه الشرعُ ولا يُنكره العقلُ فينتظم أصنافَ الجميلِ وفنونَ أعمالِ البِرِّ وقد فُسِّر ههنا بالقرض وإعاثة الملهوف وصدقةِ التطوعِ على أن المراد بالصدقة الواجبة
{بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ} “Bir sadaka vermeyi yahut bir iyilik yapmayı”; denildi ki ‘necvâ’dan maksat mecaz yoluyla fısıldaşan kimselerdir. Kirmânî'nin naklettiğine göre ‘necvâ’ kelimesinin ‘necî’ kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir. Hangisi olursa olsun istisna muttasıldır; ‘Lakin kim bir sadaka emrederse... onun gizli konuşmasında hayır vardır’ manasında munkatı olması da caizdir. Maruf; şeriatın güzel gördüğü ve aklın inkâr etmediği her şeydir; dolayısıyla güzellik çeşitlerini ve iyilik amellerinin türlerini içine alır. Burada -farz sadaka kastedilmek üzere- sadakaya karşılık borç vermek, darda kalana yardım etmek ve nafile sadaka ile tefsir edilmiştir.
{أَوْ إصلاح بَيْنَ الناس} عندوقوع المشاقة والمعاداة بينهم من غير أن يجاوزَ في ذلك حدودَ الشرعِ الشريفِ وبين إما متعلقٌ بنفس إصلاحٍ يقال أصلحتُ بين القوم أو بمحذوف هو صفةٌ له أي كائنٍ بين الناسِ عن أبي أيوب الأنصاري رضي الله تعالى عنه أن رسول الله ﷺ قال له ألا أدلك على صدقةٍ خيرٍ لك من حمر النعم فقال بلى يا رسولَ الله قالَ تُصلح بين الناسِ إذا تفاسدوا وتُقرِّب بينهم إذا تباعدوا قالوا ولعل السرَّ في إفراد هذه الأقسامِ الثلاثةِ بالذكر أن عملَ الخيرِ المتعدِّي إلى الناس إما لإيصال المنفعةِ أو لدفع المضرَّةِ والمنفعةُ إما جُسمانية كإعطاء المالِ واليه الإشارة إلى قولِه تعالى إِلَاّ مَنْ أَمَرَ بصدفة وإما روحانيةٌ وإليه الإشارةُ بالأمر بالمعروف وأما دفعُ الضرر فقد أشير إليه بقوله تعالى أَوْ إصلاح بَيْنَ الناس
{أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ} “yahut insanların arasını düzeltmeyi [emreden kimse müstesna].” Bu hususta yüce şeriatın sınırlarını aşmaksızın aralarında anlaşmazlık ve düşmanlık vuku bulduğunda [yapılan ıslah]. ‘Beyne’ kelimesi ya bizzat ‘ıslah’ lafzına mütealliktir -‘kavmin arasını düzelttim’ denilir- ya da onun sıfatı olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani ‘insanlar arasında vaki olan [ıslah]’ demektir. Ebû Eyyûb el-Ensârî (radıyallâhu teâlâ anh)’dan rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisine şöyle buyurmuştur: “Sana kızıl develerden daha hayırlı olan bir sadakayı göstereyim mi?” O da: “Evet, ey Allah’ın Resûlü” dedi. Buyurdu ki: “Bozuldukları zaman insanların arasını düzeltirsin ve uzaklaştıkları zaman aralarını yaklaştırırsın.” Dediler ki: Bu üç kısmın zikirde müstakil kılınmasının sırrı muhtemelen şudur: İnsanlara geçen hayır ameli ya bir fayda ulaştırmak ya da bir zararı defetmek içindir. Fayda ya mal vermek gibi cismânîdir ki Yüce Allah’ın ‘ancak sadaka emreden’ kavliyle buna işaret edilmiştir; ya da rûhânîdir ki ‘iyiliği emretmek’ ile buna işaret edilmiştir. Zararın defedilmesine gelince, Yüce Allah’ın ‘yahut insanların arasını düzeltmeyi’ kavliyle buna işaret edilmiştir.
