{وَظَهَرَ أَمْرُ الله} غلب دينه وعلا عرشه
{وَظَهَرَ أَمْرُ الله} “ve Allah'ın emri üstün geldi”; dini galip geldi ve şânı yüceldi,
{وَهُمْ كارهون} والحالُ أنهم كارهون لذلك أي على رغم منهم والآيتان لتسلية الرسول ﷺ والمؤمنين عن تخلف المتخلفين وبيانُ ما ثبّطهم الله تعالى لأجله وهتَك أستارَهم وكشف أسرارَهم وإزاحةِ أعذارِهم تداركاً لما عسى يفوت بالمبادرة إلى الإذن وإيذاناً بأن ما فات بها ليس مما لا يمكن تلافيه تهوينا للخطب
{وَهُمْ كارهون} “onlar ise istemiyorlardı”; onlar bundan hoşlanmadıkları halde, yani burunları sürtülerek [bu gerçekleşti]. Her iki ayet, Resûl'ü sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminleri sefere katılmayanların geri kalışından dolayı teselli etmek, Allah Teâlâ'nın onları ne sebeple alıkoyduğunu açıklamak, izin vermede acele etmekle elden kaçabilecek şeyleri telafi etmek ve izin verilmekle kaçan şeyin -meseleyi hafifletmek kabilinden- telafi edilemeyecek bir durum olmadığını bildirmek üzere örtülerini yırtmak, sırlarını açığa çıkarmak ve mazeretlerini ortadan kaldırmak içindir.
سورة براءة آية (٤٩ ٥٠)
Tevbe Suresi, 49-50. Ayetler
{وَمِنْهُمْ مَّن يَقُولُ ائذن لّي} في القعود
{وَمِنْهُمْ مَّن يَقُولُ ائذن لّي} “Onlardan öylesi de vardır ki: 'Bana izin ver' der”; [savaşa katılmayıp] oturmak hususunda [izin ver],
{وَلَا تَفْتِنّى} أي لا توقِعْني في الفتنة وهي المعصيةُ والإثمُ يريد إني متخلِّفٌ لا محالة أذِنتَ أو لم تأذن فأذن لي حتى لا أقعَ في المعصية بالمخالفة أو لا تُلقِني في الهلكة فإني إن خرجتُ معك هلَك مالي وعيالي لعدم مَنْ يقوم بمصالحهم وقيل قال الجدُّ بنُ قيس قد علمت الأنصارُ أني مشتهرٌ بالنساء فلا تفتنّي ببنات الأصفر يعنى نساءَ الروم ولكن أُعينُك بمالي فاتركني وقرئ ولا تُفْتِنِّي من أفْتنَه بمعنى فتنه
{وَلَا تَفْتِنّى} “beni fitneye düşürme”; yani beni fitneye düşürme; o da isyan ve günahtır. Demek ister ki: İzin versen de vermesen de ben kesinlikle geride kalacağım; binaenaleyh bana izin ver ki muhalefet ederek günaha girmeyeyim. Yahut beni helake atma; zira seninle sefere çıkarsam, işlerini görecek kimse bulunmadığı için malım ve ailem helak olur. Denildi ki: Cedd b. Kays, "Ensar benim kadınlara düşkünlüğümü bilir; beni Benî Asfar'ın (Rumların) kadınlarıyla imtihan edip fitneye düşürme, ancak malımla sana yardım edeyim, beni bırak" dedi. [Fiil] onu fitneye düşürdü anlamındaki 'eftenehü'den (أَفْتَنَهُ) gelerek 've lâ tüftinnî' (ولا تُفْتِنِّي) şeklinde de okunmuştur.
{أَلا فِى الفتنة} أي في عينها ونفسها وأكملِ أفرادِها الغنيُّ عن الوصف بالكمال الحقيقِ باختصاص اسمِ الجنسِ به
{أَلا فِى الفتنة} “Bilesiniz ki fitnenin...”; yani bizzat fitnenin tam içine, cins isminin kendisine tahsis edilmesine layık olan ve kemalle nitelenmeye ihtiyaç bırakmayan en kâmil fertlerine [düşmüşlerdir].
