Binûn

Tevbe — 10. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{الحامدون} لنَعمائه أو لما نابهم من السراء والضراء

{الحامدون} “...hamdedenler...”; O'nun nimetlerine yahut başlarına gelen ferahlık ve darlıklara [karşı hamdedenlerdir].

{السائحون} الصائمون لقوله ﷺ سياحةُ أمتي الصومُ شبّه بها لأنه عائقٌ عن الشهوات أو لأنه رياضةٌ نفسانيةٌ يُتوسّل بها إلى العثور على خفايا المُلك والملَكوتِ وقيل هم السائحون في الجهاد وطلبِ

{السائحون} “...oruç tutanlar...”; Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Ümmetimin seyahati oruçtur” hadisi gereğince oruç tutanlardır. Oruç, şehvetlere engel olduğu yahut mülk ve melekûtun gizliliklerine ulaşmaya vesile olan nefis terbiyesi (riyazet) olduğu için seyahate benzetilmiştir. Onların cihada ve ilim talebine

العلم

çıkanlar olduğu da söylenmiştir.

{الراكعون الساجدون} في الصلاة

{الراكعون الساجدون} “...rükû edenler, secde edenler...”; namazda [rükû ve secde edenlerdir].

{الامرون بالمعروف} بالطاعة والإيمان

{الامرون بالمعروف} “...iyiliği emredenler...”; itaati ve imanı [emredenlerdir].

{والناهون عَنِ المنكر} عن الشرك والمعاصي والعطفُ فيه للِدلالة على أن المتعاطِفَيْن بمنزلة خَصلةٍ واحدة وأما قوله تعالى

{والناهون عَنِ المنكر} “...kötülükten menedenler...”; şirkten ve günahlardan [sakındıranlardır]. Buradaki atıf [vâv harfi], birbiriyle atfedilen bu iki vasfın tek bir haslet mesabesinde olduğuna delalet etmek içindir. Yüce Allah'ın şu buyruğuna gelince:

{والحافظون لِحُدُودِ الله} أي فيما بيّنه وعيّنه من الحقائق والشرائع عَملاً وحمْلاً للناس عليه فلئلاً يُتوهمَ اختصاصُه بأحد الوجهين

{والحافظون لِحُدُودِ الله} “...ve Allah'ın sınırlarını koruyanlardır.”; yani hakikatler ve şeriatlardan beyan edip belirlediği hususları bizzat uygulayarak ve insanları da ona sevk ederek [koruyanlardır]. Dolayısıyla bunun iki yönden sadece birine mahsus olduğu zannedilmemelidir.

{وَبَشّرِ المؤمنين} أي الموصوفين بالنعوت المذكورةِ ووضعُ المؤمنين موضعَ ضميرِهم للتنبيه على أن مَلاك الأمرِ هو الأيمانُ وأن المؤمن الكاملَ مَنْ كان كذلك وحُذف المبشَّرُ به للإيذان بخروجه عن حد البيانِ وفي تخصيص الخطابِ بالأولين إظهارُ زيادةِ اعتناءٍ بأمرهم من الترغيب والتسلية

{وَبَشّرِ المؤمنين} “...ve müminleri müjdele!”; yani zikredilen bu vasıflarla nitelenen kimseleri [müjdele]. Zamir yerine açıkça “müminler” lafzının getirilmesi, işin temelinin iman olduğuna ve kâmil müminin ancak bu vasıfları taşıyan kimse olduğuna dikkat çekmek içindir. Kendisiyle müjdelenen şeyin mahzuf bırakılması ise onun beyan sınırlarının ötesinde olduğunu bildirmek içindir. Hitabın birinci dereceden muhataplara tahsis edilmesinde, teşvik ve teselli kabilinden onların durumuna gösterilen ilave bir ihtimamın izharı vardır.

سورة براءة آية (١١٣ ١١٤)

Berâe Suresi 113-114. Ayetler

{مَا كَانَ لِلنَّبِىّ والذين آمنوا} بالله وحده أي ما صح لهم في حكم الله ﷿ وحكمتِه وما استقام

{مَا كَانَ لِلنَّبِىّ والذين آمنوا} “Peygambere ve iman edenlere yaraşmaz...”; tek olan Allah'a [iman edenlere]; yani Aziz ve Celil olan Allah'ın hükmünde ve hikmetinde onlar için caiz ve doğru olmaz,

{أَن يَسْتَغْفِرُواْ لِلْمُشْرِكِينَ} به سبحانه

{أَن يَسْتَغْفِرُواْ لِلْمُشْرِكِينَ} “...müşrikler için mağfiret dilemek...”; O'na (subhânehu) şirk koşanlar için [bağışlanma istemek],

{ولو كانوا} أي المشركون

{ولو كانوا} “...olsalar bile...”; yani o müşrikler,

{أُوْلِى قربى} أي ذوي قرابةٍ لهم وجوابُ لو محذوفٌ لدلالة ما قبله عليه والجملةُ معطوفةٌ على جملة أخرى قبلها محذوفةٍ حذفاً مطّرداً كما بُيّن في قوله تعالى وَلَوْ كَرِهَ الكافرون ونظائرِه روي أنه ﷺ قال لعمه أبي طالب لما حضرتْه الوفاةُ يا عمّ قل كلمةً أحُاجُّ لك بها عند الله فأبى فقال ﷺ لا أزال أستغفرُ لك ما لم أُنُهَ عنه فنزلت وقيل لما افتتَح مكةَ خرج إلى الأبواء فزار قبرَ أمِّه ثم قام مستعبِراً فقال إني استأذنتُ ربي في زيارة قبرِ أمّي فأذِن لي واستأذنتُه في الاستغفار لها فلم يأذَنْ لي وأنزل علي الآيتين

{أُوْلِى قربى} “...akraba...”; yani kendilerine yakınlığı olan kimseler [olsalar bile]. “Lev”in cevabı, öncesindeki ifadenin delaleti sebebiyle mahzuftur. Bu cümle, Yüce Allah'ın {وَلَوْ كَرِهَ الكافرون} ve benzeri ayetlerinde açıklandığı üzere, öncesinde kurallı olarak hazfedilmiş başka bir cümleye matuftur. Rivayet edildiğine göre, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) vefatı yaklaştığında amcası Ebû Tâlib'e: “Ey amca! Bir kelime söyle ki onunla Allah katında senin lehine hüccet getireyim” dedi; fakat o kabul etmedi. Bunun üzerine Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Bana yasaklanmadığı müddetçe senin için kesinlikle mağfiret dileyeceğim” buyurdu ve ayet nazil oldu. Şöyle de denilmiştir: Mekke'yi fethettiğinde Ebvâ'ya gidip annesinin kabrini ziyaret etti, sonra gözyaşları içinde ayağa kalkarak şöyle buyurdu: “Rabbimden annemin kabrini ziyaret etmek için izin istedim, bana izin verdi; onun için mağfiret dilemek hususunda izin istedim, bana izin vermedi ve bana bu iki ayeti indirdi.”

{مِّن بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ} أي للنبي ﷺ والمؤمنين

{مِّن بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ} “...kendilerine açıkça belli olduktan sonra...”; yani Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve müminlere [belli olduktan sonra],

{أَنَّهُمْ} أي المشركين

{أَنَّهُمْ} “...onların...”; yani müşriklerin,

{أصحاب الجحيم} بأن ماتوا على الكفر أو نزل الوحيُ بأنهم يموتون على ذلك

{أصحاب الجحيم} “...cehennemlik oldukları...”; küfür üzere ölmeleriyle yahut onların bu halde öleceklerine dair vahyin inmesiyle [açıkça belli olduktan sonra].