{وَمَن يَفْعَلْ ذلك} إشارةٌ إلى الأمور المذكورةِ أعني الصدقةَ والمعروفَ والأصلاح فإنه يشاربه إلى متعدد وما فيه من معنى البعد مع قُرب العهدِ بها للإيذان ببُعد منزلتِها ورفعةِ شأنِها وترتيبُ الوعدِ على فعلها إثرَ بيانِ خيريةِ الأمرِ بها لما أن المقصودَ الأصليَّ هو الترغيبُ في الفعل وبيانُ خيريةِ الأمرِ به للدِلالة على خيريته بالطريق الأولى لما أن مدارَ حُسنِ الأمرِ وقُبحِه حسنُ المأمورِ به وقبحُه فحيث ثبت خيريةُ الأمرِ بالأمور المذكورةِ فخيريةُ فعلِها أثبتُ وفيه تحريضٌ للأمر بها على فعلها أو إشارةٌ إلى الأمر بها كأنه قيل ومن يأمْر بها والكلامُ في ترتيب الوعدِ على فعلها كالذي مر في الخيرية فإن استتباع الأمر بها للأجر العظيمِ إنما هو لكونه ذريعة إلى فعلها فاستتباعُه له أولى وأحقُّ
{وَمَن يَفْعَلْ ذَٰلِكَ} “Kim bunu yaparsa”; zikredilen işlere, yani sadaka, maruf ve ıslaha işarettir. Zira bu lafız ile birden fazla şeye işaret edilir. Yakın zamanda geçmiş olmalarına rağmen onda uzaklık manasının bulunması, onların mertebesinin yüceliğini ve şanının büyüklüğünü bildirmek içindir. Onları emretmenin hayırlı olduğunun beyanının hemen ardından vaadin onların bizzat yapılmasına bağlanması, asıl maksadın fiile teşvik etmek olmasındandır. Onu emretmenin hayırlı oluşunun beyanı ise, evleviyet yoluyla fiilinin hayırlı olduğuna delalet etmek içindir; çünkü emretmenin güzelliği ve çirkinliğinin dayanağı, emredilen şeyin güzelliği ve çirkinliğidir. Zikredilen şeyleri emretmenin hayırlı olduğu sabit olduğuna göre, onları bizzat yapmanın hayırlı oluşu daha sabittir. Bunda onları emredene bizzat yapması için bir teşvik veya onları emretmeye bir işaret vardır; sanki ‘Kim onları emrederse...’ denilmiştir. Vaadin onların bizzat yapılmasına bağlanmasındaki kelâm, hayırlılıkta geçen gibidir; zira onları emretmenin büyük bir ecir getirmesi, ancak onların fiiline bir vesile olmasından dolayıdır; dolayısıyla [bizzat fiilin] onu getirmesi daha evlâ ve daha lâyıktır.
{ابتغاء مَرْضَاتَ الله} علةٌ للفعل والتقييدُ به لأن الأعمالَ بالنيات وأن من فعل خيراً لغير ذلك لم يستحِقَّ به غيرَ الحِرْمان
{ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ} “Allah'ın rızasını kazanmak için”; fiilin illetidir. Bununla kayıtlanması, amellerin niyetlere göre olmasından ve bundan başka bir gaye için bir hayır yapan kimsenin mahrumiyetten başka bir şeyi hak etmeyeceğinden dolayıdır.
{فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ} بنون العظمةِ على الالتفات وقرئ بالياء
{فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ} “biz ona vereceğiz”; iltifat yoluyla azamet nûnu iledir. Yâ ile de okunmuştur.
{أَجْراً عَظِيماً} يقصُر عنه الوصفُ
{أَجْرًا عَظِيمًا} “büyük bir mükâfat.” Vasfın kendisini anlatmaktan aciz kaldığı [bir mükâfat].
{وَمَن يُشَاقِقِ الرسول} التعرُّض لعنوان الرسالةِ لإظهارِ كمالِ شناعةِ ما اجترءوا عليه من المُشاقة والمخالفةِ وتعليلِ الحُكمِ الآتي بذلك
{وَمَن يُشَاقِقِ الرَّسُولَ} “Kim Peygamber'e karşı gelir”; risalet unvanına yer verilmesi, cüret ettikleri ayrılık çıkarma ve muhalefetin çirkinliğini tastamam ortaya koymak ve gelecek hükmü bununla gerekçelendirmek içindir.
