{إٍِنَّهُ} أي الشأنَ
{إٍِنَّهُ} “Şüphe yok ki durum şudur:”; yani şandır/meseledir.
{مَن يُحَادِدِ الله وَرَسُولَهُ} المحادَّةُ من الحدّ كالمُشاقّة من الشَّق والمعاداةُ من العُدوة بمعنى الجانبِ فإن كلَّ واحدٍ من مباشري كلِّ من الأًفعالِ المذكورة في محل غيرِ محلِّ صاحبِه ومَنْ شرطيةٌ جوابُها قوله تعالى
{مَن يُحَادِدِ الله وَرَسُولَهُ} “Kim Allah'a ve Resûlü'ne karşı sınır çizerse (meydan okursa)...”; muhâdde (المحادَّة), şakk kökünden gelen müşakka (düşmanlık) ve taraf/yön anlamındaki udve kökünden gelen muâdât (hasımlık) gibi hadd kökündendir. Çünkü zikredilen bu fiilleri işleyenlerin her biri, muhatabının bulunduğu yerin dışındaki bir yerdedir. [Ayetteki] "men" (مَنْ) şart edatıdır, cevabı ise Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:
{فَأَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ} على أن خبرَه محذوفٌ أي فحَقٌّ أنَّ له نارَ جهنَم وقرئ بكسر الهمزةِ والجملةُ الشرطيةُ في محلِ الرفعِ على أنها خبرٌ لأن وهي مع خبرها سادةٌ مسدَّ مفعولي يعلموا وقيل المعنى
{فَأَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ} “muhakkak ki ona cehennem ateşi vardır”; haberi mahzûf kabul edilerek takdiri "şüphesiz onun için cehennem ateşinin olması bir haktır/kesindir" şeklinde olur. Hemzenin kesresiyle [fe-inne] şeklinde de okunmuştur. Şart cümlesi, "enne"nin haberi olarak ref mahallindedir; "enne" ve haberi ise "ya'lemû" fiilinin iki mefulü yerine geçmiştir. Denildi ki mana şöyledir:
فله وإنّ تكريرٌ للأولى تأكيداً لطول العهدِ لا من باب التأكيدِ اللفظيِّ المانعِ للأولى من العمل ودخولُ الفاءِ كما في قول من قال ... لقد علم الحيُّ اليمانُونَ أنني ... إذا قلتُ أما بعدُ أني خطيبُها ...
Fe-lehu'dur (فله). "İnne" ise, aradan kelam uzadığı için birincisinin tekit amacıyla tekrarıdır; birincisinin amel etmesine engel olan lafzî tekit kabilinden değildir. Fâ'nın gelişi ise şu şairin sözünde olduğu gibidir: ... Yemanî kabilesi kesinlikle bilmiştir ki ben ... 'Ammâ ba'd' dediğim vakit, şüphesiz onun hatibiyim ...
وقد جوز أن يكون فإن له معطوفاً على أنه وجوابُ الشرط محذوفٌ تقديرُه ألم يعلموا أنه من يحاددِ الله ورسولَه يهلِكْ فإن له الخ ورُدّ بأن ذلك إنما يجوز عند كونِ فعلِ الشرط ماضياً أو مضارعاً مجزوماً بلم
"Fe-inne lehu" kısmının "ennehû" üzerine matuf olması ve şartın cevabının mahzûf bulunması da caiz görülmüştür ki takdiri: "Allah'a ve Resûlü'ne karşı sınır koyanın helak olacağını, zira onun için... olduğunu bilmediler mi?" şeklindedir. Fakat buna, böyle bir durumun ancak şart fiilinin mazi veya "lem" ile meczum muzari olması halinde caiz olabileceği gerekçesiyle karşı çıkılmıştır.
{خَالِداً فِيهَا} حالٌ مقدرةٌ من الضمير المجرورِ إن اعتُبر في الظرف ابتداءُ الاستقرار وحدوثُه وإن اعتبر مطلقُ الاستقرارِ فالأمرُ ظاهر
{خَالِداً فِيهَا} “orada ebedî kalıcı olarak”; zarfta istikrarın (yerleşmenin) başlangıcı ve meydana gelişi dikkate alınırsa mecrur zamirden mukadder bir haldir. Şayet mutlak istikrar dikkate alınırsa durum zaten açıktır.
{ذلك} أشير إلى ما ذكر من العذاب الخالدِ بذلك إيذاناً ببُعد درجتِه في الهول والفظاعةِ
{ذلك} “İşte bu...”; korkunçluk ve vehametteki mertebesinin uzaklığını bildirmek için zikredilen ebedî azaba işaret ismiyle (zâlike) işaret edilmiştir.
{الخزى العظيم} الخزي الذل والهو أن المقارِنُ للفضيحة والندامة وهي ثمراتُ نفاقِهم حيث يفتضحون على رءوس الأشهادِ بظهورها ولُحوقِ العذاب الخالدِ بهم والجملةُ تذييلٌ لما سبق
{الخزى العظيم} “büyük bir rezilliktir.”; el-Hizy (الخزي); rezillik ve pişmanlıkla beraber olan zillet ve aşağılanmadır. Bunlar ise, nifaklarının ortaya çıkmasıyla şahitlerin huzurunda rezil rüsva olmaları ve ebedî azaba uğramaları sebebiyle nifaklarının meyveleridir. Bu cümle, önceki kısmın tezyilidir (tamamlayıcı neticesidir).
سورة براءة آية (٦٤ ٦٥)
Tevbe Suresi 64-65. Ayetler
{يَحْذَرُ المنافقون أَن تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ} في شأنهم فإن ما نزل في حقهم نازلٌ عَلَيْهِمْ
{يَحْذَرُ المنافقون أَن تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ} “Münafıklar aleyhlerine indirilmesinden çekinirler...”; yani kendi haklarında [indirilmesinden]; zira haklarında inen şey aleyhlerine inmiş demektir.
{سُورَةٌ تُنَبّئُهُمْ بِمَا فِي قُلُوبِهِم} من الأسرار الخفيةِ فضلاً عما كانوا يُظهِرونه فيما بينهم من أقاويل الكفرِ والنفاقِ ومعنى تَنْبئتِها إياهم بما في قلوبهم مع أنه معلومٌ لهم وأن المحذورَ عندهم إطلاعُ المؤمنين على أسرارهم لا إطلاعُ أنفسِهم عليها أنها تُذيع ما كانوا يُخفونه من أسرارهم فتنتشرُ فيما بين الناس فيسمعونها من أفواه الرجالِ مُذاعةً فكأنها تخبرهم بها أو المرادُ بالتنبئة المبالغةُ في كون السورة مشتملةً على أسرارهم كأنها تعلم من أحوالهم الباطنةِ ما لا يعلمونه فتنبئهم بها وتنعي عليهم قبائحَهم وقيل معنى يحذر لِيحذر وقيل الضمير أن الأولان للمؤمنين والثالث للمنافقين ولا يبالى بالتفكيك عند ظهورِ الأمرِ بعَوْد المعنى إليه أي يَحْذَرُ المنافقون أَن تُنَزَّلَ على المؤمنين سورةٌ تخبرهم بما في قلوب المنافقين وتهتِك عليهم أستارَهم قال أبو مسلم كان إظهارُ الحذرِ منهم بطريق الاستهزاءِ فإنهم كانوا إذا سمعوا رسولَ الله ﷺ يذكر كلَّ شيء ويقول إنه بطريق الوحي يكذبونه ويستهزئون به ولذلك قيل
{سُورَةٌ تُنَبّئُهُمْ بِمَا فِي قُلُوبِهِم} “kalplerinde olanı kendilerine haber veren bir surenin...”; kendi aralarında açığa vurdukları küfür ve nifak sözleri şöyle dursun, gizli sırlarından [kalplerindekini]. Kalplerindekini bilmelerine ve kendilerince çekinilen hususun kendi sırlarına kendilerinin muttali olması değil, müminlerin muttali olması olmasına rağmen, surenin onlara kalplerindekini haber vermesinin manası şudur: Sure, onların gizledikleri sırları ifşa eder, bu da insanlar arasında yayılır ve onlar da bunu insanların ağzından ifşa edilmiş olarak duyarlar; sanki sure bunu onlara haber vermektedir. Yahut haber vermekten maksat; surenin onların iç hallerinden kendilerinin dahi bilmediği şeyleri biliyormuş gibi onların sırlarını içermesi, bunları onlara haber vermesi ve çirkinliklerini yüzlerine vurmasındaki mübalağadır. Denildi ki "yahzeru" (يَحْذَرُ) fiilinin manası "li-yahzer" (لِيَحْذَرْ - çekinsinler) demektir. Bir diğer görüşe göre ilk iki zamir müminlere, üçüncüsü ise münafıklara aittir; mananın ona raci olduğu aşikar olduğunda zamirlerin farklı mercilere gitmesine (tefkik) itibar edilmez; yani "Münafıklar, müminlerin üzerine münafıkların kalplerindekini müminlere haber veren ve örtülerini yırtan bir surenin inmesinden çekinirler" demektir. Ebû Müslim dedi ki: Onların çekinir görünmeleri alay yoluylaydı; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in her şeyi zikredip bunun vahiy yoluyla olduğunu söylediğini işittiklerinde onu yalanlar ve onunla alay ederlerdi. İşte bu sebeple şöyle buyrulmuştur:
{قل استهزؤوا} أي افعلوا الاستهزاءَ وهو أمر تهديد
{قل استهزؤوا} “De ki: Alay edin bakalım!”; yani alayınızı yapın; bu bir tehdit emridir.