{وما كان استغفار إبراهيم لأَبِيهِ} بقوله واغفر لاِبِى أي بأن توفقه للإيمان وتهديه إليه كما يلوحُ به تعليلُه بقوله إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضالين والجملةُ استئنافٌ مَسوقٌ لتقريرِ ما سبق ودفعِ ما يتراءى بحسب الظاهرِ من المخالفة وقرئ وما استغفر إبراهيمُ لأبيه وقرئ وما يستغفر إبراهيمُ على حكايةِ الحالِ الماضيةِ وقوله تعالى

{وما كان استغفار إبراهيم لأَبِيهِ} “İbrahim'in babası için mağfiret dilemesi de... değildi...”; “Babamı da bağışla” sözüyle [mağfiret dilemesi], yani onu imana muvaffak kılıp ona hidayet etmen suretiyle [bağışla demesiydi]; nitekim {إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضالين} “Çünkü o sapıklardandı” gerekçesi de buna işaret etmektedir. Bu cümle, önceki hükmü teyit etmek ve zahiren görünen muhalefeti defetmek için getirilmiş bir istinaftır. [Bu kısım] “Ve mâ isteğfera İbrâhîmu li-ebîhi” ve geçmiş halin hikâyesi olarak “Ve mâ yesteğfiru İbrâhîmu” şeklinde de okunmuştur. Yüce Allah'ın şu buyruğu:

{إِلَاّ عَن مَّوْعِدَةٍ} استثناء مفرغ من أعم العللِ أي لم يكن استغفارُه ﵇ لأبيه آزرَ ناشئاً عن شيءٌ من الأشياءِ إِلَاّ عن موعدة

{إِلَاّ عَن مَّوْعِدَةٍ} “...ancak bir sözden dolayı idi...”; en genel sebeplerden yapılmış bir istisna-i müferrağdır. Yani İbrahim'in (aleyhisselâm) babası Âzer için mağfiret dilemesi hiçbir şeyden değil, ancak bir sözden dolayı idi,

{وعدها} إبراهيمَ ﵊

{وعدها} “...verdiği...”; İbrahim'in (aleyhisselâm),

{إياه} أي أباه وقد قرئ كذلك بقوله لَاسْتَغْفِرَنَّ لَكَ وقولِه سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِي بناءً على رجاء إيمانِه لعدم تبيُّنِ حقيقةِ أمرِه وإلا لما وعدها إياه كأنه قيل وما كان استغفارُ إبراهيمَ لأبيه إلا عن موعدة مبينة على عدم تبيُّنِ أمرِه كما ينبىء عنه قوله تعالى

{إياه} “...ona...”; yani babasına [verdiği bir sözden dolayı idi]. Nitekim durumunun hakikati henüz açıklığa kavuşmadığından iman edeceği ümidine binaen söylediği {لَاسْتَغْفِرَنَّ لَكَ} “Senin için mutlaka mağfiret dileyeceğim” ve {سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِي} “Rabbimden senin için mağfiret dileyeceğim” sözleri de bu şekilde okunmuştur; şayet öyle olmasaydı ona bu sözü vermezdi. Sanki şöyle denilmektedir: İbrahim'in babası için mağfiret dilemesi, Yüce Allah'ın şu buyruğunun haber verdiği üzere, durumunun açıklığa kavuşmamış olmasına dayanan bir sözden başkası sebebiyle değildi:

{فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ} أي لإبراهيمَ بأن أوحِيَ إليه أنه مُصِرٌّ على الكفر غيرُ مؤمنٍ أبداً وقيل بأن مات على الكفر والأولُ هو الأنسبُ بقوله تعالى

{فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ} “Fakat onun... olduğu kendisine açıkça belli olunca...”; yani İbrahim'e, onun küfürde ısrarcı olup asla iman etmeyeceği vahyedilince [belli olunca]; küfür üzere öldüğü zaman belli olduğu da söylenmiştir. Birincisi, Yüce Allah'ın şu buyruğuna daha uygundur:

{أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ} فإن وصفَه بالعداوة مما يأباه حالةُ الموت

{أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ} “...Allah'ın bir düşmanı...”; zira onun düşmanlıkla nitelenmesi, ölüm halinin kabul etmeyeceği bir durumdur.

{تَبَرَّأَ مِنْهُ}

{تَبَرَّأَ مِنْهُ} “...ondan uzaklaştı.”

أي تنزّه عن الاستغفار له وتجانبَ كلَّ التجانب وفيه من المبالغة ما ليس في تركه ونظائرِه

Yani onun için mağfiret dilemekten beri oldu ve tamamen uzaklaştı. Bu ifadede, sadece terk etme ve benzeri kelimelerde bulunmayan bir mübalağa vardır.

{إِنَّ إبراهيم لاوَّاهٌ} لكثيرُ التأوّهِ وهو كنايةٌ عن كمال الرأفةِ ورقةِ القلب

{إِنَّ إبراهيم لاوَّاهٌ} “Şüphesiz İbrahim çok duygulu / yüreği yanık...”; çokça ah vah edip inleyen [biriydi]. Bu ifade, şefkatinin ve kalbinin inceliğinin kemalinden kinayedir.

{حَلِيمٌ} صبورٌ على الأذية والمحنة وهو استئنافٌ لبيان ما كان يدعُوه ﵊ إلى ما صدر عنه من الاستغفار وفيه إيذانٌ بأن إبراهيمَ ﵊ كان أواهاً حليماً فلذلك صدَر عنه ما صدر من الاستغفار قبل التبينِ فليس لغيره أن يأتسيَ به في ذلك وتأكيدٌ لوجوب الاجتناب عنه بعد التبين بأنه ﵊ تبرأ منه بعد التبينِ وهو في كمال رقةِ القلبِ والحلم فلا بد أن يكون غيرُه أكثرَ منه اجتناباً وتبرُّؤاً وأما أن الاستغفارَ قبل التبينِ لو كان غيرَ محظورٍ لما استُثنيَ من الائتساء به في قوله تعالى إِلَاّ قَوْلَ إبراهيم لأَبِيهِ لَاسْتَغْفِرَنَّ لَكَ فقد حُقق في سورة مريم بإذن الله تعالى

{حَلِيمٌ} “...yumuşak huylu idi.”; eziyete ve mihnete karşı çok sabırlıydı. Bu cümle, İbrahim'i (aleyhisselâm) kendisinden sadır olan mağfiret talebine sevk eden sebebi açıklayan bir istinaftır. Bunda, İbrahim'in (aleyhisselâm) çok duygulu ve halim biri olduğuna, bu yüzden durum açıklığa kavuşmadan önce kendisinden o mağfiret dileme fiilinin sadır olduğuna ve başkasının bu hususta ona uymaya hakkı bulunmadığına bir bildirim vardır. Ayrıca durum açıklığa kavuştuktan sonra bundan kaçınmanın gerekliliğine dair bir teyittir; zira o (aleyhisselâm), kalp inceliğinin ve hilmin zirvesinde olmasına rağmen durum netleşince ondan beri olmuştur; dolayısıyla başkalarının bundan kaçınması ve teberrî etmesi haydi haydi gereklidir. Durum açıklığa kavuşmadan önceki mağfiret talebi şayet yasak olmasaydı, Yüce Allah'ın {إِلَاّ قَوْلَ إبراهيم لأَبِيهِ لَاسْتَغْفِرَنَّ لَكَ} “İbrahim'in babasına: 'Senin için mutlaka mağfiret dileyeceğim' demesi hariç” buyruğunda ona tabi olmaktan istisna edilmeyeceği hususu ise, Allah Teâlâ'nın izniyle Meryem Suresi'nde tahkik edilmiştir.