{مِّن بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الهدى} ظهر له الحق بالوقوف على المعجزات الدالة على نبوته
{مِن بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَىٰ} “kendisine doğru yol apaçık belli olduktan sonra”; peygamberliğine delalet eden mucizelere vakıf olmakla hak kendisine zahir olduktan sonra...
{وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ المؤمنين} أي غيرَ ما هم مستمرون عليه من عقد وعمل وهو الدين القيم
{وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ} “ve müminlerin yolundan başkasına uyarsa”; yani itikat ve amel bakımından üzerinde devam ettikleri şeyden başkasına ki o dosdoğru dindir...
{نُوَلّهِ مَا تولى}
{نُوَلّهِ مَا تولى} “Onu döndüğü yolda bırakırız”
أي نجعله والياً لِمَا تولاه من الضلال ونخذُله بأن نُخلِّيَ بينه وبين ما اختاره
{نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّىٰ} “Onu döndüğü yolda bırakırız”; yani yöneldiği sapıklığa onu yetkili kılarız ve seçtiği şeyle onu baş başa bırakarak onu yardımsız bırakırız.
{وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ} أي ندخله إياها وقرئ بفتح النون من صَلاه
{وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ} “ve cehenneme sokarız.” Yani onu oraya girdiririz. ‘Salâ’ (صَلَى) kökünden nûn harfinin fethasıyla da okunmuştur.
{وَسَاءتْ مَصِيراً} أي جهنمُ وفيها دِلالةٌ على حجية الإجماعِ وحُرمةِ مخالفتِه
{وَسَاءَتْ مَصِيرًا} “Ne kötü bir varış yeridir orası!” Yani cehennem. Bunda icmâın hüccet olduğuna ve ona muhalefet etmenin haramlığına delalet vardır.
{إِنَّ الله لَا يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَن يَشَاء} قد مر تفسيرُه فيما سبق وهو تكريرٌ للتأكيد والتشديد أو لقصة طُعمةَ وقد مرّ موتُه كافراً ورُوي عن ابن عبَّاسٍ رضي الله تعالى عنهما أن شيخاً من العرب جاء إلى رسول الله ﷺ فقال إني شيخٌ منهمِكٌ في الذنوب إلا أني لم أشرِكْ بالله شيئاً منذ عرفتُه وآمنتُ به ولم أتخذ من دونه ولياً ولم أواقع المعاصيَ جراءةً على الله تعالى وما توهّمتُ طرفةَ عينٍ أني أُعجِزُ الله هرباً وإني لنادم تائبٌ مستغفرٌ فما ترى حالي عند الله تعالى فنزلت
{إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَٰلِكَ لِمَن يَشَاءُ} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındaki günahları ise dilediği kimse için bağışlar.” Tefsiri daha önce geçmişti; bu, tekit ve tehdit için yahut kâfir olarak öldüğü daha önce geçen Tu‘me kıssası için bir tekrardır. İbn Abbâs (radıyallâhu teâlâ anhümâ)’dan rivayet edildiğine göre Araplardan yaşlı bir adam Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)’e gelip şöyle dedi: “Ben günahlara batmış yaşlı bir adamım; ancak Allah’ı tanıdığımdan ve O’na iman ettiğimden beri O’na hiçbir şeyi ortak koşmadım, O’ndan başka bir velî edinmedim, Allah Teâlâ’ya cüret ederek günahlara dalmadım ve kaçarak Allah’ı aciz bırakacağımı göz açıp kapayıncaya kadar bile zannetmedim. Ben gerçekten pişmanım, tövbe ediyorum ve bağışlanma diliyorum; Allah Teâlâ katında benim halimi nasıl görürsün?” Bunun üzerine bu ayet indi.
