Binûn

Tevbe — 7. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{وَمَا لَهُمْ فِى الارض} مع سعتها وتباعُدِ أقطارِها وكثرة أهلِها المصحّحة لوجدان ما نفى بقوله ﷿

{وَمَا لَهُمْ فِى الارض} “Ve onlar için yeryüzünde yoktur...”; genişliğine, uçlarının uzaklığına ve Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğuyla nefyettiği şeyin bulunmasını mümkün kılacak kadar ehlinin çokluğuna rağmen,

{مِن وَلِيّ وَلَا نَصِيرٍ} ينقذهم من العذاب بالشفاعة أو المدافعة

{مِن وَلِيّ وَلَا نَصِيرٍ} “hiçbir dost ve hiçbir yardımcı.”; kendilerini şefaatle yahut savunarak azaptan kurtaracak [hiçbir dost ve yardımcı yoktur].

سورة براءة آية (٧٥ ٧٧)

Berâe (Tevbe) Suresi, Âyet (75-77)

{وَمِنْهُمُ} بيانٌ لقبائح بعضٍ آخرَ منهم

{وَمِنْهُمُ} “Onlardan kimi de...”; onlardan başka bir kısmının çirkinliklerinin beyanıdır,

{مَّنْ عاهد الله لئن آتانا مِن فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ} لنؤتين الزكاةَ وغيرَها من الصدقات

{مَّنْ عاهد الله لئن آتانا مِن فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ} “'Eğer [Allah] lütfundan bize verirse, mutlaka sadaka vereceğiz...' diye Allah'a ahdetmiştir.”; yani zekâtı ve diğer sadakaları mutlaka vereceğiz,

{وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصالحين} قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما يريد الحج وقرئ بالنون الخفيفة فيهما قيل نزلت في ثعلبةَ بنِ حاطب أتى النبيِّ ﷺ فقالَ يا رسولَ الله ادعُ الله أن يرزُقَني مالا فقال ﷺ يا ثعلبةُ قليلٌ تؤدّي حقه خيرٌ من كثير لا تطيقه فراجعه وقال والذي بعثك بالحق لئن رزقني الله مالاً لأعطين كلَّ ذِي حقَ حقَّه فدعا له فاتخذ غنماً فنمت كما ينمي الدودُ حتى ضاقت بها المدينةُ فنزل وادياً وانقطع عن الجماعة والجمعة فسأل عنه رسول الله ﷺ فقيل كثرُ مالُه حتى لا يسعُه وادٍ فقال يا ويحَ ثعلبةَ فبعث مصدقين لأخذ الصدقات فاستقبلهما الناسُ بصدقاتهم ومرا بثعلبةَ فسألاه الصدقة وأقرآه كتابَ رسول الله ﷺ الذي فيه الفرائضُ فقال ما هذه إلا جزية ما هذه إلا أختُ الجزية وقال ارجعا حتى أرى رأيي وذلك قولِه عزَّ وجلَّ

{وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصالحين} “'ve elbette salihlerden olacağız' [diye ahdetti].”; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: “Haccı kastediyor” demiştir. Her iki kelime de hafif nûn ile [şeddesiz olarak] da okunmuştur. Denildi ki: Bu ayet Sa'lebe b. Hâtıb hakkında indi. O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Ey Allah'ın Resûlü! Bana mal rızkı vermesi için Allah'a dua et” dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ey Sa'lebe! Şükrünü eda ettiğin az mal, güç yetiremeyeceğin çok maldan hayırlıdır” buyurdu. Sa'lebe sözünü tekrarlayarak: “Seni hak ile gönderene yemin ederim ki, eğer Allah bana mal verirse mutlaka her hak sahibine hakkını veririm” dedi. Bunun üzerine ona dua etti. Sa'lebe koyun edindi; koyunlar kurtçukların üremesi gibi üreyip çoğaldı, öyle ki Medine onlara dar geldi. Bunun üzerine bir vadiye yerleşti, cemaatten ve cuma namazından koptu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu sorunca: “Malı hiçbir vadinin alamayacağı kadar çoğaldı” denildi. Resûlullah: “Yazık oldu Sa'lebe'ye!” buyurdu. Sadakaları toplamak üzere iki zekât memuru gönderdi. İnsanlar onları sadakalarıyla karşıladılar. İki memur Sa'lebe'ye de uğrayıp ondan sadakayı istediler ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in farzları içeren mektubunu ona okudular. Sa'lebe: “Bu cizyeden başka bir şey değildir! Bu ancak cizyenin kız kardeşidir!” dedi ve: “Ben bir düşüneyim, siz dönün” dedi. İşte bu, Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğudur:

{فلما آتاهم مّن فَضْلِهِ بَخِلُواْ بِهِ} أي منعوا حق الله منه

{فلما آتاهم مّن فَضْلِهِ بَخِلُواْ بِهِ} “Fakat [Allah] lütfundan onlara verince onda cimrilik ettiler...”; yani ondakı Allah'ın hakkını vermediler,

{وَتَوَلَّواْ} أي أعرضوا عن طاعة الله سبحانه فلما رجعا قال لهما رسول الله ﷺ قبل أن يكلماه يا ويحَ ثعلبةَ مرتين فنزلت فجاء ثعلبةُ بالصدقة فقال ﷺ إن الله منعني أن أقبل منك فجعل يحثو التراب على رأسه فقال ﷺ هذا عملُك قد أمرتك فلم تطعني فقبض ﷺ فجاء بها إلى أبي بكرٍ ﵁ فلم يقبلها وجاء بها إلى عمرَ ﵁ في خلافته فلم يقبلها وهلك في خلافة عثمانَ ﵁ وقيل نزلت فيه وفي سهل بن الحرث وجَدِّ بنِ قيس ومعتب بن قُشير والأول هو الأشهرُ

{وَتَوَلَّواْ} “ve yüz çevirdiler.”; yani Allah Sübhânehu'ya itaatten yüz çevirdiler. İki memur geri döndüğünde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlar henüz konuşmadan iki defa: “Yazık oldu Sa'lebe'ye!” buyurdu. Bunun üzerine ayet indi. Sa'lebe sadakayı getirdi; fakat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allah senden [sadakayı] kabul etmemi bana yasakladı” buyurdu. Sa'lebe başına toprak saçmaya başladı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Bu senin amelindir; sana emrettim fakat bana itaat etmedin” buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edince Sa'lebe [sadakayı] Ebû Bekir radıyallâhu anh'a getirdi, o kabul etmedi; hilafeti döneminde Ömer radıyallâhu anh'a getirdi, o da kabul etmedi. Nihayet Osman radıyallâhu anh'ın hilafetinde helak oldu. [Ayetin] onun hakkında, Sehl b. Hâris, Cedd b. Kays ve Muattib b. Kuşeyr hakkında indiği de söylenmiştir; ancak birincisi daha meşhurdur.

{وَهُم مُّعْرِضُونَ} جملة معترضة أي وهم قوم عادتُهم الإعراضُ أو حالية أي تولوا بإجرامهم وهم معرضون بقلوبهم

{وَهُم مُّعْرِضُونَ} “Onlar zaten yüz çeviren kimselerdir.”; ara cümlesidir (cümle-i mu'tarıza); yani onlar âdetleri yüz çevirmek olan bir topluluktur; yahut hal cümlesidir; yani kalpleriyle yüz çevirmiş oldukları halde cürümleriyle itaatten döndüler.

{فَأَعْقَبَهُمْ} أي جعل الله عاقبةَ فعلِهم ذلك

{فَأَعْقَبَهُمْ} “Bunun üzerine [Allah] onların bu yaptıklarının sonucunu kıldı...”; yani Allah onların bu fiilinin akıbetini kıldı,

{نِفَاقاً} راسخاً

{نِفَاقاً} “bir nifak [olarak]...”; kökleşmiş [bir nifak],

{فِى قُلُوبِهِمْ إلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ} إلى يوم موتِهم الذي يلقون الله تعالى عنده أو يلقَون فيه جزاءَ عملِهم وهو يومُ القيامة وقيل فأورثهم البخلَ نفاقاً متمكناً في قلوبهم ولا يلائمه

{فِى قُلُوبِهِمْ إلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ} “kendisiyle karşılaşacakları güne kadar kalplerinde...”; katında Allah Teâlâ ile karşılaşacakları ölüm günlerine kadar yahut içinde amellerinin karşılığıyla karşılaşacakları kıyamet gününe kadar. “Cimrilik, onların kalplerinde yerleşmiş bir nifaka yol açtı ve [bu nifak] onlara uymadı” da denilmiştir.