سورة براءة آية (١١٥ ١١٧)

Berâe Suresi 115-117. Ayetler

{وَمَا كَانَ الله لِيُضِلَّ قَوْماً} أي ليس من عادته أن يصفَهم بالضلال عن طريق الحق ويُجريَ عليهم أحكامَه

{وَمَا كَانَ الله لِيُضِلَّ قَوْماً} “Allah bir topluluğu saptıracak değildir...”; yani onları hak yoldan sapmakla nitelemek ve haklarında sapıklık hükümlerini tatbik etmek O'nun şanından değildir,

{بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ} للإسلام

{بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ} “...onları doğru yola ilettikten sonra...”; İslâm'a [ilettikten sonra],

{حتى يُبَيّنَ لَهُم} بالوحي صريحاً أو دِلالةً

{حتى يُبَيّنَ لَهُم} “...kendilerine açıklamadıkça...”; vahiyle açıkça veya delalet yoluyla [bildirmedikçe],

{مَّا يَتَّقُونَ} أي ما يجبُ اتقاؤُه من محظورات الدينِ فلا ينزجروا عما نُهوا عنه وأما قبل ذلك فلا يسمى ما صدَر عنهم ضلالاً ولا يؤاخَذون به فكأنه تسليةٌ للذين استغفروا للمشركين قبل ذلك وفيه دليلٌ على أنَّ الغافَل غيرُ مكلفٍ بما لا يستبدُّ بمعرفته العقلُ

{مَّا يَتَّقُونَ} “...sakınacakları şeyleri...”; yani dinin yasaklarından sakınılması gereken şeyleri açıklayıp da onlar yasaklanan şeyden vazgeçmeyene kadar [onları sapıklıkla nitelemez]. Bundan önce ise kendilerinden sadır olan fiil sapıklık olarak adlandırılmaz ve bundan dolayı sorumlu tutulmazlar. Bu ifade, sanki bundan önce müşrikler için istiğfarda bulunan kimseler için bir tesellidir. Bunda, aklın kendi başına kavrayamayacağı hususlarda gafil olan kimsenin sorumlu (mükellef) olmadığına da delil vardır.

{أَنَّ الله بِكُلّ شَىْء عَلِيمٌ} تعليلٌ لما سبق أي أنه تعالى عليمٌ بجميعِ الأشياءِ التي مِنْ جملتها حاجتُهم إلى بيان قُبحِ ما لا يستقلُّ العقلُ في معرفته فيبيِّنُ لهم ذلك كما فعل هاهنا

{أَنَّ الله بِكُلّ شَىْء عَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”; önceki hükmün gerekçesidir; yani Allah Teâlâ, aklın kavramakta yetersiz kaldığı şeylerin çirkinliğini beyan etmeye muhtaç olmaları da dahil olmak üzere bütün şeyleri hakkıyla bilendir; bu sebeple burada yaptığı gibi bunu onlara açıklamaktadır.

{أَنَّ الله لَهُ مُلْكُ السماوات والارض} من غير شريكٍ له فيه

{أَنَّ الله لَهُ مُلْكُ السماوات والارض} “Şüphesiz göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır...”; bu hususta O'nun hiçbir ortağı yoktur,

{يحيي وَيُمِيتُ وَمَا لَكُم مِن دُونِ الله مِن وَلِيّ وَلَا نَصِيرٍ} لمّا منعهم من الاستغفار للمشركين وإن كانوا أولي قربى وضمّن ذلك التبرُّؤَ منهم رأساً بيَّن لهم أن الله تعالى مالكُ كلِّ موجودٍ ومتولي أمورِه والغالبُ عليه ولا يتأتى لهم نصرٌ ولا ولايةٌ إلا منه تعالى ليتوجهوا إليه بشرا شرهم متبرِّئين عما سواه غيرَ قاصدين إلا إياه

{يحيي وَيُمِيتُ وَمَا لَكُم مِن دُونِ الله مِن وَلِيّ وَلَا نَصِيرٍ} “O yaşatır ve öldürür. Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.”; Müşrikler yakın akraba bile olsalar onlar için istiğfarda bulunmaktan onları menedip bu hüküm onlardan tamamen teberrî etmeyi de tazammun edince, Yüce Allah'ın her varlığın maliki, onun işlerini çekip çevireni ve ona galip geleni olduğunu, kendilerine O'ndan başka hiçbir yardım ve dostluğun ulaşamayacağını açıkladı ki; O'ndan başkasından tamamen uzaklaşıp yalnızca O'na yönelerek bütün varlıklarıyla O'na yönelsinler.

{لَقَدْ تَابَ الله على النبى} قال ابن عباس ﵄ هو العفوُ عن إذنه للمنافقين في التخلف عنه

{لَقَدْ تَابَ الله على النبى} “Andolsun ki Allah Peygamber'in tövbesini kabul etti...”; İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: Bu, münafıklara sefere katılmama hususunda izin vermesinden dolayı yapılan bir aftır.

{والمهاجرين والانصار} قيل هو في حق زلاتٍ سبقت منهم يوم أحُدٍ ويوم حُنينٍ وقيل المرادُ بيانُ فضلِ التوبةِ وأنه ما من مؤمن إلا وهو محتاجٌ إليها حتى النبيِّ ﷺ لِما صدرَ عنه في بعض الأحوالِ من ترك الأَوْلى

{والمهاجرين والانصار} “...Muhacirlerin ve Ensar'ın da...”; Uhud ve Huneyn günlerinde onlardan sadır olan bazı sürçmeler hakkında olduğu söylenmiştir. Tövbenin faziletini ve bazı durumlarda evlâ olanı terk etmesinden dolayı Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de dahil olmak üzere tövbeye muhtaç olmayan hiçbir müminin bulunmadığını beyan etmenin murat edildiği de söylenmiştir.

{الذين اتبعوه} ولم يتخلفوا عنه ولم يُخِلّوا بأمر من أوامره

{الذين اتبعوه} “...ona uyanların...”; savaştan geri kalmayan ve emirlerinden hiçbirine aykırı davranmayan [müminlerin],

{فِى سَاعَةِ العسرة} أي في وقتها والتعبيرُ عنه بالساعة لزيادة تعيينِه وهي حالُهم في غزوة تبوكَ كانوا في عُسرةٍ من الظَّهر يعتقِبُ عشرةٌ على بعير واحد ومن الزاد تزوّدوا

{فِى سَاعَةِ العسرة} “...o güçlük zamanında...”; yani o zorluk vaktinde. Vaktin “saat” olarak ifade edilmesi onu daha belirgin kılmak içindir. Bu, onların Tebük Gazvesi'ndeki durumlarıdır; binek hususunda öyle bir darlık içindeydiler ki bir deveye on kişi nöbetleşe biniyordu. Azık hususunda ise kurtlanmış

التمرَ المدوّد والشعيرَ المسوّس والإهالة الزَّنِخة وبلغت بهم الشدةُ إلى أن اقتسم التمرةَ اثنان وربما مصّها الجماعةُ ليشربوا عليها الماء المتغيِّرَ وفي عسرة من الماء حتى نحَروا الإبلَ واعتصروا فروثَها وفي شدة زمانٍ من حِمارة القَيظ ومن الجدب والقَحط والضيقة الشديدةِ ووصفُ المهاجرين والأنصارِ بما ذكر من اتّباعِهم له ﵊ في مثل هاتيك المراتبِ من الشدة للمبالغة في بيان الحاجةِ إلى التوبة فإن ذلك حيث لم يُغنهم عنها فلأَنْ لا يستغنيَ عنها غيرُهم أولى وأحرى

hurma, güvelenmiş arpa ve bozulup kokmuş yağ ile azıklanıyorlardı. Şiddet o dereceye ulaştı ki bir hurmayı iki kişi paylaşıyordu; hatta bazen bir topluluk sırf tadı değişmiş suyu içebilmek için bir hurmayı sırayla emiyordu. Su darlığından dolayı develeri kesip işkembelerindeki suyu sıkıp içiyorlardı. Zaman bakımından da kavurucu yaz sıcağı, kuraklık, kıtlık ve şiddetli bir darlık hüküm sürüyordu. Muhacir ve Ensar'ın bu derece şiddetli merhalelerde dahi ona (aleyhisselâm) uymalarıyla nitelenmesi, tövbeye olan ihtiyacın büyüklüğünü vurgulamak içindir; zira bu derece fedakârlıklar bile onları tövbeden müstağni kılmadığına göre, başkalarının tövbeden müstağni kalamayacağı evleviyetle sabittir.