{سَقَطُواْ} لا في شيء مُغايرٍ لها فضلاً عن أن يكونَ مهرَباً ومخلَصاً عنها وذلك بما فعلوا من العزيمة على التخلف والجراءةِ على الاستئذان بهذه الطريقة الشنيعةِ ومن القعود بالإذن المبنيِّ عليه وعلى الاعتذارات الكاذبة وقرئ بإفراد الفعلِ محافظةً على لفظ مَن وفي تصدير بحرف التنبيه مع تقديم الظرفِ إيذانٌ بأنهم وقعوا فيها وهم يحسَبون أنها مَنْجى من الفتنة زعماً منهم أن الفتنةَ إنما هي التخلفُ بغير إذن وفي التعبير عن الافتتان بالسقوط في الفتنة تنزيلٌ لها منزلةَ المَهواة المُهلِكةِ المُفصحةِ عن تردّيهم في دَركات الرَّدى أسفلَ سافلين وقوله ﷿
{سَقَطُواْ} “...içine düşmüşlerdir”; fitneden başka bir şeye değil, nerede kaldı ki ondan bir kaçış ve kurtuluş olsun! Bu da onların sefere katılmamaya azmetmeleri, bu çirkin yolla izin isteme cüretinde bulunmaları ve buna ve yalan mazeretlere dayalı olarak verilen izinle savaşa gitmeyip oturmaları sebebiyledir. [Ayetin başındaki] "men" (مَن) lafzına riayet edilerek fiil tekil olarak da okunmuştur. Tenbih (uyarı) harfiyle başlanıp zarfın öne alınmasında, onların fitneden kurtuluş sandıkları halde bizzat onun içine düştüklerine bir işaret vardır; zira onlar fitneyi yalnızca izinsiz geri kalmaktan ibaret zannetmişlerdi. Fitneye kapılmanın (iftitan) "fitneye düşmek" (sukût) şeklinde ifade edilmesi, fitneyi helak edici bir uçurum yerine koymakta ve onların aşağıların aşağısındaki helak derekelerine yuvarlandıklarını açıkça belirtmektedir. Ve Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavli:
{وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بالكافرين} وعيدٌ لهم على ما فعلوا معطوفٌ على الجملة السابقة داخلٌ تحت التنبيهِ أي جامعةٌ لهم يومَ القيامة مِن كُلّ جانب وإيثارُ الجملة الاسميةِ للدلالة على الثبات والاستمرارِ أو محيطةٌ بهم الآن تنزيلاً لشيء سيقع عن قريب منزلَة الواقعِ أو وضعاً لأسباب الشيءِ موضعَه فإن مبادئ إحاطةِ النارِ بهم من الكفر والمعاصي محيطةٌ بهم الآن من جميع الجوانبِ ومن جملتها ما فرّوا منه وما سقطوا فيه من الفتنة وقيل تلك المبادئ المتشكلةُ بصور الأعمالِ والأخلاق هي النارُ بعينها ولكن لا يظهر ذلك في هذه النشأةِ وإنما يظهر عند تشكُّلِها بصورها الحقيقيةِ في النشأة الآخرة والمرادُ بالكافرين إما المنافقون وإيثارُ وضعِ المُظْهر موضعَ المُضمَرِ للتسجيل عليهم بالكفر والإشعارِ بأنه معظمُ أسبابِ الإحاطة المذكورة وإما جميعُ الكافرين الشاملين للمنافقين شمولاً أولياً
{وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بالكافرين} “Ve şüphesiz cehennem kâfirleri çepeçevre kuşatacaktır”; yaptıklarına karşı kendilerine bir tehdittir, önceki cümleye matuftur ve tenbihin (uyarının) kapsamına dâhildir. Yani kıyamet gününde onları her yönden kuşatıp toplayacaktır. İsim cümlesinin tercih edilmesi sebat ve devamlılığa delalet etmek içindir; yahut yakında gerçekleşecek bir şeyi gerçekleşmiş sayarak veya sebepleri müsebbebin yerine koyarak şu anda onları kuşatmaktadır; nitekim ateşin onları kuşatmasının başlangıçları olan küfür ve günahlar şu anda onları her taraftan kuşatmıştır, kaçtıkları ve içine düştükleri fitne de bunlardandır. Denildi ki: Ameller ve ahlaklar suretinde şekillenen bu başlangıçlar ateşin ta kendisidir; fakat bu, bu dünyada ortaya çıkmaz, ancak ahiret hayatında hakiki suretleriyle şekillendiklerinde ortaya çıkar. "Kâfirler"den kasıt ise ya münafıklardır -ki açık ismin zamir yerine getirilmesi, onların kâfir olduklarını tescil etmek ve küfrün zikredilen kuşatmanın en büyük sebebi olduğunu hissettirmek içindir- ya da münafıkları öncelikli olarak içeren bütün kâfirlerdir.
{إِن تُصِبْكَ} في بعض مغازيك
{إِن تُصِبْكَ} “Eğer sana isabet ederse”; bazı gazalarında,
{حَسَنَةٌ} من الظَفَر والغنيمة
{حَسَنَةٌ} “bir iyilik”; zafer ve ganimetten [bir iyilik],
{تَسُؤْهُمْ} تلك الحسنةُ
{تَسُؤْهُمْ} “bu onları üzer”; o iyilik [onları üzer].