{وَمَن يُشْرِكْ بالله فَقَدْ ضَلَّ ضلالا بعيدا} عن الحق فإن الشركَ أعظمُ أنواعِ الضلالةِ وأبعدُها عن الصواب والاستقامةِ كما أنه افتراءٌ وإثمٌ عظيمٌ ولذلك جُعل الجزاءُ في هذه الشرطيةِ فقد ضل الخ وفيما سبق فقد افترى إثماً عظيما حسبما يقتضيهِ سياقُ النظمِ الكريمِ وسياقُه
{وَمَن يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا} “Kim Allah'a ortak koşarsa, şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür.” Haktan [uzak bir sapıklığa]. Zira şirk sapıklık türlerinin en büyüğü, doğruluk ve istikametten en uzak olanıdır; nitekim o büyük bir iftira ve günahtır. Bundan dolayı bu şart cümlesinde ceza ‘şüphesiz sapmıştır...’ şeklinde kılınmış; daha önce ise yüce nazmın bağlamı ve sevki neyi gerektiriyorsa ona uygun olarak ‘şüphesiz büyük bir günah iftira etmiştir’ şeklinde kılınmıştır.
{إِن يَدْعُونَ مِن دُونِهِ} أي ما يعبدون من دونه ﷿
{إِن يَدْعُونَ مِن دُونِهِ} “Onlar O'ndan başka hiçbir şeye yalvarmazlar”; yani O’ndan (celle ve alâ) başka hiçbir şeye tapmazlar,
{إِلَاّ إناثا} يعني اللاتَ والعُزَّى ومناةَ ونحوَها عن الحسن أنه لم يكن من أحياء العربِ حيٌّ إلا كان لهم صنمٌ يعبُدونه يسمُّونه أنثى بني فلان قيل لأنهم كانوا يقولون في أصنامهم هن بناتُ الله وقيل لأنهم كانوا يُلْبِسونها أنواعَ الحَلْي ويزينونها على هيآت النِّسوانِ وقيل المرادُ الملائكةُ لقولهم الملائكةُ بناتُ الله وقيل تسميتُها إناثاً لتأنيث أسمائِها أو لأنها في الأصل جمادٌ والجماداتُ تؤنَّثُ من حيث أنها ضاهت الإناثَ لانفعالها وإيرادُها بهذا الاسم للتنبيه على فرط حماقةِ عَبَدتِها وتناهي جهلِهم والإناثُ جمع أنثى كرِباب وربى وقرئ على التوحيد وأُنُثاً أيضاً على أنه جمع أنيث كقليب وقلُب أو جمع إناث كثمار وثمر وقرئ وثنا واثنا بالتخفيف والتثقيل جمع وثن كقولك أسد وأسد وآسد على الأصل وقلبِ الواو ألفاً نحو أُجوه في وجوه
{إِلَّا إِنَاثًا} “ancak dişilere [taparlar].” Yani Lât, Uzzâ, Menât ve benzerlerine. Hasan’dan rivayet edildiğine göre: “Arap kabilelerinden hiçbir kabile yoktu ki, taptıkları ve filanoğullarının dişisi adını verdikleri bir putları olmasın.” Denildi ki: Çünkü onlar putları hakkında ‘bunlar Allah’ın kızlarıdır’ diyorlardı. Denildi ki: Çünkü onlara türlü türlü ziynetler takıyor ve onları kadın kılıklarında süslüyorlardı. Denildi ki: Maksat, ‘melekler Allah’ın kızlarıdır’ sözleri sebebiyle meleklerdir. Denildi ki: Onların dişi olarak adlandırılması isimlerinin müennes olmasındandır yahut aslen cansız varlıklar (cemâdât) olmalarındandır; cansızlar ise edilgen olmaları hasebiyle dişilere benzedikleri cihetten müennes kabul edilirler. Putların bu isimle zikredilmesi, onlara tapanların aşırı ahmaklığına ve cehaletlerinin son noktasına dikkat çekmek içindir. ‘İnâs’ (إِنَاثًا) kelimesi, ‘rıbâb’ ve ‘rubâ’ gibi ‘ünsâ’nın çoğuludur. Tekil olarak da okunmuştur. ‘Kalîb’ ve ‘kulub’ gibi ‘enîs’in çoğulu veya ‘simâr’ ve ‘sümür’ gibi ‘inâs’ın çoğulu olarak ‘ünüs’ (أُنُثًا) şeklinde de okunmuştur. ‘Vesen’in çoğulu olarak hafifletme (tahfîf) ve şeddeli (teskîl) okunuşla ‘vesenen’ ve ‘issenen’ (وَثَنًا / اِثَّنًا) şeklinde de okunmuştur; nitekim aslı üzere ‘esed’, ‘üsüd’ ve ‘âsüd’ dersin; ‘vücûh’ yerine ‘ücûh’ denmesi gibi vâv harfinin elife çevrilmesi yoluyla da böyledir.
