{ثُمَّ يُرَدُّونَ} يوم القيامة
{ثُمَّ يُرَدُّونَ} “Sonra döndürülürler...”; kıyamet gününde,
{إلى عَذَابٍ عَظِيمٍ} هو عذابُ النارِ وفي تغيير السبكِ بإسناد عذابِهم السابقِ إلى نونِ العظمةِ حسب إسنادِ ما قبله من العلم وإسناد ردهم إلى العذاب اللاحق إلى أنفسهم إيذان باختلافهما حالاً وأن الأولَ خاصٌّ بهم وقوعاً وزماناً يتولاه ﷾ والثاني شاملٌ لعامة الكفرةِ وقوعاً وزماناً وإن اختلفت طبقاتُ عذابِهم
{إلى عَذَابٍ عَظِيمٍ} “...büyük bir azaba.”; o, cehennem azabıdır. Kendilerinden önceki ilmin isnadı gibi önceki azaplarının azamet nûnuna (biz zamirine) isnat edilip sonraki azaba döndürülmelerinin ise kendi nefislerine isnat edilmesiyle yapılan üslup değişikliği, bu iki azabın durum bakımından farklı olduğuna; birincisinin vuku ve zaman cihetiyle onlara has olup bunu Allah Teâlâ'nın (celle celâluhu) bizzat üstlendiğine, ikincisinin ise azap dereceleri farklı olsa da vuku ve zaman bakımından kâfirlerin geneline şâmil olduğuna bir işarettir.
سورة براءة آية (١٠٢)
Tevbe Suresi 102. Ayet
{وآخرون} بيانٌ لحال طائفةٍ من المسلمين ضعيفةِ الهِمَمِ في أمور الدينِ وهو عطفٌ على منافقون أي ومنهم يعني وممن حولَكم ومن أهل المدينة قومٌ آخرون
{وآخرون} “Diğerleri ise...”; Müslümanlardan dinî konularda azimleri zayıf olan bir grubun durumunun beyanıdır. Bu ifade “münafıklar” üzerine matuftur; yani “Onlardan -yani çevrenizdekilerden ve Medine halkından- başka bir topluluk daha vardır...” demektir.
{اعترفوا بِذُنُوبِهِمْ} التي هي تخلُّفهم عن الغزو وأيثارُ الدعةِ عليه والرضا بسوء جِوارِ المنافقين وندموا على ذلك ولم يعتذروا بالمعاذير الكاذبةِ ولم يُخفوا ما صدرَ عنهُم من الأعمال السيئةِ كما فعله من اعتاد إخفاءَ ما فيه وإبرازَ ما ينافيه من المنافقين الذين اعتذروا بما لَا خيرَ فيهِ من المعاذير المؤكدةِ بالأيمان الفاجرةِ حسب ديدنِهم المألوفِ وهم رهطٌ من المتخلفين أوثقوا أنفسَهم على سواري المسجدِ عند ما بلغهم ما نزل في المتخلّفين فقدم رسولُ الله ﷺ فدخل المسجد فصلى ركعتين حسب عادتِه الكريمةِ ورآهم كذلك فسأل عن شأنهم فقيل أنهم أقسموا أن لا يَحُلوا أنفسَهم حتى تحلهم فقال ﷺ وأنا أقسم أن لا أحُلَّهم حتى أُومرَ فيهم فنزلت
{اعترفوا بِذُنُوبِهِمْ} “...günahlarını itiraf ettiler.”; ki bu [günahlar], savaştan geri kalmaları, rahatlığı savaşa tercih etmeleri ve münafıklarla kötü bir komşuluğa razı olmalarıdır. Onlar buna pişman oldular; yalan mazeretler ileri sürmediler ve içindekini gizleyip ona zıt olanı açığa vurmaya alışkın olan o münafıkların yaptığı gibi kendilerinden sâdır olan kötü amelleri gizlemediler. Zira o [münafıklar], alışageldikleri adetleri üzere fâsıkça yeminlerle pekiştirilmiş, içinde hiçbir hayır bulunmayan mazeretler ileri sürmüşlerdi. Bunlar, geri kalanlar hakkında inen ayetler kendilerine ulaştığında kendilerini mescidin direklerine bağlayan bir gruptur. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip mescide girdi, her zamanki âdeti üzere iki rekât namaz kıldı ve onları bu halde görünce durumlarını sordu. Kendilerine: “Siz onları çözünceye kadar kendi kendilerini çözmemeye yemin ettikleri” söylendi. Bunun üzerine O (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Ben de haklarında bana emir verilinceye kadar onları çözmemeye yemin ederim” buyurdu ve bunun üzerine [bu ayet] indi.
{خَلَطُواْ عَمَلاً صالحا} هو ما سبق منهم من الأعمال الصالحةِ والخروجِ إلى المغازي السابقةِ وغيرِها وما لحِق من
{خَلَطُواْ عَمَلاً صالحا} “Onlar iyi bir ameli... karıştırdılar.”; bu, daha önce kendilerinden sâdır olan sâlih ameller, önceki gazvelere çıkışları ve diğer [güzel işler] ile ardından gelen...
الاعتراف بذنوبهم في التخلف عن هذه المرة وتذمُّمِهم وندامتِهم على ذلك وتخصيصُه بالاعتراف لا يناسب الخلْطَ لا سيما على وجه يُؤذِن بتوارد المختلطَيْن وكونِ كلَ منهما مخلوطاً ومخلوطاً به كما يؤذن به تبديلُ الواوِ بالباء في قوله تعالى
bu seferde geri kalmalarındaki günahlarını itiraf etmeleri, bundan dolayı kendilerini kınamaları ve pişman olmalarıdır. [İyi amelin] sırf itirafla sınırlandırılması, “karıştırma” (halt) manasına uymaz; bilhassa birbiriyle karıştırılan iki şeyin peş peşe gelmesini ve her birinin hem karıştıran hem de kendisine karıştırılan olmasını hissettirecek bir tarzda olursa ki Allah Teâlâ'nın şu kavlinde vâv harfinin bâ harfinin yerine konulması buna işaret etmektedir:
{وَآخَرَ سَيِّئاً} فإن قولك خلطتُ الماءَ باللبن يقتضي إيرادَ الماءِ على اللبن دون العكس وقولك خلطتُ الماءَ واللبنَ معناه إيقاعُ الخلطِ بينهما من غير دلالة على اختصاص أحدِهما بكونه مخلوطاً به وتركُ تلك الدلالةِ للدلالةِ على جعل كلَ منهما متصفاً بالوصفين جميعاً وذلك فيما نحن فيه بورود كلَ من العملين على الآخر مرةً بعد أخرى والمرادُ بالعمل السيء ما صدرَ عنهُم من الأعمال السيئة أولاً وآخراً وعن الكلبي التوبةُ والإثمُ وقيل الواوُ بمعنى الباء كما في قولهم بعتُ الشاء شاة ودهما بمعنى شاةً بدرهم
{وَآخَرَ سَيِّئاً} “...başka bir kötü [amelle]...”; zira senin “Sütü suya karıştırdım (خلطتُ الماءَ باللبن)” demen, suyun süte katılmasını gerektirir, tersini değil. “Su ile sütü karıştırdım (خلطتُ الماءَ واللبنَ)” demen ise, birinin diğerine karıştırılan olma hususiyeti bulunmaksızın aralarında karıştırma eyleminin gerçekleştiği manasına gelir. Bu hususiyetin terk edilmesi, her ikisinin de her iki vasıfla birden nitelenmesini ifade etmek içindir. Konumuzda bu durum, iki amelin her birinin peş peşe diğeri üzerine gelmesiyle gerçekleşir. Kötü amelden maksat, kendilerinden evvelce ve sonradan sâdır olan kötü amellerdir. Kelbî'den rivayet edildiğine göre bu, “tevbe ve günahtır”. Bir görüşe göre vâv harfi, “Koyunu bir dirheme sattım (بعتُ الشاء شاة ودهما)” sözünde olduğu gibi “şâteten bi-dirhemin (شاةً بدرهم)” manasında olup bâ harfi anlamındadır.
{عَسَى الله أَن يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} أي يقبل توبتَهم المفهومةَ من اعترافِهم بذنوبهم
{عَسَى الله أَن يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} “Umulur ki Allah onların tevbelerini kabul eder.”; yani günahlarını itiraf etmelerinden anlaşılan tevbelerini kabul buyurur.
{إِنَّ الله غَفُورٌ رَّحِيمٌ} يتجاوز عن سيئات التائبِ ويتفضل عليه وهو تعليلٌ لما تفيده كلمةُ عسى من وجوب القَبولِ فإنها للإطماع الذي هو من أكرم الأكرمين إيجابٌ وأيُّ إيجاب
{إِنَّ الله غَفُورٌ رَّحِيمٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”; tevbe edenin kötülüklerini bağışlar ve ona lütufta bulunur. Bu, “asâ (عَسَى)” kelimesinin ifade ettiği kabulün gerekliliğine bir gerekçedir; çünkü o umutlandırma içindir ki Kerem Sahiplerinin En Keremlisi'nden gelen umutlandırma kesin bir vaattir, hem de ne kesin vaat!
سورة براءة آية (١٠٣)
Tevbe Suresi 103. Ayet
{خُذْ مِنْ أموالهم صَدَقَةً} روي أنهم لما أُطلقوا قالوا يا رسولَ الله هذه أموالُنا التي خلَّفتْنا عنك فتصدقْ بها وطهِّرْنا فقال ﷺ ما أُمرتُ أن آخذَ من أموالكم شيئا فنزلت فليست هي الصدقةُ المفروضةُ لكونها مأموراً بها ولِما روى أنه ﷺ أخذ منهم الثلثَ وتركَ لهم الثلثين فوقع ذلك بياناً لِما في صدقةً من الإجمال وإنما هي كفارةٌ لذنوبهم حسبما ينبيء عنه قوله ﷿
{خُذْ مِنْ أموالهم صَدَقَةً} “Onların mallarından bir sadaka al;”; rivayet edildiğine göre onlar [direklerden] çözüldüklerinde: “Ey Allah'ın Resûlü! İşte bizi senden alıkoyan mallarımız bunlardır, bunları sadaka olarak al ve bizi temizle!” dediler. Bunun üzerine O (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Mallarınızdan bir şey almakla emrolunmadım” buyurdu ve bu ayet indi. Dolayısıyla bu, sırf emredilmiş olması bakımından farz olan sadaka (zekât) değildir; nitekim O'nun (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlardan üçte birini alıp üçte ikisini kendilerine bıraktığı rivayet edilmiştir. Böylece bu uygulama, “sadaka” kelimesindeki kapalılığı açıklamış oldu. Bu, Allah Teâlâ'nın (celle ve alâ) şu kavlinin haber verdiği üzere ancak onların günahlarına bir kefarettir:
{تُطَهّرُهُمْ} أي عما تلطخوا به من أوضار التخلفِ والتاءُ للخطاب والفعل مجزومٌ على أنه جوابٌ للأمر وقرىء بالرفع على أنه حالٌ من ضمير المخاطب في خذ أو صفةٌ لصدقةً والتاء للخطاب أو للصدقة والعائدُ على الأول محذوفٌ ثقةً بما بعده وقرىء تُطْهِرهم من أطْهره بمعنى طَهّره
{تُطَهّرُهُمْ} “...bununla onları temizlersin...”; yani [seferden] geri kalmanın bulaştırdığı kirlerden [onları arındırırsın]. Baştaki “tâ” harfi muhatap içindir ve fiil, emir fiilin cevabı olduğu için meczumdur. Merfû olarak da okunmuştur ki bu durumda “huz (خُذْ)” fiilindeki muhatap zamirinden hâl veya “sadaka” kelimesinin sıfatı olur; bu takdirde “tâ” harfi ya muhatap için ya da sadaka içindir. Birinci ihtimale göre [sıfattan mevsûfa dönen] ait zamiri, sonrasına güvenilerek hazfedilmiştir. Kelime, “tahharehu” anlamında “etharehu” kökünden “tut-hiruhum (تُطْهِرهم)” şeklinde de okunmuştur.