أي تورِثُهم مساءةً لفرط حسدهم وعدواتهم لك
Yani sana olan aşırı haset ve düşmanlıklarından ötürü onlara üzüntü verir.
{وَإِن تُصِبْكَ} في بعضها
{وَإِن تُصِبْكَ} “Ve eğer sana isabet ederse”; bazılarında,
{مُّصِيبَةٌ} من نوع شدة
{مُّصِيبَةٌ} “bir musibet”; zorluk ve sıkıntı türünden [bir musibet],
{يَقُولُواْ} متبجّحين بما صنعوا حامدين لآرائهم
{يَقُولُواْ} “derler”; yaptıklarından ötürü böbürlenerek ve kendi fikirlerini överek,
{قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا} أي تلافَيْنا ما يُهمّنا من الأمر يعنون به الاعتزالَ عن المسلمين والقعودَ عن الحرب والمداراةَ مع الكفرة وغيرَ ذلك من أمور الكفر والنفاقِ قولاً وفعلاً
{قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا} “'Biz tedbirimizi almıştık'”; yani bizi ilgilendiren işimizi önceden telafi edip yoluna koymuştuk. Bununla sözlü ve fiili olarak Müslümanlardan uzaklaşmayı, savaştan geri durmayı, kâfirlerle idare-i maslahat etmeyi ve küfür ile nifakın diğer işlerini kastederler.
{مِن قَبْلُ} أي من قبل إصابةِ المصيبة في وقت تدارُكِه يشيرون بذلك إلى أن المعاملةَ المذكورةَ إنما تروّج عند الكفرةِ بوقوعها حالَ قوةِ الإسلامِ لا بعد إصابةِ المصيبة
{مِن قَبْلُ} “daha önceden”; yani musibet isabet etmeden önce, telafisinin mümkün olduğu vakitte. Bununla, zikredilen muamelenin kâfirler nezdinde ancak musibetin isabet etmesinden sonra değil, İslam'ın güçlü olduğu durumda geçerli olduğuna işaret ederler.
{وَيَتَوَلَّواْ} عن مجلس الاجتماعِ والتحدثِ إلى أهاليهم أو يُعرِضوا عنِ النبيِّ ﷺ
{وَيَتَوَلَّواْ} “ve dönüp giderler”; toplanma ve sohbet meclisinden ailelerinin yanına dönerler yahut Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem yüz çevirirler,
{وَّهُمْ فَرِحُونَ} بما صنعوا من أخذ الأمرِ وبما أصابه ﷺ والجملةُ حالٌ منَ الضميرِ في يقولوا ويتولوا لا في الأخير فقط لمقارنة الفرَحِ لهما معاً وإيثارُ الجملة الاسميةِ للدلالة على دوام السرورِ وإسنادُ المَساءة إلى الحسنة والمَسرَّة إلى أنفسهم دون المصيبة بأن يقال وإن تُصِبْك مصيبةٌ تَسْرُرْهم للإيذان باختلاف حاليهم حالتي عروضِ المَساءة والمسرةِ بأنهم في الأولى مضطرون وفي الثانية مختارون
{وَّهُمْ فَرِحُونَ} “sevinç içinde”; tedbir almaktan ötürü yaptıklarına ve ona sallallâhu aleyhi ve sellem isabet eden şeye [sevinerek]. Cümle, sevinç her ikisine de eşlik ettiği için yalnızca sonuncusundan değil, hem "derler" hem de "dönüp giderler" fiillerindeki zamirden hâldir. İsim cümlesinin tercih edilmesi sevincin devamlılığına delalet etmek içindir. Üzüntünün iyiliğe/haseneye, sevincin ise musibete ("eğer sana bir musibet isabet ederse onları sevindirir" denilmeyip) bizzat kendilerine isnat edilmesi; üzüntü ve sevinç arız olduğundaki iki durumlarının farklılığını, yani birincisinde mecbur (ellerinde olmadan), ikincisinde ise muhtar (kendi iradeleriyle) olduklarını bildirmek içindir.
سورة براءة آية (٥١ ٥٢)
Tevbe Suresi, 51-52. Ayetler
{قُلْ} بياناً لبطلان ما بنَوْا عليه مسرتَهم من الاعتقاد
{قُلْ} “De ki:”; sevinçlerini üzerine bina ettikleri inancın batıllığını beyan etmek üzere,
{لَّن يُصِيبَنَا} أبداً وقرئ هل يصيبنا وهل يصيِّبُنا من فيعل لا من فعل لأنه واويٌّ يقال صاب السهمُ يصوب واشتقاقُه من الصواب
{لَّن يُصِيبَنَا} “bize asla isabet etmez”; asla [isabet etmez]. "Hel yusîbünâ" (هل يصيبنا) ve "fey'al" vezninde "hel yusayyibünâ" (وهل يصيِّبُنا) şeklinde de okunmuştur; "fa'al"den değildir, zira vâvîdir; ok hedefe isabet etti anlamında "sâbe's-sehmu yesûbu" (صاب السهم يصوب) denir ve türetilişi "sevab"dandır (صواب).