قوله ﷿

Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu:

{بِمَا أَخْلَفُواْ الله مَا وَعَدُوهُ} أي بسبب إخلافِهم ما وعدوه تعالى من التصدق والصلاح

{بِمَا أَخْلَفُواْ الله مَا وَعَدُوهُ} “Allah'a verdikleri sözden dönmeleri sebebiyle...”; yani sadaka verme ve salihlerden olma konusunda O Teâlâ'ya vadettikleri şeyden dönmeleri sebebiyle,

{وَبِمَا كَانُواْ يَكْذِبُونَ} أي وبكونهم مستمرِّين على الكذب في جميع المقالاتِ التي من جملتها وعدُهم المذكورُ وتخصيصُ الكذبِ به يؤدّي إلى تخلية الجمعُ بينَ صيغتي المَاضِي والمستقبلِ عن المزية فإن تسببَ الإعقابِ المذكورِ بالإخلاف والكذب يقضي بإسناده إلى الله ﷿ إذ لا معنى لكونهما سببين لأعقاب البخل النفاق والتحقيقُ أنه لما كانت الفاءُ الدالةُ على الترتيب والتفريعِ منبئةً عن ترتب إعقابِ النفاقِ المخلّدِ على أفعالهم المحكيةِ عنهم من المعاهدة بالتصدق والصلاح والبخل والتولي والإعراض وفيها مالا دخل له في الترتب المذكور كالمعاهدة أزيح ما في ذلك من الإبهام بتعيين ما هو المدارُ في ذلك والله تعالى أعلم وقرئ بتشديد الذال

{وَبِمَا كَانُواْ يَكْذِبُونَ} “ve yalan söyleyip durdukları için.”; yani zikredilen vaatleri de dahil olmak üzere bütün sözlerinde yalana devam edegelmeleri sebebiyle. Yalanı sadece o vaade tahsis etmek, mazi ve muzari sîgalarının bir arada kullanılmasını meziyetinden soyutlamaya yol açar. Zira zikredilen akıbetin sözden dönme ve yalan sebebiyle meydana gelmesi, onun Allah Azze ve Celle'ye isnat edilmesini gerektirir; çünkü bu ikisinin cimriliğin nifaka yol açmasının sebebi olmasının bir anlamı yoktur. Tahkik şudur ki: Tertip ve ta'kib bildiren fâ harfi, ebedî nifak akıbetinin onlardan nakledilen sadaka ve salah ahdi, cimrilik, yüz çevirme ve dönme gibi fiillerin üzerine terettüp ettiğini bildirmektedir; bu fiillerin içinde ise ahit gibi bu terettüpte dahli olmayan şeyler de vardır. İşte bundaki kapalılık, bu konudaki asıl مدار (dayanak noktasının) tayin edilmesiyle giderilmiştir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Zâl harfinin şeddesiyle de [yekezzibûn şeklinde] okunmuştur.

سورة براءة آية (٧٨ ٧٩)

Berâe (Tevbe) Suresi, Âyet (78-79)

{أَلَمْ يَعْلَمُواْ} أي المنافقون أو من عاهد الله وقرئ بالتاء الفوقانية خطاباً للمؤمنين فالهمزةُ على الأول للإنكار والتوبيخِ والتهديد أي ألم يعلمُوا

{أَلَمْ يَعْلَمُواْ} “Bilmediler mi ki...”; yani münafıklar yahut Allah'a ahdedenler. Müminlere hitap olarak üstteki te harfiyle [elem ta'lemû şeklinde] de okunmuştur. Birinci kıraate göre hemze; inkâr, azarlama ve tehdit içindir; yani bilmediler mi ki,

{أَنَّ الله يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ} أي ما أسرُّوا به في أنفسهم وما تناجَوا به فيما بينهم من المطاعن وتسميةِ الصدقةِ جزيةً وغيرِ ذلك مما لا خير فيه وسرُّ تقديمِ السر على النجوى سيظهر في قوله سبحانه وَسَتُرَدُّونَ إلى عالم الغيب والشهادة

{أَنَّ الله يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ} “Allah onların sırlarını da fısıltılarını da bilir...”; yani içlerinde gizledikleri şeyleri ve kendi aralarında dille getirdikleri ayıplamaları, sadakayı cizye diye isimlendirmelerini ve içinde hayır olmayan diğer şeyleri bilir. Sırrın necva (fısıltı) üzerine takdim edilmesinin hikmeti, O Sübhânehu'nun “Gaybı ve görüneni bilene döndürüleceksiniz” buyruğunda açığa çıkacaktır.

{وَأَنَّ الله علام الغيوب} فلا يَخْفى عليه شيءٌ من الأشياء حتى اجترءوا على ما اجترءوا عليه من العظائم وإظهارُ اسمِ الجلالةِ في الموقعين لإلقاء الروعةِ وتربيةِ المهابةِ وفي إيراد العلم المتعلّق بسرهم ونجواهم بصيغة الفِعلِ الدالِّ على الحدوث والتجدد والعلمِ المتعلقِ بالغيوب الكثيرةِ الدائمةِ بصيغة الاسم الدالِّ على الدوام والمبالغة من الفخامة والجزالة مالا يخفى وعلى الثاني لتقرير علم المؤمنين بذلك وتنبيههم على أنه تعالى مؤاخِذُهم ومجازيهم بما علم من أعمالهم

{وَأَنَّ الله علام الغيوب} “ve şüphesiz Allah, gaybları hakkıyla bilendir?”; dolayısıyla cüret ettikleri o büyük günahlara cüret edecek kadar O'na hiçbir şey gizli kalmaz. Lafza-i Celâl'in her iki yerde açıkça zikredilmesi, dehşet hissi vermek ve heybet uyandırmak içindir. Sırlarına ve fısıltılarına taalluk eden ilmin meydana gelme ve yenilenme bildiren fiil sîgasıyla, çok ve devamlı gayblara taalluk eden ilmin ise devamlılık ve mübalağa bildiren isim sîgasıyla getirilmesindeki ihtişam ve fesahat ise gizli değildir. İkinci kıraate göre ise bu, müminlerin bunu bildiklerini teyit etmek ve Allah Teâlâ'nın amellerinden bildiği şeylerle onları muaheze edip cezalandıracağını kendilerine hatırlatmak içindir.

{الذين يَلْمِزُونَ} نُصِب أو رُفع على الذم ويجوز جرُّه على البدليَّةِ من الضَّميرِ في سرَّهم ونجواهم وقرئ بضم الميم وهي لغة أي يعيبون

{الذين يَلْمِزُونَ} “O kimseler ki ayıplarlar...”; zem üzere nasb veya ref edilmiştir; “onların sırları ve fısıltıları” ifadesindeki zamirden bedel olarak cer edilmesi de caizdir. Bir lügat olarak mîm harfinin dammesiyle de [yelmüzûne şeklinde] okunmuştur; yani ayıplarlar,

{المطوعين} أي المتطوعين المتبرِّعين

{المطوعين} “gönüllü olarak bağışta bulunanları...”; yani gönüllü ve teberruda bulunanları,

{مِنَ المؤمنين} حالٌ من المطّوعين وقوله تعالى

{مِنَ المؤمنين} “müminlerden...”; el-Muttevvı'în kelimesinden haldir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu ise:

{فِي الصدقات} متعلق بيلمزون رُوِيَ أنَّ رسولَ الله ﷺ حث الناسَ على الصدقة فأتى عبدُ الرحمن بنُ عوف بأربعين أوقيةً من ذهب وقيل بأربعةِ آلافِ درهم وقال كان لي ثمانيةُ آلافٍ فأقرضتُ ربي أربعة وأمسكتُ لعيالي أربعة فقال رسول الله ﷺ بارك الله لك فيما أعطيت وفيما أمسكت فبارك له حتى صولحت تُماضِرُ رابعةُ نسائِه عن ربع الثمن على ثمانين ألفاً وتصدق عاصمُ بنُ عدي بمائة وَسْقٍ من تمر وجاء أبو عقيل الأنصاري بصاع من تمر فقال بتُّ ليلتي أجرُّ بالجرير على صاعين فتركت صاعاً لعيالي وجئت بصاع فأمره رسول الله ﷺ أن ينثُره على الصدقات فلمَزَهم المنافقون وقالوا ما أعطى عبدُ الرحمن وعاصمٌ إلا رياءً وإنْ كان الله ورسولُه لغنيَّيْن عن صاع أبي عقيل ولكنه أحب أن يذكِّر بنفسه ليعطى من الصدقات فنزلت

{فِي الصدقات} “sadakalar konusunda...”; yelmizûn fiiline taalluk etmektedir. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanları sadaka vermeye teşvik etti. Bunun üzerine Abdurrahman b. Avf kırk ukıyye altın -dört bin dirhem de denilmiştir- getirdi ve: “Sekiz binim vardı; dördünü Rabbime borç verdim, dördünü de aileme ayırdım” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Verdiğinde de tuttuğunda da Allah sana bereket versin” buyurdu. Allah ona öyle bereket verdi ki, hanımlarının dördüncüsü olan Tumâdır ile sekizde birin dörtte biri payı karşılığında seksen bine sulh yapıldı. Âsım b. Adiyy yüz vesak hurma sadaka verdi. Ebû Akîl el-Ensârî ise bir sâ' hurma ile gelip: “Gece boyunca iki sâ' karşılığında urganla su çektim; bir sâ'ı aileme bıraktım, bir sâ'ı da getirdim” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona sadakaların üzerine saçmasını emretti. Münafıklar onları ayıplayarak: “Abdurrahman ve Âsım ancak gösteriş için verdiler; Allah ve Resûlü ise Ebû Akîl'in bir sâ'ına elbette muhtaç değildir, fakat o sadakalardan kendisine verilsin diye kendini hatırlatmak istedi” dediler. Bunun üzerine [bu ayet] indi.

{وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَاّ جُهْدَهُمْ} عطف على المطوعين أي ويلمزون

{وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَاّ جُهْدَهُمْ} “ve güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları [ayıplarlar]...”; el-Muttevvı'în üzerine matuftur; yani ayıplarlar,

الذين لا يجدون إلا طاقتهم وقرئ بفتح الجيم وهو مصدر جهد في الأمر إذا بالغ فيه وقيل هو بالضم الطاقةُ وبالفتح المشقة

güçlerinden başkasını bulamayanları. Cîm harfinin fethasıyla [cehdehum şeklinde] de okunmuştur; bu, bir işte aşırıya kaçıldığında kullanılan cehd fiilinin masdarıdır. Damme ile (cühd) güç/takat, fetha ile (cehd) meşakkat anlamına geldiği de söylenmiştir.

{فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ} عطف على يلمِزون أي يهزءون بهم والمرادُ بهم الفريقُ الأخير

{فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ} “ve onlarla alay ederler.”; yelmizûn fiiline matuftur; yani onlarla eğlenirler. Onlardan kasıt bu son gruptur.

{سَخِرَ الله مِنْهُمْ} إخبارٌ بمجازاته تعالى إياهم على ما فعلوا من السخرية والتعبيرُ عنها بذلك للمشاكلة

{سَخِرَ الله مِنْهُمْ} “Allah da onlarla alay etmiştir / cezalarını vermiştir...”; Allah Teâlâ'nın yaptıkları bu alaya karşı onları cezalandırdığını bildirmektir; bu cezanın bu lafızla ifade edilmesi müşâkele (lafız uyumu) kabilindendir.

{وَلَهُمْ} أي ثابت لهم

{وَلَهُمْ} “Ve onlar için vardır...”; yani onlar için sabittir,

{عَذَابٌ أَلِيمٌ} التنوينُ للتهويل والتفخيم وإيرادُ الجملةِ اسميةً للدَلالة على الاستمرار

{عَذَابٌ أَلِيمٌ} “can yakıcı bir azap.”; Tenvin, korkunçluğu ve büyüklüğü belirtmek içindir; cümlenin isim cümlesi olarak getirilmesi ise devamlılığa delalet eder.

سورة براءة آية (٨٠)

Berâe (Tevbe) Suresi, Âyet (80)

{استغفر لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ} إخبارٌ باستواء الأمرَين الاستغفارُ لهم وتركُه في استحالة المغفرة وتصويرُه بصورة الأمر للمبالغة في بيان استوائهما كأنه ﷺ أُمر بامتحان الحالِ بأن يستغفر تارة ويتركَ أخرى ليظهرَ له جليةُ الأمر كما مر في قوله ﷿ قُلْ أَنفِقُواْ طَوْعاً أَوْ كرها لن يتقبل منكم

{استغفر لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ} “Onlar için ister bağışlanma dile, ister bağışlanma dileme...”; mağfiretin imkânsızlığı hususunda onlar için istiğfar etmekle bunu terk etmenin eşit olduğunu bildirmektir. Bu durumun emir suretinde tasvir edilmesi, ikisinin eşitliğini beyan etmede mübalağa içindir. Sanki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, işin hakikatinin kendisine aşikâr olması için bazen istiğfar edip bazen terk ederek durumu denemesi emredilmiştir; nitekim Allah Azze ve Celle'nin “İster gönüllü ister gönülsüz infak edin, sizden asla kabul edilmeyecektir” buyruğunda geçtiği gibidir.

{إِن تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَن يَغْفِرَ الله لَهُمْ} بيانٌ لاستحالة المغفرة بعد المبالغةِ في الاستغفار إثرَ بيانِ الاستواءِ بينه وبين عدمِه رُوِيَ أنَّ عبدَ اللَّه بنَ عبدِ اللَّه بنِ أُبيّ وكان من المخلِصين سأل رسول الله ﷺ في مرض أبيه أن يستغفر له ففعل ﷺ فنزلت فقال ﷺ محافظةً على ما هو الأصلُ من أن مراتبَ الأعداد حدودٌ معينةٌ يخالف حكمُ كلَ منها حكمَ ما فوقها إن الله قد رخّص لي فسأزيد على السبعين فنزلت سَوَاء عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَن يَغْفِرَ الله لَهُمْ وقد شاع استعمالُ السبعةِ والسبعين والسبعِمائةِ في مطلق التكثيرِ لاشتمال السبعة على جملة أقسام العددِ فكأنها العددُ بأسره وقيل هي أكملُ الأعدادِ لجمعها معانيَها ولأن الستة أولُ عددٍ تامَ لتعادل أجزائِها الصحيحةِ إذ نصفُها ثلاثة وثلثُها اثنان وسدسُها واحد وجملتها ستةٌ وهي مع الواحد سبعةٌ فكانت كاملةً إذ لا مرتبةَ بعد التمام إلا الكمالُ ثم السبعون غايةُ الكمالِ إذ الآحادُ غايتُها العشرات والسبعُمائة غايةُ الغايات

{إِن تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَن يَغْفِرَ الله لَهُمْ} “Onlar için yetmiş defa bağışlanma dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır.”; istiğfar ile istiğfar etmemenin eşitliği açıklandıktan sonra, istiğfarda ne kadar ileri gidilirse gidilsin mağfiretin imkânsız olduğunu beyandır. Rivayet edildiğine göre, ihlaslı müminlerden olan Abdullah b. Abdullah b. Übey, babasının hastalığında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den onun için bağışlanma dilemesini istedi; o da sallallâhu aleyhi ve sellem istiğfar etti. Bunun üzerine bu ayet indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, sayı mertebelerinin muayyen sınırlar olduğu ve her birinin hükmünün üstündekinin hükmünden farklı olduğu aslına riayet ederek: “Allah bana ruhsat verdi; yetmişten fazlasını isteyeceğim” buyurdu. Bunun üzerine: “Onlar için bağışlanma dilesen de dilemesen de birdir; Allah onları asla bağışlamayacaktır” ayeti indi. Yedi, yetmiş ve yedi yüz sayıları, çokluk bildirmek için yaygın olarak kullanılır; zira yedi sayısı sayının bütün kısımlarını kapsar, sanki sayının tamamı gibidir. Anlamları kendisinde topladığı için ve altı sayısı sahih cüzlerinin denkliği sebebiyle ilk tam sayı olduğu için (çünkü yarısı üç, üçte biri iki, altıda biri birdir ve toplamı altıdır; bir ile birlikte yedi olur) sayıların en kâmili olduğu da söylenmiştir; zira tamlıktan sonra kemalden başka mertebe yoktur. Sonra yetmiş kemalin nihayetidir; çünkü birlerin nihayeti onlardır; yedi yüz ise nihayetlerin nihayetidir.

{ذلك} إشارةٌ إلى امتناع المغفرةِ لهم ولو بعد المبالغةِ في الاستغفار أي ذلك الامتناعُ ليس لعدم الاعتدادِ باستغفارك بل

{ذلك} “Bu...”; istiğfarda ne kadar ileri gidilirse gidilsin onlar için bağışlanmanın imkânsızlığına işarettir; yani bu imkânsızlık senin istiğfarına itibar edilmediğinden değil, bilakis,

{بِأَنَّهُمْ} أي بسببِ أنَّهم

{بِأَنَّهُمْ} “şundan dolayıdır ki onlar...”; yani onların şu sebepten dolayıdır:

{كَفَرُواْ بالله وَرَسُولِهِ} كفراً متجاوزاً عن الحد كما يلوح به وصفُهم بالفسق في قولِه ﷿

{كَفَرُواْ بالله وَرَسُولِهِ} “Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr etmişlerdir...”; Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğunda fısk ile nitelendirilmelerinin ima ettiği üzere haddi aşan bir küfürle,

{والله لَا يَهْدِى القوم الفاسقين} فإن الفسقَ في كل شيء عبارةٌ عن التمرُّد والتجاوز عن حدوده أي لا يهديهم هدايةً مُوصلةً إلى المقصد البتةَ لمخالفة ذلك للحكمة التي عليها يدورُ فلكُ التكوين والتشريعِ وأما الهدايةُ بمعنى الدِلالة على ما يوصِل إليه فهي متحققةٌ لا محالة ولكنهم بسوء اختيارِهم لم يقبلوها فوقعوا فيما وقعوا وهو تذييلٌ مؤكدٌ لما قبله من الحُكم فإن مغفرةَ الكافرِ إنما هي بالإقلاع عن الكفر والإقبال إلى الحق والمتهمك فيه المطبوعُ عليه بمعزل من ذلك وفيه تنبيهٌ على عذر النبيِّ ﷺ في استغفاره لهم وهو عدمُ يأسِه من إيمانهم حيث لم يعلم أنهم مطبوعون على الغي والضلالِ إذ الممنوعُ هو الاستغفارُ لهم بعد تبيُّن حالِهم كما سيتلى من قولهِ ﷿ مَا كَانَ لِلنَّبِىّ الآية