{وَتُزَكّيهِمْ بِهَا} بإثبات الياءِ وهو خبرٌ لمبتدإٍ محذوفٍ والجملةُ حالٌ منَ الضميرِ في الأمر أو في جوابه أي وأنت تزكيهم بها أي تُنْمي بتلك الصدقةِ حسناتِهم إلى مراتب المخلِصين أو أموالَهم أو تبالغ في تطهيرهم هذا على قراءة الجزم في تطهرْهم وأما على قراءة الرفع فسواءٌ جُعلت التاءُ للخطاب أو للصدقة وكذا إذا جعلت الجملةُ الأولى حالاً من ضمير المخاطَب أو صفةً للصدقة على الوجهين فالثانيةُ عطفٌ على الأولى حالاً وصفةً منْ غيرِ حاجةٍ إلى تقدير المبتدأ لتوجيه دخول الواو في الجملة الحالية
{وَتُزَكّيهِمْ بِهَا} “...ve onları arındırırsın.”; “yâ” harfinin sübûtuyla [okunmuştur] ve mahzûf bir mübtedanın haberidir. Cümle ise emir fiilindeki veya onun cevabındaki zamirden hâldir; yani “Sen o sadaka vesilesiyle onları arındırırsın; o sadaka ile onların iyiliklerini ihlâslı kimselerin derecelerine yükseltirsin veya mallarını bereketlendirirsin yahut onları temizlemede ileri dereceye ulaştırırsın” demektir. Bu izah, “tutahhirhum (تُطَهّرْهُمْ)” fiilinin cezm ile okunması haline göredir. Merfû okunması halinde ise gerek “tâ” harfi muhatap için olsun gerekse sadaka için olsun birdir; aynı şekilde ilk cümle ister muhatap zamirinden hâl ister her iki veçhe göre sadakanın sıfatı yapılsın, ikinci cümle hâl veya sıfat olarak birinciye matuf olur; bu durumda hâl cümlesine vâv harfinin girişini açıklamak için mübtedayı takdir etmeye ihtiyaç kalmaz.
{وَصَلّ عَلَيْهِمْ} أي واعطِف عليهم بالدعاء والاستغفار لهم
{وَصَلّ عَلَيْهِمْ} “Onlara dua et.”; yani kendilerine dua edip bağışlanma dileyerek onlara şefkat göster.
{إن صلاتك} وقرىء صلواتِك مراعاةً لتعدد المدعو لهم
{إن صلاتك} “Çünkü senin duan...”; kendilerine dua edilenlerin çokluğu gözetilerek “salavâtike (صلواتِك)” şeklinde de okunmuştur.
{سَكَنٌ لَّهُمْ} تسكُن نفوسُهم إليها وتطمئن قلوبُهم بها ويثقون بأنه سبحانه قبل توبتَهم والجملةُ تعليلٌ للأمر بالصلاة عليهم
{سَكَنٌ لَّهُمْ} “...onlar için bir huzurdur.”; nefisleri onunla yatışır, kalpleri onunla mutmain olur ve O'nun (sübhânehu) tevbelerini kabul ettiğine kesin olarak inanırlar. Cümle, onlara dua etme emrinin gerekçesidir.
{والله سَمِيعٌ} يسمع ما صدرَ عنهُم من الاعتراف بالذنب والتوبةِ والدعاء
{والله سَمِيعٌ} “Allah hakkıyla işitendir;”; kendilerinden sâdır olan günahı itirafı, tevbeleri ve duaları işitir.
{عَلِيمٌ} بما في ضمائرهم من الندم والغمّ لما فرَط منهم ومن الإخلاص في التوبة والدعاء أو سميع يجيب دعاءَك لهم عليم بما تقتضيه الحكمةُ والجملةُ حينئذ تذييلٌ للتعليل مقررٌ لمضمونه وعلى الأول تذييلٌ لما سبق من الآيتين محقِّقٌ لما فيهما
{عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir.”; kendilerinden sâdır olan kusurlardan ötürü içlerindeki pişmanlık ve üzüntüyü, tevbe ve duadaki ihlâslarını hakkıyla bilir. Yahut [Allah] senin onlar için yaptığın duayı işitip icabet eden, hikmetin gerektirdiği şeyleri de hakkıyla bilendir. Bu takdirde cümle, gerekçelendirmenin bir tezyîli (tamamlayıcısı) olup onun muhtevasını teyit eder. İlk ihtimale göre ise geçen iki ayetin bir tezyîli olup her ikisindeki manayı pekiştirir.
سورة براءة آية (١٠٤ ١٠٥)
Tevbe Suresi 104-105. Ayetler
{أَلَمْ يَعْلَمُواْ} وقرىء بالتاء والضمير إما للتائبين فهو تحقيقٌ لما سبق من قبول توبتِهم وتطهيرِ الصدقة وتزكيتِها لهم وتقريرٌ لذلك وتوطينٌ لقلوبهم ببيان أن المتوليَ لقبول توبتِهم وأخذِ صدقاتِهم هو الله سبحانه وإن أُسند الأخذُ والتطهيرُ والتزكية إليه ﷺ أي ألم يعلمْ أولئك التائبون
{أَلَمْ يَعْلَمُواْ} “Bilmediler mi ki...”; “tâ” harfi ile [elem ta'lemû şeklinde] de okunmuştur. Zamir ya tevbe edenlere aittir; bu durumda tevbelerinin kabul edildiğini, sadakanın onları temizleyip arındırdığını gerçekleştirmek, bunu pekiştirmek ve her ne kadar alma, temizleme ve arındırma işi Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) isnat edilmiş olsa da tevbeleri kabul etmeyi ve sadakaları almayı üstlenenin Allah Teâlâ olduğunu açıklayarak kalplerini yatıştırmak içindir. Yani: “O tevbe edenler bilmediler mi ki...
{أَنَّ الله هُوَ يَقْبَلُ التوبة} الصحيحةَ الخالصةَ
{أَنَّ الله هُوَ يَقْبَلُ التوبة} “...şüphesiz Allah, tevbeyi bizzat O kabul eder;”; sahih ve samimi olan [tevbeyi],
{عَنْ عِبَادِهِ} المخلِصين فيها ويتجاوز عن سيئاتهم كما يُفصح عنه كلمةُ عن والمرادُ بهم إما أولئك التائبون ووضعُ المظهرِ في موضع المضمرِ للإشعار بعلّية العبادةِ لقبولها وإما كافةُ العباد وهم داخلون في ذلك دخولاً أولياً
{عَنْ عِبَادِهِ} “...kullarından...”; onda ihlâslı olan [kullarından] ve “an (عَنْ)” edatının açıkça gösterdiği üzere onların kötülüklerini bağışlar. Onlardan maksat ya o tevbe edenlerdir -ki bu durumda zamir yerine açık ismin (kulların) getirilmesi, kulluğun [tevbenin] kabulüne illet olduğuna işaret etmek içindir- ya da bütün kullardır; o takdirde onlar da buna öncelikli olarak dahildirler.
{وَيَأْخُذُ الصدقات} أي يقبل صدقاتِهم على أنَّ اللامَ عوضٌ عن المُضافِ إليهِ أو جنسُ الصدقاتِ المندرجُ تحته صدقاتهم ادراجا أولياً أي هو الذي يتولى قَبولَ التوبةِ وأخذَ الصدقاتِ وما يتعلق بها من التطهير والتزكية وإن كنتَ أنتَ المباشرَ لها ظاهراً وفيه من تقرير ما ذكر ورفعِ شأنِ النبيِّ ﷺ على نهج قولِه تعالى إِنَّ الذين يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ الله ما لا يخفِى
{وَيَأْخُذُ الصدقات} “...ve sadakaları O alır;”; yani lâm harfinin muzafun ileyhin yerine geçmesiyle onların sadakalarını kabul eder yahut onların sadakalarının da öncelikli olarak altına girdiği sadaka cinsini kabul eder; yani görünürde bunu doğrudan yapan sen olsan bile, tevbeyi kabul etmeyi, sadakaları almayı ve buna bağlı olan temizleme ve arındırma işini üstlenen bizzat O'dur. Bu ifadede, zikredilen hususun pekiştirilmesi ve Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ} “Şüphesiz sana biat edenler, ancak Allah'a biat etmiş olurlar” kavli çizgisinde Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şanının yüceltilmesi gayet açıktır.
{وَأَنَّ الله هُوَ التواب الرحيم} تأكيدٌ لما عُطف عليه وزيادةُ تقريرٍ لما يقرره مع زيادةِ معنى ليس فيه أي ألم يعلموا أنه المختصُّ المستأثرُ ببلوغ الغايةِ القصوى من قبول التوبةِ والرحمةِ وأن ذلك سُنةٌ مستمرةٌ له وشأنٌ دائم والجملتان في حيز النصبِ بيعلموا بسدّ كلِّ واحدةٍ منهما مسدّ مفعوليه وإما لغير التائبين من المؤمنين فقد روي أنهم قالوا لما تِيب على الأولين هؤلاء الذين تابوا كانوا بالأمس معنا لا يكلَّمون ولا يجالَسون فما لهم فنزلت أي ألم يعلموا ما للتائبين من الخصال الداعيةِ إلى التكرِمة والتقريبِ والانتظامِ في سلك المؤمنين والتلقّي بحسن القَبولِ والمجالسة فهو ترغيبٌ لهم في التوبة والصدقة وقوله تعالى
{وَأَنَّ الله هُوَ التواب الرحيم} “...ve şüphesiz Allah, tevbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir?”; matuf olduğu cümlenin teyidi, onun pekiştirdiği manayı ziyadesiyle takrir ve onda bulunmayan fazladan bir anlamın ilavesidir; yani bilmediler mi ki tevbeyi kabul etmenin ve merhametin en nihai gayesine ulaşmak sadece O'na mahsustur, O'nun tekelindedir ve bu, O'nun için süreklilik arz eden bir sünnet ve daimi bir vasıftır? Her iki cümle, “ya'lemû (يَعْلَمُوا)” fiilinin iki mef'ûlü yerine geçerek nasb mahallindedir. Ya da zamir, müminlerden tevbe edenlerin dışındakilere aittir. Nitekim rivayet edildiğine göre öncekilerin tevbesi kabul edildiğinde: “Bu tevbe edenler dün bizimle beraberdi; onlarla konuşulmuyor, yanlarına oturulmuyordu. Şimdi onlara ne oldu [da affedildiler]?” demişlerdi ve bunun üzerine ayet indi; yani tevbe edenlerin ikrama, yakınlığa, müminlerin safına katılmaya, hüsnükabul görmeye ve beraber oturmaya vesile olan hasletlerini bilmediler mi? Dolayısıyla bu, onları tevbeye ve sadaka vermeye teşviktir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
{وَقُلِ اعملوا} زيادةُ ترغيبٍ لهم في العمل الصالحِ الذي من جُملتِه التوبةُ وللأولين في الثبات على ما هم عليه أي قُلْ لهم بعد ما بان لهم شأنُ التوبةِ اعملوا ما تشاءون من الأعمال فظاهرُه ترخيصٌ وتخييرٌ وباطنُه ترغيبٌ وترهيبٌ وقوله ﷿
{وَقُلِ اعملوا} “De ki: Çalışın...”; tevbenin de dahil olduğu sâlih amele onları daha fazla teşvik, öncekileri de bulundukları hal üzere sebat ettirmektir; yani onlara tevbenin şânı açıklandıktan sonra de ki: “Dilediğiniz amelleri yapın!” Görünüşte bu bir ruhsat ve serbest bırakma, iç yüzünde ise bir teşvik ve tehdittir. Allah Teâlâ'nın (celle ve alâ) şu kavli:
{فَسَيَرَى الله عَمَلَكُمْ} أي خيرا كان أو شرا تعليل لما قبله وتأكيدٌ للترغيب والترهيب والسينُ للتأكيد
{فَسَيَرَى الله عَمَلَكُمْ} “...yaptığınızı Allah görecektir...”; yani hayır olsun şer olsun [görecektir]. Bu, öncesinin gerekçesi olup teşvik ve sakındırmanın teyididir. “Sîn” harfi tekit içindir.