{إِلَاّ مَا كَتَبَ الله لَنَا} أي أثبته لمصلحتنا الدنيويةِ أو الأخروية من النُّصرة عليكم أو الشهادة المؤديةِ إلى النعيم الدائم
{إِلَاّ مَا كَتَبَ الله لَنَا} “Allah'ın bizim için yazdığından başkası”; yani size karşı zafer veya ebedî nimete ulaştıran şehitlik gibi dünyevi ya da uhrevi menfaatimiz için takdir edip belirlediği şeyden başkası [isabet etmez].
{هُوَ مولانا} ناصرُنا ومتولِّي أمورِنا
{هُوَ مولانا} “O bizim mevlamızdır”; yardımcımız ve işlerimizi üstlenen/yönetendir.
{وَعَلَى الله} وحده
{وَعَلَى الله} “ve Allah'a”; yalnızca O'na,
{فَلْيَتَوَكَّلِ المؤمنون} التوكلُ تفويضُ الأمر إلى الله والرضا بما فعله وإن كان ذلك بعد ترتيب المبادئ العادية والفاءُ للدلالة على السببية والأصل ليتوكلِ المؤمنون على الله قدِّم الظرفُ على الفعلِ لإفادةِ القصِر ثم أدخل الفاء للدلالة على استيجابه تعالى للتوكل عليهِ كما في قولِهِ تعالى وإياى فارهبون والجملةُ إن كانت من تمامِ الكلامِ المأمورِ به فإظهارُ الاسمِ الجليلِ في مقام الإضمارِ لإظهار التبرُّكِ والتلذذِ به وإن كانت مَسوقةً من قِبله تعالى أمراً للمؤمنين بالتوكل إثرَ أمرِه ﷺ بما ذكر فالأمرُ ظاهرٌ وكذا إعادةُ الأمر في قولِه عزَّ وجلَّ
{فَلْيَتَوَكَّلِ المؤمنون} “müminler tevekkül etsinler”; tevekkül, işi Allah'a havale etmek ve âdet üzere sebepler dizildikten sonra olsa bile O'nun yaptığına razı olmaktır. Fâ (ف), sebebiyete delalet etmek içindir; aslı 'leyetevekkelil-mü'minûne alallâh' (ليتوكل المؤمنون على الله) şeklindedir. Zarf (على الله), hasr (tahsis) bildirmek için fiilden önce getirilmiş, sonra da Allah Teâlâ'nın, {وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ} kavlinde olduğu gibi, kendisine tevekkül edilmeyi hak ettiğini göstermek için fâ dâhil edilmiştir. Cümle şayet söylenmesi emredilen sözün tamamlayıcısı ise, zamir makamında lafza-i celâlin (açık ismin) getirilmesi teberrük ve onunla lezzetlenmek içindir; şayet Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem zikredilenler emredildikten hemen sonra Allah Teâlâ tarafından müminlere tevekkül emri olarak sevk edilmişse, durum açıktır. Aynı şekilde Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavlindeki emrin tekrarı da böyledir:
{قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا} لانقطاع حُكم الأمرِ الأولِ بالثاني وإن كان أمرَ الغائب وأمَّا على الوجهِ الأولِ فهي لإبراز كمالِ العنايةِ بشأن المأمورِ به والإشعارِ بما بينه وبين ما أُمر به أولاً من الفرق في السياقِ والتربُّصُ التمكّثُ مع انتظار مجيءِ شيءٍ خيرا كان أو شرا والباءُ للتعدية وإحدى التاءين محذوفةٌ أي ما تنتظرون بنا
{قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا} “De ki: 'Bizim için gözetliyor musunuz...?'”; birinci emrin hükmünün ikinciyle kesilmesi sebebiyledir, her ne kadar gaip emri olsa da. Birinci veche göre ise, emredilen şeyin şanına gösterilen tam ihtimamı ortaya koymak ve onunla ilk emredilen şey arasındaki bağlam farkını hissettirmek içindir. Terebbus (تربص), hayır veya şer olsun bir şeyin gelmesini bekleyerek durmaktır. Bâ (ب) harfi geçişlilik (ta'diye) içindir ve iki tâ'dan biri hazfedilmiştir. Yani bizim için neyi bekliyorsunuz,
{إِلا إِحْدَى الحسنيين} أي العاقبتين اللتين كلُّ واحدةٍ منهما هي حُسنى العواقبِ وهما النصرُ والشهادةُ وهذا نوعُ بيان لما أبهم في الجواب الأول وكشفٌ لحقيقة الحالِ بإعلام أن ما يزعُمونه مضرَّةً للمسلمين من الشهادة أنفعُ مما يعُدّونه منفعةً من النصر والغنيمة
{إِلا إِحْدَى الحسنيين} “iki güzellikten birinden başkasını mı?”; yani her biri akıbetlerin en güzeli olan iki akıbetten -ki bunlar zafer ve şehitliktir- birinden başkasını mı [bekliyorsunuz]? Bu, ilk cevaptaki müphem olan hususun bir nevi açıklaması ve Müslümanlar için zarar zannettikleri şehitliğin, zafer ve ganimetten menfaat saydıkları şeyden daha faydalı olduğunu bildirmek suretiyle hakikatin ortaya konmasıdır.
{وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ} أحدى السوأَيَيْن من العواقب إما
{وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ} “Biz ise sizin için gözetliyoruz”; akıbetlerin iki kötüsünden birini; ya,
{أَن يُصِيبَكُمُ الله بِعَذَابٍ مّنْ عِندِهِ}
{أَن يُصِيبَكُمُ الله بِعَذَابٍ مّنْ عِندِهِ} “Allah'ın kendi katından bir azap isabet ettirmesini”,
كما أصاب مَن قبلكم من الأممِ المهلَكة والظرفُ صفةُ عذاب ولذلك حُذف عاملُه وجوباً
sizden önceki helak edilmiş ümmetlere isabet ettirdiği gibi. Zarf, "azap" kelimesinin sıfatıdır; bu yüzden âmili zorunlu olarak hazfedilmiştir.
{أَوْ} بعذاب
{أَوْ} “yahut”; bir azap [isabet ettirmesini],
{بِأَيْدِينَا} وهو القتلُ على الكفر
{بِأَيْدِينَا} “bizim ellerimizle”; o da küfür üzere öldürülmektir.
{فَتَرَبَّصُواْ} الفاءُ فصيحةٌ أي إذا كان الأمر كذلك فتربصوا بنا ما هو عاقبتُنا
{فَتَرَبَّصُواْ} “Öyleyse gözetleyin”; fâ fasîhadır; yani madem durum böyledir, o halde bizim akıbetimiz olan şeyi bizim için gözetleyin;
{إِنَّا مَعَكُمْ مُّتَرَبّصُونَ} ما هو عاقبتُكم فإذا لقِيَ كلٌّ منا ومنكم ما يتربصه لا تشاهدون إلا ما يُسرنا ولا نشاهد إلا ما يسوؤكم
{إِنَّا مَعَكُمْ مُّتَرَبّصُونَ} “şüphesiz biz de sizinle beraber gözetlemekteyiz”; sizin akıbetiniz olan şeyi. Her iki taraf da gözetlediği şeye kavuştuğunda, siz bizi sevindiren şeyden başkasını görmeyeceksiniz, biz de sizi üzen şeyden başkasını görmeyeceğiz.
سورة براءة آية (٥٣ ٥٦)
Tevbe Suresi, 53-56. Ayetler
{قُلْ أَنفِقُواْ} أموالَكم في سبيل الله
{قُلْ أَنفِقُواْ} “De ki: 'İnfak edin'”; mallarınızı Allah yolunda [harcayın],
{طَوْعاً أَوْ كَرْهاً} مصدران وقعا موقعَ الفاعل أي طائعين أو كارهين وهو أمرٌ في معنى الخبر كقوله تعالى استغفر لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ والمعنى أنفقتم طوعا أو كرها
{طَوْعاً أَوْ كَرْهاً} “gönüllü veya gönülsüz olarak”; fail makamına geçmiş iki masdardır, yani gönüllü olarak yahut zoraki/gönülsüz olarak. Bu, Allah Teâlâ'nın {استغفر لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ} kavlinde olduğu gibi haber anlamında bir emirdir. Manası: Gönüllü de infak etseniz, gönülsüz de [infak etseniz],
{لن يُتَقَبَّلَ مِنكُمْ} ونظمُ الكلامِ في سلك الأمرِ للمبالغة في بيان تساوي الأمرين في عدم القَبولِ كأنهم أمر وابأن يمتحنوا الحال فينفقوا على الحالين فينظروا هل يُتقبّل منهم فيشاهدوا عدمَ القبولِ وهو جوابُ قولِ جدِّ بنِ قيس ولكن أُعينك بمالي ونفيُ التقبُّلِ يحتمل أن يكون بمعنى عدم الأخذِ منهم وأن يكون بمعنى عدمِ الإثابةِ عليه وقوله ﷿
{لن يُتَقَبَّلَ مِنكُمْ} “sizden asla kabul edilmeyecektir”. Sözün emir kalıbında dizilmesi, kabul edilmeme hususunda iki halin eşitliğini beyanda mübalağa içindir; sanki onlara durumu tecrübe etmeleri, her iki durumda da infak edip kendilerinden kabul edilip edilmeyeceğine bakmaları ve neticede kabul edilmeyişi bizzat görmeleri emredilmiştir. Bu, Cedd b. Kays'ın "ancak malımla sana yardım edeyim" sözüne bir cevaptır. Kabulün nefyedilmesi, onlardan alınmaması anlamına gelebileceği gibi, buna karşılık sevap verilmemesi anlamına da gelebilir. Ve Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavli:
{إِنَّكُمْ كُنتُمْ قَوْماً فاسقين} أي عاتين متمردين تعليل لرد إنفاقهم
{إِنَّكُمْ كُنتُمْ قَوْماً فاسقين} “Çünkü siz fasık bir topluluk oldunuz”; yani haddi aşan, itaatten çıkmış azgın bir topluluk oldunuz [kavli], infaklarının reddedilmesinin gerekçesidir (ta'lil).