{إِنَّ الله مُخْرِجٌ} أي من القوةِ إلى الفعلِ أو من الكُمون إلى البروز
{إِنَّ الله مُخْرِجٌ} “Şüphesiz Allah ortaya çıkaracaktır...”; yani kuvveden fiile ya da gizlilikten açığa çıkaracaktır.
{مَّا تَحْذَرُونَ} أي ما تحذرونه من إنزال السورةِ ومن مخازيكم ومثالبِكم المستكنةِ في قلوبكم الفاضحةِ لكم على ملأ الناسِ والتأكيدُ لرد إنكارِهم بذلك لا لدفع ترددِهم في وقوع المحذورِ إذ ليس حذرُهم بطريق الحقيقة
{مَّا تَحْذَرُونَ} “çekinip durduğunuz şeyi.”; yani surenin inmesinden ve kalplerinizde gizlenip de sizi insanların huzurunda rezil edecek olan rezilliklerinizden ve ayıplarınızdan çekindiğiniz şeyi. Tekit, çekinilen şeyin meydana gelmesindeki tereddütlerini gidermek için değil, bu husustaki inkarlarını reddetmek içindir; zira onların çekinmesi hakikat üzere değildir.
{وَلَئِن سَأَلْتَهُمْ} عما قالوا
{وَلَئِن سَأَلْتَهُمْ} “Şayet onlara sorsan...”; söyledikleri şeyleri.
{لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ ونلعب} روى أنه ﷺ كان يسير في غزوة تبوكَ وبين يديه ركبٌ من المنافقين يستهزئون بالقرآن وبالرسول ﷺ ويقولون انظُروا إلى هذا الرجل يريد أن يفتتحَ حُصون الشامِ وقصورَها هيهاتَ هيهات فأطلع الله تعالى نبيه على ذلك فقال احبِسوا على الركب فأتاهم فقال قلتم كذا وكذا فقالوا يا نبيَّ الله لا والله ما كنا في شيء من أمرك ولا من أمر أصحابِك ولكن كنا في شيء مما يخوض فيه الركبُ ليقصُرَ بعضنا على بعض السفر
{لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ ونلعب} “mutlaka: 'Biz sadece lafa dalmış eğleniyorduk' derler.”; Rivayet edildiğine göre o sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'nde yürümekteydi ve önünde Kur'an'la ve Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ile alay eden bir münafık kafilesi vardı. Şöyle diyorlardı: "Şu adama bakın, Şam'ın kalelerini ve saraylarını fethetmek istiyor, heyhât heyhât!" Bunun üzerine Allah Teâlâ peygamberini bu durumdan haberdar etti. O da: "Kafileyi durdurun" buyurdu. Yanlarına gelip: "Şöyle şöyle demişsiniz" buyurunca onlar: "Ey Allah'ın peygamberi, hayır, vallahi biz ne senin işinden ne de ashabının işinden hiçbir şeyle meşgul değildik; sadece birbirimize yolu kısalttırmak için yolcuların daldığı şeylerden konuşuyorduk" dediler.
{قُلْ} غيرَ ملتفتٍ إلى اعتذارهم ناعياً
{قُلْ} “De ki:”; onların mazeretlerine iltifat etmeksizin,
عليهم جناياتِهم منزِّلاً لهم منزلةَ المعترفِ بوقوع الاستهزاء موبخاً لهم على أخطائهم موقع الاستهزاء
cinayetlerini yüzlerine vurarak, kendilerini alayın vukuunu itiraf eden kimse yerine koyarak ve alayı yerli yerine koymadaki hatalarından ötürü onları azarlayarak [şöyle de]:
{أبالله وآياته ورسوله كنتم تستهزؤون} حيث عقب حرف التقرير بالمستهزأ به ولا يستقيم ذلك إلا بعد تحققِ الاستهزاء وثبوته
{أبالله وآياته ورسوله كنتم تستهزؤون} “Allah ile, O'nun ayetleriyle ve O'nun Resûlü ile mi alay ediyordunuz?”; zira takrir (sorgulama/itiraf ettirme) harfinin ardına alay edilen şey getirilmiştir; bu ise ancak alayın tahakkuk edip sabit olmasından sonra yerinde olur.
سورة براءة آية (٦٦ ٦٨)
Tevbe Suresi 66-68. Ayetler
{لَا تَعْتَذِرُواْ} لا تشتغلوا بالاعتذار وهو عبارةٌ عن محو أثرِ الذنبِ فإنه معلومُ الكذبِ بيِّنُ البطلان
{لَا تَعْتَذِرُواْ} “Özür beyan etmeyin!”; günahın eserini silmekten ibaret olan özür dilemekle meşgul olmayın; çünkü onun yalan olduğu malum, batıl olduğu apaçıktır.
{قَدْ كَفَرْتُمْ} أظهرتم الكفر بإيذاء الرسول ﷺ والطعن فيه
{قَدْ كَفَرْتُمْ} “Doğrusu siz kafir oldunuz...”; Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet edip ona dil uzatarak küfrü açığa vurdunuz,
{بَعْدَ إيمانكم} بعد إظهارِكم له
{بَعْدَ إيمانكم} “imanınızdan sonra.”; onu izhar edişinizden sonra.
{إِن نَّعْفُ عَن طَائِفَةٍ مّنْكُمْ} لتوبتهم وإخلاصِهم أو تجنّبهم عن الإيذاء والاستهزاء وقرئ إن يعفُ على إسنادِ الفعلِ إلى الله سبحانه وقرئ على البناءِ للمفعول مُسنداً إلى الظرف بتذكير الفعلِ وبتأنيثه أيضاً ذهاباً إلى المعنى كأنه قيل إن ترحم طائفةٌ
{إِن نَّعْفُ عَن طَائِفَةٍ مّنْكُمْ} “İçinizden bir topluluğu affetsek bile...”; tevbeleri ve ihlasları yahut eziyet ve alaydan kaçınmaları sebebiyle. Fiilin Allah Subhânehu'ya isnadıyla [in ya'fu] şeklinde de okunmuştur. Meçhul bina ile [in yu'fa / tu'fa], manaya gidilerek -sanki bir topluluğa merhamet edilirse denmiş gibi- fiilin tezkiriyle ve te'nisiyle de zarfa isnat edilerek okunmuştur.
{نُعَذّبْ} بنون العظمه وقرئ بالياء على البناء للفاعل وبالتاء على البناءِ للمفعول مُسنداً إلى ما بعده
{نُعَذّبْ} “azap ederiz...”; azamet nûnu ile okunmuştur. Fail için malum bina ile yâ ile [yu'azzib] ve meçhul bina ile kendisinden sonrakine isnat edilerek tâ ile [tu'azzeb] şeklinde de okunmuştur.
{طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُواْ مُجْرِمِينَ} مصِرِّين على الإجرام وهو غيرُ التائبين أو مباشرين له وهم غير المجتنبين قال محمد بن إسحق الذي عُفي عنه رجلٌ واحد وهو يحيى بنُ حُمَيِّر الأشجعيُّ لم نزلت هذه الآيةُ تاب عن نفاقه وقال اللهم إني لا أزال أسمع آيةً تقشعر منها الجلودُ وتجِبُ منها القلوب اللهم اجعل وفاتي قتلاً في سبيلك لا يقولُ أحدٌ أنا غسلتُ أنا كفنتُ أنا دفنتُ فأصيب يومَ اليمامة فما أحدٌ من المسلمين إلا عُرِفَ مصرعُه غيرَه
{طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُواْ مُجْرِمِينَ} “diğer bir topluluğa, suçlu kimseler oldukları için...”; yani cürüm üzerinde ısrar edenlere -ki bunlar tevbe etmeyenlerdir- yahut bizzat onu işleyenlere -ki bunlar da kaçınmayanlardır- [azap ederiz]. Muhammed b. İshâk dedi ki: Affedilen kişi tek bir adamdı, o da Yahyâ b. Humeyyir el-Eşcaî idi. Bu ayet inince nifakından tevbe etti ve: "Allahım, şüphesiz ben derilerin ürperdiği, kalplerin titrediği ayetleri işitip duruyorum. Allahım, vefatımı Senin yolunda öyle bir öldürülüş kıl ki hiç kimse 'Ben yıkadım, ben kefenledim, ben defnettim' demesin" dedi. Nihayet Yemâme gününde vuruldu; Müslümanlardan onun dışında nerede vurulup kaldığı bilinmeyen hiç kimse yoktu.
{المنافقون والمنافقات} التعرّضُ لأحوال الإناثِ للإيذان بكمال عراقتِهم في الكفر والنفاق
{المنافقون والمنافقات} “Münafık erkekler ve münafık kadınlar...”; kadınların hallerine de değinilmesi, onların küfür ve nifaktaki köklülüklerinin kemalini bildirmek içindir.
{بَعْضُهُمْ مّن بَعْضٍ} أي متشابهون في النفاق والبُعدِ عن الإيمان كأبعاض الشئ الواحدِ بالشخص وقيل أريد به نفيُ أن يكونوا من المؤمنين وتكذيبُهم في حلفهم بالله إنهم لمنكم وتقريرٌ لقوله تعالى وَمَا هُم مّنكُمْ وقوله تعالى
{بَعْضُهُمْ مّن بَعْضٍ} “birbirlerindendirler (birbirinin benzeridir).”; yani şahıs olarak tek bir şeyin parçaları gibi nifakta ve imandan uzaklıkta birbirlerine benzerler. Denildi ki bununla müminlerden olmalarının nefyedilmesi, Allah'a yemin ederek "şüphesiz onlar sizdendir" demelerinin yalanlanması ve Allah Teâlâ'nın “Onlar sizden değildir” kavlinin pekiştirilmesi kastedilmiştir. Ve Allah Teâlâ'nın şu kavli:
{يَأْمُرُونَ بالمنكر} أي بالكفر والمعاصي
{يَأْمُرُونَ بالمنكر} “Kötülüğü emrederler...”; yani küfrü ve günahları,
{وَيَنْهَوْنَ عَنِ المعروف} أي عن الإيمان والطاعةِ استئنافٌ مقررٌ لمضمونِ ما سبق ومُفصِحٌ عن مضادة حالِهم لحال المؤمنين أو خبرٌ ثان
{وَيَنْهَوْنَ عَنِ المعروف} “ve iyilikten nehyederler...”; yani imandan ve itaatten [alıkoyarlar]. [Bu cümle] önceki kısmın muhtevasını pekiştiren ve onların hallerinin müminlerin haline zıt olduğunu açıklayan bir istinaf cümlesidir yahut ikinci bir haberdir.
{وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ} أي عن المبرات والإنفاقُ فِى سَبِيلِ الله فإن قبضَ اليد كنايةٌ عن الشح
{وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ} “ellerini de sıkı tutarlar.”; yani hayırlardan ve Allah yolunda infak etmekten [ellerini çekerler]. Çünkü elin sıkılması cimrilikten kinayedir.
{نَسُواْ الله} أغفلوا ذكرَه
{نَسُواْ الله} “Allah'ı unuttular...”; O'nu zikretmekten gafil oldular,
{فَنَسِيَهُمْ} فتركهم من رحمته وفضلِه وخذلَهم والتعبيرُ والتعبيرُ عنه بالنسيان للمشاكلة
{فَنَسِيَهُمْ} “O da onları unuttu.”; onları rahmetinden ve lütfundan mahrum bıraktı, yardımsız terk etti. Bunun unutma (nisyân) lafzıyla ifade edilmesi müşâkele (söz uyumu) sebebiyledir.
{إِنَّ المنافقين هُمُ الفاسقون} الكاملونَ في التمرد والفسقِ الذي هو الخروجُ عن الطاعة والانسلاخُ عن كل خيرٍ والإظهارُ في موقعِ الإضمارِ لزيادةِ التَّقريرِ كما في قوله تعالى
{إِنَّ المنافقين هُمُ الفاسقون} “Şüphesiz münafıklar, fâsıkların ta kendileridir.”; itaatten çıkmak ve her türlü hayırdan sıyrılmak demek olan fıskta ve azgınlıkta kamil olanlardır. Zamir makamında açık ismin getirilmesi (izhar), Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi tekit ve pekiştirmeyi artırmak içindir:
{وَعَدَ الله المنافقين والمنافقات والكفار} أي المجاهرين
{وَعَدَ الله المنافقين والمنافقات والكفار} “Allah münafık erkeklere, münafık kadınlara ve kafirlere vaad etti...”; yani küfrünü açıkça sergileyenlere,
{نَارَ جَهَنَّمَ خالدين فِيهَا} مقدرين الخلود فيها
{نَارَ جَهَنَّمَ خالدين فِيهَا} “içinde ebedî kalacakları cehennem ateşini.”; orada ebedî kalışları takdir edilmiş olarak.
{هِىَ حَسْبُهُمْ} عقاباً وجزاءً وفيه دليلٌ على عظم عقابِها وعذابِها
{هِىَ حَسْبُهُمْ} “O onlara yeter!”; ceza ve karşılık olarak. Bunda onun cezasının ve azabının büyüklüğüne bir delil vardır.
{وَلَعَنَهُمُ الله} أي أبعدهم من رحمته وأهانهم وفي إظهار الاسم الجليل من الإيذان بشدة السخط مالا يخفى
{وَلَعَنَهُمُ الله} “Allah onlara lanet etmiştir;”; yani onları rahmetinden uzaklaştırmış ve hor kılmıştır. Lafza-i Celal'in açıkça zikredilmesinde (izharında), şiddetli gazabı bildirme hususunda gizli kalmayacak bir veche vardır.
{وَلَهُمْ عَذَابٌ مُّقِيمٌ} أي نوعٌ من العذاب غيرَ عذابِ النار دائمٌ لا ينقطع أبداً أو لهم عذاب مقيم معهم في الدنيا لا ينفك عنهم وهو ما يقاسونه من تعب النفاقِ الذي هم منه في بلية دائمةٍ لا يأمنون ساعةً من خوف الفضيحةِ ونزولِ العذاب إن اطُّلع عن أسرارهم
{وَلَهُمْ عَذَابٌ مُّقِيمٌ} “onlar için sürekli bir azap vardır.”; yani ateş azabından başka, asla kesilmeyen daimi bir azap türü vardır; yahut dünyada onlarla birlikte kalan ve kendilerinden ayrılmayan bir azap vardır ki o da nifakın meşakkatinden çektikleri şeydir. Onlar bundan ötürü sürekli bir bela içindedirler; sırlarına muttali olunduğu takdirde rezil olma ve azabın inmesi korkusundan bir an bile emin olamazlar.
سورة براءة آية (٦٩)
Tevbe Suresi 69. Ayet
{كالذين مِن قَبْلِكُمْ} التفاتٌ من الغَيبة إلى الخطاب للتشديد والكافُ في محلِ الرفعِ على الخبرية أي أنتم مثلُ الذين مِن قَبْلِكُمْ من الأممِ المهلَكة أو في حيزِ النصبِ بفعل مقدر أي فعلتم مثل فعل الذين مِن قبلكم
{كالذين مِن قَبْلِكُمْ} “Sizden öncekiler gibi...”; şiddeti bildirmek için gaipten muhataba iltifattır. Kâf harfi, haber olmak üzere ref mahallindedir; yani "Siz helak edilen ümmetlerden sizden öncekiler gibisiniz" demektir; yahut takdir edilen bir fiille nasb mahallindedir; yani "Sizden öncekilerin yaptığı gibi yaptınız" demektir.