{وَرَسُولُهُ} عطف على الاسم الجليل وتأخيرُه عن المفعول للإشعار بما بين الرؤيتين من التفاوت
{وَرَسُولُهُ} “...Resûlü de...”; lâfza-i celâle matuftur ve iki görme arasındaki farkı hissettirmek için mef'ûlden sonraya bırakılmıştır.
{والمؤمنون} في الخبر لو أن رجلاً عمل في صخرة لا باب لها ولا كوة لخرج عمله إلى الناس كائناً ما كان والمعنى أن أعمالَكم غيرُ خافيةٍ عليهم كما رأيتم وتبين لكم ثمَّ إنْ كان المرادُ بالرؤية معناها الحقيقيَّ فالأمرُ ظاهرٌ وإنْ أُريد بها مآلُها من الجزاء خيراً أو شراً فهو خاصٌّ بالدنيوي من إظهار المدحِ والثناءِ والذكرِ الجميلِ والإعزازِ ونحو ذلك من الأجزية وأضدادها
{والمؤمنون} “...müminler de...”; hadiste şöyle buyrulmuştur: “Bir adam kapısı ve menfezi olmayan bir kayanın içinde bile amel işlese, ne olursa olsun onun ameli mutlaka insanlara açığa çıkar.” Mana şudur: Gördüğünüz ve size açıklandığı gibi amelleriniz onlara gizli kalmaz. Şayet görmekten maksat hakiki manası ise durum açıktır; eğer bundan maksat onun neticesi olan hayır yahut şer karşılık ise bu, övme, senâ, güzel anılma, izzet ve benzeri mükâfatlar veya bunların zıtları gibi dünyevî karşılıklara mahsustur.
{وَسَتُرَدُّونَ} أي بعد الموتِ
{وَسَتُرَدُّونَ} “...ve döndürüleceksiniz...”; yani ölümden sonra,
{إلى عالم الغيب والشهادة} في وُضع الظاهرُ موضعَ المُضمرِ من تهويل
{إلى عالم الغيب والشهادة} “...gaybı da görünen âlemi de bilene.”; burada zamir yerine zâhir ismin getirilmesinde durumun dehşetini bildirme
الأمرِ وتربية المهابةِ ما لا يخفى ووجهُ تقديمِ الغيبِ في الذكر لسعة عالَمِه وزيادةِ خطرِه على الشهادة غنيٌّ عن البيان وقيل إن الموجوداتِ الغائبةَ عن الحواس عللٌ أو كالعلل للموجودات المحسوسةِ والعلمُ بالعلل علة للعلم بالمعلولات فوجب سبقُ العلمِ بالغيب على العلم بالشهادة وعن ابن عباس ﵄ الغيبُ ما يُسِرّونه من الأعمال والشهادةُ ما يظهرونه كقوله تعالى يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ فالتقديمُ حينئذ لتحقيق أن نسبةَ علمِه المحيطِ بالسر والعلنِ واحدةٌ على أبلغِ وجهٍ وآكَدِه لا لإيهام أن علمَه سبحانه بما يُسرونه أقدمُ منه بما يعلنونه كيف لا وعلمُه سبحانه بمعلوماته منزهٌ عن أن يكون بطريق حصولِ الصورة بل وجودُ كلِّ شيءٍ وتحققُه في نفسِه عِلْمٌ بالنِّسبةِ إليه تعالى وفي هذا المعنى لا يختلفُ الحالُ بين الأمور البارزةِ والكامنةِ وإما للإيذان بأن رتبةَ السرِّ متقدمةٌ على رتبة العلنِ إذْ مَا من شيءٍ يُعلَنُ إلا وهُو أو مباديهِ القريبةُ أو البعيدةُ مضمرٌ قبل ذلك في القلب فتعلقُ علْمِه تعالى به في حالته الأُولى متقدمٌ على تعلقهِ به في حالته الثانية
ve heybeti artırma gayesi bulunduğu gizli değildir. Zikirde gaybın öne alınma sebebi, onun âleminin genişliği ve şahadet âlemine nispetle öneminin fazlalığı sebebiyle açıklamaya ihtiyaç bırakmayacak kadar açıktır. Duyulardan gizli olan varlıkların, hissedilen varlıkların illetleri veya illetleri mesabesinde olduğu, illetleri bilmenin ise ma'lulleri (neticeleri) bilmeye illet olduğu, bu sebeple gaybı bilmenin şahadeti bilmekten önce gelmesinin zorunlu olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) nakledildiğine göre gayb, onların gizledikleri ameller; şahadet ise açığa vurdukları amellerdir; nitekim Allah Teâlâ'nın: {يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ} “Onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir” kavli böyledir. Bu takdirde öne alma, O'nun gizliyi ve açığı kuşatan ilminin nispetinin en beliğ ve en kuvvetli şekilde bir ve eşit olduğunu tahkik etmek içindir; yoksa Allah Teâlâ'nın gizlediklerini bilmesinin açığa vurduklarını bilmesinden daha kadim olduğu vehmini vermek için değildir. Nasıl öyle olmasın ki, Allah Teâlâ'nın malumatına dair ilmi, suretin zihinde hasıl olması yoluyla olmaktan münezzehtir; bilakis her şeyin kendi nefisindeki varlığı ve tahakkuku, Allah Teâlâ'ya nispetle ilimdir. Bu manada zâhir olan şeylerle gizli olan şeyler arasında bir fark yoktur. Yahut gizlinin mertebesinin açığın mertebesinden önce geldiğini bildirmek içindir; zira açığa vurulan hiçbir şey yoktur ki, kendisi yahut yakın ya da uzak mukaddimeleri bundan önce kalpte gizlenmiş olmasın. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın ilminin o şeye ilk halindeki taalluku, ikinci halindeki taallukundan öncedir.
{فينبئكم} عقيب الردّ الذي هو عبارةٌ عن الأمر الممتد إلى يوم القيامة
{فينبئكم} “O size haber verecektir...”; kıyamet gününe kadar uzanan döndürülme hadisesinin hemen akabinde,
{بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} قَبْلَ ذَلِكَ في الدُّنيا والمرادُ بالتنبئة بذلك الجزاءُ بحسَبه إنْ خيراً فخيرٌ وإنْ شراً فشر فهو وعد ووعيد
{بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “...yapmış olduklarınızı.”; bundan önce dünyada [yaptıklarınızı]. Bununla haber verilmesinden maksat, hayırsa hayır şerse şer olarak amele göre karşılık verilmesidir. Dolayısıyla bu bir vaad ve tehdittir.
سورة براءة آية (١٠٦ ١٠٧)
Tevbe Suresi 106-107. Ayetler
{وآخرون} عطفٌ على آخرون قبله أي ومن المتخلفين من أهل المدينة ومن حولها من الأعراب قومٌ آخرون غيرُ المعترفين المذكورين
{وآخرون} “Diğer bir kısmı da...”; kendisinden önceki “âharûn” kelimesine matuftur; yani Medine ehlinden ve çevresindeki bedevilerden geri kalanlar arasında, zikredilen günahlarını itiraf edenlerin dışında başka bir topluluk daha vardır.
{مُرْجَوْنَ} وقرئ مُرْجَئون من أرجيتُه وأرجأتُه أي أخرتُه ومنه المُرْجِئة الذين لا يقطعون بقبول التوبة
{مُرْجَوْنَ} “...bırakılmışlardır...”; “erceytehû (أرجيتُه)” ve “erce'tehû (أرجأتُه)” yani “onu tehir ettim/erteledim” kökünden hemzeli olarak “mürc'eûn (مُرْجَئون)” şeklinde de okunmuştur. Tevbenin kabulüne kesin hüküm vermeyen “Mürciye” fırkası da bu köktendir.
{لاْمْرِ الله} في شأنهم قال ابن عباس ﵄ هم كعبُ بنُ مالك ومرارة ابن الربيع وهلالُ بنُ أميةَ لم يسارعوا إلى التوبة والاعتذار كما فعل أبو لُبابةَ وأصحابُه من شد أنفسِهم على السواري وإظهارِ الغمّ والجزَعِ والندمِ على ما فعلوا فوقَفهم رسولُ الله ﷺ ونهى أصحابَه عن أن يسلّموا عليهم ويكلموهم وكانوا من أصحاب بدر فهجروهم والناسُ في شأنهم على اختلاف فمن قائلٍ هلكوا وقائل عسى الله أن يغفرَ لهم فصاروا عندهم مُرجَئين لأمره تعالى
{لاْمْرِ الله} “...Allah'ın emrine...”; haklarındaki [emrine]. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: Onlar Kâ'b b. Mâlik, Murâre b. Rebî' ve Hilâl b. Ümeyye'dir. Ebû Lübâbe ve arkadaşlarının kendilerini direklere bağlayıp yaptıklarına keder, telaş ve pişmanlık göstermeleri gibi tevbeye ve mazeret bildirmeye acele etmediler. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) haklarındaki hükmü tehir etti, ashabına onlara selam vermeyi ve onlarla konuşmayı yasakladı. Onlar Bedir ehlindendi; müminler onlarla ilişkilerini kestiler ve insanlar onların durumu hakkında ihtilafa düştü: Kimi “helak oldular” diyor, kimi de “Umulur ki Allah onları bağışlar” diyordu. Böylece onlar, insanların nezdinde Allah Teâlâ'nın emrine bırakılmış kimseler oldular.
{إِمَّا يُعَذّبُهُمْ} إن بقوُا على ما هم عليه من الحال وقيل إن أصروا على النفاق وليس بذاك فإن المذكورين ليسوا من المنافقين
{إِمَّا يُعَذّبُهُمْ} “...ya kendilerine azap edecektir...”; şayet bulundukları hal üzere kalırlarsa. Bir görüşe göre “nifakta ısrar ederlerse” demektir; ancak bu doğru değildir, zira adı geçenler münafıklardan değildir.
{وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ} إن خلَصت نيتُهم وصحت توبتُهم والجملةُ في محل النصب على الحالية أي منهم هؤلاء إما معذَّبين وإما مَتوباً عليهم وقيل آخرون مبتدأٌ ومرجون صفتُه وهذه الجملةُ خبره
{وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ} “...ya da tevbelerini kabul edecektir.”; şayet niyetleri halis olur ve tevbeleri sıhhat bulursa. Cümle hâl olarak nasb mahallindedir; yani “Onlardan olan bu kimseler ya azap edilecekler ya da tevbeleri kabul edileceklerdir.” “Âharûn” kelimesinin mübteda, “mürcevne” kelimesinin onun sıfatı, bu cümlenin ise haberi olduğu da söylenmiştir.
{والله عَلِيمٌ} بأحوالهم
{والله عَلِيمٌ} “Allah hakkıyla bilendir,”; onların hallerini,
{حَكِيمٌ} فيما فعل بهم من الإرجاء وما بعده وقرىء والله غفور رحيم
{حَكِيمٌ} “hüküm ve hikmet sahibidir.”; haklarında tehir etme ve sonrasında yaptıklarında hikmet sahibidir. “Ve'llâhu gafûrun rahîm” şeklinde de okunmuştur.
{والذين اتخذوا مَسْجِدًا} عطفٌ على ما سبق أي ومنهم الذين أو نصبٌ على الذم وقرئ بغير واو لأنها قصة على حيالها
{والذين اتخذوا مَسْجِدًا} “Bir de mescit edinenler vardır...”; öncekine matuftur; yani “Onlardan bir de mescit edinenler vardır...” demektir. Yahut zem üzere mansubdur. Müstakil bir kıssa olduğu için vâv harfi olmaksızın da okunmuştur.
{ضِرَارًا} أي مضارّةً للمؤمنين وانتصابُه على أنَّه مفعولٌ له أو مفعولٌ ثانٍ لاتخذوا أو على أنَّه مصدرٌ مؤكد لفعل مقدر منصوبٍ على الحالية أي يضارّون بذلك ضراراً أو على أنَّه مصدرٌ بمعنى الفاعلِ وقع حالاً من ضمير اتخذوا أي مضارِّين
{ضِرَارًا} “...zarar vermek...”; yani müminlere zarar vermek için [edinmişlerdir]. İrabı, mef'ûlün leh veya “ittehazû (اتَّخَذُوا)” fiilinin ikinci mef'ûlü olması ya da hâl olarak mansub olan mukadder bir fiilin tekit masdarı olması iledir; yani “Bununla zarar verdikçe verirler” demektir; yahut “ittahazû” fiilindeki zamirden fâil manasında hâl olan bir masdardır; yani “müminlere zarar vericiler olarak...” demektir.
للمؤمنين روي أن بني عمرو بنِ عَوْف لما بنَوا مسجدَ قُباءَ بعثوا إلى رسول الله ﷺ أن يأتيهَم فيصليَ بهم في مسجدهم فلما فعله ﷺ حسدتهم إخواتهم بنو اغنم بنِ عوف وقالوا نبني مسجداً ونرسل إلى رسول الله ﷺ يصلي فيه ويصلي فيه أبو عامرٍ الراهب أيضاً إذا قدم من الشام وهو الذي سماه رسولُ الله ﷺ الفاسقَ وقد كان قال لرسول الله ﷺ يوم أُحد لا أجد قوماً يقاتلونك إلا قاتلتُك معهم فلم يزل يفعل ذلك إلى يوم حنين فلما انهزمت هوازنُ يومئذ ولّى هارباً إلى الشام وأرسل إلى المنافقين أن استعدوا بما استطعتم من قوة وسلاح فإني ذاهبٌ إلى قيصرَ وآتٍ بجنود ومخرجٌ محمداً وأصحابَه من المدينة فبنَوا مسجداً إلى جنب مسجد قباءَ وقالوا للنبي ﷺ بنينا مسجداً لذي العلّة والحاجةِ والليلةِ المطيرة والشاتية ونحن نحب أن تصليَ لنا فيه وتدعوَ لنا بالبركة فقال ﷺ إني على جناح سفر وحالِ شُغْلٍ وإذا قدِمنا إنْ شاءَ الله تعالى صلينا فيه فلما قفَل ﷺ من غزوة تبوكَ سألوه إتيانَ المسجد فنزلت عليه فدعا بمالك بنِ الدخشم ومعنِ بن عدي وعامر بنِ السكن ووحشي فقال لهم انطلقوا إلى هذا المسجد الظالمِ أهلُه فاهدِموه وأحرِقوه ففعلوا وأمر أن يتخذ مكانه كُناسةٌ تلقى فيها الجيفُ والقُمامة وهلك أبو عامر الفاسقُ بالشام بقِنَّسْرين
Müminlere [zarar vermek için]. Rivayet edildiğine göre Benî Amr b. Avf, Kubâ Mescidi'ni inşa ettiklerinde Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) haber göndererek gelip mescitlerinde namaz kıldırmasını istediler. O (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu yapınca, kardeşleri Benî Ganm b. Avf onları kıskandı ve: “Biz de bir mescit yapalım, Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) haber gönderelim orada namaz kılsın; Şam'dan geldiğinde Râhip Ebû Âmir de orada namaz kılar” dediler. O [Ebû Âmir], Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) “el-Fâsık” adını verdiği kimsedir. Uhud günü Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Seninle savaşan hangi topluluğu bulursam mutlaka onlarla beraber seninle savaşacağım” demişti ve Huneyn gününe kadar bunu yapmaya devam etmişti. O gün Hevâzin hezimete uğrayınca kaçarak Şam'a yöneldi ve münafıklara şu haberi gönderdi: “Gücünüzün yettiğince kuvvet ve silah hazırlayın; zira ben Kayser'e gidiyorum, ordular getireceğim, Muhammed'i ve ashabını Medine'den çıkaracağım.” Bunun üzerine Kubâ Mescidi'nin yanı başına bir mescit inşa ettiler ve Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Biz hastalar, ihtiyaç sahipleri, yağmurlu ve soğuk kış geceleri için bir mescit yaptık; bize orada namaz kıldırmanı ve bereketle dua etmeni arzu ediyoruz” dediler. O (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Ben yolculuk üzereyim ve meşguliyet halindeyim; inşaallah döndüğümüzde orada namaz kılarız” buyurdu. Tebük Gazvesi'nden döndüğünde (sallallâhu aleyhi ve sellem) mescide gelmesini istediler; bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mâlik b. Duhşum, Ma'n b. Adiyy, Âmir b. Seken ve Vahşî'yi çağırıp onlara: “Halkı zâlim olan şu mescide gidin, onu yıkın ve yakın!” buyurdu; onlar da bunu yaptılar. Mescidin yerine leşlerin ve çöplerin atıldığı bir çöplük yapılması emredildi. Fâsık Ebû Âmir ise Şam'da Kınnesrîn'de helak oldu.
{وَكُفْراً} تقوية للكفر الذي يُضمِرونه
{وَكُفْراً} “...inkârı pekiştirmek...”; içlerinde gizledikleri küfrü kuvvetlendirmek,
{وَتَفْرِيقًا بَيْنَ المؤمنين} الذين كانوا يصلون في مسجد قباءَ مجتمعين فيغص بهم فأرادوا أن يتفرقوا وتختلف كلمتُهم
{وَتَفْرِيقًا بَيْنَ المؤمنين} “...müminlerin arasını açmak...”; Kubâ Mescidi'nde toplanarak namaz kılan ve orayı dolduran [müminleri] dağıtmak ve birliklerini bozmak istediler.
{وَإِرْصَادًا} إعداداً وانتظاراً وترقباً
{وَإِرْصَادًا} “...ve gözetleme yeri hazırlamak için [mescit edindiler].”; hazırlık yapmak, beklemek ve gözetlemek [için].
{لّمَنْ حَارَبَ الله وَرَسُولَهُ} وهو الراهبُ الفاسقُ أي لأجله حتى يجيءَ فيصليَ فيه ويظهرَ على رسُولِ الله ﷺ
{لّمَنْ حَارَبَ الله وَرَسُولَهُ} “Allah ve Resûlüne karşı savaşan kimseye...”; o fâsık râhiptir; yani gelip orada namaz kılması ve Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) galebe çalması için onun adına [bunu yaptılar].
{مِن قَبْلُ} متعلقٌ باتخذوا أي اتخذوه من قبل أن ينافقوا بالتخلف حيث كانوا بنوه قبل غزوة تبوك أو يحارب أي حاربهما قبل اتخاذِ هذا المسجد
{مِن قَبْلُ} “...daha önce...”; “ittehazû (edindiler)” fiiline taalluk eder; yani savaştan geri kalarak nifak çıkarmalarından önce onu edindiler; zira onu Tebük Gazvesi'nden önce inşa etmişlerdi. Yahut “yuhâribu (savaşan)” fiiline taalluk eder; yani bu mescidi edinmeden önce ikisiyle (Allah ve Resûlü ile) savaşmıştı.
{وَلَيَحْلِفَنَّ إِنْ أَرَدْنَا} أي ما أردنا ببناء هذا المسجد
{وَلَيَحْلِفَنَّ إِنْ أَرَدْنَا} “‘...biz [başka bir şey] istemedik’ diye mutlaka yemin edeceklerdir.”; yani bu mescidi inşa etmekle [başka bir şey] istemedik,
{إِلَاّ الحسنى} إلا الخَصلةَ الحسنى وهي الصلاةُ وذكرُ الله والتوسعةُ على المصلين أو إلا الإرادةَ الحسنى
{إِلَاّ الحسنى} “...iyilikten başka...”; en güzel hasletten başkasını [istemedik]; o da namaz kılmak, Allah'ı zikretmek ve namaz kılanlara genişlik sağlamaktır yahut iyi bir niyetten başkasını [istemedik].
{والله يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لكاذبون} في حلِفهم ذلك
{والله يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لكاذبون} “Allah şahittir ki onlar kesinlikle yalancıdırlar.”; bu yeminlerinde [yalancıdırlar].