{وَمَا مَنَعَهُمْ أَن تُقْبَلَ منهم} وقرئ بالتحتانية
{وَمَا مَنَعَهُمْ أَن تُقْبَلَ منهم} “Onlardan kabul edilmesine engel olan hiçbir şey yoktur”; [fiil] iki noktalı 'yâ' ile [yükbele] şeklinde de okunmuştur,
{نفقاتهم إِلا أَنَّهُمْ كَفَرُواْ بالله وَبِرَسُولِهِ} استثناءٌ من أعم الأشياء أي ما منعهم قَبولَ نفقاتِهم منهم شيءٌ من الأشياءِ إِلَاّ كفرهم وقرئ يَقبَلَ على البناءِ للفاعلِ وهو الله تعالى
{نفقاتهم إِلا أَنَّهُمْ كَفَرُواْ بالله وَبِرَسُولِهِ} “harcamalarının... ancak Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr etmeleridir”; şeylerin en genelinden bir istisnadır. Yani kendilerinden infaklarının kabul edilmesine küfürlerinden başka hiçbir şey engel olmadı. Etken (mâlum) olarak ve faili Allah Teâlâ olmak üzere "yakbele" (يَقْبَلَ) şeklinde de okunmuştur.
{وَلَا يَأْتُونَ الصلاة إِلَاّ وَهُمْ كسالى} أي لا يأتونها في حالٍ من الأحوالِ إلا حالَ كونهم متثاقلين
{وَلَا يَأْتُونَ الصلاة إِلَاّ وَهُمْ كسالى} “Namazı da ancak üşene üşene kılarlar”; yani hiçbir hal ve şartta namaza gelmezler, ancak tembel ve isteksiz oldukları halde gelirler.
{وَلَا يُنفِقُونَ إِلَاّ وَهُمْ كارهون} لأنهم لا يرجون بهما ثواباً ولا يخافون على تركهما عقاباً فقوله تعالى طوعا أي من غير إلزامٍ من جهته ﷺ لا رغبة أو هو فرْضيٌّ لتوسيع الدائرة
{وَلَا يُنفِقُونَ إِلَاّ وَهُمْ كارهون} “Ve ancak istemeye istemeye infak ederler”; çünkü onlar bu ikisiyle bir sevap ummazlar, bunları terk etmekten ötürü de bir azaptan korkmazlar. Binaenaleyh Allah Teâlâ'nın "tav'an" (طوعا) kavli, istekli olduklarından değil, onun sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından bir zorlama olmaksızın anlamındadır; yahut bu, ihtimal dairesini genişletmek için farazidir.
{فَلَا تُعْجِبْكَ أموالهم وَلَا أولادهم} فإن ذلك استدراجٌ لهم ووبالٌ عليهم حسبما ينبئ عنه قولُه ﷿
{فَلَا تُعْجِبْكَ أموالهم وَلَا أولادهم} “Onların ne malları ne de evlatları seni imrendirmesin”; zira bu, Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavlinin bildirdiği üzere, onlar için bir istidrac ve bir vebaldir:
{إنما يريد الله ليعذبهم بها في الحياة الدُّنيا} بما يكابدون لجمعها وحفظِها من المتاعب وما يقاسون فيها من الشدائد والمصائب
{إنما يريد الله ليعذبهم بها في الحياة الدُّنيا} “Allah bunlarla dünya hayatında onlara azap etmeyi ister”; onları toplamak ve korumak için katlandıkları zahmetler ve bunlar uğruna çektikleri sıkıntılar ve musibetler sebebiyle [azap etmeyi diler],
{وَتَزْهَقَ أَنفُسُهُمْ وَهُمْ كافرون} فيموتوا كافرين مشتغلين بالتمتع عن النظر في العاقبة فيكون ذلك لهم نقمةً لا نعمةً وأصلُ الزهوقِ الخروجُ بصعوبة
{وَتَزْهَقَ أَنفُسُهُمْ وَهُمْ كافرون} “ve kâfir oldukları halde canlarının çıkmasını [ister]”; zevk ve sefaya dalarak akıbeti düşünmekten gafil kalarak kâfir olarak ölsünler [diye]. Böylece bu [mallar ve evlatlar] onlar için nimet değil, bir nikmet (azap) olur. Zehûk (زهوق) kelimesinin aslı [canın] zorlukla çıkmasıdır.
