{لَّيْسَ عَلَى الضعفاء وَلَا على المرضى} كالهرمى والزَّمْنى
{لَّيْسَ عَلَى الضعفاء وَلَا على المرضى} “Güçsüzlere ve hastalara hiçbir sorumluluk yoktur;”; pir-i fâni yaşlılar ve kötürümler gibi,
{وَلَا عَلَى الذين لَا يَجِدُونَ مَا يُنفِقُونَ} لفقرهم كمُزَينةَ وجُهينة وبني عذرة
{وَلَا عَلَى الذين لَا يَجِدُونَ مَا يُنفِقُونَ} “harcayacak bir şey bulamayanlara da”; Müzeyne, Cüheyne ve Benî Uzre kabileleri gibi fakirliklerinden ötürü [harcama yapamayanlara],
{حَرَجٌ} إثمٌ في التخلف
{حَرَجٌ} “bir vebal/sorumluluk”; savaşa katılmayıp geride kalmalarında bir günah [yoktur],
{إِذَا نَصَحُواْ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ} وهو عبارةٌ عن الإيمان بهما والطاعةِ لهما في السر والعلنِ وتولِّيهما في السراء والضراءِ والحبِّ فيهما والبغضِ فيهما كما يفعل المَوْلى الناصحُ بصاحبه
{إِذَا نَصَحُواْ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ} “Allah'a ve Resûlüne samimi ve sadık kaldıkları takdirde.”; bu da tıpkı samimi bir dostun arkadaşına davrandığı gibi gizlide ve açıkta her ikisine de iman edip itaat etmek, varlıkta ve darlıkta onların yanında yer almak, onlar için sevip onlar için buğzetmekten ibarettir.
{مَا عَلَى المحسنين مِن سَبِيلٍ} استئنافٌ مقررٌ لمضمونِ ما سبق أي ليس عليهم جناحٌ ولا إلى معاتبتهم سبيلٌ ومن مزيدةٌ للتأكيد ووضْعُ المحسنين موضِعَ الضمير للدِلالة على انتظامهم بنُصحهم لله ورسولِه في سلك المحسنين أو تعليلٌ لنفي الحرجِ عنهم أي ما على جنس المحسنين من سبيل وهم من جملتهم
{مَا عَلَى المحسنين مِن سَبِيلٍ} “İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur.”; önceki cümlenin içeriğini pekiştiren yeni bir başlangıç (isti'nâf) cümlesidir; yani onların aleyhine bir günah ve kınanmalarına bir yol yoktur. Buradaki “min” edatı pekiştirme için ziyadedir (zâiddir). Zamir yerine “el-muhsinîn” (iyilik edenler) isminin açıkça getirilmesi, Allah'a ve Resûlüne samimiyetleri sebebiyle onların muhsinler zümresine dahil olduklarını göstermek içindir; yahut onlardan sorumluluğun kaldırılmasının gerekçesini açıklamak içindir; yani muhsinler cinsinin aleyhine bir yol yoktur, onlar da bu zümredendirler.
{والله غَفُورٌ رَّحِيمٌ} تذييلٌ مؤيدٌ لمضمون ما ذُكر مشيرٌ إلى أن بهم حاجةً إلى المغفرة وإن كان تخلُّفهم بعذر
{والله غَفُورٌ رَّحِيمٌ} “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”; zikredilen manayı destekleyen bir fezleke (tezyîl) olup, geride kalışları bir mazerete dayalı olsa bile yine de mağfirete ihtiyaçları olduğuna işaret etmektedir.
{وَلَا عَلَى الذين إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ} عطفٌ على المحسنين كما يُؤذِن به قوله ﷿ فيما سيأتي إِنَّمَا السبيل الآية وقيل عطفٌ على الضعفاء وهم البكاءون سبعةٌ من الأنصار معقِلُ بن يسار وصخر ابن خنساءَ وعبدُ اللَّه بنُ كعبٍ وسالمُ بنُ عميرٍ وثعلبةُ بنُ غنمةَ وعبدُ اللَّه بنُ معقِلٍ وعلبةُ بنُ زيد أتوْا رسولَ الله ﷺ فقالوا نذرْنا الخروجَ فاحمِلنا على الخِفافِ المرقوعة والنعالِ المخصوفة نغْزُ معك فقال ﷺ لا أجد فتولَّوا وهم يبكون وقيل هم بنو مقر معقِلٌ وسويدٌ ونُعمانُ وقيل أبو موسى الأشعريُّ وأصحابُه رضي الله تعالى عنهم
{وَلَا عَلَى الذين إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ} “Kendilerini [binek temin edip] bindiresin diye sana geldiklerinde... [onlara da bir sorumluluk yoktur].”; ileride gelecek olan {إِنَّمَا السبيل} ayetinin de bildirdiği üzere “muhsinler” lafzına atıftır. Bir görüşe göre ise “güçsüzler” lafzına atıftır. Bunlar “ağlayanlar” (el-Bekkâûn) olup Ensar'dan yedi kişidir: Ma'kıl b. Yesâr, Sahr b. Hunsâ, Abdullah b. Ka'b, Sâlim b. Umeyr, Sa'lebe b. Ganeme, Abdullah b. Ma'kıl ve Ulbe b. Zeyd. Bunlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Biz savaşa çıkmayı adadık; bizi yamalı mestler ve dikilmiş pabuçlar üzerinde de olsa taşı ki seninle birlikte savaşa çıkalım” dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise: “Bulamıyorum” buyurunca ağlayarak dönüp gittiler. Bunların Ma'kıl, Süveyd ve Nu'mân olmak üzere Mukarrin oğulları olduğu da söylenmiştir; Ebû Mûsâ el-Eş'arî ve arkadaşları (radıyallâhu anhüm) olduğu da söylenmiştir.
{قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ} حالٌ من الكاف في أتوك بإضمار قد وما عامةٌ لِما سألوه ﷺ وغيرَه مما يُحمل عليه عادة وفي إيثار لا أجد على ليس عندي من تلطيف الكلامِ وتطييبِ قلوبِ السائلين ما لا يخفى كأنه ﷺ يطلب ما يسألونه على الاستمرار فلا يجده
{قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ} “'Sizi bindirecek bir şey bulamıyorum' dediğin [zaman...]”; gizli bir “kad” edatıyla {أَتَوْكَ} ifadesindeki “kâf” zamirinden hâldir. Buradaki {مَا} lafzı, onların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den istediklerini de örfen binek olarak kullanılan diğer şeyleri de kapsayacak biçimde geneldir. {لَيْسَ عِنْدِي} (yanımda yok) yerine {لَا أَجِدُ} (bulamıyorum) ifadesinin tercih edilmesinde sözü yumuşatma ve isteyenlerin gönlünü hoş tutma inceliği vardır; bu da gizli değildir. Sanki o sallallâhu aleyhi ve sellem, onların istedikleri şeyi sürekli aramakta fakat bulamamaktadır.
{تَوَلَّوْاْ} جوابُ إذا
{تَوَلَّوْاْ} “dönüp gittiler;”; {إِذَا} şart edatının cevabıdır.
{وَّأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ} أي تسيل بشدة
{وَّأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ} “ve gözleri taşıyordu;”; yani olanca şiddetiyle akıyordu.
{مِنَ الدمع} أي دمعاً فإن من البيانية مع مجرورها في حيز النصبِ على التمييز وهو أبلغُ من يفيض دمعُها لإفادتها أن العينَ بعينها صارت دمعاً فيّاضاً والجملةُ حاليةٌ وقوله عزّ اسمُه
{مِنَ الدمع} “yaşla...”; yani gözyaşı olarak. Zira açıklama bildiren “min” edatı mecrûru ile birlikte temyiz olarak nasb mahallindedir. Bu kullanım, “gözyaşları taştı/aktı” ifadesinden daha beliğdir; çünkü gözün bizzat kendisinin çağıldayan bir gözyaşı kesildiğini ifade eder. Bu cümle bir hâl cümlesidir. Şanı yüce Allah'ın şu kavli:
{حَزَناً} نُصب على العِلّية أو الحالية أو المصدرية لفعل دلَّ عليهِ ما قبلَهُ أيْ تفيض للحزن فإن الحزنَ يُسند إلى العين مجازاً
{حَزَناً} “hüzünden ötürü...”; sebep bildirme (illet), hâl olma veya öncesinin delalet ettiği bir fiilin mef'ûl-i mutlakı olması sebebiyle mansuptur; yani hüzünden dolayı taşmaktadır; nitekim hüzün, tıpkı taşmak gibi mecazen göze de isnat edilir.