سورة براءة آية (١٠٨)
Berâe Suresi 108. Ayet
{لَا تَقُمْ} للصلاة
{لَا تَقُمْ} “...durma!”; namaz için,
{فِيهِ} في ذلك المسجدِ حسبما دعَوْك إليه
{فِيهِ} “Orada...”; seni davet ettikleri şekilde o mescitte,
{أَبَدًا لَّمَسْجِدٌ أُسّسَ} أي بُني أصلُه
{أَبَدًا لَّمَسْجِدٌ أُسّسَ} “...asla! Ta temelinden kurulan mescit...”; yani temeli atılan [mescit],
{عَلَى التقوى} يعني مسجدَ قباءَ أسسه رسولُ الله ﷺ وصلى فيه أيامَ مقامِه بقباء وهي يومُ الإثنينِ والثلاثاءِ والأربعاءِ والخميسِ وخرج يومَ الجمعة وقيل هو مسجد رسول الله ﷺ بالمدينة وعن أبي سعيد ﵁ سألت النبيِّ ﷺ عن المسجد الذي أسسه على التقوى فأخذ حصباءَ فضرب بها الأرضَ وقال مسجدُكم هذا مسجدُ المدينة واللامُ إما للابتداء أو للقسم المحذوفِ أي والله لَمسجدٌ وعلى التقديرين فمسجدٌ مبتدأٌ وما بعده صفتُه وقوله تعالى
{عَلَى التقوى} “...takva üzerine...”; yani Kubâ Mescidi'dir. Onu Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) tesis etmiş ve Kubâ'da kaldığı günlerde orada namaz kılmıştır; bu günler pazartesi, salı, çarşamba ve perşembe günleridir; cuma günü ise oradan ayrılmıştır. Bunun Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'deki mescidi olduğu da söylenmiştir. Ebû Saîd'den (radıyallâhu anh) şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) takva üzerine kurulan mescidi sordum. Bunun üzerine bir avuç çakıl taşı alıp yere vurdu ve: “Şu mescidinizdir, Medine Mescidi'dir” buyurdu. [Ayetin başındaki] lâm ya ibtida (başlangıç) içindir yahut mahzuf bir kasem (yemin) içindir; yani “Vallahi elbette bir mescit...” demektir. Her iki takdire göre de “mescid” mübtedadır, sonrasındaki ise onun sıfatıdır. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{مِنَ أَوَّلِ يَوْمٍ} أي من أيام تأسيسِه متعلقٌ بأسس وقوله تعالى
{مِنَ أَوَّلِ يَوْمٍ} “...ilk günden itibaren...”; yani inşa edildiği ilk günlerden itibaren demektir; “üssise (kurulan)” fiiline taalluk eder. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{أَحَقُّ أَن تَقُومَ فِيهِ} أي للصلاة وذكرِ الله تعالى خبرُه وقوله تعالى
{أَحَقُّ أَن تَقُومَ فِيهِ} “...içinde [namaza] durmana daha lâyıktır.”; yani namaz kılmak ve Yüce Allah'ı zikretmek için [durmana daha layıktır ifadesi], onun haberidir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{فِيهِ رِجَالٌ} جملةٌ مستأنفةٌ مبينةٌ لأحقّيته لقيامه ﷺ فيه من جهة الحال بعد بيانِ أحقيتِه له من حيث المحلُّ أو صفةٌ أخرى للمبتدأ أو حال من الضمير في فيه وعلى كل حالٍ ففيه تحقيقٌ وتقريرٌ لاستحقاقه القيامَ فيه والمرادُ بكونه أحق نفس
{فِيهِ رِجَالٌ} “Orada öyle adamlar vardır ki...”; mekân açısından onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) orada durmaya liyakatini beyan ettikten sonra, hal açısından orada durmaya liyakatini açıklayan müste'nef (yeni) bir cümledir; yahut mübtedanın diğer bir sıfatıdır ya da “fîhi (orada)” ifadesindeki zamirden haldir. Her hâlükârda bunda, onun orada durmayı hak edişinin pekiştirilmesi ve tespiti vardır. “Daha lâyık (ehakk)” olmaktan maksat,
كونه حقيقاً به إذ لا استحقاقَ في مسجد الضرارِ رأساً وإنما عبر عنه بصيغة التفضيلِ لفضله وكماله في نفسه أو الأفضلية في الاستحقاق المتناولِ لما يكون باعتبار زعمِ الباني ومن يشايعُه في الاعتقاد وهو الأنسبُ بما سيأتي
bizzat ona lâyık olmasıdır; zira Mescid-i Dırâr için hiçbir şekilde liyakat söz konusu değildir. Ancak kendi zâtındaki fazileti ve mükemmelliği sebebiyle yahut inşa edenin ve bu inançta ona uyanların zannı hesaba katılarak liyakatteki efdaliyet sebebiyle ism-i tafdil kalıbıyla ifade edilmiştir ki bu da gelecek olanla en uygun düşenidir.
{يُحِبُّونَ أَن يَتَطَهَّرُواْ} من المعاصي والخصالِ الذميمةِ لمرضاة الله سبحانه وقيل من الجنابة فلا ينامون عليها
{يُحِبُّونَ أَن يَتَطَهَّرُواْ} “...arınıp temizlenmeyi severler.”; Allah Teâlâ'nın rızası için günahlardan ve yerilmiş huylardan [arınmayı severler]. Cünüplükten temizlenmeyi sevdikleri, bu sebeple cünüp olarak uyumadıkları da söylenmiştir.
{والله يُحِبُّ المطهرين} أي يرضى عنهم ويُدْنيهم من جنابه إدناءَ المحبِّ حبيبَه قيل لما نزلت مشى رسول الله ﷺ ومعه المهاجرون حتى وقف على باب مسجد قباءَ فإذا الأنصارُ جلوسٌ فقال أمؤمنون أنتم فسكت القومُ ثم أعادها فقال عمرُ رضي الله تعالى عنه يا رسولَ الله إنهم لمؤمنون وأنا معهم فقال ﷺ أترضَوْن بالقضاء قالوا نعم قال ﷺ أتصبِرون على البلاء قالوا نعم قال أتشكرون في الرخاء قالوا نعم قال ﷺ مؤمنون وربِّ الكعبة فجلس ثم قال يا معشرَ الأنصار إن الله ﷿ قد أثنى عليكم فما الذي تصنعون عند الوضوء وعند الغائط فقالوا نُتبعُ الغائطَ الأحجارَ الثلاثة ثم نتبع الأحجارَ الماءَ فتلا النبيِّ ﷺ فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَن يَتَطَهَّرُواْ وقرىء أن يطّهروا بالإدغام وقيلَ هو عامٌّ في التطهر عن النجاسات كلِّها وكانوا يُتبعون الماءَ إثرَ البول وعن الحسنِ ﵁ هو التطهرُ عن الذنوب بالتوبة وقيل يحبّون أن يتطهروا بالحُمّى المكفرةِ لذنوبهم فحموا عن أخرهم
{والله يُحِبُّ المطهرين} “Allah da çokça arınanları sever.”; yani onlardan razı olur ve sevenin sevdiğini yaklaştırması gibi onları zâtına yaklaştırır. Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) beraberinde muhacirlerle birlikte yürüdü ve Kubâ Mescidi'nin kapısında durdu. Bir de baktı ki Ensâr oturuyor. “Siz mümin misiniz?” diye sordu. Topluluk sustu. Sonra soruyu tekrarladı. Bunun üzerine Ömer (radıyallâhu teâlâ anh): “Ey Allah'ın Resûlü! Onlar mümindir, ben de onlarla beraberim” dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Kazaya rıza gösterir misiniz?” buyurdu; “Evet” dediler. “Belaya sabreder misiniz?” buyurdu; “Evet” dediler. “Bollukta şükreder misiniz?” buyurdu; “Evet” dediler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Kâbe'nin Rabbine andolsun ki müminsiniz!” buyurdu ve oturdu. Sonra: “Ey Ensâr topluluğu! Şüphesiz ki Aziz ve Celil olan Allah sizi övdü; abdest bozarken ve büyük abdest yaparken ne yapıyorsunuz?” diye sordu. Onlar: “Büyük abdestin peşinden üç taş kullanırız, sonra da taşların ardından su ile yıkarız” dediler. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَن يَتَطَهَّرُواْ} “Orada arınıp temizlenmeyi seven adamlar vardır” ayetini okudu. [Bu kelime] idgam ile “en yettahharû” şeklinde de okunmuştur. Bunun bütün necasetlerden arınma hususunda genel olduğu ve onların idrarın ardından da su kullandıkları söylenmiştir. Hasan'dan (radıyallâhu anh) nakledildiğine göre bu, tövbe yoluyla günahlardan arınmaktır. Günahlarına kefaret olan sıtma humması ile arınmayı sevdikleri, bu yüzden hepsinin hummaya yakalandığı da söylenmiştir.
سورة براءة آية (١٠٩)
Berâe Suresi 109. Ayet
{أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ} على بناء الفعلِ للفاعل والنصبِ وقُرِىءَ على البناءِ للمفعولِ والرفع وقرئ أُسسُ بنيانِه على الإضافة جمع أساس وأساس بالفتح والكسر جمع أُسّ وقرئ أَساسُ بنيانِه جمع أُس أيضاً وأُسُّ بنيانِه وهي جملةٌ مستأنَفةٌ مبينةٌ لخيرية الرجالِ المذكورين من أهل مسجد الضرار والهمزةُ للإنكار والفاء للعطف على مقدر أي أبعدَ ما عَلِمَ حالَهم مَنْ أسّس بنيانَ دينِه
{أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ} “Binasını kuran kimse mi...”; fiilin etken (mâlum) çatısıyla ve mensub olarak [okunmuştur]. Edilgen (mechul) çatıyla ve merfû olarak da okunmuştur. “Esâs” kelimesinin çoğulu olan “üsüs”ün izafetiyle “üsüsü bünyânihî” şeklinde; üstün ve esre ile “esâs / isâs” şeklinde “üs” kelimesinin çoğulu olarak; yine “üs”sün çoğulu olarak “esâsu bünyânihî” şeklinde ve “üssü bünyânihî” şeklinde de okunmuştur. Bu, zikredilen kişilerin Mescid-i Dırâr ehlinden daha hayırlı olduğunu açıklayan müste'nef (yeni) bir cümledir. Hemze inkâr içindir; fâ ise takdirî bir ifadeye atıftır; yani: Onların halini bildikten sonra, dininin binasını kuran kimse mi daha hayırlıdır?
{على تقوى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ} أي على قاعدةٍ محكمة هي التقوى من الله وابتغاءُ مرضاتِه بالطاعة والمرادُ بالتقوى درجتُها الثانية التي هي التوقّي عن كلِّ ما يُؤثِّمُ من فعل أو ترك وقرئ تقوىً بالتنوين على أن الألف للإلحاق دون التأنيث
{على تقوى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ} “...Allah'tan gelen bir takva ve rıza üzerine...”; yani Allah'tan korkup sakınmak ve itaat ile O'nun rızasını aramak şeklindeki sağlam bir temel üzerine [kuran kimse mi]. Takvadan maksat, fiil veya terk olarak günaha sokan her şeyden sakınmak olan ikinci derecesidir. “Takvâ” kelimesi, elfin müenneslik için değil ilhak için olduğu kabul edilerek tenvin ile “takven” şeklinde de okunmuştur.
{خير أم من أَسَّسَ بُنْيَانَهُ} تركُ الإضمار للإيذان باختلاف البُنيانين ذاتاً مع اختلافهما وصفاً وإضافةً
{خير أم من أَسَّسَ بُنْيَانَهُ} “...daha hayırlıdır, yoksa binasını kuran kimse mi?...”; zamir kullanılmayıp [açık isim zikredilmesi], iki binanın vasıf ve izafet bakımından farklı olmasının yanı sıra bizzat zâtları itibarıyla da farklı olduğunu bildirmek içindir.