{وَيَحْلِفُونَ بالله إِنَّهُمْ لَمِنكُمْ} في الدين والإسلام
{وَيَحْلِفُونَ بالله إِنَّهُمْ لَمِنكُمْ} “Kesinlikle sizden olduklarına dair Allah'a yemin ederler”; dinde ve İslam'da [sizden olduklarına dair],
{وَمَا هُم مّنكُمْ} في ذلك
{وَمَا هُم مّنكُمْ} “oysa onlar sizden değillerdir”; bu hususta [sizden değillerdir].
{ولكنهم قَوْمٌ يَفْرَقُونَ} يخافون أن يُفعلَ بهم ما يفعل بالمشركين فيظهرون الإسلام تقيةً ويؤيدونه
{ولكنهم قَوْمٌ يَفْرَقُونَ} “Fakat onlar korkak bir topluluktur”; müşriklere yapılan muamelenin kendilerine de yapılmasından korkarlar; bu yüzden takiyye yaparak İslam'ı açığa vururlar ve onu desteklerler.
بالأيمان الفاجرة
yalan yere edilen yeminlerle [onu desteklerler].
سورة براءة آية (٥٧ ٥٩)
Tevbe Suresi 57-59. Ayetler
{لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأَ} استئنافٌ مقررٌ لمضمونِ ما سبق من أنهم ليسوا من المسلمين وأن التجاءَهم إلى الانتماء إليهم إنما هو للتقية اضطراراً حتى إنهم لو وجدوا غيرَ ذلك ملجأ أي مكاناً حصيناً يلجأون إليه من رأس جبل أو قلعةٍ أو جزيرة وإيثارُ صيغةِ الاستقبالِ في الشرط وإن كان المعنى على المضي لإفادة استمرارِ عدمِ الوجدانِ فإن المضارعَ المنفيَّ الواقعَ موقعَ الماضي ليس نصاً في إفادة انتفاء استمرار الفعل كما هو الظاهرُ بل قد يفيد استمرارَ انتفائِه أيضاً حسبما يقتضيه المقامُ فإن معنى قولِك لو تحسن إلي لشكرتك أن انتفاءَ الشكر بسبب استمرارِ انتفِاء الإحسانِ لا أنه بسبب انتفاءِ استمرارِ الإحسانِ فإن الشكرَ يتوقف على وجود الإحسانِ لا على استمرارِه كما حُقّق في موضعه
{لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأَ} “Eğer bir sığınak bulsalardı”; daha önce geçen, onların Müslümanlardan olmadıkları ve onlara intisap ederek sığınmalarının yalnızca mecburiyetten kaynaklanan bir takiyye olduğu hususunun içeriğini pekiştiren yeni bir cümledir (isti'nâf). Öyle ki şayet bundan başka bir sığınak, yani bir dağın başı, bir kale veya bir ada gibi sığınacakları muhkem bir yer bulsalardı [oraya kaçarlardı]. Anlam geçmişe yönelik olduğu halde şart cümlesinde muzari (gelecek/şimdiki zaman) kipinin tercih edilmesi, [böyle bir yer] bulamayışın sürekliliğini ifade etmek içindir. Çünkü geçmiş zaman yerine geçen olumsuz muzari fiil, zahirde olduğu gibi eylemin sürekliliğinin olumsuzlanmasını bildirmede kesin bir nas (açık ifade) olmayıp, bilakis makamın gereğine göre olumsuzluğun sürekliliğini de ifade edebilir. Nitekim senin, "Bana iyilik etseydin sana teşekkür ederdim" sözünün anlamı; teşekkürün yokluğunun, iyiliğin sürekliliğinin yokluğundan değil, iyiliğin yokluğunun sürekliliğinden kaynaklandığıdır. Zira teşekkür, iyiliğin sürekliliğine değil, bizatihi varlığına bağlıdır; nitekim bu husus kendi yerinde tahkik edilmiştir.