كالفيض أو تولوا له أو حزِنين أو يحزنون حزناً فتكون هذه الجملةُ حالاً من الضمير في تفيض
Yahut hüzün sebebiyle dönüp gittiler, yahut hüzünlü kimseler olarak [döndüler], yahut hüzünlendikçe hüzünlenirler; bu durumda bu cümle {تَفِيضُ} fiilindeki zamirden hâl olur.
{أَلَاّ يَجِدُواْ} على حذف لامٍ متعلقة بحَزَناً أو تفيض أي لئلا يجدوا
{أَلَاّ يَجِدُواْ} “bulamadıkları için...”; {حَزَناً} lafzına veya {تَفِيضُ} fiiline taalluk eden hazfedilmiş bir lâm harf-i cerri iledir; yani bulamadıkları için.
{مَا يُنْفِقُونَ} في شراء ما يحتاجون إليه إذ لم يجدوه عندك
{مَا يُنْفِقُونَ} “harcayacakları şeyi”; senin yanında bulamadıklarında ihtiyaç duydukları şeyi satın almak için [harcayacakları şeyi].
سورة براءة آية (٩٣ ٩٤)
Berâe Suresi, 93-94. Ayetler
{إِنَّمَا السبيل} بالمعاتبة
{إِنَّمَا السبيل} “[Kınama] yolu ancak...”; kınama ve azarlama [yolu],
{عَلَى الذين يَسْتَأْذِنُونَكَ} في التخلف
{عَلَى الذين يَسْتَأْذِنُونَكَ} “senden izin isteyenlerin aleyhinedir;”; geride kalmak için [izin isteyenlerin].
{وَهُمْ أَغْنِيَاء} واجدون لأُهبة الغزوِ مع سلامتهم
{وَهُمْ أَغْنِيَاء} “zengin oldukları hâlde...”; sağlıkları yerinde olduğu gibi savaşa hazırlık imkânına da sahip oldukları hâlde.
{رَضُواْ} استئنافٌ تعليليٌّ لما سبق كأنه قيلَ ما بالُهم استأذنوا وهم أغنياء فقيل رضوا
{رَضُواْ} “razı oldular;”; önceki ifadenin gerekçesini bildiren yeni bir cümledir (isti'nâf-ı ta'lîlî). Sanki: “Zengin oldukları hâlde neden izin istediler?” denilmiş, buna karşılık da: “Razı oldular” denilmiştir.
{بِأَن يَكُونُواْ مَعَ الخوالف} الذين شأنُهم الضَّعة والدناءة
{بِأن يَكُونُواْ مَعَ الخوالف} “geride kalanlarla beraber olmaya...”; durumları alçaklık ve düşüklük olan [kadın ve çocuklarla beraber olmaya razı oldular].
{وَطَبَعَ الله على قُلُوبِهِمْ} أي خذلهم فغفَلوا عن وخامة العاقبة
{وَطَبَعَ الله على قُلُوبِهِمْ} “Allah da kalplerini mühürledi;”; yani onları yardımsız bıraktı (hızlana uğrattı), bu yüzden akıbetin vehametinden gafil kaldılar.
{فَهُمُ} بسبب ذلك
{فَهُمُ} “Artık onlar...”; bu sebepten ötürü,
{لَاّ يَعْلَمُونَ} أبداً غائلةَ ما رضُوا به وما يستتبعه آجلاً كما لم يعلموا بخساسة شأنِه عاجلاً
{لَاّ يَعْلَمُونَ} “bilmezler.”; peşinen bunun ne kadar adi bir durum olduğunu bilmedikleri gibi, razı oldukları şeyin felaketini ve ileride doğuracağı kötü sonuçları da asla bilmezler.
{يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ} استئنافٌ لبيان ما يتصدرون له عند القفولِ إليهم روي أنهم كانوا بضعةً وثمانين رجلاً فلما رجع ﷺ إليهم جاءوا يعتذرون إليه بالباطل والخطابُ لرسول الله ﷺ وأصحابهِ فإنهم كانوا يعتذرون إليهم أيضاً لا إلى رسول الله ﷺ فقط أي يعتذرون إليكم في التخلف
{يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ} “Size mazeret beyan edecekler;”; seferden dönüldüğünde onların neye girişeceklerini açıklayan yeni bir cümledir. Rivayet edildiğine göre bunlar seksen küsur adamdı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların yanına döndüğünde batıl gerekçelerle ona mazeret beyan etmeye geldiler. Hitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabınadır; zira onlar sadece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e değil, sahabeye de mazeret beyan ediyorlardı. Yani savaştan geri kalmaları konusunda size mazeret bildirecekler,
{إِذَا رَجَعْتُمْ} من الغزو منتهين
{إِذَا رَجَعْتُمْ} “döndüğünüz zaman;”; savaşı bitirip döndüğünüz vakit,
{إِلَيْهِمُ} وإنما لم يقل إلى المدينة إيذاناً بأن مدارَ الاعتذار هو الرجوعُ إليهم لا الرجوع إلى المدينة فلعل منهم مَنْ بادر إلى الاعتذار قبل الرجوعِ إليها
{إِلَيْهِمُ} “onların yanına.”; 'Medine'ye' denilmeyip [onların yanına] denilmesi, mazeret beyanının temel sebebinin Medine'ye dönmek değil onların yanına dönmek olduğunu bildirmek içindir; zira belki de içlerinden Medine'ye dönülmeden önce mazeret bildirmeye koşanlar olmuştur.
{قُلْ} تخصيصُ هذا الخطابِ برسولِ الله ﷺ بعد تعميمِه فيما سبق لأصحابه أيضاً لِما أن الجواب وظيفته ﷺ وأما اعتذارُهم فكان شاملاً للمسلمين شمولَ الرجوعِ لهم
{قُلْ} “De ki:”; daha önce ashabını da kapsayacak şekilde yapılan genel hitaptan sonra bu hitabın sadece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e tahsis edilmesi, cevabın onun sallallâhu aleyhi ve sellem vazifesi olmasından kaynaklanmaktadır. Onların mazeret beyanı ise, dönüşün bütün Müslümanları kapsaması gibi tüm Müslümanları kapsamaktaydı.
{لَا تَعْتَذِرُواْ} أي لا تفعلوا الاعتذارَ كقوله تعالى اخسئوا فِيهَا وَلَا تُكَلّمُونِ أو لا تعتذروا بما عندكم من المعاذير وأما التعرُّضُ لعنوان كذبها فلا يساعُده قوله تعالى
{لَا تَعْتَذِرُواْ} “Mazeret ileri sürmeyin!”; yani Allah Teâlâ'nın: {اخسئوا فِيهَا وَلَا تُكَلّمُونِ} kavlinde olduğu gibi “özür dileme eylemini hiç yapmayın” demektir; yahut “elinizdeki mazeretleri öne sürmeyin” anlamındadır. Mazeretlerin bizzat yalan niteliğine değinilmesine gelince, Allah Teâlâ'nın şu kavli buna elverişli değildir:
{لَن نُّؤْمِنَ لَكُمْ} أي لن نصدِّقَكم في ذلك أبداً فإنه استئنافٌ تعليليٌّ للنهي مبني على سؤال نشأ من قِبَلهم متفرّعٌ على ادعاء الصّدقِ في الاعتذار كأنهم قالوا لم لا نعتذر فقيل لأنا لا نصدقكم أبداً فيكون عبثاً إذ لا يترتب عليه غرض المعتذر وقوله ﷿
{لَن نُّؤْمِنَ لَكُمْ} “Size asla inanmayacağız;”; yani bu hususta sizi asla doğrulamayacağız (tasdik etmeyeceğiz). Bu, nehyin gerekçesini bildiren yeni bir cümle olup (isti'nâf-ı ta'lîlî), onların mazeretlerinde doğru söyledikleri iddiasına dayanan ve onların tarafından doğan bir soruya cevaptır. Sanki: “Niçin mazeret beyan etmeyelim?” demişler, buna karşılık: “Çünkü size asla inanmayacağız; dolayısıyla bu beyhude olur, çünkü mazeret beyan edenin amacı gerçekleşmez” denilmiştir. Şanı yüce Allah'ın şu kavli:
{قَدْ نَبَّأَنَا الله مِنْ أَخْبَارِكُمْ} تعليلٌ لانتفاء التصديقِ أي أُعلِمْنا بالوحي بعضَ أخباركم المنافيةِ للتصديق مما باشرتموه من الشر والفساد وأضمرتموه في ضمائركم وهيأتموه للإبراز في معرِض الاعتذارِ من الأكاذيب وجمعُ ضميرِ المتكلم في الموضعين للمبالغة في حسم أطماعِهم من التصديق رأساً ببيان عدمِ رواج اعتذارِهم عند أحدٍ من المؤمنين أصلاً فإن تصديقَ البعض لهم ربما يطمعهم في تصديق الرسولِ أيضا ﷺ بواسطة المصدِّقين وللإيذان بأن افتضاحَهم بين المؤمنين كافة
{قَدْ نَبَّأَنَا الله مِنْ أَخْبَارِكُمْ} “Çünkü Allah, sizin haberlerinizden bir kısmını bize bildirmiştir.”; tasdikin imkânsız oluşunun gerekçesidir; yani bizzat işlediğiniz şer ve fesattan, içinizde gizlediğiniz ve mazeret kılıfı altında yalan olarak ortaya koymaya hazırladığınız, tasdike engel olan haberlerinizin bir kısmı bize vahiy yoluyla bildirilmiştir. Her iki yerde de mütekellim zamirinin çoğul gelmesi, mazeretlerinin müminlerden hiçbirinin nezdinde asla itibar görmediğini belirterek onların inanılma umutlarını kökünden kesmekte mübalağa içindir. Zira bir kısmının onlara inanması, inananlar vasıtasıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in de kendilerine inanacağı umudunu doğurabilirdi. Ayrıca onların bütün müminler arasında rezil rüsva olduklarını bildirmek içindir.