{والله لَا يَهْدِى القوم الفاسقين} “ve Allah fâsıklar topluluğunu hidayete erdirmez.”; zira her şeyde fısk, haddi aşmak ve sınırların dışına çıkmaktan ibarettir; yani yaratma ve yasama nizamının etrafında döndüğü hikmete aykırı olduğu için onları hedefe ulaştıran bir hidayete asla erdirmez. Hedefe ulaştıracak şeyi göstermek anlamındaki hidayet ise elbette gerçekleşmiştir; fakat onlar kötü tercihleriyle bunu kabul etmediler ve düştükleri duruma düştüler. Bu, kendisinden önceki hükmü teyit eden bir fezlekedir (tezyîl); çünkü kâfirin bağışlanması ancak küfrü terk edip hakka yönelmesiyle mümkündür; küfre dalmış ve kalbi mühürlenmiş kimse ise bundan tamamen uzaktır. Bunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlar için istiğfardaki mazeretine de bir tenbih vardır; o da onların azgınlık ve sapıklık üzerine mühürlendiklerini bilmediğinden imanlarından ümit kesmemiş olmasıdır. Zira yasak olan, Allah Azze ve Celle'nin “Peygambere yaraşmaz...” ayetinde okunacağı üzere durumları açığa çıktıktan sonra onlar için bağışlanma dilemektir.

سورة براءة آية (٨١ ٨٢)

Berâe (Tevbe) Suresi, Âyet (81-82)

{فَرِحَ المخلفون} أي الذين خلفهم النبيِّ ﷺ بالإذن لهم في القعود عند استئذانِهم أو خلّفهم الله بتثبيطه إياهم لِما علم في ذلك من الحِكمة الخفية أو خلّفهم كسلُهم أو نفاقُهم

{فَرِحَ المخلفون} “[Savaştan] geri bırakılanlar sevindiler...”; yani izin istediklerinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in geride kalmalarına izin vererek arkada bıraktığı kimseler yahut bundaki gizli hikmeti bildiği için Allah'ın kendilerini alıkoymasıyla geride bıraktığı kimseler veya tembelliklerinin yahut nifaklarının geride bıraktığı kimseler,

{بِمَقْعَدِهِمْ} متعلقٌ بفرِحَ أي بقعودهم وتخلّفِهم عن الغزو

{بِمَقْعَدِهِمْ} “oturup kalmalarına...”; feriha fiiline taalluk eder; yani savaşa gitmeyip geri kalmalarına ve oturup kalmalarına [sevindiler],

{خلاف رَسُولِ الله} أي خلفه وبعد خروجِه حيث خرج ولم يخرُجوا يقال أقام خلافَ الحيِّ أي بعدهم ظعنوا ولم يظعَن ويُؤيده قراءةُ مَن قرأَ خلف رسولِ الله فانتصابُه على أنه ظرفٌ لمقعدهم إذْ لا فائدةَ في تقييد فرحِهم بذلك وقيل هو بمعنى المخالفة ويعضُده قراءةُ مَن قرأَ خلف رسول الله بضم الخاء فانتصابُه على أنَّه مفعولٌ له والعاملُ إما فرح أي فرحوا لأجل مخالفته ﷺ بالقعود وإما مقعدِهم أي فرحوا بقعودهم لأجل مخالفته ﷺ أو على أنه حالٌ والعامل أحدُ المذكورَيْن أي فرحوا مخالفين له ﷺ أو فرحوا بالقعود مخالفين له ﷺ

{خلاف رَسُولِ الله} “Allah Resûlü'nün arkasından...”; yani onun arkasından ve o sefere çıktıktan sonra; zira o çıktı, onlar ise çıkmadılar. “Topluluğun hilafında ikamet etti” denir, yani onlar göçtü, o ise göçmeyip arkalarından kaldı demektir. خلف رسول الله (Allah Resûlü'nün arkasında) şeklinde okuyanın kıraati de bunu destekler. Bu takdirde kelimenin mansub olması “mak'adihim” kelimesinin zarfı olmasındandır; zira onların sevinçlerini bununla kayıtlamanın bir faydası yoktur. Muhalefet anlamında olduğu da söylenmiştir; hı harfinin dammesiyle خلف رسول الله şeklinde okuyanın kıraati de bunu kuvvetlendirir. Bu durumda mef'ûlün leh olarak mansubdur; amili ise ya ferihû fiilidir (yani oturup kalarak ona sallallâhu aleyhi ve sellem muhalefet ettikleri için sevindiler) yahut mak'adihim kelimesidir (yani ona sallallâhu aleyhi ve sellem muhalefet etmek için oturup kalmalarına sevindiler); ya da hal olarak mansubdur ve amili zikredilen iki kelimeden biridir (yani ona sallallâhu aleyhi ve sellem muhalefet ediciler olarak sevindiler yahut ona sallallâhu aleyhi ve sellem muhalefet ediciler olarak oturup kalmalarına sevindiler).

{وَكَرِهُواْ أَن يجاهدوا بأموالهم وَأَنْفُسِهِمْ فِى سَبِيلِ الله} لا إيثار للدعةِ والخفْضِ على طاعة الله تعالى فقط بل مع ما في قلوبِهِم منَ الكفر والنفاقِ فإن إيثارَ أحدِ الأمرين قد يتحقق بأدنى رُجْحانٍ منه من غير أن يبلُغ الآخرُ مرتبةَ الكراهيةِ وإنما أوثر مَا عليهِ النظمُ الكريمُ على أن يقال وكرهوا أن يخرُجوا إلى الغزو إيذاناً بأن الجهادِ في سبيل الله مع كونه من أجلّ الرغائبِ وأشرفِ المطالبِ التي يجب أن يتنافسَ فيها المتنافسون قد كرهوه كما فرحوا بأقبح القبائحِ الذي هو القعودُ خلاف رسول الله ﷺ

{وَكَرِهُواْ أَن يجاهدوا بأموالهم وَأَنْفُسِهِمْ فِى سَبِيلِ الله} “ve mallarıyla, canlarıyla Allah yolunda cihad etmekten hoşlanmadılar.”; sadece rahatlığı ve refahı Allah Teâlâ'ya itaate tercih ettiklerinden dolayı değil, bilakis kalplerindeki küfür ve nifakla birlikte [hoşlanmadılar]. Çünkü iki şeyden birini tercih etmek, diğeri kerih görme derecesine varmaksızın en ufak bir üstünlükle de gerçekleşebilir. “Savaşa çıkmaktan hoşlanmadılar” denilmeyip yüce nazmın bu şekilde getirilmesi; Allah yolunda cihadın yarışanların uğrunda yarışması gereken en yüce rağbetlerden ve en şerefli gayelerden biri olmasına rağmen, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkasında oturup kalmak gibi en çirkin kötülüğe sevindikleri gibi cihattan da hoşlanmadıklarını bildirmek içindir.

{وَقَالُواْ} أي لإخوانهم تثبيتاً لهم على التخلف والقعودِ وتواصياً فيما بينهم بالشر والفساد أو للمؤمنين تثبيطاً لهم عن الجهاد ونهياً عن المعروف وإظهاراً لبعض العللِ الداعيةِ لهم إلى ما فرِحوا به من القعود فقد جمَعوا ثلاثَ خلالٍ من خصال الكفر والضلالِ الفرحُ بالقعودِ وكراهيةُ الجهاد ونهيُ الغير عن ذلك

{وَقَالُواْ} “Ve dediler ki...”; yani geri kalıp oturma konusunda onları pekiştirmek ve aralarında şer ve fesat tavsiyesinde bulunmak için [münafık] kardeşlerine söylediler; yahut cihaddan alıkoymak, marufu nehyetmek ve sevindikleri o oturup kalmaya kendilerini sevk eden bazı mazeretleri göstermek için müminlere söylediler. Böylece onlar küfür ve dalalet hasletlerinden üç hasleti bir araya getirmiş oldular: Oturup kalmaya sevinmek, cihaddan hoşlanmamak ve başkalarını bundan nehyetmek.

{لَا تَنفِرُواْ فِى الحر} فإنه لا يستطاع شدّتُه

{لَا تَنفِرُواْ فِى الحر} “'Sıcakta savaşa çıkmayın!'”; zira şiddetine güç yetirilmez [dediler].

{قُلْ} رداً عليهم وتجهيلاً لهم

{قُلْ} “De ki:...”; onlara bir ret ve cehaletlerini yüzlerine vurmak üzere,

{نَارُ جَهَنَّمَ} التي ستدخُلونها بما فعلتم

{نَارُ جَهَنَّمَ} “'Cehennem ateşi...'”; yaptıklarınız sebebiyle gireceğiniz [ateş],

{أَشَدُّ حَرّا} مما تحذرون من الحر المعهودِ وتحذّرون الناسَ منه فما لكم لا تحذَرونها وتعرِّضون أنفسَكم لها بإيثار القعودِ على النفير

{أَشَدُّ حَرّا} “'...sıcaklık bakımından daha şiddetlidir.'”; çekindiğiniz ve insanları da kendisinden sakındırdığınız o bilinen sıcaktan [daha şiddetlidir]. Öyleyse size ne oluyor da ondan sakınmıyor ve sefere çıkmaya oturup kalmayı tercih ederek kendinizi ona maruz bırakıyorsunuz?

{لَّوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ} اعتراض تذييلى من جهته ﷾ غيرُ داخلٍ تحت القولِ المأمور به مؤكدٌ لمضمونه وجوابُ لو إما مقدرٌ أي لو كانوا يفقهون أنها كذلك أو كيف هي أو أن مآلُهم إليها لَما فعلوا ما فعلوا أو لتأثروا بهذا الإلزامِ وإما غيرُ منويَ على أن لو لمجرد التمني المنبئ عن امتناع تحققِ مدخولِها أي لو كانوا من أهل الفَطانةِ والفِقه كما في قوله ﷿ قُلِ انظروا مَاذَا فِى السموات والارض وَمَا تُغْنِى الآيات والنذر عَن قَوْمٍ لَاّ يُؤْمِنُونَ

{لَّوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ} “Keşke anlasalardı! / Bir anlayabilselerdi!”; O Azze ve Celle tarafından gelen, emredilen sözün kapsamına girmeyen ve onun muhtevasını tekit eden tezyîlî bir ara cümledir. Lev edatının cevabı ya takdiridir; yani eğer onun böyle olduğunu veya nasıl olduğunu yahut varacakları yerin orası olduğunu anlamış olsalardı bu yaptıklarını yapmazlardı veya bu delille etkilenirlerdi; ya da dâhil olduğu şeyin gerçekleşmesinin imkânsızlığını bildiren sırf temenni anlamında lev kabul edilerek cevap kastedilmemiştir; yani O Azze ve Celle'nin “De ki: 'Göklerde ve yerde ne var bakın!' İman etmeyen bir topluluğa ayetler ve uyarılar fayda vermez” buyruğunda olduğu gibi, keşke anlayış ve idrak ehli olsalardı [demektir].

{فَلْيَضْحَكُواْ قَلِيلاً وَلْيَبْكُواْ كَثِيرًا} إخبارٌ عن عاجل أمرِهم وآجلِه من الضحِك القليلِ والبكاءِ الطويلِ المؤدِّي إليه أعمالُهم السيئةُ التي من جُملتها ما ذكر من الفرح والفاءُ لسببية ما سبق للإخبار بما ذُكر من الضحِك والبكاءِ لا لنفسهما إذ لا يُتصوَّر السببيةُ في الأول أصلاً وقليلاً وكثيراً منصوبان على المصدرية

{فَلْيَضْحَكُواْ قَلِيلاً وَلْيَبْكُواْ كَثِيرًا} “Artık az gülsünler ve çok ağlasınlar;”; sevinmek olarak zikredilen şeyin de aralarında bulunduğu kötü amellerinin kendilerini sürükleyeceği az gülüş ve uzun ağlayıştan ibaret olan peşin durumları ile gelecekteki hallerini haber vermektir. Baştaki fâ harfi, zikredilen gülme ve ağlamanın bizzat kendilerine değil, bunlardan haber verilmesine geçmişin sebep olduğunu belirtmek içindir; zira ilkinde sebebiyet asla tasavvur olunamaz. “Kalîlen” ve “kesîran” kelimeleri masdar,

أو الظرفية أي ضَحِكاً قليلاً وبكاءً كثيراً أو زمانا قليلا زمانا كثيراً وإخراجُه في صورة الأمرِ للدِلالة على تحتم وقوعِ المُخبَرِ به فإن أمرَ الآمرِ المطاعِ مما لا يكاد يتخلّف عنه المأمورُ به خلا أن المقصودَ إفادتُه في الأول هو وصفُ القِلة فقط وفي الثاني وصفُ الكثرةِ مع الموصوف يروى أن أهلَ النفاق يبكون في النار عمُرَ الدنيا لا يرفأ لهم دمعٌ ولا يكتحلون بنوم ويجوز أن يكون الضحِكُ كنايةً عن الفرح والبكاءُ عن الغم وأن تكون القِلةُ عبارةٌ عن العدمِ والكثرةُ عن الدوام

yahut zarf olarak mansubdurlar; yani “az bir gülüşle gülsünler ve çok bir ağlayışla ağlasınlar” yahut “az bir zaman [gülsünler], çok bir zaman [ağlasınlar]” demektir. Haber verilen şeyin meydana gelmesinin kesinliğini göstermek için emir suretinde sevk edilmiştir; zira itaat edilen emredenin emrinden, emredilen şeyin geri kalması pek düşünülemez. Şu kadar var ki, birincisinde ifade edilmek istenen sadece azlık vasfıyken, ikincisinde ise mevsufla (ağlama ile) birlikte çokluk vasfıdır. Rivayet edildiğine göre nifak ehli, cehennemde dünya ömrü kadar ağlarlar; gözyaşları dinmez ve gözlerine uyku girmez. Gülmenin sevinçten, ağlamanın kederden kinaye olması; azlığın yokluktan, çokluğun ise devamlılıktan kinaye olması da caizdir.

{جزاء بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ} منَ فنون المعاصي والجمعُ بين صيغتي الماضي والمستقبل للدلالة على الاستمرار التجددي ما داموا في الدنيا وجزاءً مفعولٌ له للفعل الثاني أي ليبكوا جزاءً أو مصدرٌ حُذف ناصبُه أي يُجزَون بما ذكر من البكاء الكثيرِ جزاءً بِمَا كَسَبُواْ من المعاصي المذكورة

{جزاء بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ} “kazanmakta olduklarının cezası olarak.”; işledikleri günah çeşitlerinin [cezası olarak]. Mazi ve muzari sîgalarının bir arada getirilmesi, dünyada kaldıkları müddetçe bu günahların yenilenerek devam ettiğini göstermek içindir. “Cezâen” kelimesi ikinci fiilin mef'ûlün lehidir; yani ceza olarak ağlasınlar demektir; yahut nâsıbı hazfedilmiş bir masdardır; yani zikredilen günahlardan kazandıklarına karşılık, zikredilen çok ağlama ile tam bir ceza olarak cezalandırılırlar demektir.

سورة براءة آية (٨٣ ٨٤)

Berâe Suresi, 83-84. Ayetler

{فَإِن رَّجَعَكَ الله} الفاء لتفريع الأمرِ الآتي على ما بيِّن من أمرهم والفعلُ من الرجْع المتعدّي دون الرجوع اللازم أي فإن ردّك الله تعالى

{فَإِن رَّجَعَكَ الله} “Eğer Allah seni döndürürse”; fâ harfi, gelecek olan emri onların durumuna dair açıklanan hususlara bağlamak (tefri') içindir. Fiil ise lazım olan "rucû'"dan değil, müteaddi olan "rec'" kökündendir; yani “eğer Allah Teâlâ seni döndürürse” demektir.

{إلى طَائِفَةٍ مّنْهُمْ} أي إلى المنافقين من المتخلفين في المدينة فإنّ تخلّف بعضهم إنما كان لعذر عائقٍ مع الإسلام أو إلى من بقيَ من المنافقين المتخلفين بأن ذهب بعضُهم بالموت أو بالغَيبة عن البلد أو بأن لم يستأذِن البعضُ عن قتادة أنهم كانوا اثنيْ عشرَ رجلاً قيل فيهم ما قيل

{إلى طَائِفَةٍ مّنْهُمْ} “onlardan bir grubun yanına”; yani Medine'de geride kalan münafıkların yanına. Zira geride kalanların bir kısmı İslam dairesinde olup engelleyici bir mazeretten ötürü kalmıştı; yahut geride kalan münafıklardan sağ kalanların yanına; zira bir kısmı ölümle veya şehirden ayrılmakla gitmiş ya da bir kısmı izin istememişti. Katâde'den rivayet edildiğine göre onlar, haklarında söylenecekler söylenen on iki adamdı.

{فاستأذنوك لِلْخُرُوجِ} معك إلى غزوة أخرى بعد غزوتِك هذه

{فاستأذنوك لِلْخُرُوجِ} “ve onlar savaşa çıkmak için senden izin isterlerse”; seninle beraber bu gazvenden sonra başka bir gazveye [çıkmak için].

{فَقُلْ} إخراجاً لهم عن ديوان الغُزاةِ وإبعاداً لمحلهم عن محفِل صُحبتِك

{فَقُلْ} “de ki:”; onları gaziler divanından çıkarmak ve mevkilerini seninle beraberlik meclisinden uzaklaştırmak maksadıyla [şöyle de]:

{لَّن تَخْرُجُواْ مَعِىَ أَبَدًا وَلَن تقاتلوا مَعِىَ عَدُوّا} من الأعداء وهو إخبارٌ في مَعْنى النهي للمبالغةِ وقد وقع كذلك

{لَّن تَخْرُجُواْ مَعِىَ أَبَدًا وَلَن تقاتلوا مَعِىَ عَدُوّا} “Benimle asla çıkmayacaksınız ve benimle birlikte hiçbir düşmanla savaşmayacaksınız!”; düşmanlardan hiçbir düşmanla. Bu, mübalağa amacıyla nehiy anlamında bir haberdir ve nitekim öyle de gerçekleşmiştir.