{كَانُواْ أَشَدَّ مِنكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أموالا وأولادا} تفسيرٌ وبيانٌ لِشَبَههم بهم وتمثيلٌ لحالهم بحالهم
{كَانُواْ أَشَدَّ مِنكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أموالا وأولادا} “Onlar kuvvetçe sizden daha zorlu, mal ve evlatça da daha çok idiler.”; onların onlara benzerliğinin tefsiri ve beyanı, hallerinin de onların haline benzetilmesidir.
{فاستمتعوا} تمتعوا وفي صيغة الاستفعالِ ما ليس في صيغة التفعل من الاستزادة والاستدامةِ في التمتع
{فاستمتعوا} “Faydalandılar...”; yani yararlandılar. İstif'âl kalıbında, tefa''ul kalıbında olmayan faydalanmayı artırma ve sürdürme manası vardır.
{بخلاقهم} بنصيبهم من ملاذ الدنيا واشتقاقُه من الخَلْق بمعنى التقدير وهو ما قُدّر لصاحبه
{بخلاقهم} “kendi paylarıyla;”; dünya lezzetlerinden paylarıyla. Bu kelimenin iştikakı takdir manasındaki halk (الخَلْق) kökündendir ve sahibine takdir edilen şey demektir.
{فَاسْتَمْتَعْتُمْ بخلاقكم كَمَا اسْتَمْتَعَ} الكاف في محل النصب على أنَّه نعتٌ لمصدرٍ محذوفٍ أي استمتاعاً كاستمتاع
{فَاسْتَمْتَعْتُمْ بخلاقكم كَمَا اسْتَمْتَعَ} “Nitekim faydalanmıştı... gibi siz de kendi payınızla faydalandınız;”; Kâf harfi mahzûf bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallindedir; yani "faydalanış gibi bir faydalanışla" demektir.
{الذين مِنْ قَبْلِكُم بخلاقهم} ذمّ الأولين باستمتاعهم بحظوظهم الخسيسةِ من الشهوات الفانيةِ والتهائِهم بها عن النظر في العواقب الحقةِ واللذائذ الحقيقيةِ تمهيداً لذم المخاطبين بمشابهتهم إياهم واقتفائِهم أثرَهم
{الذين مِنْ قَبْلِكُم بخلاقهم} “sizden öncekilerin kendi paylarıyla...”; [Bu ifade], öncekilerin fani şehvetlerden olan değersiz nasipleriyle faydalanmalarını ve bunlarla oyalanıp hakiki akıbetleri ve gerçek lezzetleri düşünmekten alıkonmalarını yermektedir ki bu da, muhatapların onlara benzemeleri ve onların izinden gitmeleri sebebiyle yerilmelerine bir mukaddimedir.
{وَخُضْتُمْ} أي دخلتم في الباطل
{وَخُضْتُمْ} “ve daldınız...”; yani batıla girdiniz/daldınız,
{كالذي خَاضُواْ} أي كالذين بإسقاط النونِ أو كالفوج الذي أو كالخوض الذي خاضوه
{كالذي خَاضُواْ} “onların daldığı gibi.”; yani nûn'un düşürülmesiyle "ellezîne" (كالذين) gibi yahut "dalan topluluk gibi" yahut "onların daldığı dalış gibi" demektir.
{أولئك} إشارةٌ إلى المتَّصفين بالأوصاف المعدودةِ من المشبَّهين والمشبه بهم لا إلى الفريق الأخير فقط فإن ذلك يقتضي أن يكون حُبوطُ أعمالِ المشبهين وخسرانُهم مفهومَين ضمناً لا صريحاً ويؤدي إلى خلوّ تلوينِ الخطابِ عن الفائدة إذ الظاهرُ حينئذ أولئكم والخطابُ لرسول الله ﷺ أو لكل من يصلُح للخطاب أي أولئك الموصوفون بما ذكر من الأفعال الذميمة
{أولئك} “İşte onlar...”; sadece son gruba değil, hem benzeyenler hem de kendilerine benzetilenlerden sayılan sıfatlarla nitelenenlere işarettir; zira sadece son gruba ait olması, benzeyenlerin amellerinin boşa çıkmasının ve hüsranlarının açıkça değil zımnen anlaşılmasını iktiza eder ve hitap üslubunu renklendirmenin (telvîn-i hitap) faydasız kalmasına yol açar. Çünkü bu durumda zahir olan [ifade] "ülâiküm" (أولئكم) olurdu. Hitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yahut hitaba elverişli olan her ferdedir; yani zikredilen yerilmiş fiillerle nitelenen o kimseler:
{حَبِطَتْ أعمالهم} ليس المرادُ بها أعمالَهم المعدودةَ كما يُشعر به التعبيرُ عنهم باسم الإشارةِ فإن غائلتَها غنيةٌ عن البيان بل أعمالَهم التي كانوا يستحقون بها أجوراً حسنةً لو قارنت الإيمان أي ضاعت وبطَلت بالكلية ولم يترتب عليها أثرٌ
{حَبِطَتْ أعمالهم} “amelleri boşa çıkmış olanlardır;”; bundan maksat, işaret ismiyle ifade edilmelerinin hissettirdiği gibi onların sayılan kötü amelleri değildir; zira onların felaketi beyandan müstağnidir. Bilakis [maksat], şayet imana mukarin olsaydı kendisiyle güzel mükafatları hak edecekleri amelleridir; yani [o ameller] tamamen zayi olmuş, batıl kalmış ve üzerlerine hiçbir eser (sevap) terettüp etmemiştir.
{فِى الدنيا والاخرة} بطريق المثوبةِ والكرامةِ أما في الآخرة فظاهرٌ وأما في الدنيا فلأنّ ما يترتب على أعمالهم فيها من الصحةِ والسعة وغيرِ ذلك حسبما ينبئ عنه قولُه ﷿ من كان يريد الحياة الدنيا وَزِينَتَهَا نُوَفّ إِلَيْهِمْ أَعْمَالَهُمْ فِيهَا وَهُمْ فِيهَا لَا يُبْخَسُونَ ليس ترتبُه عليها على طريقه المثوبةِ والكرامة بل بطريق الاستدراج
{فِى الدنيا والاخرة} “dünyada da ahirette de...”; sevap ve ikram yoluyla [bir karşılığı kalmamıştır]. Ahiretteki durum açıktır. Dünyaya gelince; zira onların amellerine bağlı olarak dünyada meydana gelen sağlık, bolluk ve benzeri şeyler -ki Allah Teâlâ'nın {مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمَالَهُمْ فِيهَا وَهُمْ فِيهَا لَا يُبْخَسُونَ} “Kim dünya hayatını ve onun süsünü isterse, onlara oradaki amellerinin karşılığını tam olarak veririz ve onlar orada hiçbir eksikliğe uğratılmazlar” kavlinin haber verdiği üzere- sevap ve ikram yoluyla değil, bilakis istidraç yoluyladır.
{وَأُوْلئِكَ} أي الموصوفون بحُبوط الأعمالِ في الدارين
{وَأُوْلئِكَ} “İşte onlar...”; yani her iki yurtta da amellerin boşa çıkmasıyla nitelenen kimseler,
{هُمُ الخاسرون} الكاملون في الخسران في الدارين الجامعون لمباديه وأسبابِه طراً فإنه قد ذهبت رءوس أموالِهم التي هي أعمالُهم فيما ضرهم ولم ينفعهم قطّ ولو أنها ذهبت فيما لَا يَضُرُّهُمْ وَلَا
{هُمُ الخاسرون} “hüsrana uğrayanların ta kendileridir.”; her iki yurtta da hüsranda kemale ermiş, onun bütün başlangıçlarını ve sebeplerini kendilerinde toplamış olanlardır. Çünkü onların sermayeleri olan amelleri, kendilerine zarar veren ve asla fayda vermeyen şeylerde yok olup gitmiştir. Şayet amelleri kendilerine zarar vermeyen ve...