{وَسَيَرَى الله عَمَلَكُمْ} فيما سيأتي أتُنيبون إليه تعالى مما أنتم فيه من النفاق أم تثبُتون وكأنه استتابةٌ وإمهالٌ للتوبة وتقديمُ مفعول الرؤية على ما عطف على فاعله من قوله تعالى
{وَسَيَرَى الله عَمَلَكُمْ} “Allah amelinizi görecektir;”; gelecekte [nasıl davranacağınızı görecektir]: İçinde bulunduğunuz nifaktan O Teâlâ'ya tevbe mi edeceksiniz, yoksa nifakta ısrar mı edeceksiniz? Bu sanki tövbeye davet ve tövbe için bir mühlet tanımadır. Görme fiilinin mef'ûlünün, Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki fâile matuf olan ifadeden öne geçirilmesi:
{وَرَسُولُهُ} للإيذان باختلاف حالِ الرؤيتين وتفاوتِهما وللإشعار بأن مدارَ الوعيد هو علمه ﷿ بأعمالهم
{وَرَسُولُهُ} “ve O'nun Resûlü de [görecektir].”; iki görme durumunun birbirinden farklı ve derecelerinin ayrı olduğunu bildirmek ve tehdidin asıl dayanağının O'nun (celle celâlühû) amellerini bilmesi olduğuna dikkat çekmek içindir.
{ثُمَّ تُرَدُّونَ} يوم القيامة
{ثُمَّ تُرَدُّونَ} “Sonra döndürüleceksiniz;”; kıyamet gününde,
{إلى عالم الغيب والشهادة}
{إلى عالم الغيب والشهادة} “gaybı ve görünen âlemi bilene;”
للجزاء بما ظهر منكم من الأعمال ووضعُ المُظهرِ موضعَ المضمرِ لتشديد الوعيدِ فإن علمَه ﷾ بجميع أعمالِهم الظاهرةِ والباطنةِ وإحاطتَه بأحوالهم البارزةِ والكامنةِ مما يوجب الزجرَ العظيم
sizden açığa çıkan amellerin karşılığını vermek üzere [O'na döndürüleceksiniz]. Zamir yerine açık ismin (zâhirin) getirilmesi tehdidi şiddetlendirmek içindir. Çünkü O'nun (celle şânühû) onların açık ve gizli bütün amellerini bilmesi ve görünen ile saklı bütün hâllerini kuşatması, son derece büyük bir caydırıcılık gerektirir.
{فَيُنَبّئُكُمْ} عند ردِّكم إليه ووقوفِكم بين يديه
{فَيُنَبّئُكُمْ} “ve O size haber verecektir;”; O'na döndürüldüğünüzde ve huzurunda durduğunuzda,
{بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} أي بما كنتُم تعملونَهُ في الدنيا على الاستمرار من الأعمال السيئةِ السابقةِ واللاحقة على أن ما موصولةٌ والعائدُ إليها محذوفٌ أو بعملكم المستمر على أنها مصدريةٌ والمرادُ بالتنبئة بذلك المجازاةُ به وإيثارُها عليها لمراعاة ما سبقَ من قولِه تعالى قَدْ نَبَّأَنَا الله الخ فإن المنبأَ به الأخبارُ المتعلِّقةُ بأعمالهم وللإيذان بأنهم ما كانوا عالمين في الدنيا بحقيقة أعمالِهم وإنما يعلمونها يومئذ
{بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “yapmakta olduğunuz şeyleri.”; yani dünyada geçmiş ve gelecek kötü amellerden sürekli yapmakta olduğunuz şeyleri [haber verecektir]. Buradaki “mâ”nın mevsûl olup sılasındaki zamirin hazfedilmiş olması mümkündür; yahut “mâ” masdariyledir ve “sürekli amelinizi haber verecektir” demektir. Bununla haber vermekten kastedilen, amellerin karşılığını (cezasını) vermektir. Cezalandırma yerine haber vermenin tercih edilmesi, Allah Teâlâ'nın daha önce geçen: {قَدْ نَبَّأَنَا الله} vb. kavline riayet etmek içindir; zira haber verilen şey amelleriyle ilgili bilgilerdir. Ayrıca onların dünyada amellerinin hakikatini bilmediklerini, bunu ancak o gün öğreneceklerini bildirmek içindir.
سورة براءة آية (٩٥ ٩٦)
Berâe Suresi, 95-96. Ayetler
{سيحلفون بالله لكم} تأكيد لمعاذيرهم الكاذبةِ وتقريراً لها والسين للتأكيد والمحلوفُ عليه محذوف يدل عليه الكلام وهو ما اعتذروا به من الأكاذيب والجملةُ بدلٌ من يعتذرون أو بيانٌ له
{سيحلفون بالله لكم} “Size Allah adına yemin edecekler;”; bu onların yalan mazeretlerini pekiştirmek ve teyit etmek içindir. Buradaki “sîn” harfi tekit içindir. Kendisine yemin edilen konu (mahlufta aleyh) hazfedilmiştir, sözün akışı ona delalet etmektedir; o da mazeret olarak uydurdukları yalanlardır. Cümle, {يَعْتَذِرُونَ} ifadesinden bedeldir veya onun açıklamasıdır.
{إِذَا انقلبتم} أي انصرفتم من الغزو
{إِذَا انقلبتم} “döndüğünüz zaman;”; yani savaştan geri döndüğünüz vakit,
{إِلَيْهِمُ} ومعنى الانقلابِ هو الرجوعُ والانصرافُ مع زيادة معنى الوصولِ والاستيلاء وفائدةُ تقييدِ حَلفِهم به الإيذانُ بأنه ليس لدفع ما خاطبهم النبيِّ ﷺ به من قولهِ تعالَى لَاّ تَعْتَذِرُواْ الخ بل هو أمر مبتدأ
{إِلَيْهِمُ} “onların yanına;”. İnkılâb kelimesinin anlamı, varış ve hakimiyet manası fazlalığıyla birlikte geri dönmek ve ayrılmaktır. Yeminlerinin bu şarta bağlanmasının faydası, bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara hitaben buyurduğu: {لَاّ تَعْتَذِرُواْ} vb. sözünü savuşturmak için olmadığını, bilakis onların doğrudan başlattıkları yeni bir eylem olduğunu bildirmektir.
{لِتُعْرِضُواْ} وتصفحوا
{لِتُعْرِضُواْ} “yüz çeviresiniz [ve vazgeçesiniz] diye...”; ve hoş göresiniz diye,
{عَنْهُمْ} صفحَ رضا فلا توبّخوهم ولا تعاتبوهم كما يُفصح عنه قولُه تعالى لِتَرْضَوْاْ عَنْهُمْ
{عَنْهُمْ} “onlardan;”; hoşnutlukla vazgeçesiniz de onları azarlamayasınız ve kınamayasınız diye [yemin ederler]; nitekim Allah Teâlâ'nın: {لِتَرْضَوْاْ عَنْهُمْ} kavli de bunu açıkça ifade etmektedir.