{على شَفَا جُرُفٍ هَارٍ} الشفا الحَرْف والشفير والجُرُف ما جرفه السيلُ أي استأصله واحتفَر ما تحته فبقىَ واهياً يريد الانهدام والهارُ الهائرُ المتصدِّعُ المشرِفُ إلى السقوط من هار يهورُ ويهار أو هار يهير قُدّمت لامُه على عينه فصار كغازٍ ورامٍ وقيل حذفت عينه اعتباطاً أي بغير موجب فجرى وجوهُ الإعرابِ على لامه
{على شَفَا جُرُفٍ هَارٍ} “...çökmek üzere olan bir yarın kenarına...”; Şefâ, kenar ve uç demektir. Cüruf, selin sürükleyip kopardığı, yani kökünü kazıyıp altını oyduğu, bu yüzden zayıf kalıp yıkılmaya yüz tutmuş yerdir. Hâr; yıkılan, çatlayıp yarılmış, çökmek üzere olan demektir. “Hâre-yehûru / yehâru” yahut “hâre-yehîru” kökünden gelir; lâm fiili ayn fiilinin önüne geçmiş, böylece “gâzin” ve “râmin” gibi olmuştur. Bir gerekçe olmaksızın ayn fiilinin doğrudan hazfedildiği, irab durumlarının da lâm fiili üzerinde cereyan ettiği de söylenmiştir.
{فانهار بِهِ فِى نَارِ جَهَنَّمَ} مثّل ما بنَوا عليه أمرَ دينِهم في البُطلان وسرعةِ الانطماسِ بما ذُكر ثم رشّح بانهياره في النار ووُضع بمقابلة الرضوانِ تنبيهاً على أن تأسيسَ ذلك على أمر يحفظه من النار ويوصله إلى الرضوان ومقتضياتِه التي أدناها الجنةُ وتأسيسَ هذا على ما هو بصدد الوقوعِ في النار ساعةً فساعة ثم مصيرُهم إليها لا محالة وقرئ جُرْف بسكون الراء
{فانهار بِهِ فِى نَارِ جَهَنَّمَ} “...böylece onunla birlikte cehennem ateşine yuvarlanan [kimse mi]?”; din işlerini üzerine bina ettikleri temelin bâtıllığı ve hızla yok oluşu, zikredilen duruma benzetilmiş; ardından cehennem ateşine yuvarlanmasıyla bu temsil pekiştirilmiştir. Takvanın ateşten koruyan, Allah'ın rızasına ve en aşağısı cennet olan rızanın gerektirdiği nimetlere ulaştıran bir esas üzerine kurulduğuna; diğerinin ise anbean ateşe düşme durumunda olan bir şey üzerine kurulduğuna ve sonunda varışlarının mutlaka ateş olacağına dikkat çekmek üzere rıdvanın karşısına konmuştur. “Cüruf” kelimesi râ harfinin sükûnu ile “cürf” olarak da okunmuştur.
{والله لَا يَهْدِى القوم الظالمين} أي لأنفسهم أو الواضعين للأشياء في غير مواضعها
{والله لَا يَهْدِى القوم الظالمين} “Allah zâlimler topluluğunu hidayete erdirmez.”; yani kendilerine zulmedenleri yahut şeyleri yerli yerine koymayanları.
أي لا يرشدهُم إلى ما فيه نجاتُهم وصلاحُهم إرشاداً موجباً له لا محالة وأما الدلالةُ على ما يرشدهم إليه إن استرشدوا به فهو متحققٌ بلا اشتباه
Yani onları, kurtuluş ve salahlarını kesin olarak sağlayacak zorunlu bir irşad ile doğru yola iletmez. Fakat hidayet istedikleri takdirde onları doğru yola ulaştıracak delillerin açıklanmasına gelince, bu şüphesiz mevcuttur.
سورة براءة آية (١١٠ ١١١)
Berâe Suresi 110-111. Ayetler
{لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الذى بَنَوْاْ} البنيانُ مصدرٌ أُريد به المفعولُ ووصفُه بالموصول الذي صلتُه فعله للإيذان بكيفية بنائِهم له وتأسيسِه على أوهن قاعدةٍ وأوهى أساسٍ وللإشعار بعلة الحُكم أي لا يزال مسجدُهم ذلك مبنياً ومهدوماً
{لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الذى بَنَوْاْ} “Kurdukları binaları... sürüp gidecektir.”; bünyân mastardır, mef'ul (bina edilen şey) manasında kullanılmıştır. Sılası kendi fiili olan bir ism-i mevsul ile vasıflanması, onu nasıl inşa ettiklerini, en zayıf kaide ve en çürük temel üzerine kurduklarını bildirmek ve hükmün illetini hissettirmek içindir; yani gerek yapılmış gerekse yıkılmış haliyle o mescitleri devam edip gidecektir.
{رِيبَةً فِى قُلُوبِهِمْ} أي سببَ ريبةٍ وشكَ في الدين كأنه نفس الريبة أما حالَ بنيانه فظاهرٌ لِما أن اعتزالَهم من المؤمنين واجتماعَهم في مجمع على حياله يُظهرون فيه ما في قلوبِهِم منَ آثار الكفرِ والنفاقِ ويدبِّرون فيه أمورَهم ويتشاورون في ذلك ويُلقي بعضُهم إلى بعض ما سمعوا من أسرار المؤمنين مما يزيدهم ريبة وشكاً في الدين وأما حالَ هدمِه فلما أنه رسَخ به ما كان في قلوبهم من الشر وتضاعفت آثارُه وأحكامُه أو سبّب ريبةً في أمرهم حيث ضعُفت قلوبُهم وهى اعتقادُهم بخفاء أمرِهم على المؤمنين لأنهم أظهروا من أمرهم بعد البناءِ أكثرَ مما كانوا يُظهرونه قبل ذلك وقت اختلاطِهم بالمؤمنين وساءت ظنونُهم بأنفسهم فلما هُدم بنيانُهم تضاعف ذلك الضَّعفُ وتقوّى وصاروا مُرتابين في أن رسول الله ﷺ هل يتركهم على ما كانُوا عليهِ من قبل أو يأمرُ بقتلهم ونهبِ أموالِهم وقال الكلبي معنى ريبةً حسرةً وندامة وقال السدي وحبيب والمبرد لا يزال هدمُ بنيانِهم حزازةً وغيظاً في قلوبهم
{رِيبَةً فِى قُلُوبِهِمْ} “...yüreklerinde bir şüphe [ve nifak kaynağı olarak]...”; yani dinde bir şüphe ve nifak sebebi olarak; sanki bizzat şüphenin kendisiymiş gibi. Yapılı hali bakımından bu durum açıktır; zira müminlerden ayrılmaları ve kendi başlarına bir mekânda toplanıp kalplerindeki küfür ve nifak kalıntılarını açığa vurmaları, işlerini orada tezgâhlayıp istişare etmeleri ve müminlerin sırlarından duyduklarını birbirlerine aktarmaları, dindeki şüphe ve tereddütlerini artırmaktaydı. Yıkılmış hali bakımından ise, kalplerindeki kötülük bu sebeple iyice kök salmış, izleri ve hükümleri katbekat artmıştır; yahut durumları hakkında bir şüpheye yol açmıştır; zira kalpleri zayıflamış, müminlerin kendilerini fark etmeyeceğine dair inançları sarsılmıştır. Çünkü bina yapıldıktan sonra durumlarından, daha önce müminlerle iç içeyken gösterdiklerinden fazlasını açığa vurmuşlar ve kendileri hakkında kötü zanna kapılmışlardı. Binaları yıkılınca bu zaaf katlanıp güçlendi ve Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendilerini daha önceki halleri üzere bırakıp bırakmayacağı yahut öldürülmelerini ve mallarının yağmalanmasını emredip emretmeyeceği konusunda şüpheye düştüler. Kelbî, “rîbeten” kelimesinin hasret ve pişmanlık manasında olduğunu söylemiştir. Süddî, Habîb ve el-Müberred ise şöyle demişlerdir: “Binalarının yıkılması, kalplerinde sürekli bir sıkıntı, kin ve öfke olarak kalacaktır.”
{إِلَاّ أَن تَقَطَّعَ} من التفعل بحذف إحدى التاءين أي إلا أن تتقطع
{إِلَاّ أَن تَقَطَّعَ} “...parçalanmadıkça...”; iki tâ harfinden birinin hazfiyle tefe''ul babındandır; yani “illâ en tetekatta'a” demektir,
{قُلُوبِهِمْ} قِطعاً وتتفرّقَ أجزاءً بحيث لا يبقى لها قابليةُ إدراكٍ وإضمار قطعاً وهو استثناءٌ من أعم الأوقاتِ أو أعم الأحوال ومحلُّه النصبُ على الظرفية أي لا يزال بنيانُهم ريبةً في كل الأوقات أو كلِّ الأحوال إلا وقتَ تقطُّع قلوبهم أو حالَ تقطعِ قلوبِهم فحينئذ يسْلُون عنها وأما ما دامت سالمةً فالريبةُ باقيةٌ فيها فهو تصويرٌ لامتناع زوالِ الريبةِ عن قلوبهم ويجوزُ أن يكون المرادُ حقيقةً تقطُّعُها عند قتلِهم أو في القبُورِ أو في النار وقرئ تُقَطّع على بناء المجهول من التفعيل وعلى البناء للفاعل منه على خطاب النبيِّ ﷺ أي إلا أن تُقطِّع أنت قلوبهم بالقتل وقرئ على البناء للمجهول من الثلاثي مذكرا ومؤنثا وقرئ إلى أن تقطُّعِ قلوبهم وإلى أن تُقطِّع قلوبَهم على الخطاب وقرئ ولو قطعت قلوبهم على إسناد الفعل مجهولاً إلى قلوبهم ولو قَطَّعتَ قلوبَهم على الخطاب للرسول ﷺ أو لكل أحد ممن يصلُح للخطاب وقيل إلا أن يتوبوا توبةً تتقطّع بها قلوبُهم ندماً وأسفاً على تفريطهم
{قُلُوبِهِمْ} “...yürekleri...”; parça parça olup artık idrak ve düşünme kabiliyeti kalmayacak şekilde dağılmadıkça [bu şüphe sürer]. Bu, vakitlerin veya hallerin en genelinden bir istisnadır; zarfiyet üzere nasb mahallindedir; yani: Kalpleri parçalandığı vakit veya kalplerinin parçalanması hali hariç, binaları her vakitte veya her halde bir şüphe sebebi olmaya devam edecektir; ancak o zaman ondan kurtulurlar. Sağlam kaldığı sürece ise şüphe onlarda kalıcıdır. Bu, şüphenin kalplerinden zeval bulmasının imkânsızlığını tasvir etmektedir. Bundan kastedilenin, öldürülmeleri anında yahut kabirlerde ya da ateşte kalplerinin hakikaten parçalanması olması da caizdir. Tef'îl babından meçhul olarak “tukattaa” şeklinde; Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) hitapla etken olarak “yani sen öldürmek suretiyle onların kalplerini parçalamadıkça” manasında; sülâsîden müzekker ve müennes olarak meçhul çatıyla; hitap olarak “ilâ en takatta'a kulûbihim” ve “ilâ en tukattı'a kulûbehum” şeklinde; fiilin kalplere meçhul olarak isnadı ile “ve lev kuttı'at kulûbuhum” şeklinde; Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) yahut hitaba elverişli herkese hitaben “ve lev katte'te kulûbehum” şeklinde de okunmuştur. Bir görüşe göre de: Yaptıkları kusurlara pişmanlık ve keder duyarak kalplerinin paramparça olacağı bir tövbe ile tövbe etmedikçe [bu şüphe gitmez].