{وَإِن يَدْعُونَ} وما يعبدون بعبادتها
{وَإِن يَدْعُونَ} “Onlar [aslında] hiçbir şeye yalvarmazlar”; onlara tapmakla hiçbir şeye ibadet etmiş olmazlar,
{إِلَاّ شيطانا مَّرِيداً} إذ هو الذي أمرهم بعبادتها وأغراهم عليها فكانت طاعتُهم له عبادةً والمَريد والمارد هو الذى لا يعلق بخير وأصلُ التركيبِ للملاسة ومنه صرحٌ مُمرّد وشجرةٌ مرداءُ للتي تناثر ورقُها
{إِلَّا شَيْطَانًا مَّرِيدًا} “ancak inatçı bir şeytana [yalvarırlar].” Zira onlara putlara tapmayı emreden ve onları buna kışkırtan odur; dolayısıyla ona itaatleri bir ibadet olmuştur. ‘Merîd’ ve ‘mârid’, hiçbir hayra tutunmayan kimsedir. Kelimenin asıl kökü pürüzsüzlük/çıplaklık manasınadır; nitekim ‘sarhun mümərred’ (pürüzsüz köşk) ve yaprakları dökülmüş ağaç için ‘şeceratün merdâ’ denir.
{لَّعَنَهُ الله} صفةٌ ثانيةٌ لشيطاناً
{لَّعَنَهُ اللَّهُ} “Allah onu lanetlemiştir”; ‘şeytânen’ kelimesinin ikinci sıfatıdır.
{وَقَالَ لَاتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيباً مَّفْرُوضاً} عطفٌ على الجملة المتقدمةِ أي شيطاناً مريداً جامعاً بين لعنةِ الله وهذا القولِ الشنيعِ الصادرِ عنه عند اللعنِ ولقد برهن على أن عبادةَ الأصنام غايةُ الضلال بطريق التعليلِ بأن ما يعبدونها ينفعل ولا
{وَقَالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَّفْرُوضًا} “Ve o şöyle dedi: ‘Andolsun, kullarından belirlenmiş bir pay edineceğim.’” Önceki cümleye matuftur; yani Allah'ın lanetini ve lanetlenme anında kendisinden sâdır olan bu çirkin sözü kendinde toplayan inatçı bir şeytana [yalvarırlar]. Taptıkları şeylerin edilgen olduğu ve hiçbir şeye güç yetiremeyeceği gerekçelendirilerek putlara tapmanın sapıklığın son noktası olduğu kesin delille ortaya konulmuştur.