{إِنَّكُمْ} تعليلٌ لما سلف أي لأنكم

{إِنَّكُمْ} “Çünkü siz”; geçen hükmün illetidir, yani “zira siz” [demektir].

{رَضِيتُمْ بالقعود} أي عن الغزو وفرِحتم بذلك

{رَضِيتُمْ بالقعود} “oturmaktan razı oldunuz”; yani savaştan geri kalmaktan ve buna sevindiniz,

{أَوَّلَ مَرَّةٍ} هي غزوةُ تبوكَ

{أَوَّلَ مَرَّةٍ} “ilk defasında”; bu da Tebük Gazvesi'dir.

{فاقعدوا} الفاءُ لتفريع الأمرِ بالقعود بطريق العقوبةِ على ما صدرَ عنهُم من الرضا بالقعود أي إذ رضِيتم بالقعود أولَ مرة فاقعُدوا من بعدُ

{فاقعدوا} “artık oturun”; fâ harfi, oturmaktan razı olmalarına ceza kabilinden oturma emrini bağlamak içindir. Yani “mademki ilk defasında oturmaya razı oldunuz, bundan sonra da oturun” [demektir].

{مَعَ الخالفين} أي المتخلّفين الذين ديدنُهم القعودُ والتخلفُ دائماً وقرئ الخَلِفين على القصر فكان محوُ أساميهم من دفتر المجاهدين ولزُّهم في قَرن الخالفين عقوبةً لهم أيَّ عقوبةٍ وتذكيرُ اسم التفضيل المضاف إلى المؤنث هو الأكثرُ الدائرُ على الألسنة فإنَّك لا تكادُ تسمعُ قائلاً يقول هي كبرى امرأةٍ أو أُولى مرة

{مَعَ الخالفين} “geride kalanlarla beraber.”; yani âdetleri daima oturup geri kalmak olanlarla. Kasr ile el-Halifîn (الخَلِفين) şeklinde de okunmuştur. Böylece onların isimlerinin mücahidler defterinden silinmesi ve geride kalanların safına dahil edilmeleri onlar için ne büyük bir ceza olmuştur! Müennese muzaf olan ism-i tafdilin müzekker kılınması dillerde en yaygın olanıdır; nitekim bir kimsenin "o, kadınların en büyüğüdür" (hiyâ kübrâ imraetin) veya "ilk defa" (ûlâ merratin) dediğini neredeyse duymazsın.

{وَلَا تُصَلّ على أَحَدٍ مّنْهُم مَّاتَ} صفةٌ لأحد وإنما جيء بصيغة الماضي تنبيهاً على تحقق الوقوعِ لا محالة

{وَلَا تُصَلّ على أَحَدٍ مّنْهُم مَّاتَ} “Onlardan ölen hiçbir kimsenin namazını kılma”; [mâte fiili] "ehad" kelimesinin sıfatıdır. Meydana gelmesinin kesin olarak kaçınılmaz olduğuna dikkat çekmek için mazi sîgasıyla getirilmiştir.

{أَبَدًا} متعلقٌ بالنهي أي لا تدْعُ ولا تستغفرْ لهم أبداً

{أَبَدًا} “asla”; nehiy fiiline taalluk eder; yani “onlara asla dua etme ve mağfiret dileme” demektir.

{وَلَا تَقُمْ على قَبْرِهِ} أي لا تقِفْ عليه للدفن أو للزيارة والدعاء روي أنه ﷺ كان يقوم على قبور المنافقين ويدعو لهم فلما مرِض رأسُ النفاق عبدُ الله بن أبي بن سَلول بعث إلى رسول الله ﷺ ليأتيَه فلما دخل عليه فقال ﷺ أهلكك حبُّ اليهود فقالَ

{وَلَا تَقُمْ على قَبْرِهِ} “ve kabrinin başında da durma!”; yani defin için yahut ziyaret ve dua için başında durma. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem münafıkların kabirleri başında durur ve onlara dua ederdi. Nifakın başı Abdullah b. Übey b. Selûl hastalandığında, yanına gelmesi için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber gönderdi. [Resûlullah] onun yanına girdiğinde sallallâhu aleyhi ve sellem: “Seni Yahudilerin sevgisi helak etti” buyurdu. Bunun üzerine o şöyle dedi:

يا رسول الله بعثتُ إليك لتستغفرَ لي لا لتؤنِّبني وسأله أن يكفِّنه في شِعاره الذي بلى جلدَه ويصليَ عليه فلما مات دعاه ابنُه وكان مؤمنا صالحا فأجابه ﷺ تسليةً له ومراعاةً لجانبه وأرسل إليه قميصَه فكُفّن فيه فلما همّ بالصلاة أو صلّى نزلت وعن عمر ﵁ أنَّه قال لما هلك عبد الله بن أبي ووضعناه ليصلى عليه قام رسول الله ﷺ فقلت أتصلي على عدوّ الله القائلِ يومَ كذا كذا وكذا والقائلِ يوم كذا كذا وكذا وعدّدتُ أيامه الخبيثة فتبسم ﷺ وصلى عليه ثم مشى معه وقام على حُفرته حتى دفن فو الله ما لبث إلا يسيراً حتى نزل وَلَا تُصَلّ الخ فما صلى رسولُ الله ﷺ بعد ذلك على منافق ولا قام على قبره وإنما لم يُنْهَ عن التكفين بقميصه ﷺ لأن الضنَّةَ بالقميص كانت مظِنّةَ الإخلالِ بالكرم على أنه كان مكافأةً لقميصه الذي كان ألبسه العباسَ رضي الله تعالى عنه حين أُسر ببدر والخبرُ مشهور

“Ey Allah'ın Resûlü! Ben sana beni azarlayasın diye değil, bana mağfiret dileyesin diye haber gönderdim.” Ve tenine değen iç elbisesiyle (şiâr) kendisini kefenlemesini ve namazını kılmasını istedi. O ölünce, salih bir mümin olan oğlu [Resûlullah'ı] davet etti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onu teselli etmek ve hatırını gözetmek için icabet etti ve ona gömleğini gönderdi, onun içine kefenlendi. [Resûlullah] namaz kılmaya yeltendiğinde yahut namazı kıldığında bu ayet indi. Ömer radıyallâhu anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Abdullah b. Übey helak olup da namazı kılınmak üzere konulduğunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ayağa kalktı. Ben de: 'Falan gün şöyle şöyle diyen, filan gün şöyle şöyle diyen Allah düşmanının namazını mı kılacaksın?' dedim ve onun kötü günlerini sayıp döktüm. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tebessüm etti ve namazını kıldı; sonra onunla yürüdü ve defnedilinceye kadar çukurunun başında durdu. Vallahi çok geçmedi ki {وَلَا تُصَلّ} ayeti indi. Bundan sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hiçbir münafığın namazını kılmadı ve kabrinin başında da durmadı.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gömleğiyle kefenlemekten men edilmeyişinin sebebi, gömleği esirgemenin cömertliğe halel getireceğinin düşünülmesi ve Bedir'de esir düştüğünde Abbâs radıyallâhu anh'a giydirmiş olduğu gömleğe bir karşılık olmasıydı; bu haber meşhurdur.

{إِنَّهُمْ كَفَرُواْ بالله وَرَسُولِهِ} تعليلٌ للنَّهِي عَلى مَعْنى أن الاستغفارَ للميت والوقوفَ على قبره إنما يكون لاستصلاحه وذلك مستحيلٌ في حقهم لأنهم استمرّوا على الكفر بالله ورسوله مدةَ حياتِهم

{إِنَّهُمْ كَفَرُواْ بالله وَرَسُولِهِ} “Çünkü onlar Allah'ı ve Resûlünü inkâr ettiler”; ölüye mağfiret dilemenin ve kabrinin başında durmanın ancak onun ıslahı/bağışlanması için olacağı, bunun ise hayatları boyunca Allah'ı ve Resûlünü inkâr etmeye devam ettikleri için haklarında imkânsız olduğu anlamında nehyin gerekçesidir.

{وَمَاتُواْ وَهُمْ فاسقون} أي متمرِّدون في الكفر خارجون عن حدوده كما بين من معنى الفسق

{وَمَاتُواْ وَهُمْ فاسقون} “ve fasık olarak öldüler.”; yani fıskın anlamında açıklandığı üzere küfürde haddi aşmış ve onun sınırlarından dışarı çıkmış kimseler olarak [öldüler].