{فَأَعْرِضُواْ عَنْهُمْ} لكن لا إعراضَ رضا كما هو طِلْبتُهم بل إعراضَ اجتنابٍ ومقتٍ كما يعرب عنه قوله ﷿
{فَأَعْرِضُواْ عَنْهُمْ} “Siz de onlardan yüz çevirin!”; fakat onların istediği gibi hoşnutlukla bir yüz çevirme değil; bilakis O'nun (celle celâlühû) şu kavlinin ifade ettiği gibi uzak durma ve nefretle bir yüz çevirme:
{إِنَّهُمْ رِجْسٌ} فإنه صريحٌ في أن المرادَ بالإعراض عنهم إما الاجتنابُ عنهم لما فيهم من الرجس الروحاني وإما تركُ استصلاحِهم بترك المعاتبةِ لأن المقصودَ بها التطهيرُ بالحمل على الإنابة وهؤلاء أرجاسٌ لا تقبل التطهير فلا يُتعرّضُ لهم بها وقوله عز وعلا
{إِنَّهُمْ رِجْسٌ} “Çünkü onlar birer murdardır (pisliktir).”; zira bu ifade açıkça göstermektedir ki onlardan yüz çevirmekten kasıt, ya içlerindeki manevi pislikten (ricsten) dolayı onlardan uzak durmaktır; ya da onları azarlamayı bırakarak ıslah etme çabasından vazgeçmektir; çünkü azarlamaktan maksat, onları tövbeye sevk ederek arındırmaktır; oysa bunlar arınmayı kabul etmeyen murdarlardır, dolayısıyla azarlama ile onlara müdahale edilmez. Şanı yüce ve ulu Allah'ın şu kavli:
{وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ} إما من تمام التعليلِ فإن كونَهم من أهل النارِ من دواعي الاجتناب عنهم وموجباتِ تركِ استصلاحِهم باللوم والعتاب وإما تعليلٌ مستقلٌ أي وكفتْهم النارُ عتاباً وتوبيخاً فلا تتكلفوا أنتم في ذلك
{وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ} “Onların varacağı yer de cehennemdir;”; ya gerekçenin (ta'lîlin) tamamlayıcısıdır; zira cehennemlik olmaları, onlardan uzak durmanın ve onları kınayıp azarlayarak ıslah etmeyi terk etmenin gerekçelerindendir; yahut da müstakil bir gerekçedir; yani azap ve kınama olarak onlara cehennem ateşi yeter, siz bunun için kendinizi yormayın.
{جَزَاء} نُصبَ على أنَّه مصدرٌ مؤكِّد لفعل مقدر من لفظه وقع حالاً أي يُجزَون جزاءً أو لمضمون الجملةِ السابقة فإنها مفيدةٌ لمعنى المجازاةِ قطعاً كأنه قيل مجزيّون جزاءً
{جَزَاء} “bir ceza/karşılık olarak;”; kendi lafzından takdir edilen ve hâl konumunda bulunan bir fiilin pekiştirici mastarı (mef'ûl-i mutlakı) olarak nasb edilmiştir; yani “bir ceza ile cezalandırılırlar” demektir; yahut önceki cümlenin içeriği için [mef'ûl-i mutlaktır], çünkü önceki cümle kesinlikle bir karşılık verme manası ifade etmektedir; sanki “onlara hak ettikleri bir ceza ile karşılık verilir” denilmiştir.
{بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ} فى الدنيا من فنون السيئاتِ أو على أنَّه مفعولٌ له
{بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ} “kazanmakta oldukları şeylere karşılık...”; dünyada işledikleri türlü türlü günahlara karşılık; yahut mef'ûlün leh olarak [mansuptur].
{يَحْلِفُونَ لَكُمْ} بدلٌ مما سبق وعدمُ ذكر المحلوفِ به لظهوره أي يحلفون به تعالى
{يَحْلِفُونَ لَكُمْ} “Size yemin ederler;”; öncekilerden bedeldir. Açıkça anlaşıldığı için neye yemin edildiği (mahlufta bih) zikredilmemiştir; yani Allah Teâlâ'ya yemin ederler,
{لِتَرْضَوْاْ عَنْهُمْ} بحلفهم وتستديموا عليهم ما كنتم تفعلون بهم
{لِتَرْضَوْاْ عَنْهُمْ} “onlardan razı olasınız diye...”; yeminleriyle [sizden hoşnutluk beklerler] ve daha önce kendilerine yapmakta olduğunuz [iyi muameleyi] onlara sürdürmenizi [isterler].
{فَإِن تَرْضَوْاْ عَنْهُمْ} حسبما راموا وساعدتموهم في ذلك
{فَإِن تَرْضَوْاْ عَنْهُمْ} “Eğer siz onlardan razı olsanız bile”; arzuladıkları şekilde ve bu hususta onlara uysanız da,
{فَإِنَّ الله لَا يرضى عَنِ القوم الفاسقين} أي فإن رضاكم عنهم لا يُجديهم نفعاً لأن الله ساخطٌ عليهم ولا أثرَ لرضاكم عند سخطِه سبحانه ووضعُ الفاسقين موضعَ ضميرِهم للتسجيل عليهم بالخروج عن الطاعة المستوجبِ لما حلَّ بهم من السُخط وللإيذان بشمول الحُكمِ لمن شاركهم في ذلك والمرادُ به نهيُ المخاطبين عن الرضا عنهم والاغترارِ بمعاذيرهم الكاذبةِ على أبلغِ وجهٍ وآكدِه فإن الرضا عمن لا يرضى
{فَإِنَّ الله لَا يرضى عَنِ القوم الفاسقين} “şüphesiz ki Allah o fâsıklar topluluğundan razı olmaz.”; yani sizin onlardan razı olmanız onlara hiçbir fayda sağlamaz; çünkü Allah onlara gazap etmiştir ve O'nun (Sübhânehu) gazabı karşısında sizin rızanızın hiçbir etkisi yoktur. Zamir yerine “fâsıklar” lafzının konulması, başlarına gelen gazabı gerektiren itaatsizlik ve yoldan çıkmışlıklarını tescil etmek ve hükmün bu hususta onlara ortak olan herkesi kapsadığını bildirmek içindir. Bundan maksat ise muhatapları onlardan razı olmaktan ve onların yalan mazeretlerine aldanmaktan en beliğ ve en vurgulu şekilde nehyetmektir. Zira razı olunmayan kimseden razı olmak,
عنه الله تعالى ممَّا لا يكادُ يصدُرُ عن المؤمن وقيل إنما قيل ذلك لئلا يَتوهمَ متوهمٌ أن رضا المؤمنين من دواعي رضا الله تعالى قيل هم جدُّ بنُ قيس ومعتب بن قشير وأصحابُهما وكانوا ثمانين منافقاً فقال النبيِّ ﷺ للمؤمنين حين قدم المدينةَ لا تجالسوهم ولا تكلموهم وقيل جاء عبد اللَّه بن أبي يحلف أنْ لا يتخلفُ عنه أبداً
-Allah Teâlâ'nın razı olmadığı kimseden [razı olmak]- bir müminden asla sâdır olmayacak bir şeydir. Denildi ki: Bu, bir kimsenin müminlerin rızasının Allah Teâlâ'nın rızasına bir vesile olduğunu zannetmemesi için söylenmiştir. Denildi ki: Onlar Cedd b. Kays, Muattib b. Kuşeyr ve onların arkadaşlarıdır; seksen münafıktılar. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye geldiğinde müminlere: “Onlarla oturmayın ve onlarla konuşmayın!” buyurdu. Denildi ki: Abdullah b. Übeyy gelip O'ndan (sallallâhu aleyhi ve sellem) asla geri kalmayacağına dair yemin etti.
سورة براءة آية (٩٧ ٩٨)
Tevbe Suresi 97-98. Ayetler
{الاعراب} هي صيغةُ جمعٍ وليست بجمع للعرب قاله سيبويه لئلا يلزمَ كونُ الجمع أخصَّ من الواحد فإن العربَ هو هذا الجيلُ الخاصُّ سواء سكنَ البواديَ أم القرى وأما الأعرابُ فلا يطلق إلا على من يسكن البواديَ ولهذا نسب إلى الأعراب على لفظه فقيل أعرابيٌّ وقال أهلُ اللغة رجلٌ عربيٌ وجمعُه العَرَبُ كما يقال مَجوسيٌّ ويهوديٌّ ثم يحذف ياء النسب في الجمع فيقال المجوس واليهود ورجلٌ أعرابي ويجمع على الأعراب والأعاريب أي أصحاب البدو
{الاعراب} “Bedeviler;”; bir cemi (çoğul) sîgasıdır, yoksa "Arap" kelimesinin çoğulu değildir. Sîbeveyh, çoğulun tekilden daha dar/özel bir anlama gelmesi gerekmesin diye böyle söylemiştir. Çünkü Arap, gerek çölde gerekse köylerde/şehirlerde yaşasın bu özel kavmin adıdır. A'râb (الأعراب) ise sadece çölde/bedeviyette yaşayanlar için kullanılır. Bundan dolayı lafzına nispet edilerek “A'râbî” (أعرابيّ) denilmiştir. Dil ehli şöyle demiştir: “Arabî bir adam” (رجل عربي) denir, çoğulu el-Arab'dır (العَرَب); nitekim “Mecûsî” ve “Yahûdî” denilip ardından çoğulda nispet yâ'sı hazfedilerek “el-Mecûs” ve “el-Yehûd” denilmesi gibidir. “A'râbî bir adam” denir, çoğulu da “el-A'râb” (الأعراب) ve “el-E'ârîb” (الأعاريب) gelir ki bedeviler (çöl halkı) demektir.
{أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا} من أهل الحضَر لجفائهم وقسوةِ قلوبهم وتوحُّشهم ونشئِهم في معزل من مشاهدة العلماء ومفاوضتهم وهذا من باب وصف الجنسِ بوصف بعض أفرادِه كما في قوله تعالى وَكَانَ الإنسان كَفُورًا إذ ليس كلُّهم كما ذُكر على ما ستحيط به خُبراً
{أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا} “küfür ve nifak bakımından daha şiddetlidirler;”; kabalıkları, kalplerinin katılılığı, yabanilikleri, âlimleri görüp onlarla istişare etmekten uzak bir şekilde yetişmeleri sebebiyle yerleşik/şehirli halktan [daha katıdırlar]. Bu, Allah Teâlâ'nın: {وَكَانَ الإنسان كَفُورًا} “İnsan pek nankördür.” kavlinde olduğu gibi, cinsin bazı fertlerinin vasfıyla vasfedilmesi kabilindendir; zira ileride etraflıca öğreneceğin üzere onların hepsi bu şekilde anılan vasıfta değildir.
{وَأَجْدَرُ ألا يَعْلَمُواْ} أي أحقُّ وأخلقُ بأن لا يعلموا
{وَأَجْدَرُ ألا يَعْلَمُواْ} “ve bilmemeye daha yatkındırlar/müstahaktırlar;”; yani bilmemeye daha lâyık ve daha uygundurlar,
{حُدُودَ ما أنزل الله على رَسُولِهِ} لبعدهم عن مجلسه ﷺ وحِرمانِهم من مشاهدة معجزاتِه ومعاينةِ ما ينزل عليه من الشرائع في تضاعيف الكتابِ والسنة
{حُدُودَ ما أنزل الله على رَسُولِهِ} “Allah'ın Resûlü'ne indirdiği şeylerin sınırlarını...”; O'nun (sallallâhu aleyhi ve sellem) meclisinden uzak olmaları, mucizelerini görmekten ve Kitap ile Sünnet muhtevasında kendisine indirilen hükümleri bizzat müşahede etmekten mahrum kalmaları sebebiyle [bunu bilmemeye daha yatkındırlar].
{والله عَلِيمٌ} بأحوال كلَ من أهل الوَبر والمدَر
{والله عَلِيمٌ} “Allah hakkıyla bilendir;”; hem çadır halkının (bedevilerin) hem de yerleşik şehir halkının durumlarını [hakkıyla bilendir],
{حَكِيمٌ} فيما يصيب به مسيئَهم ومحسنَهم من العقاب والثواب
{حَكِيمٌ} “hikmet sahibidir;”; onlardan kötülük edene ceza, iyilik edene sevap olarak isabet ettirdiği şeylerde [hikmet sahibidir].
{وَمِنَ الاعراب} شروعٌ في بيان تشعّبِ جنسِ الأعرابِ إلى فريقين وعدم انحصارِهم في الفريق المذكورِ كما يتراءى من ظاهر النظمِ الكريمِ وشرحٌ لبعض مثالبِ هؤلاء المتفرعةِ على الكفر والنفاق بعد بيانِ تماديهم فيهما وحملُ الأعراب على الفريق المذكورِ خاصةً وإن ساعده كونُ من يحكي حالَه بعضاً منهم وهم الذين بصدد الإنفاقِ من أهل النفاقِ دون فقرائِهم أو أعرابِ أسدٍ وغطفانَ وتميم كما قيل لكن لا يساعدُه ما سيأتِي من قولِه تعالى وَمَن الاعراب مَن يُؤْمِنُ الخ فإن أولئك ليسوا من هؤلاء قطعاً وإنما هم من الجنس أي ومن جنس الأعرابِ الذي نُعت بنعت بعض أفراده
{وَمِنَ الاعراب} “Bedevilerden kimi de vardır ki...”; bedevi cinsinin iki fırkaya ayrıldığını ve yüce metnin zahirinden görülebileceği gibi sadece zikredilen fırkayla sınırlı olmadığını açıklamaya başlamaktır. Ayrıca küfür ve nifaktaki aşırılıkları açıklandıktan sonra, onların bu küfür ve nifaktan kaynaklanan kimi ayıplarının beyanıdır. Burada “bedeviler” ifadesinin sadece zikredilen gruba hamledilmesi, her ne kadar durumu anlatılan kimselerin onlardan bir kısmı olmasıyla (ki bunlar fakirleri hariç, nifak ehlinden infak etme durumunda olanlar yahut denildiği gibi Esed, Gatafân ve Temîm bedevileridir) desteklense de, Allah Teâlâ'nın ileride gelecek olan: {وَمِنَ الأَعْرَابِ مَن يُؤْمِنُ} kavli bunu desteklemez. Zira onlar kesinlikle bunlardan değildir; bilakis aynı cinstendirler, yani bazı fertlerinin niteliğiyle nitelenmiş olan bedevi cinsindendirler.
{مَن يَتَّخِذُ مَا يُنفِقُ} من المال أي يعُدّ ما يصرِفه في سبيل الله ويتصدق به صورةً
{مَن يَتَّخِذُ مَا يُنفِقُ} “infak ettiğini sayan/kabul eden;”; maldan [infak ettiğini]; yani Allah yolunda harcadığı ve görünüşte sadaka olarak verdiği şeyi sayan,
{مَغْرَمًا} أي غرامةً وخُسراناً لازماً إذ لا ينفقه احتساباً ورجاءً لثواب الله تعالى ليكون له مغنماً وإنما ينفقه رياءً وتقيّةً فهي غرامةٌ محضةٌ وما في صيغة الاتخاذِ من معنى الاختيارِ والانتفاعِ بما يتخذ إنما هو باعتبار غرضِ المنفقِ من الرياء والتقيةِ لا باعتبار ذاتٍ النفقة أعني كونَها غرامة
{مَغْرَمًا} “bir cereme (angarya ve ziyan)...”; yani kaçınılmaz bir cereme ve hüsran [sayar]. Zira onu kendisi için bir kazanç (mağnem) olsun diye Allah'ın sevabını umarak ve ihlâsla infak etmemektedir; aksine sadece gösteriş (riya) ve takiyye amacıyla infak etmektedir, dolayısıyla bu [onun için] sırf bir ceremedir. İttihâz (edinme/sayma) sîgasında bulunan tercih ve edinilen şeyden faydalanma manası ise infak edenin riya ve takiyyeden ibaret gayesi itibariyledir; yoksa infakın kendisi, yani cereme olması itibariyle değildir.
{وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدوائر} أصلُ الدائرة ما يحيط بالشيء والمرادُ بها ما لا
{وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدوائر} “ve sizin başınıza belaların dönmesini (zamanın felaketlerini) gözetler;”; “Dâire” kelimesinin aslı bir şeyi kuşatan şeydir; burada kastedilen ise
محيص عنه من مصائب الدهرِ أي ينتظر بكم دوائرَ الدهرِ ونُوَبَه ودَوَلَه ليذهب غلَبتُكم عليه فليتخلص مما ابتُلي به
zamanın kaçınılmaz musibetleridir. Yani üzerlerindeki hâkimiyetiniz kalksın da müptela oldukları bu durumdan kurtulsunlar diye başınıza zamanın felaketlerinin, devranın ve musibetlerin dönmesini beklerler.