ينفعهم لكفى بهم خسراناً وإيرادُ اسمِ الأشارة في الموضعين للإشعار بعلية الأوصافِ المُشارِ إليها للحبوط والخسران
fayda da sağlamayan şeylerde gitmiş olsaydı bile, bu onlara hüsran olarak yeterdi. Her iki yerde de işaret isminin getirilmesi, işaret edilen vasıfların amellerin boşa çıkması ve hüsranın sebebi (illeti) olduğunu hissettirmek içindir.
سورة براءة آية (٧٠ ٧١)
Berae (Tevbe) Suresi 70-71. Ayetler
{أَلَمْ يَأْتِهِمْ} أي المنافقين
{أَلَمْ يَأْتِهِمْ} “Onlara gelmedi mi...”; yani münafıklara,
{نَبَأُ الذين مِن قَبْلِهِمْ} أي خبرُهم الذي له شأن وهو ما فعلوا وما فُعل بهم والاستفهامُ للتقرير والتحذير
{نَبَأُ الذين مِن قَبْلِهِمْ} “kendilerinden öncekilerin haberi?”; yani onların mühim olan haberi; ki o da yaptıkları şeyler ve kendilerine yapılanlardır. Soru, ikrar ve uyarı (tahzir) içindir.
{قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إبراهيم وأصحاب مَدْيَنَ} وهم قومُ شعيبٍ
{قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إبراهيم وأصحاب مَدْيَنَ} “Nuh, Âd, Semûd kavminin, İbrahim kavminin ve Medyen halkının...”; onlar Şuayb'ın kavmidir.
{والمؤتفكات} قَرْياتُ قومِ لوطٍ ائتفَكَت بهم أي انقلبت بهم فصار عاليها سافلَها وأُمطروا حجارةً من سجيل وقيل قريات المكذبين وائتفاكُهن انقلابُ أحوالِهن من الخير إلى الشر
{والمؤتفكات} “ve altüst olan şehirlerin [haberi]?”; Lût kavminin köyleridir ki onlarla birlikte altüst olmuş, yani ters dönmüş, altı üstüne gelmiş ve üzerlerine pişmiş çamurdan taşlar yağdırılmıştır. Yalanlayanların köyleri olduğu ve onların altüst olmasının da hallerinin iyilikten kötülüğe dönmesi olduğu da söylenmiştir.
{أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بالبينات} استئنافٌ لبيان نبئهم
{أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بالبينات} “Elçileri onlara apaçık delillerle gelmişti.”; onların haberini açıklayan yeni bir cümledir (isti'nâf).
{فَمَا كَانَ الله لِيَظْلِمَهُمْ} الفاءُ للعطف على مقدر ينسحبُ عليه الكلامُ ويستدعيهِ النظامُ أي فكذبوهم فأهلكهم الله تعالى فما ظلمهم بذلك وإيثارُ مَا عليهِ النظمُ الكريمُ للمبالغة في تنزيه ساحة السبحان عن الظلم أي ما صح وما استقام له أن يظلِمهم ولكنهم ظلموا أنفسَهم والجمعُ بين صيغتي الماضي والمستقيل في قولِه ﷿
{فَمَا كَانَ الله لِيَظْلِمَهُمْ} “Demek ki Allah onlara zulmediyor değildi;”; Fâ harfi, kelamın akışının gerektirdiği ve söz diziminin zorunlu kıldığı takdirî bir cümleye matuftur; yani "onlar elçileri yalanladılar, bunun üzerine Allah Teâlâ da onları helak etti, dolayısıyla onlara bununla zulmetmiş olmadı." Yüce söz diziminin bu üslubu tercih etmesi, Cenâb-ı Hakk'ın yüce zatını zulümden tenzih etmede mübalağa içindir; yani O'nun onlara zulmetmesi asla doğru ve uygun düşmezdi, bilakis onlar kendi kendilerine zulmettiler. Allah Azze ve Celle'nin şu kavlinde geçmiş ve gelecek zaman kalıplarının bir arada kullanılması:
{ولكن كَانُواْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} للدِلالة على استمرار ظلمِهم حيث لم يزالوا يعرِّضونها للعقاب بالكفر والتكذيب وتقديمُ المفعول لمجرد الاهتمام به مع مراعاة الفاصلةِ من غير قصدٍ إلى قصر المظلومية عليهم على رأي مَن لا يرى التقديمَ موجباً للقصر فيكون كما في قوله تعالى وَمَا ظلمناهم ولكن ظَلَمُواْ أَنفُسَهُمْ من غير قصر للظلم على الفاعل أو المفعول وسيجيء لهذا مزيدُ بيان في قوله سبحانه إِنَّ الله لَا يَظْلِمُ الناس شَيْئًا ولكن الناس أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
{ولكن كَانُواْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı.”; zulümlerinin sürekliliğini göstermek içindir; zira onlar inkâr ve yalanlama ile nefislerini sürekli azaba maruz bırakıyorlardı. Mef'ûlün öne alınması, öne almanın hasr gerektirmediğini savunanların görüşüne göre, mazlumluğun sadece onlara has kılınması kastedilmeksizin, fasıla uyumuyla birlikte sırf ona önem verilmesinden (ihtimam) ötürüdür; böylece fail veya mef'ule bir hasr olmaksızın Allah Teâlâ'nın {وَمَا ظلمناهم ولكن ظَلَمُواْ أَنفُسَهُمْ} “Biz onlara zulmetmedik, fakat onlar kendi kendilerine zulmettiler” kavlindeki gibi olur. Bunun daha geniş açıklaması Cenâb-ı Hakk'ın {إِنَّ الله لَا يَظْلِمُ الناس شَيْئًا ولكن الناس أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “Şüphesiz ki Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez; fakat insanlar kendilerine zulmederler” kavlinde gelecektir.
{والمؤمنون والمؤمنات بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاء بَعْضٍ} بيانٌ لحسنِ حالِ المُؤمنين والمؤمنات حالاً ومآلاً إثرَ بيانِ قبحِ حالِ أضدادِهم عاجلاً وآجلاً والتعبيرُ عن نسبة هؤلاء بعضِهم إلى بعض بالولاية وعن نسبة أولئك بمن الاتصالية للإيذان بأن نسبةَ هؤلاء بطريق القرابة الدينيةِ المبنية على المعاقدة المستتبعةِ للآثار من المعونة والنصرة وغيرِ ذلك ونسبةُ أولئك بمقتضى الطبيعةِ والعادة
{والمؤمنون والمؤمنات بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاء بَعْضٍ} “Mümin erkekler ve mümin kadınlar da birbirlerinin velileridirler.”; zıtlarının durumlarının dünyada ve ahiretteki çirkinliğinin beyan edilmesinin ardından, mümin erkek ve mümin kadınların hal ve akıbet itibarıyla durumlarının güzelliğinin beyanıdır. Bunların birbirine olan nispetinin velayetle, öncekilerin nispetinin ise ittisal bildiren "min" (من) edatıyla ifade edilmesi; bunların nispetinin yardımlaşma, zafer ve benzeri sonuçları doğuran ahitleşmeye dayalı dinî akrabalık yoluyla olduğunu, öncekilerin nispetinin ise tabiat ve adet gereği olduğunu bildirmek içindir.
{يَأْمُرُونَ بالمعروفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ المنكر} أي جنسِ المعروف والمنكرِ المنتظمَين لكل خير وشر
{يَأْمُرُونَ بالمعروفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ المنكر} “İyiliği emreder, kötülükten sakındırırlar;”; yani her türlü hayır ve şerri içine alan maruf ve münker cinsini [emreder ve yasaklarlar].
{وَيُقِيمُونَ الصلاة} فلا يزالون يذكرون الله سبحانه فهو في مقابلة ماسبق من قوله تعالى نسُوا الله
{وَيُقِيمُونَ الصلاة} “namazı dosdoğru kılarlar,”; dolayısıyla Allah Sübhânehû'yu anmayı sürdürürler. Bu, Allah Teâlâ'nın daha önce geçen {نسُوا الله} “Allah'ı unuttular” kavlinin tam karşılığıdır.
{وَيُؤْتُونَ الزكاة} بمقابلة قوله تعالى وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ
{وَيُؤْتُونَ الزكاة} “zekâtı verirler...”; Allah Teâlâ'nın {وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ} “ellerini sıkı tutarlar” kavlinin karşılığıdır.