سورة براءة آية (٨٥ ٨٦)

Berâe Suresi, 85-86. Ayetler

{وَلَا تُعْجِبْكَ أموالهم وأولادهم} تكريرٌ لما سبق وتقريرٌ لمضمونه بالإخبار بوقوعه ويجوز أن يكون هذا في حق فريقٍ غيرِ الفريقِ الأولِ وتقديمُ الأموالِ في أمثالِ هذهِ المواقعِ على الأولاد مع كونهم أعزَّ منها إما لعموم مِساسِ الحاجةِ إليها بحسب الذاتِ وبحسب الأفراد والأوقات فإنها مما لا بد منه لكل أحدٍ من الآباء والأمهاتِ والأولادِ في كل وقت وحينٍ حتى إن من له أولادٌ ولا مالَ له فهو وأولادُه في ضيق ونَكالٍ وأما الأولادُ فإنما يَرغب فيهم مَنْ بلغ مبلغَ الأُبوةِ وإما لأن المالَ مناطٌ لبقاء النفسِ والأولادُ لبقاء النوعِ وإما لأنها أقدمُ في الوجود من الأولاد لأن الأجزاءَ المَنويةَ إنما تحصُل من الأغذية كما سيأتي في سورة الكهف

{وَلَا تُعْجِبْكَ أموالهم وأولادهم} “Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin;”; daha önce geçen ifadenin tekrarı ve gerçekleştiğinin haber verilmesi suretiyle içeriğinin teyididir. Bunun birinci gruptan başka bir grup hakkında olması da caizdir. Böyle yerlerde evlatlar daha aziz olmasına rağmen malların evlatların önüne geçirilmesi, ya bizzat kendisi bakımından, fertler ve vakitler açısından ona olan ihtiyacın genel oluşundandır; zira mal, her vakit ve zamanda babalar, anneler ve evlatlardan her birisi için kaçınılmaz bir şeydir. Hatta öyle ki evladı olup da malı olmayan kimse ve evlatları darlık ve sıkıntı içindedir; evlatları ise ancak babalık çağına erişen kimse arzu eder. Yahut mal canın bekasının, evlatlar ise neslin bekasının dayanağı olduğu içindir; yahut menî cüzleri gıdalardan hasıl olduğu için malın varlıkça evlatlardan daha önce gelmesindendir, nitekim Kehf Suresi'nde gelecektir.

{إنما يريد الله} بما متعهم به من الأموال والأولاد

{إنما يريد الله} “Allah sadece istemektedir;”; kendilerine faydalandırdığı mal ve evlatlar vasıtasıyla,

{أَن يُعَذّبَهُمْ بِهَا فِى الدنيا} بسبب معاناتِهم المشاقَّ ومكابدتِهم الشدائدَ في شأنها

{أَن يُعَذّبَهُمْ بِهَا فِى الدنيا} “dünyada bunlarla kendilerine azap etmeyi”; onların hususunda meşakkatler çekmeleri ve zorluklara katlanmaları sebebiyle,

{وَتَزْهَقَ أَنفُسُهُمْ وَهُمْ كافرون} أي فيموتوا كافرين باشتغالهم بالتمتع بها والالتهاء عن النظر والتدبّرِ في العواقب

{وَتَزْهَقَ أَنفُسُهُمْ وَهُمْ كافرون} “ve canlarının kâfir olarak çıkmasını [istemektedir].”; yani bunlarla zevklenmekle meşgul olmaları ve akıbetleri tefekkür edip düşünmekten gafil kalmaları yüzünden kâfir olarak ölsünler [demektir].

{وَإِذَا أُنزِلَتْ سُورَةٌ} من القرآن ويجوزُ أنْ يُرادَ بها بعضُها

{وَإِذَا أُنزِلَتْ سُورَةٌ} “Bir sure indirildiği zaman”; Kur'an'dan [bir sure]; onun bir kısmının kastedilmiş olması da caizdir.

{أَنْ آمِنُواْ بِاللهِ} أنْ مفسرةٌ لما في الإنزال من معنى القولِ والوحي أو مصدريةٌ حذف عنها الجارُّ أي بأن آمِنوا

{أَنْ آمِنُواْ بِاللهِ} “'Allah'a iman edin”; “en” (أَنْ) harfi inzaldeki söz ve vahiy anlamını açıklayan tefsiriyyedir yahut cer harfi hazfedilmiş masdariyyedir; yani “iman etmeniz [istendiğinde]” demektir,

{وجاهدوا مَعَ رَسُولِهِ} لإعزاز دينِه وإعلاءِ كلمتِه

{وجاهدوا مَعَ رَسُولِهِ} “ve Resûlü ile birlikte cihad edin' diye”; O'nun dinini aziz kılmak ve kelimesini yüceltmek için [cihad edin diye indirildiğinde],

{استأذنك أُوْلُواْ الطول منهم} أي ذوو الفضل والسَّعةِ والقُدرة على الجهاد بدناً ومالاً

{استأذنك أُوْلُواْ الطول منهم} “onlardan servet ve güç sahibi olanlar senden izin istediler”; yani beden ve mal yönünden cihada liyakat, geniş imkân ve kudret sahibi olanlar,

{وَقَالُواْ} عطفٌ تفسيريٌّ لاستأذنك مغنٍ عن ذكر ما استأذنوا فيه يعني القعودَ

{وَقَالُواْ} “ve dediler ki:”; “senden izin istediler” ifadesine matuf bir tefsirdir ve izin istedikleri şeyi, yani oturup kalmayı zikretmeye hacet bırakmaz;

{ذَرْنَا نَكُنْ مَّعَ القاعدين}

{ذَرْنَا نَكُنْ مَّعَ القاعدين} “'Bizi bırak da oturanlarla beraber olalım.'”

أي الذين قعدوا عنِ الغزوِ لِما بِهمْ من عذر

Yani kendilerinde bulunan bir mazeretten dolayı savaştan geri kalanlarla [beraber olalım dediler].

سورة براءة آية (٨٧ ٩٠)

Berâe Suresi, 87-90. Ayetler

{رَضُواْ} استئنافٌ لبيان سوءِ صنيعِهم وعدمِ امتثالِهم لكلا الأمرين وإن لم يرُدّوا الأول صريحاً

{رَضُواْ} “Razı oldular”; birincisini açıkça reddetmemiş olsalar bile her iki emre de uymayışlarını ve kötü davranışlarını açıklayan yeni bir cümledir (isti'nâf),

{بِأَن يَكُونُواْ مَعَ الخوالف} مع النساء اللاتي شأنُهن القعودُ ولزومُ البيوتِ جمعُ خالفةٍ وقيل الخالفةُ من لا خير فيه

{بِأَن يَكُونُواْ مَعَ الخوالف} “geride kalan kadınlarla beraber olmaya”; işleri oturup evde kalmak olan kadınlarla; "hâlife" (خالفة) kelimesinin çoğuludur. Hâlife'nin kendisinde hiçbir hayır bulunmayan kimse olduğu da söylenmiştir.

{وَطُبِعَ على قُلُوبِهِمْ فهم} بسبب ذلك

{وَطُبِعَ على قُلُوبِهِمْ فهم} “ve kalpleri mühürlendi; artık onlar”; bu sebeple,

{لا يَفْقَهُونَ} ما في الإيمان بالله وطاعتِه في أوامره ونواهيه واتباع رسوله ﷺ والجهادِ من السعادة وما في أضداد ذلك من الشقاوة

{لا يَفْقَهُونَ} “anlamazlar.”; Allah'a imanda, emir ve yasaklarında O'na itaatte, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e uymakta ve cihadda bulunan saadeti ve bunların zıtlarındaki şekaveti (bedbahtlığı) [anlamazlar].

{لكن الرسول والذين آمنوا مَعَهُ} بالله وبما جاء من عنده تعالى وفيه إيذانٌ بأنهم ليسوا من الإيمان بالله في شيء وإن لم يُعرضوا عنه صريحاً إعراضَهم عن الجهاد باستئذانهم في القعود

{لكن الرسول والذين آمنوا مَعَهُ} “Fakat Peygamber ve onunla beraber iman edenler”; Allah'a ve O'nun katından gelenlere [iman edenler]. Bunda, oturmak için izin istemek suretiyle cihattan yüz çevirdikleri gibi imandan açıkça yüz çevirmemiş olsalar bile, onların Allah'a imandan hiçbir nasip almadıklarını bildirme vardır.

{جاهدوا بأموالهم وَأَنفُسِهِمْ} أي إنْ تخلّف هؤلاء عن الغزو فقد نهَدَ إليه ونهضَ له من هو خيرٌ منهم وأخلصُ نيةً ومعتقَداً وأقاموا أمرَ الجهادِ بكلا نوعيه كقوله تعالى فَإِن يَكْفُرْ بِهَا هَؤُلاء فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْماً لَّيْسُواْ بِهَا بكافرين

{جاهدوا بأموالهم وَأَنفُسِهِمْ} “mallarıyla ve canlarıyla cihad ettiler;”; yani şayet bunlar savaştan geri kaldılarsa, onlardan daha hayırlı, niyet ve inanç bakımından daha ihlaslı kimseler savaşa yönelip koşmuş ve cihad emrini her iki türüyle ikame etmişlerdir. Nitekim Allah Teâlâ: “Eğer bunlar onu inkâr ederlerse, biz onu inkâr etmeyecek bir topluluğu ona vekil kılmışızdır” buyurmaktadır.