{مِن بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مّنْهُمْ} بيانٌ لتناهي الشدة وبلوغِها إلى ما لا غايةَ وراءَها وهو إشرافُ بعضهم على أن يَميلوا إلى التخلف عنِ النبيِّ ﷺ وفي كاد ضميرُ الشأنِ أو ضميرُ القوم الراجعُ إليه الضميرُ في منهم وقرئ بتأنيث الفعل وقرئ من بعد ما زاغت قلوبُ فريقٍ منهم يعني المتخلفين من المؤمنين كأبي لُبابةَ وأضرابِه

{مِن بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مّنْهُمْ} “...içlerinden bir grubun kalpleri neredeyse kaymak üzereyken...”; bu ifade, meşakkatin son noktaya vardığını ve ötesi olmayan bir dereceye ulaştığını beyan etmektedir ki o da bazılarının Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) geri kalmaya meyletme noktasına gelmesidir. “Kâde” fiilinde zammir-i şan veya “minhum”daki zamirin döndüğü kavme ait zamir vardır. Fiilin müennesiyle [kâdet] de okunmuştur; ayrıca Ebû Lübâbe ve emsali gibi geri kalan müminler kastedilerek “Min ba'di mâ zâğat kulûbu ferîkın minhum” şeklinde de okunmuştur.

{ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ} تكريرٌ للتأكيد وتنبيهٌ على أنه يتاب عليهم من أجل ما كابدوا من العُسرة والمرادُ أنه تاب عليهم لكيدودتهم

{ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ} “...Sonra onların tövbelerini kabul etti...”; tekit için bir tekrardır ve çektikleri o sıkıntı sebebiyle tövbelerinin kabul edildiğine bir uyarıdır. Kastedilen, [kalplerinin kayma] eğiliminde olmalarından dolayı onların tövbelerini kabul ettiğidir.

{إِنَّهُ بهم رؤوف رَّحِيمٌ} استئنافٌ تعليليٌ فإن صفةَ الرأفةِ والرحمةِ من دواعي التوبةِ والعفوِ ويجوز كونُ الأولِ عبارةً عن إزالة الضررِ والثاني عن إيصالِ المنفعةِ وأن يكون أحدُهما للسوابق والآخَرُ لِلّواحق

{إِنَّهُ بهم رؤوف رَّحِيمٌ} “...Çünkü O, onlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir.”; gerekçe bildiren bir istinaftır. Şefkat ve merhamet sıfatları, tövbenin ve affın gereklerindendir. Birincisinin zararı defetmekten, ikincisinin ise menfaati ulaştırmaktan ibaret olması da caizdir; keza birinin geçmişe, diğerinin ise geleceğe yönelik olması da mümkündür.

سورة براءة آية (١١٨)

Berâe Suresi 118. Ayet

{وَعَلَى الثلاثة الذين خُلّفُواْ} أي وتاب الله على الثلاثة الذين أُخِّر أمرُهم عن أمر أبي لُبابةَ وأصحابِه حيث لم يقبَلْ معذرتَهم مثلَ أولئك ولا رُدَّتْ ولم يُقطَعْ في شأنهم بشيء إلى أن نزل فيهم الوحيُ وهم كعبُ بنُ مالكٍ وهلالُ بنُ أميةَ ومَرارةُ بنُ الربيع وقرئ خَلَّفوا أي خلَّفوا الغازين بالمدينة أو فسَدوا من الخالفة وخلوف الفم وقرئ على المخلّفين والأولُ هو الأنسبُ لأن قوله تعالى

{وَعَلَى الثلاثة الذين خُلّفُواْ} “Ve [haklarındaki hüküm] ertelenen o üç kişinin de [tövbesini kabul etti]...”; yani Allah, Ebû Lübâbe ve arkadaşlarının durumu sonuca bağlandığı halde durumları ertelenen o üç kişinin de tövbesini kabul etti. Zira onların mazeretleri diğerlerininki gibi kabul edilmediği gibi reddedilmemiş ve haklarında vahiy inene kadar kesin bir hüküm verilmemişti. Bunlar: Kâ'b b. Mâlik, Hilâl b. Ümeyye ve Mürâre b. Rebî'dir. “Hallefû” şeklinde de okunmuştur; yani gazileri Medine'de arkalarında bıraktılar yahut geride kalan kadına veya ağız kokusunun bozulmasına benzetilerek [durumları] bozuldu manasındadır. “Ale'l-muhallefîne” şeklinde de okunmuştur. Ancak birincisi daha uygundur; çünkü Yüce Allah'ın şu buyruğu:

{حتى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الارض} غايةٌ للتخليف ولا يناسبُه إلا المعنى الأولُ أي خُلّفوا وأخّر أمرُهم إلى أن ضاقت عليهم الارضُ

{حتى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الارض} “...Nihayet yeryüzü onlara dar gelmişti...”; tehir edilmenin gayesidir (son sınırıdır) ve buna sadece birinci mana uygundur; yani yeryüzü onlara dar gelene kadar tehir edildiler ve durumları ertelendi.

{بما رَحُبتْ} أي برُحبها وسَعتِها لإعراض الناسِ عنهم وانقطاعِهم عن مفاوضتهم وهو مثلٌ لشدة الحَيْرة كأنه لا يستقِرُّ به قرارٌ ولا تطمئن له دار

{بما رَحُبتْ} “...bütün genişliğine rağmen...”; insanların onlardan yüz çevirmesi ve onlarla iletişimi kesmesi sebebiyle bunca genişliğine ve ferahlığına rağmen [yeryüzü onlara dar geldi]. Bu, şaşkınlığın ve çaresizliğin şiddetini anlatan bir temsildir; sanki hiçbir yer ona karargâh olmuyor ve hiçbir yurt onu teskin etmiyordu.

{وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنفُسُهُمْ} أي إذا رجَعوا إلى أنفسهم لا يطمئنّون بشيء لعدم الأنسِ والسرورِ واستيلاءِ الوحشة والحَيْرة

{وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنفُسُهُمْ} “...ve nefisleri de kendilerini daraltmıştı...”; yani kendi içlerine döndüklerinde, ünsiyet ve sevincin bulunmayışı, yalnızlık ve şaşkınlığın istilası yüzünden hiçbir şeyle huzur bulamıyorlardı.

{وَظَنُّواْ أَن لَاّ مَلْجَأَ مِنَ الله إِلَاّ إِلَيْهِ} أي علِموا أنه لا ملجأَ من سُخطه تعالى إلا إلى استغفاره

{وَظَنُّواْ أَن لَاّ مَلْجَأَ مِنَ الله إِلَاّ إِلَيْهِ} “...ve Allah'tan yine O'na sığınmaktan başka bir sığınak olmadığını anlamışlardı...”; yani O'nun (Teâlâ) gazabından ancak O'nun mağfiretine sığınmaktan başka kurtuluş olmadığını kesin olarak bildiler.

{ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ} أي وفقّهم للتوبة

{ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ} “Sonra onların tövbelerini kabul buyurdu...”; yani onları tövbeye muvaffak kıldı,

{لِيَتُوبُواْ} أو أنزل قَبولَ توبتِهم ليصيروا من جملة التوّابين ورجع عليهم بالقَبول والرَّحمة مرةً بعد أخرى ليستقيموا على توبتهم

{لِيَتُوبُواْ} “...tövbe etsinler diye.”; yahut tövbe edenlerin zümresine dahil olsunlar diye tövbelerinin kabulünü indirdi ve tövbelerinde sebat etsinler diye kabul ve rahmetiyle defalarca onlara yöneldi.