{وَيُطِيعُونَ الله وَرَسُولَهُ} أي في كل أمر ونهي وهو بمقابله وصفِ المنافقين بكمال الفسقِ والخروج عن الطاعة
{وَيُطِيعُونَ الله وَرَسُولَهُ} “ve Allah'a ve Resûlüne itaat ederler.”; yani her emir ve yasakta. Bu da münafıkların tam bir fasıklık ve itaatten çıkmışlıkla nitelenmesinin karşılığıdır.
{أولئك} إشارةٌ إلى المؤمنين والمؤمنات باعتبار اتصافِهم بما سلف من الصفات الفاضلة وما فيه من معنى البُعدِ للإشعارِ ببُعد درجتِهم في الفضل أي أولئكَ المنعُوتون بما فُصّل من النعوت الجليلة
{أولئك} “İşte onlar...”; geçmiş faziletli sıfatlarla nitelenmiş olmaları bakımından mümin erkeklere ve mümin kadınlara işarettir. Bundaki uzaklık manası, onların faziletteki derecelerinin yüceliğini hissettirmek içindir; yani ayrıntılı olarak zikredilen o yüce vasıflarla nitelenen kimseler var ya,
{سَيَرْحَمُهُمُ الله} أي يُفيض عليهم آثارَ رحمتِه من التأييد والنصرة
{سَيَرْحَمُهُمُ الله} “Allah onlara merhamet edecektir.”; yani destekleme ve yardım etme şeklindeki rahmetinin eserlerini üzerlerine bolca akıtacaktır,
البتة فإن السين مؤكدةٌ للوقوع كما في قولك سأنتقم منك
kesin olarak! Zira "sîn" (س) harfi, senin "Senden mutlaka intikam alacağım" sözünde olduğu gibi, vuku bulmanın teyidi içindir.
{أَنَّ الله عَزِيزٌ} تعليلٌ للوعد أي قويٌّ قادرٌّ على إعزاز أوليائه وقهر أعدائه
{أَنَّ الله عَزِيزٌ} “Şüphesiz Allah Azîz'dir,”; vaadin gerekçesidir; yani dostlarını aziz kılmaya ve düşmanlarını kahretmeye gücü yeten mutlak kudret sahibidir,
{حَكِيمٌ} يبني أحكامَه على أساس الحِكمةِ الداعيةِ إلى إيصال الحقوقِ من النعمة والنقمة إلى مستحقيها من أهل الطاعة وأهلِ المعصية وهذا وعدٌ للمؤمنين متضمِّنٌ لوعيد المنافقين كما أن ما سبق في شأن المنافقين من قوله تعالى فَنَسِيَهُمْ وعيدٌ لهم متضمنٌ لوعد المؤمنين فإن منعَ لطفِه تعالى عنهم لطفٌ في حق المؤمنين
{حَكِيمٌ} “Hakîm'dir.”; hükümlerini, itaat ehlinden ve isyan ehlinden hak edenlere nimet ve ceza gibi haklarını ulaştırmayı gerektiren hikmet temeli üzerine bina edendir. Bu, müminler için münafıkların tehdidini de içeren bir vaaddir; nitekim daha önce münafıklar hakkında geçen Allah Teâlâ'nın {فَنَسِيَهُمْ} “O da onları unuttu” kavli de müminlere vaadi içeren bir tehdittir. Zira O'nun lütfunu münafıklardan men etmesi, müminlerin hakkında bir lütuftur.
سورة براءة آية (٧٢)
Berae (Tevbe) Suresi 72. Ayet
{وَعَدَ الله المؤمنين والمؤمنات} تفصيل لآثارِ رحمتهِ الأخرويةِ إثرَ ذكر رحمتِه الدنيوية والإظهارُ في موقعِ الإضمارِ لزيادة التقرير والإشعارِ بعلية وصفِ الإيمان لحصول ما تعلق به الوعدُ وعدمُ التعرض لذكر ما مر من الأمر بالمعروف وغيرِ ذلك للإيذان بأنه من لوازمه ومستتبِعاته أي وعَدهم وعداً شاملاً لكل أحدٍ منهم على اختلاف طبقاتِهم في مراتب الفضل كيفاً وكماً
{وَعَدَ الله المؤمنين والمؤمنات} “Allah, mümin erkeklere ve mümin kadınlara vaat etmiştir;”; dünyadaki rahmetinin zikredilmesinin ardından ahiretteki rahmetinin eserlerinin tafsilatıdır. Zamir yerine açık ismin (ızhar) getirilmesi, teyidi artırmak ve vaadin taalluk ettiği şeyin gerçekleşmesinde iman vasfının sebep (illet) olduğunu hissettirmek içindir. İyiliği emretme ve daha önce geçen diğer vasıfların zikredilmesine değinilmemesi ise, bunların imanın gereklerinden ve tabiilerinden olduğunu bildirmek içindir; yani nitelik ve nicelik bakımından fazilet derecelerindeki farklılıklarına rağmen onların her bir ferdini kapsayan bir vaat ile onlara vaat etmiştir:
{جنات تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الانهار خالدين فِيهَا} فإن كلَّ أحد منهم فائزٌ بها لا محالة
{جنات تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الانهار خالدين فِيهَا} “altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler...”; zira onların her biri mutlaka ona nail olacaktır,
{ومساكن طَيّبَةً} أي وعد بعضَ الخواصِّ الكمل منهم منازل تستطيبها النفوس أو يطيب فيها العيش في الخبر أنها قصورٌ من اللؤلؤ والزبرجدِ والياقوتِ الأحمر
{ومساكن طَيّبَةً} “ve güzel meskenler...”; yani içlerinden bazı seçkin ve kâmil kimselere nefislerin hoşlanacağı veya içinde yaşamanın güzel olacağı konaklar vaat etmiştir. Rivayette [bu meskenlerin] inci, zebercet ve kırmızı yakuttan saraylar olduğu zikredilmiştir,
{فِى جنات عَدْنٍ} هي أبهى أماكنِ الجناتِ وأسناها عنِ النبيِّ ﷺ عدْنٌ دارُ الله لم ترها عينٌ ولم تخطُرْ على قلب بشر لا يسكنها غيرُ ثلاثة النبيون والصديقون والشهداء يقول الله تعالى طوبى لمن دخلك وعن ابنِ عمرَ ﵄ أنَّ في الجنة قصراً يقال له عدْن حوله البروج والمروج وله خمسةُ آلاف باب على كل باب خمسةُ آلافِ حَوْراء لا يدخُله إلا نبيٌّ أو صدّيقٌ أو شهيد وعن ابن مسعود ﵁ هي بُطنانُ الجنة وسُرَّتُها فعدن على هذا عَلَم وقيل هو بمعناه اللغوي أعني الإقامة والخلود فمرجِعُ العطفِ إلى اختلاف الوصفِ وتغايُرِه فكأنه وصَفه أولاً بأنه من جنس ما هو أشرفُ الأماكنِ المعروفة عندهم من الجنات ذاتِ الأنهار الجارية ليميل إليها طباعُهم أولُ ما يقرَعُ أسماعَهم ثم وصفه بأنه محفوفٌ بطيب العيشِ مُعرّى عن شوائب الكدوراتِ التي لا تكاد تخلو عنها أماكنُ الدنيا وفيها ما تشتهي الأنفسُ وتلَذّ الأعينُ ثم وصفه بأنه دارُ إقامةٍ وثباتٍ في جوار العلّيين لا يعتريهم فيها فناءٌ ولا تغيُّرٌ ثم وعدهم بما هو أعلى من ذلك كله فقال