يفعل فعلاً اختيارياً وذلك ينافي الألوهيةَ غايةَ المنافاةِ ثم استُدل عليه بأن ذلك عبادةٌ للشيطان وهو أفظعُ الضلالِ من وجوه ثلاثةٍ الأولُ أنه منهمكٌ في الغي لا يكاد يعلق بشئ من الخير والهدى فتكون طاعتُه ضلالاً بعيداً عن الحق والثاني أنه ملعونٌ لضلاله فلا تستتبعُ مطاوعتُه سوى اللعنِ والضلالِ والثالثُ أنه في غاية السعي في إهلاكهم وإضلالِهم فموالاةُ مَنْ هذا شأنُه غايةُ الضلالِ فضلاً عن عبادته والمفروضُ المقطوعُ أي نصيباً قُدّر لي وفُرض من قولِهم فرَضَ له في العطاء
[ne de] iradî bir fiil işleyebilir; bu ise ilahlık vasfıyla son derece çelişir. Ardından, bunun şeytana ibadet olduğuna delil getirilmiştir ki bu, üç açıdan sapıklığın en korkuncudur: Birincisi; o, azgınlığa dalmıştır, neredeyse hiçbir hayır ve hidayete tutunmaz; dolayısıyla ona itaat, haktan uzak bir sapıklık olur. İkincisi; sapıklığı sebebiyle lanetlenmiştir, dolayısıyla ona uymak lanet ve sapıklıktan başka bir sonuç doğurmaz. Üçüncüsü; onları helak etmek ve saptırmak için son derece çaba sarf etmektedir. Durumu bu olan birine velayet (dostluk) beslemek sapıklığın son noktasıdır; nerede kaldı ona ibadet etmek! ‘El-Mefrûz’ (مَفْرُوضًا - belirlenmiş/kesinleşmiş), yani 'benim için takdir edilip farz kılınan bir pay' demektir; bu da onların 'ona bağıştan pay ayırdı/belirledi' sözünden gelir.
{وَلَاضِلَّنَّهُمْ وَلامَنّيَنَّهُمْ} الأمانيَّ الباطلةَ كطول الحياة وأن لا بعْثَ ولا عقابَ ونحوَ ذلك
{وَلَاضِلَّنَّهُمْ وَلامَنّيَنَّهُمْ} “Onları mutlaka saptıracağım ve onları boş kuruntularla oyalayacağım”; uzun bir ömür, yeniden diriliş ve cezanın olmayacağı gibi batıl kuruntularla [oyalayacağım].
{ولآمرنهم فليبتكن آذان الانعام} أي فلَيقْطَعُنَّها بموجب أمري ويشُقُّنّها من غير تلعثم في ذلك ولا تأخير وذلك ما كانت العرب تفعله فيه بالبحائر والسوائب
{ولآمرنهم فليبتكن آذان الانعام} “Onlara mutlaka emredeceğim de hayvanların kulaklarını kesecekler”; yani emrim gereğince bu konuda hiçbir tereddüt ve gecikme göstermeksizin onları kesecek ve yaracaklardır. Bu da Arapların bahîre ve sâibe hayvanlarına yaptıkları şeydir.
{وَلَامُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيّرُنَّ} ممتثلين به
{وَلَامُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيّرُنَّ} “Onlara mutlaka emredeceğim de [değiştirecekler]”; [bu emre] boyun eğerek,
{خَلَقَ الله} عن نهجه صورةً أو صفةً وينتظم فيه ما قيل من فقءِ عين الحامي وخِصاءِ العبيدِ والوشمِ والوشْرِ ونحوِ ذلك وعمومُ اللفظِ يمنع الخِصاءَ مطلقاً لكن الفقهاء رخّصوا في البهائم لمكان الحاجةِ وهذه الجملُ المحكيةُ عن اللعين مما نطق به لسانُه مقالاً أو حالاً وما فيها من اللامات كلَّها للقَسَم والمأمورُ به في الموضعين محذوفٌ ثقةً بدلالة النظمِ عليه
{خَلَقَ الله} “Allah'ın yarattığını [değiştirecekler].” Yani suret veya sıfat olarak [yaratılış] doğrultusundan [çıkaracaklardır]. Hâmî'nin (sırtı korunan devenin) gözünün çıkarılması, kölelerin hadım edilmesi, dövme yapılması, dişlerin inceltilip seyrekleştirilmesi (veşr) ve benzeri hususlarda söylenenler bu kapsamdadır. Lafzın umumiliği hadım etmeyi mutlak olarak yasaklar; ancak fakihler ihtiyaç sebebiyle hayvanlarda buna ruhsat vermişlerdir. Lanet olası [şeytan]dan nakledilen bu cümleler, onun kâl (söz) veya hâl diliyle söylediklerindendir. Bunlardaki lâm harflerinin tamamı yemin içindir. İki yerde de emredilen şey (mef'ûl), sözün dizilişinin ona delaletine güvenilerek hazfedilmiştir.