{والله عَلِيمٌ} بجميعِ الأشياءِ التي مِنْ جُمْلتها ما ذكِرَ منَ أحوالهم
{والله عَلِيمٌ} “Allah hakkıyla bilendir...”; durumlarından zikredilen hususların da dahil olduğu her şeyi [bilendir],
{حَكِيمٌ} في جميعِ أفعالِه التي من زمرتها أمرُه الواردُ في حقهم
{حَكِيمٌ} “...hüküm ve hikmet sahibidir.”; haklarında varid olan emrinin de dahil olduğu bütün fiillerinde [hikmet sahibidir].
{إِنَّ الله اشترى مِنَ المؤمنين أَنفُسَهُمْ وأموالهم} ترغيبٌ المؤمنين في الجهاد ببيان
{إِنَّ الله اشترى مِنَ المؤمنين أَنفُسَهُمْ وأموالهم} “Şüphesiz Allah, müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır...”; cihaddan geri kalanların durumunun açıklanmasının ardından, faziletini açıklamak suretiyle müminleri cihada teşviktir.
فضيلتِه إثرَ بيانِ حالِ المتخلفين عنه ولقد بولغ في ذلك على وجه لا مزيدَ عليهِ حيثُ عبّر عن قَبول الله تعالى مِنَ المؤمنين أنفسَهم وأموالَهم التي بذلوها في سبيله تعالى وإثابتِه إياهم بمقابلتها الجنةَ بالشراء على طريقة الاستعارةِ التبعية ثم جُعل المبيعُ الذي هو العُمدةُ والمقصِدُ في العقد أنفُسَ المؤمنين وأموالَهم والثمنُ الذي هو الوسيلةُ في الصفقة الجنةُ ولم يُجعل الأمرُ على العكس بأن يقال إن الله باع الجنةَ من المؤمنين بأنفسهم وأموالهم ليدل على أن المقصِد في العقد هو الجنةُ وما بذله المؤمنون في مقابلتها من الأنفس والأموال وسيلةٌ إليها إيذاناً بتعلق كمالِ العنايةِ بهم وبأموالهم ثم إنه لم يقل بالجنة بل قيل
Bu hususta daha fazlası olmayacak derecede mübalağa yapılmıştır; zira Allah Teâlâ'nın, müminlerin kendi yolunda feda ettikleri canlarını ve mallarını kabul buyurup karşılığında onlara cenneti mükâfat olarak vermesi, istiare-i tebeiyye yoluyla “satın alma (iştirâ)” şeklinde ifade edilmiştir. Sonra akitteki asıl dayanak ve maksat olan mebî (satılan mal), müminlerin canları ve malları kılınmış; alışverişte bir vesile olan semen (bedel) ise cennet yapılmıştır. Durum bunun aksine çevrilerek akitteki asıl maksadın cennet olduğunu, müminlerin onun karşılığında feda ettikleri canların ve malların ise ona birer vesile olduğunu göstermek üzere “Allah müminlere canları ve malları karşılığında cenneti sattı” denilmemiştir; tâ ki onlara ve mallarına yönelik tam bir inayetin taalluk ettiği bildirilsin. Sonra da “bil-cenneti (cennet karşılığında)” denilmemiş, bilakis şöyle buyrulmuştur:
{بِأَنَّ لَهُمُ الجنة} مبالغةً في تقرير وصولِ الثمنِ إليهم واختصاصِه بهم كأنه قيل بالجنة الثابتةِ لهم المختصةِ بهم وأما ما يقال من أن ذلك لمدح المؤمنين بأنهم وبذلوا أنفسَهم وأموالَهم بمجرد الوعدِ لكمال ثقتِهم بوعده تعالى وأن تمامَ الاستعارةِ موقوفٌ على ذلك إذ لو قيل بالجنة لاحتمل كونُ الشراء حقيقةً لأنها صالحةٌ للعوضية بخلاف الوعد بها فليس بشيء لأن مناطَ دِلالةِ مَا عليهِ النظمُ الكريمُ على الوعد ليس كونُه جملةً ظرفيةَ مصدّرةً بأن فإنَّ ذلكَ بمعزلٍ من الدلالة على الاستقبال بل هو الجنةُ التي يستحيل وجودُها في الدنيا ولو سلم ذلك يكون العوضُ الجنةَ الموعودَ بها لا الوعد بها
{بِأَنَّ لَهُمُ الجنة} “...kendilerine cennet verilmek üzere...”; bedelin onlara ulaşacağını ve onlara has olduğunu tespitte mübalağa için sanki “kendileri için sabit ve kendilerine tahsis edilmiş cennet karşılığında” denilmiştir. Bunun, müminleri, Allah Teâlâ'nın vaadine olan tam güvenleri sebebiyle sadece vaad ile canlarını ve mallarını feda ettikleri için övmek maksadıyla böyle ifade edildiği ve istiarenin tamamlanmasının buna bağlı olduğu; zira “bil-cenneh” denilseydi, cennet ivaz olmaya elverişli olduğu için satın almanın hakikat olma ihtimalinin bulunacağı, cennet vaadinde ise bunun söz konusu olamayacağı yönündeki sözler ise bir değer taşımaz. Çünkü yüce nazmın vaade delaletinin dayanağı, cümlenin “enne” ile başlayan zarf cümlesi olması değildir; zira bu gelecek zamana delalet etmekten uzaktır. Bilakis dayanağı, dünyada bulunması imkânsız olan cennettir. Bu kabul edilse bile, ivaz (bedel) vaadin kendisi değil, vaad edilen cennet olur.
{يقاتلون فِى سَبِيلِ الله} استئنافٌ لكن لا لبيان ما لأجله الشراءُ ولا لبيان نفسِ الاشتراء لأن قتالَهم في سبيلِ الله تعالى ليس باشتراء الله تعالى منهم أنفسَهم وأموالَهم بل هو بذلٌ لهما في ذلك بل لبيان البيعِ الذي يستدعيه الاشتراءُ المذكورُ كأنه قيل كيف يبيعون أنفسَهم وأموالَهم بالجنة فقيل يقاتلون فِى سَبِيلِ الله وهو بذل منهم لأنفسهم وأموالهم إلى جهة الله سبحانه وتعريضٌ لهما للهلاك وقوله تعالى
{يقاتلون فِى سَبِيلِ الله} “Onlar Allah yolunda savaşırlar...”; müste'nef (yeni) bir cümledir; ancak satın almanın gerekçesini yahut satın alma fiilinin kendisini açıklamak için değildir; zira onların Allah Teâlâ yolunda savaşmaları, Allah Teâlâ'nın onlardan canlarını ve mallarını satın alması demek değildir, bilakis bu uğurda onları feda etmeleridir. Aksine bu, zikredilen satın almanın gerektirdiği satma (bey') fiilini açıklamak içindir; sanki “Canlarını ve mallarını cennet karşılığında nasıl satarlar?” denilmiş de “Onlar Allah yolunda savaşırlar” denilmiştir; bu da canlarını ve mallarını Allah Sübhânehû'ya feda etmeleri ve onları helake arz etmeleridir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ} بيانٌ لكون القتالِ في سبيل الله بذلاً للنفس وأن المقاتِلَ في سبيله باذلٌ لها وإن كانت سالمةً غانمة فإن الإسنادَ في الفعلين ليس بطريق اشتراطِ الجمعِ بينهما ولا اشتراطِ الاتصافِ بأحدهما البتةَ بل بطريق وصفِ الكلِّ بحال البعضِ فإنه يتحقق القتالُ من الكل سواءٌ وجد الفعلان أو أحدَهما منهم أو من بعضهم بل يتحقق ذلك وإن لم يصدُرْ منهم أحدُهما أيضاً كما إذا وُجدت المضاربةُ ولم يوجد القتلُ من أحد الجانيين أو لم توجد المضاربةُ أيضا فإنه يتحقق الجهاد بمجرد العزيمة والنفير وتكثيرِ السواد وتقديمُ حالةِ القاتلية على حالة المقتوليةِ للإيذان بعدم الفرقِ بينهما في كونهما مصداقاً لكون القتالِ بذلا للنفس وقرئ بتقديم المبنيِّ للمفعول رعايةً لكون الشهادة عريقةً في الباب وإيذاناً بعدم مبالاتِهم بالموت في سبيلِ الله تعالى بل بكونه أحبَّ إليهم من السلامة كما قيل في حقهم
{فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ} “...böylece öldürürler ve öldürülürler.”; Allah yolunda savaşmanın nefsi feda etmek olduğunu ve O'nun yolunda savaşanın, sağ ve ganimet elde etmiş olarak dönse bile nefsini feda etmiş sayılacağını beyandır. Çünkü iki fiildeki isnat, ikisinin bir arada bulunmasını şart koşma yahut kesinlikle birisiyle nitelenmeyi şart koşma yoluyla değil; bütünü bazısının haliyle vasıflama yoluyladır. Zira iki fiil yahut ikisinden biri hepsinden veya bazılarından sadır olsun, bütününden savaş gerçekleşmiş olur. Hatta iki taraftan biri tarafından öldürme gerçekleşmeksizin sadece vuruşma olsa veya vuruşma dahi olmasa bile bu gerçekleşir; zira sadece niyet, sefere çıkış ve [ordunun] kalabalığını artırmakla da cihad gerçekleşmiş olur. Öldüren olma halinin öldürülen olma halinin önüne geçirilmesi, savaşın canı feda etmek sayılmasının gerçekleşmesinde ikisi arasında fark olmadığını bildirmek içindir. Şehadetin bu konuda köklü bir esas olduğunu gözetmek ve Allah Teâlâ yolunda ölümü umursamadıklarını, bilakis ölümün kendilerine sağ kalmaktan daha sevimli olduğunu bildirmek üzere meçhul sîganın öne geçirilmesiyle de okunmuştur; nitekim onlar hakkında şöyle denilmiştir:
لا يفرحون إذا نالت رماحهم
Mızrakları bir topluluğa ulaştığında sevinmezler,
قوماً وليسوا مَجازيعاً إذا نيلوا ... لا يقطع الطعنُ إلا في نحورِهم
Kendilerine bir darbe indiğinde ise feryat figan etmezler... Kılıç ve mızrak darbeleri ancak onların boyunlarına iner,
وما لهم عن حِياض الموتِ تهليلُ
Ölüm havuzlarından ise asla geri çekilmezler.
وقيل في يقاتلون الخ معنى الأمر كما في قوله تعالى تجاهدون فِى سَبِيلِ الله بأموالكم وَأَنفُسِكُمْ
Yüce Allah'ın {تجاهدون فِى سَبِيلِ الله بأموالكم وَأَنفُسِكُمْ} “Allah yolunda mallarınızla ve canlarınızla cihad edersiniz” buyruğunda olduğu gibi, “yukâtilûne” ve sonrasında emir manası bulunduğu da söylenmiştir.
{وَعْدًا عَلَيْهِ} مصدرٌ مؤكدٌ لما يدل عليه كونُ الثمنِ مؤجلاً
{وَعْدًا عَلَيْهِ} “Bu, O'nun üzerine bir vaaddir...”; semenin (bedelin) vadeli olmasının delalet ettiği manayı pekiştiren bir mastardır.