{إِنَّ الله هُوَ التواب} المبالغُ في قَبول التوبةِ كمّاً وكيفاً وإن كثُرت الجناياتُ وعظمُت

{إِنَّ الله هُوَ التواب} “Şüphesiz ki Allah, tövbeleri çokça kabul edendir...”; cinayetler (günahlar) çok ve büyük olsa bile, gerek sayı gerekse nitelik bakımından tövbeleri kabul etmede pek mübalağalı olandır,

{الرحيم} المتفضل عليهم بفنون الآلاءِ مع استحقاقهم لأفانينِ العقاب رُوي إنَّ ناساً من المؤمنينَ تخلفُوا عن رسولِ الله ﷺ منهم مَنُ بدا له وكره مكانه فلحِق به ﷺ عن الحسن ﵁ أنَّه قال بلغني أنه كان لأحدهم حائطٌ كان خيراً من مائة ألف درهم فقال يا حائطاه ما خالفني إلا ظلُّك وانتظارُ ثمارِك اذهبْ فأنت في سبيل الله ولم يكن لآخرَ إلا أهلُه فقال يا أهلاه ما بطّأني ولا خلّفني إلا الفتنُ بك فلا جرَم والله لأكابدنّ الشدائدَ حتى ألحقَ برسولِ الله ﷺ فتأبط زادَه ولحِق به ﷺ قال الحسن ﵁ كذلك والله المؤمنُ يتوب من ذنوبه ولا يُصِرُّ عليها

{الرحيم} “...ve çok merhamet edendir.”; türlü türlü cezaları hak etmiş olmalarına rağmen onlara çeşit çeşit nimetlerle lütufta bulunandır. Rivayet edildiğine göre, müminlerden birtakım kimseler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geride kalmışlardı. Bunlardan kimine [gerçek] görünmüş, bulunduğu yeri kerih görüp sallallâhu aleyhi ve sellem'e yetişmişti. Hasan [el-Basrî]'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Bana ulaştı ki onlardan birinin yüz bin dirhemden daha hayırlı bir bahçesi vardı. Dedi ki: 'Ey bahçe! Senin gölgenden ve meyvelerini beklemekten başka hiçbir şey beni [ondan] alıkoymadı. Git, sen Allah yolundasın [bağışlandın]!' Diğer birinin ise ailesinden başka bir şeyi yoktu. O da dedi ki: 'Ey ailem! Sana meftun olmaktan başka hiçbir şey beni yavaşlatmadı ve geride bırakmadı. Muhakkak ki Allah'a yemin olsun, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yetişinceye kadar zorluklara göğüs gereceğim.' Bunun üzerine azığını koltuğunun altına alıp sallallâhu aleyhi ve sellem'e yetişti." Hasan radıyallâhu anh dedi ki: "İşte vallahi mümin böyledir; günahlarından tövbe eder ve onlarda ısrar etmez."

وعن أبي ذر الغفاري أن بعيرَه أبطأ به فحمَل متاعَه على ظهره واتّبع أثرَ رسولِ الله ﷺ ماشيا فقال ﷺ لما رأى سوادَه كنْ أبا ذر فقال الناسُ هو ذاك فقال ﷺ رحِم الله أبا ذر يمشي وحدَه ويموت وحده ويُبعث وحده وعن أبي خيثمةَ أنه بلغ بستانُه وكانت له امرأةٌ حسناءُ فرَشت له في الظل وبسَطت له الحصيرَ وقرّبت إليه الرطَبَ والماءَ الباردَ فنظر فقال ظلٌ ظليلٌ ورُطبٌ يانعٌ وماء باردٌ وامرأةٌ حسناء ورسولُ الله ﷺ في الضِحّ والريح ما هذا بخير فقام ورحل ناقتَه وأخذ سيفَه ورُمحَه ومرَّ كالريح فمد رسولُ الله ﷺ طْرفَه إلى الطريق فإذا براكب يزهاه السرابُ فقال كن أبا خيثمةَ فكانَهُ ففرِح به رسول الله ﷺ واستغفرَ له ومنهم من بقيَ لم يلحَقْ به ﷺ منهم الثلاثة قال كعب ﵁ لما قفَل رسولُ الله ﷺ سلّمتُ عليه فرد عليّ كالمغضب بعد ما ذكرني وقال يا ليت شعري ما خلّف كعباً فقيل له ما خلفه إلا حسنُ بُردَيه والنظرُ في عطفيه فقال ﷺ ما أعلم إلا فضلاً وإسلاماً ونهى عن كلامنا أيها الثلاثةُ فتنكر لنا الناسُ ولم يكلمنا أحدٌ من قريب ولا بعيد فلما مضت أربعون ليلةً أُمرنا أن نعتزل نساءَنا ولا نقرَبَهن فلما تمت خمسون ليلةً إذا أنا بنداء من ذُروة سلعٍ أبشرْ يا كعبُ بنَ مالكٍ فخرَرْتُ لله ساجداً وكنتُ كما وصفني ربي وضاقتْ عليهم الأرضُ بما رحبت وضاقت عليهم أنفسُهم وتتابعت البِشارةُ فلبست ثوبي وانطلقتُ إلى رسول الله ﷺ فإذا هو جالسٌ في المسجد وحوله المسلمون فقام طلحةُ بنُ عُبيدِ اللَّه يُهرْوِل إلي حتى صافحني وقال لتهنِكَ توبةُ الله عليك فلن أنساها لطلحةَ ﵁ وقال رسول الله ﷺ وهو يستنير استنارةَ القمر أبشر يا كعبُ بخير يوم مر عليك منذ ولدتْك أمُّك ثم تلا علينا الآية وعن أبي بكر الوراق أنه سئل عن التوبة النَّصوح فقال أن تَضيق على التائب الأرضُ بما رحبَتْ وتضيقَ عليه نفسُه كتوبة كعب بن مالك وصاحبيه

Ebû Zer el-Gıfârî'den rivayet edildiğine göre, devesi onu yavaşlattı. Bunun üzerine eşyasını sırtına yükleyip yaya olarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in izini takip etti. sallallâhu aleyhi ve sellem onun karaltısını görünce: "Ebû Zer olasın!" buyurdu. İnsanlar: "O odur!" dediler. Bunun üzerine sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah Ebû Zer'e rahmet etsin; yalnız yürür, yalnız ölür ve yalnız diriltilir." buyurdu. Ebû Hayseme'den de rivayet edildiğine göre, bahçesine varmıştı. Güzel bir hanımı vardı; ona gölgede yer hazırlamış, hasırı sermiş, taze hurma ve soğuk su getirmişti. Baktı ve dedi ki: "Koyu bir gölge, olgunlaşmış taze hurma, soğuk su ve güzel bir kadın... Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise güneşin sıcağında ve rüzgârda! Bu hiç de iyi bir şey değil!" Kalktı, devesini hazırladı, kılıcını ve mızrağını aldı ve rüzgâr gibi geçip gitti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gözünü yola çevirmişti ki serabın dalgalandırdığı bir süvari gördü ve: "Ebû Hayseme olasın!" buyurdu. Gerçekten de o idi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buna sevindi ve onun için bağışlanma diledi. Onlardan geride kalıp sallallâhu aleyhi ve sellem'e yetişemeyenler de oldu ki o üç kişi bunlardandır. Kâ'b radıyallâhu anh dedi ki: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [seferden] döndüğünde ona selam verdim; beni andıktan ve 'Keşke bilseydim, Kâ'b'ı ne alıkoydu?' dedikten sonra kızgın gibi selamımı aldı. Kendisine: 'Onu ancak iki güzel cübbesi ve omuzlarına [kibirlice] bakması alıkoydu.' denildi. Bunun üzerine sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ben onun hakkında sadece fazilet ve İslam bilirim.' buyurdu ve bizimle, yani biz üçümüzle konuşulmasını yasakladı. İnsanlar bize yabancılaştı, ne yakından ne uzaktan hiç kimse bizimle konuşmadı. Kırk gece geçince kadınlarımızdan uzak durmamız ve onlara yaklaşmamamız emredildi. Elli gece tamamlandığında Sell' tepesinin zirvesinden bir ses işittim: 'Müjde sana ey Kâ'b b. Mâlik!' Hemen Allah için secdeye kapandım. Rabbimin beni vasfettiği gibi idim: {وضاقتْ عليهم الأرضُ بما رحبت وضاقت عليهم أنفسُهم}. Müjdeler ardı ardına geldi. Elbisemi giyip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gittim. Mescitte oturuyordu, etrafında da Müslümanlar vardı. Talha b. Ubeydillâh koşarak kalkıp bana geldi, benimle musafaha etti ve: 'Allah'ın tövbeni kabul etmesi sana kutlu olsun!' dedi. Bunu Talha'ya radıyallâhu anh asla unutmam. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de yüzü ay gibi parıldayarak şöyle buyurdu: 'Müjde sana ey Kâ'b! Annenin seni doğurduğu günden beri üzerinden geçen en hayırlı günle!' Sonra bize bu ayeti okudu." Ebû Bekir el-Verrâk'a tövbe-i nasûh (samimi tövbe) sorulduğunda şöyle demiştir: "Tevbe edene, Kâ'b b. Mâlik ve iki arkadaşının tövbesi gibi, yeryüzünün bütün genişliğine rağmen dar gelmesi ve nefsinin de kendisini daraltmasıdır."