{وَأُوْلئِكَ} المنعوتون بالنعوت الجليلة

{وَأُوْلئِكَ} “ve işte onlar”; bu yüce niteliklerle vasıflananlar,

{لَهُمْ} بواسطة نعوتِهم المزبورة

{لَهُمْ} “onlar içindir”; zikredilen nitelikleri vasıtasıyla,

{الخَيْرَاتِ} أي منافعُ الدارين النصرُ والغنيمةُ في الدنيا والجنةُ والكرامة في العُقبى وقيل الحورُ كقوله عز قائلاً فِيهِنَّ خيرات حِسَانٌ وهي جمعُ خَيْرة تخفيف خيّرة

{الخَيْرَاتِ} “bütün hayırlar;”; yani her iki yurdun menfaatleri; dünyada zafer ve ganimet, ahirette ise cennet ve ikramdır. Sözün sahibi Azîz olan Allah'ın: “İçlerinde güzel huylu, güzel yüzlü kadınlar vardır” buyruğunda olduğu gibi hûriler olduğu da söylenmiştir; bu, hayyire (خيّرة) kelimesinin hafifletilmiş hali olan hayre (خَيْرة) kelimesinin çoğuludur.

{وأولئك هُمُ المفلحون} أي الفائزون بالمطلوب لا مَنْ حاز بعضاً من الحظوظ الفانية عما قليل وتكريرُ اسمِ الإشارة تنويهٌ لشأنهم وربْءٌ لمكانهم

{وأولئك هُمُ المفلحون} “ve kurtuluşa erenler de işte onlardır.”; yani az sonra yok olacak fani paylardan bir kısmını elde edenler değil, asıl murada erenler onlardır. İşaret isminin tekrarlanması onların şanını yüceltmek ve makamlarını yükseltmek içindir.

{أَعَدَّ الله لَهُمْ} استئنافٌ لبيان كونِهم مفلحين أي هيأ لهم في الآخرةِ

{أَعَدَّ الله لَهُمْ} “Allah onlar için hazırlamıştır”; onların felaha ermiş olduklarını açıklayan yeni bir cümledir; yani ahirette onlar için hazırlamıştır:

{جنات تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الأنهار خالدين فِيهَا} حالٌ مقدرةٌ من الضمير المجرور والعامل أعدّ

{جنات تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الأنهار خالدين فِيهَا} “altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler;”; mecrûr zamirden mukadder bir hâldir, âmili ise "eadde" (hazırladı) fiilidir.

{ذلك} إشارةٌ إلى ما فُهم من إعداد الله سبحانه لهم الجناتِ المذكورةَ من نيل الكرامةِ العظمى

{ذلك} “İşte bu”; Allah Sübhânehu'nun onlar için zikredilen cennetleri hazırlamasından anlaşılan en büyük keramete/ikrama nailiyete işarettir,

{الفوز العظيم} الذِي لَا فوز وراءه

{الفوز العظيم} “büyük kurtuluştur.”; ötesinde hiçbir kurtuluş bulunmayan [büyük bir kurtuluştur].

{وَجَاء المعذرون مِنَ الاعراب لِيُؤْذَنَ لَهُمْ} شروعٌ في بيان أحوالِ منافقي الأعرابِ إثرَ بيانِ منافقي أهلِ المدينةِ والمعذّرون من عذّر في الأمر إذا قصّر فيه وتوانى ولم يجدو حقيقته أن يوهِمَ أن له عذراً فيما يفعل ولا عذرَ له أو المعتذرون بإدغام التاءِ في الذال ونقلِ حركتِها إلى العين وهم المعتذرون بالباطل وقرئ المُعْذِرون من الإعذار وهو الاجتهاد في العذرُ والاحتشادُ فيه قيل هم أسَدٌ وغطَفانُ قالوا إن لنا عيالاً وإن بنا لجَهداً فأذن لنا في التخلف وقيل هم رهطُ عامِر بنِ الطفيل قالوا إن غزَوْنا معك أغارت أعرابُ طيءٍ على أهالينا ومواشينا فقال صلى الله عليه وسلم

{وَجَاء المعذرون مِنَ الاعراب لِيُؤْذَنَ لَهُمْ} “Bedevilerden mazeret uyduranlar, kendilerine izin verilsin diye geldiler;”; Medine ehlinin münafıklarının halleri açıklandıktan hemen sonra bedevi münafıkların hallerini açıklamaya başlamaktır. "El-Muazzirûn" (الْمُعَذِّرُونَ) ifadesi, bir işte kusur edip gevşeklik gösteren ve ciddi davranmayan kimseler için kullanılan "azzere fi'l-emr" (عذّر في الأمر) kökündendir. Bunun hakikati, yaptığı işte mazereti varmış gibi gösterip aslında hiçbir mazeretinin olmamasıdır; yahut tâ harfinin zâl harfine idğam edilmesi ve harekesinin ayın harfine nakledilmesiyle "el-mu'tezirûn" (özür dileyenler) anlamındadır ki bunlar batıl gerekçelerle özür dileyenlerdir. Mazeret konusunda gayret ve çaba sarf etmek demek olan "i'zâr" kökünden "el-Mu'zirûn" (المُعْذِرون) şeklinde de okunmuştur. Bunların Esed ve Gatafân kabileleri olduğu söylenmiştir; onlar: "Bizim çoluk çocuğumuz var ve şiddetli darlık içindeyiz, geride kalmamız için bize izin ver" demişlerdi. Âmir b. et-Tufeyl'in kabilesi olduğu da söylenmiştir; onlar da: "Eğer seninle savaşa çıkarsak Tayy bedevileri ailelerimize ve hayvanlarımıza baskın yaparlar" demişler, bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem:

سيغنيني الله تعالى عنكم وعن مجاهد نفرٌ من غِفارٍ اعتذروا فلم يعذُرهم الله سبحانه وعن قتادة اعتذروا بالكذب وقرئ المُعّذّرون بتشديد العين والذال من تعذر بمعنى اعتذر وهو لحنٌ إذ التاءُ لا تُدغم في العين إدغامها في الطاء والزاء والصاد في المطّوعين وازّكى واصّدق وقيل أريد بهم المعتذرون بالصحة وبه فُسّر المعذّرون والمُعْذِرون أي الذين لم يُفرطوا في العذر

“Allah Teâlâ beni sizden müstağni kılacaktır” buyurmuştur. Mücâhid'den rivayet edildiğine göre bunlar Gıfâr kabilesinden bir gruptu; mazeret beyan ettiler fakat Allah Sübhânehu onların mazeretini kabul etmedi. Katâde'den ise yalan yere özür diledikleri rivayet edilmiştir. “İ'tezere” anlamındaki “teazzere”den gelerek ayın ve zâl harflerinin şeddesiyle el-Mu'azzirûn (المُعَّذِّرون) şeklinde de okunmuştur; ancak bu bir dil hatasıdır (lahn). Çünkü tâ harfi, {المطّوعين}, {وازّكى} ve {واصّدق} lafızlarındaki tı, zây ve sâd harflerine idğam edildiği gibi ayın harfine idğam edilmez. Bunlarla mazereti hakikaten geçerli olanların kastedildiği de söylenmiştir. Bu görüşe göre "el-muazzirûn" ve "el-mu'zirûn" kelimeleri mazeret ileri sürmede haddi aşmayanlar olarak tefsir edilmiştir.

{وَقَعَدَ الذين كَذَبُواْ الله ورسوله} وهم منافقو الأعرابِ الذين لم يجيئوا ولم يعتذروا فظهر أنهم كذبوا الله ورسوله في ادعاء الإيمانَ والطاعة

{وَقَعَدَ الذين كَذَبُواْ الله ورسوله} “Allah'a ve Resûlüne yalan söyleyenler ise [hiç gelmeyip] oturdular.”; bunlar gelmeyen ve mazeret de bildirmeyen bedevi münafıklardır. Böylece iman ve itaat iddialarında Allah'a ve Resûlüne yalan söyledikleri ortaya çıkmıştır.

{سَيُصِيبُ الذين كَفَرُواْ مِنْهُمْ} أي من الأعراب أو من المعذّرين فإن منهم من اعتذر لكسله لا لكفره

{سَيُصِيبُ الذين كَفَرُواْ مِنْهُمْ} “Onlardan inkâr edenlere isabet edecektir;”; yani bedevilerden yahut mazeret ileri sürenlerden [inkâr edenlere]. Zira onların içinden küfründen ötürü değil, sadece tembelliğinden ötürü mazeret beyan edenler de vardı.

{عَذَابٌ أَلِيمٌ} بالقتل والأسرِ في الدنيا والنارِ في الآخرة

{عَذَابٌ أَلِيمٌ} “elem dolu bir azap”; dünyada öldürülme ve esir edilme, ahirette ise cehennem ateşi ile [bir azap].

سورة براءة آية (٩١ ٩٢)

Berâe Suresi, 91-92. Ayetler