{عَلَيْهِمْ دائرة السوء} دعا عليهم بنحو ما أرادوا بالمؤمنين على نهج الاعتراض كقوله سبحانه غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ بعد قول اليهود ما قالوا والسوءُ مصدرٌ ثم أطلق على كل ضُرَ وشر وأضيفت إليه الدائرةُ ذماً كما يقال رجلُ سوءٍ لأن مَن دارت عليه يذمّها وهي من باب إضافةِ الموصوفِ إلى صفتِه فوصفت في الأصل بالمصدر مبالغةً ثم أضيفت إلى صفتها كقوله ﷿ مَا كَانَ أَبُوكِ امرأ سَوْء وقيل معنى الدائرةِ يقتضي معنى السَّوءِ فإنما هي إضافةُ بيانٍ وتأكيدٍ كما قالوا شمسُ النهارِ ولحيا رأسه وقرئ بالضم وهو العذابُ كما قيل له سيئة
{عَلَيْهِمْ دائرة السوء} “Kötülük döngüsü (o kötü felaket) kendi başlarına olsun!”; tıpkı Yahudilerin o sözü söylemelerinin ardından Sübhânehu'nun: {غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ} “Elleri bağlansın/bağlandı!” kavlinde olduğu gibi, itiraz (ara cümle) üslubuyla müminler için istedikleri şeyin benzeriyle aleyhlerine beddua etmiştir. “es-Sev'” (السوء) bir mastardır, daha sonra her türlü zarar ve şerre ıtlak edilmiştir. Dâire kelimesi de yergi amacıyla ona izafe edilmiştir; nitekim “kötü adam” (رجل سوء) denilmesi gibi; çünkü felaket kime dönerse onu yerer. Bu, sıfatın mevsufa izafeti kabilindendir; dolayısıyla aslen mübalağa için mastarla nitelenmiş, sonra da sıfatına izafe edilmiştir; tıpkı O'nun (celle ve alâ): {مَا كَانَ أَبُوكِ امرأ سَوْء} “Baban kötü bir adam değildi” kavlinde olduğu gibi. Denildi ki: Dâirenin anlamı zaten kötülük anlamını gerektirir; dolayısıyla bu sadece beyan ve tekit için bir izafettir; nitekim “gündüzün güneşi” ve “başın iki çenesi” demeleri gibi. [Kelime] damme ile de (السُّوء) okunmuştur ki o da azaptır; nitekim ona seyyie de denilmiştir.
{والله سَمِيعٌ} لما يقولونه عند الإنفاقِ مما لا خيرَ فيه
{والله سَمِيعٌ} “Allah hakkıyla işitendir;”; infak ederken söyledikleri hayırsız sözleri [hakkıyla işitendir],
{عَلِيمٌ} بما يُضمِرونه من الأمور الفاسدةِ التي من جُمْلتها أن يتربّصوا بكم الدوائر وفيه من شدة الوعيدِ ما لا يخفي
{عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir;”; başınıza felaketlerin gelmesini gözetlemeleri de dahil olmak üzere içlerinde gizledikleri bozuk niyetleri [hakkıyla bilendir]. Bunda gizli kalmayacak derecede şiddetli bir tehdit vardır.
سورة براءة آية (٩٩)
Tevbe Suresi 99. Ayet
{وَمِنَ الاعراب} أي من جنسهم على الإطلاق
{وَمِنَ الاعراب} “Bedevilerden kimi de vardır ki;”; yani mutlak olarak onların cinsinden,
{مَن يؤمنُ بالله واليومِ الآخر وَيَتَّخِذُ} أي يأخذ لنفسه على وجه الاصطفاءِ والادخارِ
{مَن يؤمنُ بالله واليومِ الآخر وَيَتَّخِذُ} “Allah'a ve ahiret gününe inanır ve edinir/sayar;”; yani seçerek ve saklayarak kendi nefsi için edinir,
{مَا يُنفِقُ} أي ينفقه في سبيلِ الله تعالى
{مَا يُنفِقُ} “harcadığını;”; yani Allah Teâlâ yolunda harcadığı şeyi,
{قربات} أي ذرائعَ إليها وللإيذان بما بينهما من كمال الاختصاصِ جُعل كأنه نفسُ القرُبات والجمعُ باعتبار أنواعِ القرُباتِ أو أفرادِها وهي ثاني مفعولَي يتخذ وقوله تعالى
{قربات} “yakınlaşma vesileleri...”; yani [Allah'a] yakınlaşmaya vesileler [sayar]. Aralarındaki tam irtibatı bildirmek için sanki kurbetin (yakınlaşmanın) bizzat kendisi kılınmıştır. Çoğul yapılması, kurbet çeşitleri veya fertleri itibariyledir; bu kelime “yettehizu” (يتخذ) fiilinin ikinci mef'ûlüdür. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
{عند الله} صفتُها أو ظرفٌ ليتخذ
{عند الله} “Allah katında...”; onun sıfatıdır yahut “yettehizu” fiilinin zarfıdır.
{وصلوات الرسول} أي وسائلَ إليها فإنه ﷺ كان يدعو للمتصدِّقين بالخير والبركة ويستغفرُ لهم ولذلك سُنّ للمُصدِّق أن يدعوَ للمتصدِّق عند أخذِ صدقتِه لكن ليس له أن يصليَ عليه كما فعله ﷺ حين قال اللهم صلَّ على آل أبي أو في ذلك منصِبُه فله أن يتفضلَ به على من يشاء والتعرُّضُ لوصف الإيمانِ بالله واليومِ الآخرِ في الفريق الأخيرِ مع أنَّ مساقَ الكلامِ لبيان الفرقِ بين الفريقين في شأن اتخاذِ ما ينفقانه حالاً ومآلاً وأن ذكرَ اتخاذِه ذريعةً إلى القربات والصلوات مغنٍ عن التصريح بذلك لكمال العنايةِ بإيمانهم وبيانِ اتصافِهم به وزيادةِ الاعتناءِ بتحقيق الفرق بين الفريقين من أول الأمرِ وَإِمَّا الفريقُ الأولُ فاتصافُهم بالكفر والنفاقِ معلومٌ من سياق النظم الكريمِ صريحاً
{وصلوات الرسول} “ve Resûl'ün dualarına [vesile sayar]...”; yani buna vesileler [edinir]. Zira Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) sadaka verenlere hayır ve bereketle dua eder, onlar için bağışlanma dilerdi. Bundan dolayı zekât toplayan memurun (musaddık), sadakasını alırken sadaka verene dua etmesi sünnet kılınmıştır; ancak Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Allah'ım! Ebû Evfâ ailesine salât et (rahmet eyle)!” buyurarak yaptığı gibi ona salât etme hakkı yoktur; zira bu Peygamber'in makamıdır ve o bu fazileti dilediğine bahşeder. Sözün gelişi, iki fırka arasında infak ettikleri şeyi gerek hâl gerekse âkıbet bakımından nasıl değerlendirdikleri hususundaki farkı açıklamak üzere olduğu ve bunu kurbetlere ve salâtlara bir vesile kılmanın zikredilmesi açıkça belirtmekten müstağni kıldığı halde, son grupta Allah'a ve ahiret gününe iman vasfına değinilmesi; onların imanına gösterilen tam ihtimam, bu vasıfla nitelendiklerinin beyanı ve işin başından itibaren iki grup arasındaki farkın tahkikine verilen ilave ehemmiyet sebebiyledir. İlk gruba gelince, onların küfür ve nifakla nitelenmiş oldukları yüce nazmın akışından açıkça anlaşılmaktadır.
{أَلا إِنَّهَا قُرْبَةٌ لَّهُمْ} شهادةٌ لهم من جناب الله تعالى بصحة ما اعتقدوه وتصديقٌ لرجائهم والضميرُ لما ينفَق والتأنيثُ باعتبار الخبرِ مع ما مر من تعدّده بأحد الوجهين والتنكيرُ للتفخيم المغني عن الجمع أي قربةٌ عظيمةٌ لا يُكتَنه كُنهُها وفي إيراد الجملةِ اسميةً وتصديرِها بحرفي التنبيةِ والتحقيقِ من الجزالة ما لا يخفي والاقتصار على بيان كونِها قربةً لهم لأنها الغايةُ القصوى وصلواتُ الرسول من ذرائعها وقوله تعالى
{أَلا إِنَّهَا قُرْبَةٌ لَّهُمْ} “Bilesiniz ki o, gerçekten kendileri için bir yakınlaşmadır;”; Allah Teâlâ katından inançlarının doğruluğuna dair onlara bir şahitlik ve ümitlerinin tasdik edilmesidir. Zamir infak edilen şeye racidir; müennes olması ise geçen iki vecihten biriyle müteaddit olmasıyla birlikte habere göredir. Nekre getirilmesi, çoğul yerine geçen bir tazim içindir; yani mahiyeti kavranamayacak kadar büyük bir yakınlaşmadır. Cümlenin isim cümlesi olarak getirilmesinde, tenbih (ألا) ve tahkik (إنّ) harfleriyle başlatılmasında gizli kalmayacak bir fesahat/belağat vardır. Yalnızca onlar için kurbet olduğunun beyanıyla yetinilmesi, asıl nihai gayenin bu olması ve Peygamber'in dualarının da buna vesilelerden sayılması sebebiyledir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
{سَيُدْخِلُهُمُ الله فِى رَحْمَتِهِ} وعدٌ لهم بإحاطة رحمتِه الواسعةِ بهم وتفسيرٌ للقربة كما أن قوله عز وعلا والله سَمِيعٌ عَلِيمٌ وعيدٌ للأولين عَقيبَ الدعاءِ عليهم والسينُ للدلالة على تحقق ذلك وتقررِه البتةَ وقوله تعالى
{سَيُدْخِلُهُمُ الله فِى رَحْمَتِهِ} “Allah onları rahmetine sokacaktır;”; geniş rahmetinin onları kuşatacağına dair kendilerine bir vaattir ve kurbetin (yakınlaşmanın) bir açıklamasıdır; nitekim O'nun (celle ve alâ): {وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} kavli de bedduanın hemen ardından öncekilere yönelik bir tehditti. “Sîn” harfi (سَيُدْخِلُهُمُ), bunun kesinlikle gerçekleşeceğini ve vuku bulacağını belirtmek içindir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
{إِنَّ الله غَفُورٌ رَّحِيمٌ} تعليلٌ لتحقق الوعدِ على نهج الاستئنافِ التحقيقيّ قيل هذا في عبد اللَّه ذي البجادَيْن وقومِه وقيل في بني مُقَرِّنٍ من مُزينةَ وقيل في أسلمَ وغِفارٍ وجهُينةَ وروى أبو هريرةَ
{إِنَّ الله غَفُورٌ رَّحِيمٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir;”; tahkîkî bir istînâf yoluyla vaadin gerçekleşmesinin gerekçelendirilmesidir. Denildi ki: Bu [ayet] Abdullah Zü'l-Bicâdeyn ve kavmi hakkındadır. Denildi ki: Müzeyne kabilesinden Mukarrinoğulları hakkındadır. Denildi ki: Eslem, Gıfâr ve Cüheyne kabileleri hakkındadır. Ebû Hureyre (radıyallâhu anh) rivayet etti ki:
رضيَ الله عنه أنَّه قال رسولُ الله ﷺ أسلمُ وغفارٌ وشيءٌ من جُهينةَ ومُزينةَ خيرٌ عند الله يومَ القيامة من تميمٍ وأسدِ بنِ خزيمةَ وهوازن وغطفان
-Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Eslem, Gıfâr ve Cüheyne ile Müzeyne'den bir kısım topluluk, kıyamet gününde Allah katında Temîm, Esed b. Huzeyme, Hevâzin ve Gatafân'dan daha hayırlıdır.”