{فِى جنات عَدْنٍ} “Adn cennetlerinde.”; cennetlerin en görkemli ve en yüce yerleridir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: “Adn, Allah'ın [has kıldığı] yurdudur; onu hiçbir göz görmemiş, hiçbir beşerin kalbinden geçmemiştir. Orada üç gruptan başkası ikamet etmez: Peygamberler, sıddîklar ve şehitler. Allah Teâlâ [oraya]: 'Sana girene ne mutlu!' buyurur.” İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan [şöyle] rivayet edilmiştir: “Cennette 'Adn' denilen bir saray vardır, etrafında kuleler ve çayırlar bulunur. Beş bin kapısı vardır, her kapıda beş bin huri bekler; oraya bir peygamber, bir sıddîk veya bir şehitten başkası giremez.” İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan [ise]: “O, cennetin ortası ve göbeğidir” dediği rivayet edilmiştir. Buna göre Adn özel isimdir (alem). Lügat anlamında olduğu da söylenmiştir; yani ikamet ve ebediyet demektir. Dolayısıyla atfın merci, vasfın farklılığına ve çeşitliliğine dayanır. Sanki O, işittikleri anda tabiatları oraya meyletsin diye, ilk olarak orayı katlarında bilinen en şerefli mekânlar cinsinden, ırmakları akan cennetler olarak nitelemiş; ardından dünya mekânlarının neredeyse hiç uzak kalamadığı bulanıklık şaibelerinden arınmış, güzel bir hayatla kuşatılmış, içinde nefislerin arzuladığı ve gözlerin lezzet aldığı şeyler bulunan bir yer olarak vasfetmiş; sonra da orayı İlliyyûn civarında, kendilerine bir fena ve değişim ilişmeyen ebedî bir ikamet ve sebat yurdu olarak tarif etmiştir. Daha sonra onlara bütün bunlardan daha yüce olan bir şeyi vaat ederek şöyle buyurmuştur:
{ورضوان مّنَ الله} أي وشئ يسيرٌ من رضوانه تعالى
{ورضوان مّنَ الله} “Allah'ın bir rızası ise...”; yani Allah Teâlâ'nın rızasından az bir şey bile,
{أَكْبَرُ} إذ عليه يدور فوزُ كل خيرٍ وسعادة وبه يُناط نيلُ كلِّ شرفٍ وسيادة ولعل عدمَ نظمِه في سلك الوعد مع عزته في نفسه لأنه متحققٌ في ضمن كل موعودٍ ولأنه مستمرٌّ في الدارين روي أنه تعالى يقول لأهل الجنة هل رضيتم فيقولون مالنا لا نرضى وقد أعطيتنا ما لم تعطِ أحداً من خلقك فيقول أنا أُعطيكم أفضلَ من ذلك قالوا وأيُّ شيء أفضلُ من ذلك قال أُحِلُّ عليكم رضواني فلا أسخطُ عليكم أبداً
{أَكْبَرُ} “daha büyüktür.”; zira her hayır ve saadetin kazanılması onun etrafında döner, her şeref ve üstünlüğe ulaşmak ona bağlıdır. Bizzat kendisi pek yüce ve kıymetli olduğu halde [açık bir fiille] vaat dizisi içine sokulmaması, belki de vaat edilen her şeyin zımnında gerçekleşmiş olmasından ve her iki yurtta da devam etmesindendir. Rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ cennet ehline: “Razı oldunuz mu?” buyurur. Onlar: “Yaratıklarından hiçbirine vermediğin şeyleri bize vermişken nasıl razı olmayalım?” derler. Bunun üzerine [Allah Teâlâ]: “Ben size bundan daha üstününü vereceğim” buyurur. Onlar: “Bundan daha üstün ne olabilir ki?” derler. [Allah Teâlâ] buyurur ki: “Üzerinize rızamı helal kılarım, artık bundan sonra size asla gazap etmem.”
{ذلك} إشارةٌ إلى ما سبق ذكرُه وما فيه من معنى البعد للإيذان ببعد درجتِه في العِظَم والفخامة
{ذلك} “İşte bu...”; daha önce zikredilen şeylere işarettir. Bundaki uzaklık manası, onun büyüklük ve azametteki derecesinin yüceliğini bildirmek içindir;
{هُوَ الفوز العظيم} دون ما يعده الناس فوزاً من حظوظ الدنيا فإنها مع قطع النظرِ عن فنائها وتغيُّرِها وتنغُّصِها وتكدّرِها ليست
{هُوَ الفوز العظيم} “büyük kurtuluşun ta kendisidir.”; insanların dünya nasiplerinden kurtuluş saydıkları şeyler değil! Zira onlar, fani olmaları, değişmeleri, keder ve bulanıklıkla dolu olmaları bir yana bırakılsa bile,
بالنسبة إلى أدنى شيءٍ من نعيم الآخرة بمثابة جناحِ البعوض قال رسول الله ﷺ لو كانتِ الدُّنيا تزنُ عندَ الله جناحَ بعوضةٍ ما سَقَى الكافرَ منها شربة ماء ونِعِمّا قال من قال ... تالله لو كانت الدنيا بأجمعها ... تبقي علينا ويأتي رزقُها رغَدا ... ما كان من حق حر أن يدل بها فكيف وهي متاعٌ يضمحل غدا ...
ahiret nimetlerinin en küçüğüne nispetle bir sivrisinek kanadı mesabesinde bile değildir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Eğer dünya Allah katında bir sivrisinek kanadı kadar değer taşısaydı, kâfire ondan bir yudum su bile içirmezdi.” Şu beyti söyleyen ne güzel söylemiştir: ... “Allah'a yemin olsun ki dünya bütünüyle / Bizimle ebedî kalsaydı ve rızkı da bol bol gelseydi / Hür bir kimseye ona güvenip şımarmak yakışmazdı / Nerede kaldı ki o, yarın yok olup gidecek bir metadır...”
سورة براءة آية (٧٣ ٧٤)
Berae (Tevbe) Suresi 73-74. Ayetler
{يا أيها النبى جاهد الكفار} أي المجاهرين منهم بالسيف
{يا أيها النبى جاهد الكفار} “Ey Peygamber! Kâfirlerle... cihad et;”; yani onlardan [küfrünü] açığa vuranlarla kılıçla,
{والمنافقين} بالحجة وإقامة الحدود
{والمنافقين} “ve münafıklarla...”; hüccetle (delille) ve had cezalarını uygulayarak [cihad et],
{واغلظ عَلَيْهِمْ} في ذلك ولا تأخُذْك بهم رأفة قال عطاء نسَخت هذه الآيةُ كلَّ شيء من العفو والصفح
{واغلظ عَلَيْهِمْ} “onlara karşı sert davran.”; bu hususta [katı ol] ve onlara karşı sana bir acıma gelmesin. Atâ: “Bu ayet, af ve müsamahaya dair her hükmü neshetmiştir” demiştir.
{وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ} جملةٌ مستأنفةٌ لبيان آجل أمرِهم إثرَ بيانِ عاجلِه وقيل حالية
{وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ} “Onların varacağı yer cehennemdir.”; dünyadaki durumlarının beyanının ardından ahiretteki durumlarını beyan eden yeni bir cümledir (isti'nâf). Hal cümlesi olduğu da söylenmiştir.
{وَبِئْسَ المصير} تذييلٌ لما قبله والمخصوصُ بالذم محذوف
{وَبِئْسَ المصير} “Ve ne kötü bir varış yeridir!”; öncesini tamamlayan bir fezlekedir (tezyîl) ve yerilen şey (mahsûs bi'z-zemm) hazfedilmiştir.