سورة براءة آية (١١٩ ١٢٠)

Berâe Suresi 119-120. Ayetler

{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ} خطابٌ عام يندرج فيه التائبون اندراجاً أولياً وقيل لمن تخلف عليه من الطلقاء عن غزوة تبوكَ خاصة

{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ} “Ey iman edenler!”; tövbe edenlerin öncelikli olarak dahil olduğu genel bir hitaptır. Tebük Gazvesi'nden geride kalan Tulekâ'ya (Mekke fethinde serbest bırakılanlara) özel olduğu da söylenmiştir.

{اتقوا الله} في كلِّ ما تأتون وما تذرون فيدخُل فيه المعاملةُ مع رسول الله ﷺ في أمر المغازي دخولاً أولياً

{اتقوا الله} “Allah'tan sakının...”; yapıp ettiğiniz ve terk ettiğiniz her şeyde [sakının]. Gazveler hususunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile olan muamele de buna öncelikli olarak dahildir.

{وَكُونُواْ مَعَ الصادقين} في إيمانهم وعهودِهم أو في دين الله نيةً وقولاً وعملاً أو في كلِّ شأنٍ من الشئون فيدخل ما ذُكر أو في توبتهم وإنابتهم فيكون المرادُ بهم حينئذ هؤلاء الثلاثةَ وأضرابَهم وعن ابن عباس ﵄ أنه خطابٌ لمن آمنَ مّنْ أَهْلِ الكتابِ أي كونوا مع المهاجرين والأنصارِ وانتظِموا في سلكهم في الصدق وسائر المحاسن وقرئ من الصادقين

{وَكُونُواْ مَعَ الصادقين} “...ve sadıklarla (doğrularla) beraber olun.”; imanlarında ve ahitlerinde [sadık olanlarla] veya niyet, söz ve amel olarak Allah'ın dininde [sadık olanlarla] yahut her bir işte [sadık olanlarla] ki zikredilenler de buna girer; yahut tövbe ve yönelişlerinde [sadık olanlarla] ki bu durumda onlardan maksat bu üç kişi ve benzerleridir. İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre bu, Ehl-i Kitap'tan iman edenlere bir hitaptır; yani "Muhacirler ve Ensar ile beraber olun ve doğrulukta ve diğer güzelliklerde onların safına katılın" demektir. "Mine's-sâdıkîn" şeklinde de okunmuştur.

{مَا كَانَ لاهْلِ المدينة} ما صح وما

{مَا كَانَ لاهْلِ المدينة} “Medine halkına yakışmazdı...”; onlara doğru ve

استقام لهم

uygun düşmezdi,

{وَمَنْ حَوْلَهُمْ مّنَ الاعراب} كمزينةَ وجهينةَ وأشجعَ وغِفارٍ وأضرابهِم

{وَمَنْ حَوْلَهُمْ مّنَ الاعرab} “...ve çevrelerindeki bedevilere de...”; Müzeyne, Cüheyne, Eşca', Gıfâr ve benzerleri gibi [çevrelerindeki bedevilere],

{أَن يَتَخَلَّفُواْ عَن رَّسُولِ الله} عند توجهه ﷺ إلى الغزو

{أَن يَتَخَلَّفُواْ عَن رَّسُولِ الله} “...Resûlullah'tan geri kalmak...”; sallallâhu aleyhi ve sellem gazveye yöneldiğinde [ondan geri kalmak],

{وَلَا يَرْغَبُواْ} نصب وقد جُوِّز الجزمُ

{وَلَا يَرْغَبُواْ} “...ve yeğlememek...”; nasb halindedir, cezm olması da caiz görülmüştür.

{بِأَنفُسِهِمْ عَن نَّفْسِهِ} أي لا يصرِفوها عن نفسه الكريمةِ ولا يصونوها عما لم يصُن عنه نفسَه بل يكابده معه ما يكابده من الأهوال والخطوب والكلامُ في معنى النهي وَإِن كان على صورة الخبر

{بِأَنفُسِهِمْ عَن نَّفْسِهِ} “...kendi canlarını onun canından üstün tutarak [ondan ayrılmak da yakışmazdı].”; yani canlarını onun yüce canından çevirmemeleri, onun canını korumadığı şeylerden kendi canlarını esirgememeleri, bilakis onun göğüs gerdiği korku ve musibetlere onunla birlikte göğüs germeleridir. Bu söz, haber suretinde olsa da nehiy (yasaklama) anlamındadır.

{ذلك} إشارةٌ إلى ما دل عليه الكلامُ من وجوب المشايعة

{ذلك} “Bu...”; sözün delalet ettiği [ona] uymanın ve tabi olmanın vücubuna bir işarettir.

{بِأَنَّهُمْ} بسبب أنهم

{بِأَنَّهُمْ} “...çünkü onların...”; şu sebeptendir ki:

{لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ} أي عطشٌ يسير

{لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ} “...onlara ne bir susuzluk...”; yani az bir susuzluk,

{وَلَا نَصَبٌ} ولا تعب ما

{وَلَا نَصَبٌ} “...ne bir yorgunluk...”; ne de herhangi bir zahmet,

{وَلَا مخمصة} أي مجاعة ما لا يستباح عنده المحرمات من مراتبها فإن الظمأَ والنصبَ اليسيرين حين لم يخلُوَا من الثواب فلأَنْ لا يخلو ذلك منه أولى فلا حاجة إلى تأكيد النفي بتكرير كلمة لا ويجوزُ أنْ يُرادَ بها تلك المرتبةُ ويكونُ الترتيبُ بناءً على كثرة الوقوعِ وقِلّته فإن الظمأَ أكثرُ وقوعاً من النصب الذي هو أكثرُ وقوعاً من المخمصة بالمعنى المذكور فتوسيطُ كلمةِ لا حينئذ ليس لتأكيد النفي بل للدلالة على استقلال كلَ واحدٍ منها بالفضيلة والاعتداد به

{وَلَا مخمصة} “...ne de bir açlık isabet eder...”; yani derecelerinden haramların mubah kılınmadığı herhangi bir açlık [isabet etmez]. Zira az bir susuzluk ve yorgunluk sevapsız kalmadığına göre, bunun (açlığın) sevapsız kalmaması evleviyetledir. Dolayısıyla "lâ" kelimesinin tekrarıyla olumsuzluğun pekiştirilmesine ihtiyaç yoktur. Bundan o mertebenin (açlığın) kastedilmiş olması ve sıralamanın vuku bulmanın çokluğu ve azlığına göre yapılmış olması da caizdir. Çünkü susuzluk, yorgunluktan daha çok vuku bulur; yorgunluk da zikredilen manadaki açlıktan daha çok vuku bulur. Bu takdirde araya "lâ" kelimesinin girmesi nefyin teyidi için değil, her birinin fazilette ve hesaba katılmada müstakil olduğuna delalet etmek içindir.

{فِى سَبِيلِ الله} وإعلاء كلمتِه

{فِى سَبِيلِ الله} “...Allah yolunda...”; ve O'nun kelimesini yüceltme [yolunda].