سورة براءة آية (١٠٠ ١٠١)
Tevbe Suresi 100-101. Ayetler
{والسابقون الاولون مِنَ المهاجرين} بيانٌ لفضائل أشرافِ المسلمين إثرَ بيانِ فضيلةِ طائفةٍ منهم والمرادُ بهم الذينَ صلَّوا إلى القبلتينِ أو الذين شهِدوا بدْراً أو الذين أسلموا قبل الهجرة
{والسابقون الاولون مِنَ المهاجرين} “[İslam'a girmede] ilk öne geçen Muhacirler;”; Müslümanlardan bir taifenin faziletinin beyan edilmesinin ardından Müslümanların ileri gelenlerinin faziletlerinin beyanıdır. Onlardan maksat, iki kıbleye doğru namaz kılanlar yahut Bedir'e katılanlar yahut hicretten önce Müslüman olanlardır.
{والانصار} أهلُ بَيْعةِ العقبةِ الأولى وكانوا سبعة نفر وأهل بيعة العقبة الثانية وكانوا سبعين رجلا والذي آمنوا حين قدم عليهم أبو زُرارةَ مصعبُ بنُ عمير وقرىء بالرفع عطفا على والسابقون
{والانصار} “ve Ensar;”; Birinci Akabe Biatı ehli ki yedi kişiydiler; İkinci Akabe Biatı ehli ki yetmiş kişiydiler; ve Ebû Zürâre Mus'ab b. Umeyr yanlarına geldiğinde iman edenlerdir. “es-Sâbikûn” (والسابقون) kelimesine atıfla ref ile de okunmuştur.
{والذين اتبعوهم بِإِحْسَانٍ} أي ملتبسين به والمرادُ به كلُّ خَصلةٍ حسنة وهم اللاحقون بالسابقين من الفريقين على أن مَنْ تبعيضيةٌ أو الذين اتبعوهم بالإيمان والطاعةِ إلى يوم القيامة فالمرادُ بالسابقين جميعُ المهاجرين والأنصارِ ومن بيانية
{والذين اتبعوهم بِإِحْسَانٍ} “ve onlara güzellikle tâbi olanlar...”; yani ona bürünmüş olarak [tâbi olanlar]; bundan maksat her güzel haslettir. Bunlar, “min” (مِنْ) edatının teb'îz (bazılık) ifade etmesine göre iki gruptan öncekilere sonradan yetişenlerdir; yahut kıyamet gününe kadar iman ve itaatte onlara uyan kimselerdir ki bu durumda sâbikûn'dan maksat Muhacirler ve Ensar'ın tamamıdır ve “min” edatı beyâniyyedir.
{رَّضِىَ الله عَنْهُمْ} خبر للمبتدأ أي ﵃ بقَبول طاعتِهم وارتضاءِ أعمالِهم
{رَّضِىَ الله عَنْهُمْ} “Allah onlardan razı olmuştur;”; mübtedanın haberidir; yani itaatlerini kabul buyurarak ve amellerinden hoşnut olarak Allah onlardan razı olmuştur,
{وَرَضُواْ عَنْهُ} بما نالوه من رضاه المستتبِعِ لجميع المطالبِ طراً
{وَرَضُواْ عَنْهُ} “onlar da O'ndan razı olmuşlardır;”; bütün dilek ve arzuları peşi sıra getiren rızasına nail oldukları için [O'ndan razı olmuşlardır].
{وَأَعَدَّ لَهُمْ} في الآخرةِ
{وَأَعَدَّ لَهُمْ} “ve onlar için hazırlamıştır;”; ahirette,
{جنات تَجْرِى تحتها الأنهار} وقرئ من تحتها كما في سائر المواقع
{جنات تَجْرِى تحتها الأنهار} “altından ırmaklar akan cennetler...”; diğer yerlerde olduğu gibi “min tahtihâ” (مِن تَحْتِهَا) şeklinde de okunmuştur.
{خالدين فِيهَا أبدا} من غير انتهاء
{خالدين فِيهَا أبدا} “İçlerinde ebedî kalıcılar olarak;”; sonu olmaksızın.
{ذلك الفوز العظيم} الذِي لَا فوزَ وراءه وما في إسمِ الإشارةِ من معنى البُعد لبيان بُعدِ منزلتِهم في مراتب الفضلِ وعظمِ الدرجةِ من مؤمني الأعراب
{ذلك الفوز العظيم} “İşte büyük kurtuluş/kazanç budur;”; ötesinde hiçbir kurtuluşun olmadığı [kazançtır]. İşaret ismindeki uzaklık manası, fazilet mertebelerindeki makamlarının yüceliğini ve bedevi müminlere nispetle derecelerinin büyüklüğünü belirtmek içindir.
{وَمِمَّنْ حَوْلَكُم مّنَ الاعراب} شروعٌ في بيان أحوالِ منافقي أهلِ المدينة ومن حولها من الأعراب بعد بيانِ حالِ أهلِ الباديةِ منهم أي ممن حول بلدتِكم
{وَمِمَّنْ حَوْلَكُم مّنَ الاعراب} “Çevrenizdeki bedevilerden de vardır;”; çöl halkından olan bedevilerin durumu beyan edildikten sonra, Medine halkının ve çevrelerindeki bedevilerin münafıklarının hallerini beyana başlamaktır; yani şehrinizin etrafında bulunan kimselerden,
{منافقون} وهم جهينةُ ومزينةُ وأسلمُ وأشجَعُ وغفارٌ كانوا نازلين حولها
{منافقون} “münafıklar [vardır];”; bunlar Cüheyne, Müzeyne, Eslem, Eşca' ve Gıfâr kabileleridir ki Medine'nin etrafında konaklamışlardı.
{وَمِنْ أَهْلِ المدينة} عطفٌ على ممن حولكم عطفَ مفردٍ على مفرد وقوله تعالى
{وَمِنْ أَهْلِ المدينة} “Medine halkından da [münafıklar vardır];”; tekilin tekile atfedilmesi kabilinden “ve mimmen havlekum” (ممن حولكم) ifadesine matuftur. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
{مَرَدُواْ عَلَى النفاق} إما جملةٌ مستأنفةٌ لا محلَّ لها من الإعراب مَسوقةٌ لبيان غلوِّهم في النفاق إثرَ بيانِ اتصافِهم به وإما صفةٌ للمبتدأ المذكورِ فُصل بينها وبينه بما عُطفَ على خبره وإن صفةٌ لمحذوف أقيمت هي مُقامه وهو مبتدأ خبرُه من أهل المدينة كما في قوله ... إِنَّا ابن جلا وطلاع الثنايا ...