{يَحْلِفُونَ بالله مَا قَالُواْ} استئنافٌ لبيان ما صدرَ عنهُم من الجرائمِ الموجبةِ لما مر من الأمر بالجهاد والغِلظة عليهم ودخولِ جهنم رُوِيَ أنَّ رسولَ الله ﷺ أقام في غزوة تبوكَ شهرين ينزلِ عليه القرآنُ ويَعيب المنافقين المتخلّفين فيسمعه مَنْ كان منهم معه ﷺ فقال الجلاس بن سويد منهم لئن كانَ ما يقولُ محمدٌ حقاً لإخواننا الذين خلفناهم وهم ساداتنا وأشرافنا فنحن شرٌّ من الحمير فقال عامر بن قيس الأنصاري للجلاس أجل والله إن محمداً لصادقٌ وأنت شرٌّ من الحمار فبلغ ذلك رسول الله ﷺ فاستُحضر فحلف بالله ما قال فرفع عامرٌ يده فقال اللهم أنزِل على عبدك ونبيك تصديق الكاذب وتكذيب الصادق فنزل وإيثارُ صيغةِ الاستقبالِ في يحلفون لاستحضار الصورةِ أو للدلالة على تكرير الحلف وصيغةُ الجمعِ في قالوا مع أن القائلَ هو الجلاس للإيذان بأن بقيتَهم برضاهم بقوله صاروا بمنزلة القائل
{يَحْلِفُونَ بالله مَا قَالُواْ} “[Kötü bir şey] söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar;”; cihad, onlara sert davranma ve cehenneme girişle ilgili geçen hükümleri gerektiren suçlarının beyanına başlayan yeni bir cümledir. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'nde iki ay kaldı; kendisine Kur'an iniyor ve geride kalan münafıkları kötülüyordu. Onunla birlikte olan münafıklar da bunu işitiyordu. Onlardan Cülâs b. Süveyd: “Eğer Muhammed'in geride bıraktığımız efendilerimiz ve eşrafımız olan kardeşlerimiz hakkında söyledikleri doğruysa, biz eşeklerden daha kötüyüz” dedi. Bunun üzerine Âmir b. Kays el-Ensârî, Cülâs'a: “Evet, Allah'a yemin olsun ki Muhammed elbette doğrudur, sen ise eşekten daha kötüsün!” dedi. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştı ve [Cülâs] huzura çağrıldı; o da [böyle bir şey] söylemediğine dair Allah'a yemin etti. Âmir ise ellerini kaldırıp: “Allahım! Kuluna ve peygamberine yalancıyı tasdik, doğruyu tekzip eden [vahyi] indir!” dedi ve ayet indi. "Yahliifûne" (يَحْلِفُونَ) fiilinde geniş/gelecek zaman kipinin tercih edilmesi, manzarayı canlandırmak yahut yeminin tekrarlandığını göstermek içindir. Sözü söyleyen sadece Cülâs olduğu halde "kâlû" (قَالُواْ) şeklinde çoğul kipi kullanılması ise, geri kalanların onun sözüne rıza göstermekle sözü söyleyen konumuna geldiklerini bildirmek içindir.
{وَلَقَدْ قَالُواْ كَلِمَةَ الكفر} هي ما حُكي آنفاً والجملةُ مع ما عطف عليها اعتراضٌ
{وَلَقَدْ قَالُواْ كَلِمَةَ الكفر} “oysa andolsun ki küfür sözünü söylediler...”; bu söz, az önce nakledilen sözdür. Cümle, matuflarıyla birlikte ara cümledir (itirâz).
{وَكَفَرُواْ بَعْدَ إسلامهم} أي وأظهروا ما في قلوبِهِم منَ الكفر بعد إظهارِهم الإسلامَ
{وَكَفَرُواْ بَعْدَ إسلامهم} “ve İslam'larından sonra inkâr ettiler;”; yani İslam'ı açığa vurduktan sonra kalplerindeki küfrü açığa çıkardılar,
{وَهَمُّواْ بِمَا لَمْ ينالُوا} هو الفنك برسولِ الله ﷺ وذلك أنه توافقَ خمسةَ عشرَ منهم على أن يدفعوه ﷺ عن راحلته إذا تسنّم العقبةَ بالليل وكان عمارُ بنُ ياسر آخذاً بخِطام راحلته يقودها وحذيفةُ بنُ اليمان خلفها يسوقُها فبينما هما كذلك إذ سمع حذيفة بوقع أخفافِ الإبل وبقعقعة السلاحِ فالتفت فإذا قومٌ متلثّمون فقال إليكم إليكم يا أعداءَ الله فهربوا وقيل هم المنافقون همّوا بقتل عامر لرده على الجلاس وقيل أرادوا أن يتوِّجوا عبدَ اللَّه بن أبي بن سلول وإن لم يرضَ به رسول الله ﷺ
{وَهَمُّواْ بِمَا لَمْ ينالُوا} “ve başaramadıkları bir şeye yeltendiler.”; bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e suikast girişimidir. Şöyle ki: Onlardan on beş kişi, geceleyin sarp geçide (Akabe) tırmandığı sırada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i biniti üzerinden itmek üzere anlaştılar. Ammâr b. Yâsir binitin yularını tutmuş çekiyor, Huzeyfe b. Yemân ise arkasından sürüyordu. Onlar bu halde iken Huzeyfe deve ayaklarının sesini ve silah şakırtılarını işitti; dönüp baktığında yüzleri örtülü bir topluluk gördü ve: “Çekilin, çekilin ey Allah'ın düşmanları!” dedi, onlar da kaçtılar. [Bir görüşe göre] bunlar Cülâs'a cevap verdiği için Âmir'i öldürmeye yeltenen münafıklardır. Bir diğer görüşe göre ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem razı olmasa bile Abdullah b. Übey b. Selûl'e taç giydirmek istemişlerdi.
{وَمَا نَقَمُواْ} أي وما أنكروا وما عابوا أو وما وجدوا ما يورث نَقِمتَهم
{وَمَا نَقَمُواْ} “İntikam almaya kalkışmadılar / ayıplamadılar...”; yani inkâr etmediler, ayıplamadılar yahut öfkelerini gerektirecek bir şey bulamadılar,
{إِلا أَنْ أَغْنَاهُمُ الله وَرَسُولُهُ مِن فَضْلِهِ} ﷾ وذلك أنهم كانوا حين قدم رسولُ الله ﷺ المدينةَ في غايةِ ما يكونُ من ضنْك العيشِ لا يركبون الخيلَ ولا يحوزون الغنيمة فأثروا بالغنائم وقُتل للجلاس مولى فأُمِرَ رسولُ الله ﷺ بديته اثنى عشَرَ ألفَ درهم فاستغنى والاستثناءُ مفرَّغٌ من أعمِّ المفاعيلِ أو من أعمِّ العللِ أي وما
{إِلا أَنْ أَغْنَاهُمُ الله وَرَسُولُهُ مِن فَضْلِهِ} “sırf Allah ve Resûlü onları lütfundan zengin etti diye.”; Şöyle ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde onlar, geçim darlığının son haddindeydiler; ata binemiyor, ganimet elde edemiyorlardı. Ganimetlerle zenginleştiler. Ayrıca Cülâs'ın bir azatlısı öldürülmüştü ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun için on iki bin dirhem diyet ödenmesini emretti, böylece [Cülâs] zengin oldu. İstisna, mef'ullerin veya illetlerin en umumi olanından müferrağdır; yani...
أنكروا شيئاً من الأشياءِ إلا أغناه الله تعالى إياهم أو وما أنكروا ما أنكروا لعلة من العلل إلا لإغناء الله إياهم
Allah Teâlâ'nın kendilerini zengin etmesi dışında hiçbir şeyi ayıplamadılar yahut ayıpladıkları şeyi Allah'ın kendilerini zengin etmesinden başka hiçbir sebeple ayıplamadılar.
{فَإِن يَتُوبُواْ} عمَّا هُم عليهِ من الكفر والنفاق
{فَإِن يَتُوبُواْ} “Eğer tövbe ederlerse...”; içinde bulundukları küfür ve nifaktan [dönerlerse],
{يَكُ خَيْراً لَّهُمْ} في الدارين قيل لما تلاها رسول الله ﷺ قال الجلاس يَا رسولَ الله لقدْ عرض الله عليّ التوبةَ والله لقد قلت وصدق عامرٌ فتاب الجلاسُ وحسُنت توبته
{يَكُ خَيْراً لَّهُمْ} “kendileri için hayırlı olur;”; her iki yurtta da. Denildi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okuyunca Cülâs: “Ey Allah'ın Resûlü! Allah bana tövbeyi arz etti; Allah'a yemin olsun ki ben o sözü söyledim, Âmir doğru söyledi” dedi. Bunun üzerine Cülâs tövbe etti ve tövbesi de güzel oldu.
{وَإِن يَتَوَلَّوْا} أي استمروا على ما كانُوا عليهِ من التولي والإعراض عن الدين أو أعرضوا عن التوبة بعد هذا العرض
{وَإِن يَتَوَلَّوْا} “yok eğer yüz çevirirlerse...”; yani dinden yüz çevirme ve dönme hallerine devam ederlerse yahut bu tekliften sonra tövbeden yüz çevirirlerse,
{يُعَذّبْهُمُ الله عَذَابًا أَلِيمًا فِى الدنيا} بالقتل والأسرِ والنهب وغير ذلك من فنون العقوبات
{يُعَذّبْهُمُ الله عَذَابًا أَلِيمًا فِى الدنيا} “Allah onları dünyada acı bir azapla cezalandırır;”; öldürülme, esaret, yağma ve diğer ceza çeşitleriyle,
{والاخرة} بالنار وغيرها من أفانين العقاب
{والاخرة} “ahirette de...”; ateş ve diğer ceza çeşitleriyle.