{حَقّاً} نعتٌ لوعداً والظرفُ حال منه لأنه لو تأخرَ لكانَ صفةً لهُ وقولُه تعالَى {فِي التوراة والإنجيل والقرآن} متعلق بمحذوف وقع كما هو مثبتٌ في القرآن
{حَقّاً} “...hak olarak...”; “va'den” için sıfattır. Car-mecrur [yani “aleyhi”] ise ondan haldir; çünkü sonraya kalsaydı onun sıfatı olurdu. Yüce Allah'ın: {فِي التوراة والإنجيل والقرآن} “...Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da.” buyruğu ise, Kur'an'da sabit olduğu gibi vuku bulan mahzuf bir ifadeye taalluk eder.
{وَمَنْ أوفى بِعَهْدِهِ مِنَ الله} اعتراضٌ مقرِّرٌ لمضمونِ ما قبله من حقية الوعدِ على نهج المبالغةِ في كونه سبحانه أوفى بالعهد من كل واف
{وَمَنْ أوفى بِعَهْدِهِ مِنَ الله} “Ahdine Allah'tan daha sâdık kim vardır?”; Yüce Allah'ın ahdine her vefakârdan daha vefakâr olduğunu mübalağa yoluyla ortaya koyarak, öncesindeki vaadin hak oluşu muhtevasını pekiştiren bir itiraziyye (ara) cümlesidir.
فإن إخلاف الميعاد مِمَّا لا يكادُ يصدُرُ عن كرام الخلقِ مع إمكان صدورِه عنهم فكيف بجناب الخلاقِ الغنيِّ عن العالمين ﷻ وسبكُ التركيب وإن كان على إنكار أن يكون أحدٌ أوفى بالعهد منه تعالى من غيرِ تعرضٍ لإنكار المساواةِ ونفيها لكن المقصودَ به قصداً مطرداً إنكارُ المساواةِ ونفيُها قطعاً فإذا قيل مَنْ أكرمُ من فلان أو لا أفضل منه فالمرادُ به حتماً أنه أكرمُ من كل كريم وأفضل من كل فاضل
Zira vaadden dönmek, yaratılmışların cömert ve şerefli olanlarından —onlardan sadır olması mümkün olmakla birlikte— neredeyse hiç sadır olmaz; o halde âlemlerden müstağni olan Yüce Yaratıcı'nın katında (celle celâluh) nasıl olsun! Terkibin yapısı, eşitliği inkâr ve nefyetmeye değinmeksizin Allah Teâlâ'dan daha vefakâr birinin bulunmasını inkâr üzerine kurulmuş olsa da bununla kastedilen kesin ve muttarid maksat, eşitliği kesin olarak inkâr ve nefyetmektir. Nitekim “Filancadan daha cömerdi kimdir?” veya “Ondan daha faziletlisi yoktur” denildiğinde, bundan kastedilen kesinlikle onun her cömertten daha cömert ve her faziletliden daha faziletli olduğudur.
{فاستبشروا} التفاتٌ إلى الخطاب تشريفاً لهم على تشريف وزيادةً لسرورهم على سرور والاستبشارُ إظهارُ السرور والسينُ فيه ليس للطلب كاستوقَدَ وأوقد والفاء لترتيب الاستبشارِ أو الأمرِ به على ما قبله أي فإذا كان كذلك فسُرّوا نهايةَ السرور وافَرحوا غايةَ الفرحِ بما فُزتم به من الجنة وإنما قيل
{فاستبشروا} “O halde müjdelenip sevinin...”; şereflerine şeref, sevinçlerine sevinç katmak üzere hitaba yapılan bir iltifattır. İstibşâr, sevinci açığa vurmaktır. Buradaki sîn harfi “istevkade / evkade” kelimelerinde olduğu gibi talep için değildir. Fâ ise istibşârın yahut onunla emredilmenin öncesine terettübünü bildirmek içindir; yani: Mademki durum böyledir, o halde cennetten kazandığınız şey sebebiyle son derece neşelenin ve alabildiğine sevinin! Şöyle denilmesinin sebebi ise:
{بِبَيْعِكُمُ} مع أن الابتهاجَ به باعتبار أدائِه إلى الجنةِ لأن المرادَ ترغيبُهم في الجهاد الذي عبّر عنه بالبيع وإنما لم يُذكر العقدُ بعنوان الشراءِ لأن ذلك من قبل الله سبحانه لا من قبلهم والترغيبُ إنما يكون فيما يتم من قبلهم وقوله تعالى
{بِبَيْعِكُمُ} “...yaptığınız alışverişle...”; sevinç cennete ulaştırması bakımından olduğu halde [böyle denilmiştir]; çünkü maksat, alışveriş (bey') olarak ifade edilen cihada onları teşvik etmektir. Akdin “satın alma (iştirâ)” unvanıyla zikredilmeyişinin sebebi, bunun onların tarafından değil Allah Sübhânehû tarafından olmasıdır; teşvik ise ancak onların tarafından tamamlanan şeyde olur. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{الذى بَايَعْتُمْ بِهِ} لزيادة تقرير بيعِهم وللإشعار بكونه مغايراً لسائر البياعات فإنه بيعٌ للفاني بالباقي ولأن كِلا البدلين له ﷾ عن الحسن ﵁ أنفُساً هو خلقها وأموالاً هو رزقها روي أن الأنصار لما بايعوه ﷺ على العقبة قال عبدُ اللَّه بنِ رَواحةَ رضي الله تعالى عنه اشترِطْ لربك ولنفسك ما شئت قال ﷺ أشترطُ لربي أن تعبُدوه وَلَا تُشْرِكُواْ بِهِ شَيْئاً وأشترط لنفسي أن تمنعوني مما تمنعون منه أنفسَكم قال فإذا فعلنا ذلك فما لنا قال لكم الجنة قالوا ربِحَ البيعُ لا نُقيل ولا نستقيله ومر برسولِ الله ﷺ أعرابي وهو يقرؤها قال كلامُ مَنْ قال كلام الله ﷿ قالَ بيعٌ والله مُربحٌ لا نُقيله ولا نستقيله فخرج إلى الغزو واستُشهد
{الذى بَايَعْتُمْ بِهِ} “...kendisiyle akitleştiğiniz...”; yaptıkları alışverişi daha da pekiştirmek ve diğer bütün alışverişlerden farklı olduğunu bildirmek içindir; zira bu, fâni olanı bâki olan karşılığında satmaktır. Ayrıca her iki bedel de O'na (azze ve celle) aittir. Hasan'dan (radıyallâhu anh) nakledildiğine göre: “Kendisi yarattığı halde canları, kendisi rızıklandırdığı halde malları [satın almıştır].” Rivayet edildiğine göre Ensâr Akabe'de O'na (sallallâhu aleyhi ve sellem) biat ederken Abdullah b. Revâha (radıyallâhu teâlâ anh): “Rabbin için ve kendin için dilediğin şartı koş” dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Rabbim için, O'na ibadet etmenizi ve hiçbir şeyi O'na ortak koşmamanızı; kendim için ise, nefislerinizi koruduğunuz şeylerden beni de korumanızı şart koşuyorum” buyurdu. Abdullah: “Bunu yaptığımız takdirde bizim için ne vardır?” dedi. “Cennet vardır” buyurdu. Onlar: “Alışveriş kârlı çıktı! Bu akdi bozmayız ve bozulmasını da istemeyiz!” dediler. Bir bedevî Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanından geçti; o sırada Resûlullah bu ayeti okuyordu. Bedevî: “Kimin sözü bu?” dedi. “Aziz ve Celil olan Allah'ın sözüdür” buyurdu. Bedevî: “Vallahi çok kârlı bir alışveriş! Bu akdi bozmayız ve bozulmasını da istemeyiz!” dedi, savaşa çıktı ve şehit oldu.
{وَذَلِكَ} أي الجنةُ التي جعلت ثمناً بمقابلة ما بذلوا من أنفسهم وأموالِهم
{وَذَلِكَ} “İşte bu...”; yani canları ve malları karşılığında bedel kılınan cennet,
{هُوَ الفوز العظيم} الذِي لا فوزَ أعظمُ منه وما في ذلك من معنى البُعد إشارةٌ إلى بُعد منزلةِ المشارِ إليه وسموِّ رتبتِه في الكمال ويجوزُ أنْ يكونَ ذلكَ إشارةً إلى البيع الذي أُمروا بالاستبشار به ويجعل ذلك كأنه نفسُ الفوز العظيم أو يُجعل فوزاً في نفسه فالجملةُ على الأول تذييلٌ للآية الكريمة وعلى الثاني لقوله تعالى فاستبشروا مقرر لمضمونه
{هُوَ الفوز العظيم} “...büyük kurtuluşun ta kendisidir.”; kendisinden daha büyük bir kurtuluşun olmadığı [kurtuluştur]. “Zâlike”deki uzaklık manası, işaret edilen şeyin mertebesinin yüceliğine ve mükemmellikteki derecesinin yüksekliğine işarettir. “Zâlike”nin sevinmeleri emredilen alışverişe işaret olması ve bunun sanki bizzat büyük kurtuluşun kendisi kılınması yahut kendi zâtında bir kurtuluş sayılması da caizdir. Bu takdirde cümle, birinci ihtimale göre ayet-i kerimenin bütünü için bir fezlekedir (tezyîl); ikinci ihtimale göre ise Yüce Allah'ın {فاستبشروا} buyruğunun muhtevasını pekiştiren bir ifadedir.
سورة براءة آية (١١٢)
Berâe Suresi 112. Ayet
{التائبون} رُفع على المدح أي هم التائبون يعني المؤمنين المذكورين كما يدل عليه القراءةُ بالياء نصباً على المدح ويجوز أن يكون مجروراً على أنه صفةٌ للمؤمنين وقد جوِّز الرفعُ على الابتداءِ والخبرُ محذوفٌ أي التائبون من أهل الجنةِ أيضاً وإن لم يجاهدوا كقوله تعالى وَكُلاًّ وَعَدَ الله الحسنى ويجوز أن يكون خبرُه قولَه تعالى
{التائبون} “O tövbe edenler...”; övgü üzere merfû kılınmıştır; yani: “Onlar tövbe edenlerdir”; zikredilen müminler kastedilmektedir; nitekim övgü üzere mansub olarak yâ ile [et-Tâibîne şeklinde] okunması da buna delalet eder. Müminlerin sıfatı olarak mecrur olması da caizdir. Mübteda olarak merfû kılınıp haberinin mahzuf olması da caiz görülmüştür; yani: “Tövbe edenler de cihad etmeseler bile cennet ehlindendir”; tıpkı Yüce Allah'ın {وَكُلاًّ وَعَدَ الله الحسنى} “...ve Allah hepsine en güzeli vaad etmiştir” buyruğu gibi. Haberinin Yüce Allah'ın şu buyruğu olması da caizdir:
{العابدون} وما بعده خبرٌ بعد خبرٍ أي التائبون من الكفر على الحقيقة هُمُ الجامعون لهذه النعوتِ الفاضلةِ أي المخلِصون في عبادة الله تعالى
{العابدون} “...ibadet edenler...”; ve sonrasındaki ifadeler de haber üstüne haberdir; yani: Küfürden hakiki manada tövbe edenler, bu üstün nitelikleri kendilerinde toplayan kimselerdir; yani Allah Teâlâ'ya ibadette ihlâslı olanlardır.