{مَرَدُواْ عَلَى النفاق} “nifakta diretip azgınlaşmışlardır/uzmanlaşmışlardır;”; ya iraptan mahalli olmayan ve nifakla nitelendirilmelerinin hemen ardından bu husustaki aşırılıklarını beyan etmek üzere sevk edilmiş müstakil bir cümledir; yahut zikredilen mübtedanın sıfatıdır ki haberine matuf olan kısımla onun arası ayrılmıştır; yahut da şu şiirde olduğu gibi: “... Şüphesiz ben zorlukları aşan ve tanınmış biriyim ...”, hazfedilmiş bir [mevsufun] yerine geçen bir sıfattır ve haberi “min ehli'l-Medîne” olan bir mübtedadır.
والجملةُ عطف على الجملة السابقة أي ومن أهل المدينةِ قومٌ مردوا على النفاق أي تمهّروا فيه من مرَن فلانٌ على عمله ومرَد عليه إذا درب به وضرِي حتى لانَ عليه ومهَر فيه غير أن مرَدَ لا يكادُ يُستعمل إلا في الشر فالتمرّدُ على الوجهين الأولين شاملٌ للفريقين حسب شمولِ النفاقِ وعلى الوجه الأخير خاصٌّ بمنافقي أهلِ المدينةِ وهو الأظهر والأنسبُ بذكر منافقي أهلِ البادية أولاً ثم ذكرِ منافقي الأعرابِ المجاورين للمدينة ثم ذكرِ منافقي أهلِها والله تعالى أعلم وقوله عز شأنه
Cümle önceki cümleye matuftur; yani “Medine halkından da nifakta uzmanlaşmış bir kavim vardır” demektir. Bir işte alışkanlık kazanıp onda maharet kazanmak anlamındaki “filan işe alıştı ve onda uzmanlaştı” ifadesinden gelir; ancak “merade” (مَرَدَ) kelimesi neredeyse sadece şerde kullanılır. Dolayısıyla temerrüd (nifakta uzmanlaşıp azgınlaşmak), ilk iki veche göre nifakın şümulü nispetinde her iki grubu da kapsar; son veche göre ise sadece Medine halkının münafıklarına mahsustur. En zahir olan ve önce çöl halkının münafıklarının, sonra Medine'ye komşu olan bedevi münafıkların, ardından da Medine halkının münafıklarının zikredilmesine en uygun düşen de budur. Allah Teâlâ en doğrusunu bilir. Şânı yüce Allah'ın şu kavli:
{لَا تَعْلَمُهُمْ} بيانٌ لتمرّدهم أي لا تعرفِهم أنت لكن لا بأعيانهم وأسمائِهم وأنسابِهم بل بعنوان نفاقِهم يعني أنهم بلغوا من المهارة في النفاق والتنوُّق في مراعاة التقيةِ
{لَا تَعْلَمُهُمْ} “sen onları bilmezsin;”; onların nifaktaki uzmanlıklarının beyanıdır; yani sen onları bilmezsin, fakat şahısları, isimleri ve nesepleri bakımından değil, nifak vasıfları cihetiyle [bilmezsin]. Yani onlar nifakta maharet ve takiyyeyi gözetmede titizlik konusunda,
والتحامي عن مواقع التهم إلى مبلغ يخفى عليك حالُهم مع ما أنت عليه من علو الكعبِ وسموِّ الطبقة في كمال الفِطنةِ وصِدقِ الفِراسةِ وفي تعليق نفي العلمِ بهم مع أنه متعلقٌ بحالهم مبالغةٌ في ذلك وإيماءٌ إلى أنَّ ما هُم فيهِ من صفة النفاقِ لعَراقتهم ورسوخِهم فيها صارت بمنزلة ذاتياتِهم أو مشخَّصاتِهم بحيث لا يُعَدّ من لا يعرِفهم بتلك الصفة عالماً بهم وحُمل عدم علمه ﷺ بأعيانهم على عدم علمِه ﷺ بعد مجيء هذا البيانِ على أنه ﷺ يعلم أن فيهم منافقين لكن لا يعلمهم بأعيانهم مع كونِه خلافَ الظاهرِ عارٍ عما ذكر من المبالغة وقوله ﷿
ve töhmet mahallerinden sakınmada öyle bir dereceye varmışlardır ki, tam bir fetanet ve sâdık bir ferasetteki yüksek mertebene ve yüce makamına rağmen onların durumu sana gizli kalır. İlim nefiyinin onların durumuna taalluk etmesine rağmen doğrudan onların şahıslarına taalluk ettirilmesinde bu hususta bir mübalağa vardır ve içinde bulundukları nifak sıfatının, onda kökleşmiş ve yerleşmiş olmalarından ötürü adeta onların zâtî ya da müşahhas vasıfları konumuna geldiğine, öyle ki onları bu sıfatla bilmeyenin onları bilmiş sayılmayacağına bir işarettir. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) onları şahıslarıyla bilmemesi, bu beyanın gelişinden sonra O'nun (sallallâhu aleyhi ve sellem) aralarında münafıklar olduğunu bildiği fakat onları şahsen bilmediği şeklinde yorumlanmıştır; ancak bu zâhire aykırı olmakla beraber zikredilen mübalağadan da yoksundur. O'nun (celle ve alâ) şu kavli:
{نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ} تقريرٌ لما سبقَ من مهارتهم في فن النفاقِ أي لا يقف على سرائرهم المركوزةِ في ضمائرهم إلا مَنْ لا تَخفى عليهِ خافيةٌ لِما هم عليه من شدة الاهتمامِ بإبطان الكفرِ وإظهارِ الإخلاصِ وفي تعليق العلمِ بهم مع أن المقصودَ بيانُ تعلقِه بحالهم ما مر في تعليق نفيِه بهم وقولُه عز شأنُه
{نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ} “Onları biz biliriz;”; nifak sanatındaki maharetlerine dair geçen hususun pekiştirilmesidir; yani küfrü gizleme ve ihlâsı gösterme konusundaki aşırı gayretlerinden dolayı, vicdanlarında kök salmış sırlarına kendisine hiçbir şey gizli kalmayan Zât'tan başkası vakıf olamaz. Maksat ilmin onların haline taallukunu beyan etmek olduğu halde doğrudan şahıslarına taalluk ettirilmesinde, ilmin nefiyinin onlara taallukunda geçen husus geçerlidir. Şânı yüce Allah'ın şu kavli:
{سَنُعَذّبُهُم} وعيدٌ لهم وتحقيقٌ لعذابهم حسبما علم الله فيهم من موجباته والسين للتأكيد
{سَنُعَذّبُهُم} “Onlara azap edeceğiz;”; onlar için bir tehdit ve Allah'ın onlarda azabı gerektiren sebepleri bilmesine göre azaplarının gerçekleşeceğinin teyididir. “Sîn” harfi tekit içindir.
{مَّرَّتَيْنِ} عن ابن عباس ﵄ أن النبيِّ ﷺ قام خطيباً يوم الجمعة فقال اخرُجْ يا فلانُ فإنك منافقٌ اخرجْ يا فلان فإنك منافقٌ فأخرج ناسا وفضحهم فهذا هو العذابُ الأولُ والثاني إما القتلُ وإما عذابُ القبرِ أو الأولُ هو القتلُ والثاني عذابُ القبرِ أو الأولُ أخذُ الزكاةِ لما أنهم يعُدّونها مغرماً بحتاً والثاني نهكُ الأبدان وإتعابُها بالطاعات الفارغةِ عن الثواب ولعل تكريرَ عذابِهم لما فيهم من الكفر المشفوعِ بالنفاق أو النفاقِ المؤكدِ بالتمرد فيه ويجوز أن يكون المرادُ بالمرتين مجردَ التكثيرُ كما في قوله تعالى فارجع البَصَرَ كَرَّتَيْنِ أي كرةً بعد أخرى
{مَّرَّتَيْنِ} “iki defa...”; İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir cuma günü hutbe okumak üzere kalkıp: “Çık ey filan, çünkü sen münafıksın! Çık ey filan, çünkü sen münafıksın!” buyurdu, böylece bazı insanları çıkarıp rezil etti. İşte birinci azap budur; ikincisi ise ya öldürülmek ya da kabir azabıdır. Yahut birincisi öldürülmek, ikincisi kabir azabıdır; yahut birincisi zekâtın alınmasıdır (çünkü onlar bunu sırf bir cereme/angarya sayarlar), ikincisi ise sevaptan yoksun ibadetlerle bedenlerin yıpratılıp yorulmasıdır. Azaplarının tekrarlanması, belki de nifakla birleşen küfürleri yahut azgınlıkla perçinlenen nifakları sebebiyledir. İki defadan maksadın, Allah Teâlâ'nın: {فَارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ} “Gözü iki defa (tekrar tekrar) çevir” kavlinde olduğu gibi sadece çokluk bildirmesi de mümkündür; yani defalarca demektir.