{ولا يطؤون مَوْطِئًا يَغِيظُ الكفار} أي لا يدوسون بأرجلهم وحوافِر خيولِهم وأخفافِ رواحلِهم دَوْساً أو مكاناً يداس

{ولا يطؤون مَوْطِئًا يَغِيظُ الكفار} “...ve kâfirleri öfkelendirecek bir yere ayak basmazlar...”; yani ayaklarıyla, atlarının tırnaklarıyla ve bineklerinin tabanlarıyla bir çiğneyişle çiğnemezler veya çiğnenen bir yere [ayak basmazlar],

{وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوّ نَّيْلاً} مصدرٌ كالقتل والأسرِ والنهب أو مفعول أي شيئاً يُنال من قِبَلهم

{وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوّ نَّيْلاً} “...ve düşmandan bir zafer elde etmezler ki...”; öldürme, esir alma ve ganimet alma gibi bir masdardır veya mef'uldür; yani onların tarafından elde edilen herhangi bir şey [elde etmezler ki],

{إِلَاّ كُتِبَ لَهُمْ بِهِ} أي بكلِّ واحدٍ من الأمور المعدودةِ

{إِلَاّ كُتِبَ لَهُمْ بِهِ} “...mutlaka bunun karşılığında kendilerine yazılmış olmasın...”; yani sayılan bu şeylerin her biri sebebiyle,

{عَمَلٌ صَالِحٌ} وحسنةٌ مقبولةٌ مستوجبةٌ بحكم الوعد الكريمِ للثواب الجميلِ ونيل الزُّلفى والتنوينُ للتفخيم وكونُ المكتوبِ عينَ ما فعلوه من الأمور لا يمنع دخولَ الباء فإن اختلافَ العنوان كافٍ في ذلك

{عَمَلٌ صَالِحٌ} “...salih bir amel.”; ve kerîm olan vaad gereğince güzel bir sevabı ve yakınlığı hak ettiren makbul bir iyilik [yazılmış olmasın]. Tenvin tazim (büyütme) içindir. Yazılan şeyin bizzat onların yaptıkları işlerin aynısı olması, [harf-i cer olan] "bâ"nın girmesine engel değildir; zira unvanların farklılığı buna yeterlidir.

{إِنَّ الله لَا يُضِيعُ أَجْرَ المحسنين} على إحسانهم تعليلٌ لما سلف من الكتب والمرادُ بالمحسنين إما المبحوثُ عنهم ووضعُ المُظْهر موضعَ المضمرِ لمدحهم والشهادةِ عليهم بالانتظام في سلك المحسنين وأن أعمالَهم من قبيل الإحسانِ وللإشعار بعلية المأخَذ للحكم وإما جنسُ المحسنين وهم داخلون فيه دخولا أوليا

{إِنَّ الله لَا يُضِيعُ أَجْرَ المحسنين} “Şüphesiz Allah, güzel davrananların mükâfatını zayi etmez.”; ihsanları (iyilikleri) karşılığında [zayi etmez]. Bu, daha önce geçen yazılma hükmünün gerekçesidir. Muhsinlerden (güzel davrananlardan) maksat ya haklarında söz edilen kimselerdir; zamir yerine açık ismin getirilmesi onları övmek, muhsinler zümresine dahil olduklarına ve amellerinin ihsan kabilinden olduğuna şahitlik etmek ve hükmün dayanağının illetini bildirmek içindir; ya da genel olarak muhsinler cinsidir ki onlar da bu cinse öncelikli olarak dahildirler.

سورة براءة آية (١٢١ ١٢٢)

Berâe Suresi 121-122. Ayetler

{وَلَا يُنفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً} ولو تمرةً أو علاقةَ سَوْط

{وَلَا يُنفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً} “Küçük bir harcama yapmazlar...”; bir hurma yahut bir kamçı bağı dahi olsa,

{وَلَا كَبِيرَةً} كما أنفق عثمانُ ﵁ والترتيب باعتبار ما ذُكر من كثرة الوقوعِ وقلته وتوسيطُ لا للتنصيص على استبداد كلَ منهما بالكتْب والجزاءِ لا لتأكيد النفي كما في قوله ﷿

{وَلَا كَبِيرَةً} “...ve büyük [bir harcama da yapmazlar]...”; Osman'ın radıyallâhu anh harcadığı gibi. Sıralama, zikredildiği üzere vuku bulmanın çokluğu ve azlığı itibarıyladır. "Lâ"nın araya girmesi, aziz ve celil olan Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi nefyin teyidi için değil, her birinin yazılma ve mükâfat görmede müstakil olduğunu açıkça belirtmek içindir:

{وَلَا يَقْطَعُونَ} أي لا يجتازون في مسيرهم

{وَلَا يَقْطَعُونَ} “...ve geçmezler...”; yani yolculuklarında katedip geçmezler,

{وَادِيًا} وهو في الأصل كلُّ منفرَجٍ من الجبال والآكامِ يكون منفذاً للسيل اسمُ فاعلٍ من ودَى إذا سال ثم شاع في الأرض على الإطلاق

{وَادِيًا} “...bir vadi...”; bu kelime aslen dağlar ve tepeler arasında sel için geçit olan her bir açıklıktır. Aktı anlamındaki "vedâ" fiilinden türemiş bir ism-i faildir; daha sonra mutlak olarak yeryüzü parçası için yaygınlaşmıştır.

{إِلَاّ كتب لهم} أي أثبت لَهُمْ ذلك الذي فعلوه من الإنفاق والقطع

{إِلَاّ كتب لهم} “...mutlaka kendilerine [sevap olarak] yazılmış olmasın...”; yani infak ve [vadiyi] katetmek şeklinde yaptıkları bu şey onların lehine kaydedilir,

{لِيَجْزِيَهُمُ الله} بذلك

{لِيَجْزِيَهُمُ الله} “...Allah onları mükâfatlandırsın diye...”; bununla [onları mükâfatlandırsın diye],

{أَحْسَنَ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} أحسنَ جزاءِ أعمالِهم أو جزاءَ أحسنِ أعمالِهم

{أَحْسَنَ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} “...yapmakta olduklarının en güzeliyle.”; amellerinin en güzel karşılığıyla veya en güzel amellerinin karşılığıyla [onları mükâfatlandırsın diye].

{وَمَا كَانَ المؤمنون لِيَنفِرُواْ كَافَّةً}

{وَمَا كَانَ المؤمنون لِيَنفِرُواْ كَافَّةً} “Müminlerin hepsi birden [sefere] çıkacak değillerdir...”

أي ما صح وما استقام لهم أن ينفِروا جميعاً لنحو غزْوٍ أو طلب علمٍ كما لا يستقيم لهم أن يتثبّطوا جميعاً فإن ذلك مُخِلٌّ بأمر المعاش

Yani gazve veya ilim talebi gibi bir amaçla hepsinin birden sefere çıkması doğru ve uygun olmadığı gibi, hepsinin birden geri kalıp oturması da uygun olmaz; zira bu maişet düzenini bozar.

{فَلَوْلَا نَفَرَ} فهلا نفَر

{فَلَوْلَا نَفَرَ} “...çıksaydı ya!”; öyleyse çıksaydı ya!

{مِن كُلّ فِرْقَةٍ} أي طائفة كثيرة

{مِن كُلّ فِرْقَةٍ} “...her fırkadan...”; yani büyük bir topluluktan,

{مِنْهُمْ} كأهل بلدةٍ أو قبيلةٍ عظيمة

{مِنْهُمْ} “...onlardan...”; bir belde halkı veya büyük bir kabile gibi,

{طَائِفَةٌ} أي جماعة قليلة

{طَائِفَةٌ} “...bir taife...”; yani az bir grup,

{لّيَتَفَقَّهُواْ فِى الدين} أي يتكلفوا الفَقاهةَ فيه ويتجشموا مشاقَّ تحصيلِها

{لّيَتَفَقَّهُواْ فِى الدين} “...dinde derin kavrayış (fakihlik) elde etmek için...”; yani onda derin anlayış sahibi olmaya çalışsınlar ve onu elde etmenin meşakkatlerine katlansınlar,

{وَلِيُنذِرُواْ قَوْمَهُمْ} أي وليجعلوا غايةَ سعيِهم ومرمى غرضِهم من ذلك إرشادَ القومِ وإنذارَهم

{وَلِيُنذِرُواْ قَوْمَهُمْ} “...ve kavimlerini uyarmak için...”; yani bundan gayretlerinin gayesini ve maksatlarının hedefini kavmi irşat etmek ve onları uyarmak kılsınlar,

{إِذَا رَجَعُواْ إِلَيْهِمْ} وتخصيصُه بالذكر لأنه أهم وفيه دليلٌ على أنَّ التفقهَ في الدين من فروض الكفايةِ وأن يكون غرضُ المتعلمِ الاستقامةَ والإقامةَ لا الترفعَ على العباد والتبسط في البلاد كما هو ديدن أبناء الزمان والله المستعان

{إِذَا رَجَعُواْ إِلَيْهِمْ} “...onlara döndükleri vakit.”; daha mühim olduğu için bunun zikri tahsis edilmiştir. Bunda, dinde fakihleşmenin (derin ilim sahibi olmanın) farz-ı kifâye olduğuna ve ilim talebesinin gayesinin, asrın insanlarının âdeti olduğu gibi kullara üstünlük taslamak ve memleketlerde böbürlenip dolaşmak değil, istikamet üzere olmak ve ikamet etmek (hizmet etmek) olması gerektiğine delil vardır. Allah'tan yardım istenir.

{لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ} إرادةَ أن يحذروا عما ينذرون واستُدل به على أنَّ أخبارَ الآحادِ حجةٌ لأن عمومَ كلِّ فرقةٍ يقتضي أن ينفِرَ من كل ثلاثةٍ تفردوا بقرية طائفةٌ إلى التفقه لتنذر فرقتها كي يتذكروا ويحذروا فلو لم يعتبر الإخبارُ ما لم يتواتر لم يُفِدْ ذلك وقد قيل للآية وجهٌ آخرُ وهو أن المؤمنين لما سمعوا ما نزل في المتخلفين سارعوا إلى النفير رغبةً ورهبةً وانقطعوا عن التفقه فأُمروا أن ينفر من كل فرقةٍ طائفةٌ إلى الجهاد ويبقى أعقابُهم يتفقهون حتى لا ينقطع الفقهُ الذي هو الجهادُ الأكبرُ لأن الجدالَ بالحجة هو الأصلُ والمقصودُ من البعثة فالضميرُ في ليتفقهوا ولينذِروا لبواقي الفِرَق بعد الطوائفِ النافرةِ للغزو وفي رجعوا للطوائف أي ولينذر البواقي قومَهم النافرين إذا رجَعوا إليهم بما حصلوا في أيام غيبتهم من العلوم

{لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ} “Umulur ki sakınırlar.”; uyarıldıkları şeylerden sakınmaları murat edilerek. Bununla âhâd haberlerin hüccet (bağlayıcı delil) olduğuna delil getirilmiştir; çünkü her bir fırkanın genelliği, bir köyde yalnız kalan her üç kişiden bir taifenin, kavimlerini düşünüp sakınmaları için uyarmak üzere dini öğrenmeye çıkmasını gerektirir. Eğer haber mütevâtir olmadıkça muteber sayılmasaydı, bunun bir faydası olmazdı. Bu ayet için başka bir vecih daha söylenmiştir ki o da şudur: Müminler geride kalanlar hakkında inen ayetleri işitince, arzu ve korku ile sefere koşmuşlar ve fıkıh (ilim tahsili) yapmaktan kesilmişlerdi. Bunun üzerine her fırkadan bir grubun cihada çıkması, arkada kalanların ise büyük cihad olan fıkhın (dini ilimlerin) kesintiye uğramaması için dini öğrenmeye devam etmeleri emredilmiştir; zira hüccetle mücadele etmek asıldır ve peygamber göndermenin maksadıdır. Bu takdirde "dinde derin anlayış sahibi olsunlar" ve "uyarsınlar" fiillerindeki zamir, gazveye çıkan taifelerden sonra geride kalan fırkalara; "döndükleri zaman" fiilindeki zamir ise o taifelere ait olur; yani arkada kalanlar, gazveye çıkan kavimleri kendilerine döndüklerinde, onların yokluğu günlerinde elde ettikleri ilimlerle onları uyarsınlar [demektir].

سورة براءة آية (١٢٣ ١٢٤)

Berâe Suresi 123-124. Ayetler

{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ قَاتِلُواْ الذين يَلُونَكُمْ مّنَ الكفار} أُمروا بقتال الأقربِ منهم فالأقرب كما أُمر ﷺ أولاً بإنذار عشيرتِه فإن الأقربَ أحقُّ بالشفقة والاستصلاحِ قيل هم اليهودُ حوالي المدينة كبني قرُيظةَ والنَّضير وخيبَر وقيل الرومُ فإنهم كانوا يسكنون الشامَ وهو قريبٌ من المدينة بالنسبة إلى العراق وغيره

{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ قَاتِلُواْ الذين يَلُونَكُمْ مّنَ الكفار} “Ey iman edenler! Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın...”; sallallâhu aleyhi ve sellem'in ilk önce en yakın akrabalarını uyarmakla emrolunduğu gibi, onlar da kendilerine en yakın olandan başlayarak [kâfirlerle] savaşmakla emrolundular; zira en yakın olan, şefkate ve ıslah edilmeye en layık olandır. Bunların Medine çevresindeki Kurayza, Nadîr ve Hayber gibi Yahudiler olduğu söylenmiştir. Rumlar olduğu da söylenmiştir; zira onlar Şam'da oturuyorlardı ve Şam, Irak ve diğer yerlere nispetle Medine'ye yakındır.

{وَلِيَجِدُواْ فِيكُمْ غِلْظَةً} أي شدة وصبرا على القتال وقرئ بفتح الغين كسَخْطة وبضمها وهما لغتان فيها

{وَلِيَجِدُواْ فِيكُمْ غِلْظَةً} “...ve sizde bir sertlik bulsunlar.”; yani şiddet ve savaşta sabır [bulsunlar]. Gayn harfinin fethasıyla "sahtatün" gibi ve dammesiyle [gulzatün] de okunmuştur; bunlar onda iki ayrı lügattir (kullanımdır).

{واعلموا أَنَّ الله مَعَ المتقين} بالعصمة والنصرة والمرادُ بهم إما المخاطَبون ووضعُ الظاهرِ موضعَ الضمير للتنصيص على أن الإيمانَ والقتالَ على الوجه المذكور من باب التقوى والشهادة بكونهم من زمرة المتقين وإما الجنس وهم داخلون فيه دخولا أولياً والمرادُ بالمعية الولايةُ الدائمةُ وقد ذُكر وجهُ دخولِ مع على المتبوع في قوله تعالى إن الله مَعَنَا

{واعلموا أَنَّ الله مَعَ المتقين} “Ve bilin ki Allah, takva sahipleriyle beraberdir.”; koruma ve yardımıyla [beraberdir]. Onlardan maksat ya muhataplardır; açık ismin zamir yerine konması, imanın ve zikredilen şekilde savaşmanın takvadan olduğunu açıkça belirtmek ve onların takva sahipleri zümresinden olduklarına şahitlik etmek içindir; ya da genel olarak [takva sahipleri] cinsidir ki onlar da buna öncelikli olarak dahildirler. Beraberlikten (maiyyetten) maksat ise daimi velayettir (dostluk ve destektir). Yüce Allah'ın {إن الله مَعَنَا} buyruğunda "maa" edatının tâbi olunana dahil olmasının vechi zikredilmişti.

{وَإِذَا مَا أُنزِلَتْ سُورَةٌ} من سور القرآن

{وَإِذَا مَا أُنزِلَتْ سُورَةٌ} “Bir sure indirildiği zaman...”; Kur'an surelerinden [bir sure],

{فَمِنْهُمْ} أي من المنافقين

{فَمِنْهُمْ} “...onlardan öyleleri vardır ki...”; yani münafıklardan,

{مَن يقول} لإخوانهم ليثبِّتهم على النفاق أو لعوامّ المؤمنين وضعفتِهم ليصُدّهم عن الإيمان

{مَن يقول} “...der:”; nifak üzere sabit kılmak için [münafık] kardeşlerine veya imandan alıkoymak için müminlerin avamına ve zayıflarına [şöyle der]:

{أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هذه} السورة

{أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هذه} “Bu [sure] hanginizin [imanını artırdı?]”; bu sure,