{أَوْ مغارات} أي غير انا وكهوفاً يُخفون فيها أنفسهَم وقرئ بضم الميم من أغار الرجل إذا دخل الغور وقيل هو معتد من غار إذا دخل الغور أي أمكنة يغيرون فيها أشخاصهم وأهليهم ويجوزُ أنْ يكونَ مَنْ أغار الثعلب إذا أسرع بمعنى مهارب ومفار
{أَوْ مغارات} “ya da mağaralar”; yani içinde kendilerini gizleyecekleri inler ve mağaralar [bulsalardı]. [Bu kelime], bir kimse çukura/mağaraya girdiğinde kullanılan “ağâra'r-racul” (أغار الرجل) ifadesinden hareketle mim harfinin ötresiyle de okunmuştur. Bir görüşe göre bu, çukura girmek anlamındaki “ğâra” (غار) fiilinin geçişli (müteaddî) şeklidir; yani kendilerini ve ailelerini sokup gizleyecekleri yerler demektir. Tilkinin hızla koşması durumunda kullanılan “ağâra's-sa'leb” (أغار الثعلب) ifadesinden gelerek sığınaklar ve kaçış yerleri manasında olması da caizdir.
{أَوْ مُدَّخَلاً} أي نفقاً يندسّون وينجحرون وهو مفتعلٌ من الدخول وقرئ مَدخْلاً من الدخول ومُدْخلاً من الإدخال أي مكاناً يدخلون فيه أنفسهم وقرئ مُتدخَّلاً ومنْدخَلاً من التدخل والاندخال
{أَوْ مُدَّخَلاً} “veya [girilecek] bir delik [bulsalardı]”; yani içine sokulup saklanacakları bir dehliz/yeraltı geçidi [bulsalardı]. Bu kelime duhûl (girmek) kökünden ifti'âl kalıbındadır. Duhûl'den mim'in fethasıyla “medhalen” (مَدخْلاً) ve idhâl'den (içeri sokmak) mim'in ötresiyle “müdhalen” (مُدْخلاً), yani kendilerini içine sokacakları yer anlamında da okunmuştur. Tedahhül ve indihâl masdarlarından “mütedahhalen” (مُتدخَّلاً) ve “mündahalen” (منْدخَلاً) şeklinde de okunmuştur.
{لَوَلَّوُاْ} أي لصرفوا وجوههم وأقبلوا وقرئ لوالَوْا أي لالتجأوا
{لَوَلَّوُاْ} “yüz çevirip dönerlerdi”; yani yüzlerini çevirir ve yönelirlerdi. Sığınırlar/iltica ederlerdi anlamında “levâlev” (لوالَوْا) şeklinde de okunmuştur.
{إِلَيْهِ} أي إلى أحد ما ذُكر
{إِلَيْهِ} “oraya”; yani zikredilen şeylerden birine,
{وَهُمْ يَجْمَحُونَ} أي يُسرعون بحيث لا يردُّهم شيء من الفرس الجَموحِ وهو الذي لا يثنيه اللجام وفيه إشعارٌ بكمال عتوهم وطغيانهم وقرئ يجمزون بمعنى يجمحون ويشتدون ومنه الجمازة
{وَهُمْ يَجْمَحُونَ} “koşarak [giderlerdi]”; yani gemi azıya almış, dizginin durduramadığı serkeş at anlamına gelen "feres-i cemûh" (الفرس الجموح) ifadesinden mülhem, hiçbir şeyin kendilerini geri çeviremeyeceği bir hızla koşarlardı. Bu ifadede onların azgınlık ve taşkınlıklarının son noktasına ulaştığına dikkat çekilmektedir. Aynı şekilde hızlı koşmak ve şiddetle atılmak anlamına gelen “yecmizûn” (يجمزون) şeklinde de okunmuştur ki hızlı binek devesi anlamındaki "cemmâze" (الجمازة) kelimesi de bundandır.
{وَمِنْهُمْ مَّن يَلْمِزُكَ} بكسر الميم وقرئ بضمها أي يَعيبُك سراً وقرئ يُلمِّزك ويلامزُك مبالغة
{وَمِنْهُمْ مَّن يَلْمِزُكَ} “İçlerinden seni ayıplayanlar da vardır”; mim harfinin kesresiyle okunmuştur, ötresiyle de okunmuştur; yani seni gizlice ayıplar, kınar. Mübalağa bildirmek üzere “yülemmizüke” (يُلمِّزك) ve “yülâmizüke” (يلامزُك) şeklinde de okunmuştur.
{فِي الصدقات} أي في شأنها وقسمتها
{فِي الصدقات} “sadakalar konusunda”; yani bunların durumu ve dağıtımı hususunda.
{فَإِنْ أُعْطُواْ مِنْهَا} بيانٌ لفسادِ لمزِهم وأنه لا منشأ له سوى حرصِهم على حطام الدنيا أي إن أُعطوا منها قدرَ ما يريدون
{فَإِنْ أُعْطُواْ مِنْهَا} “Onlardan kendilerine verilirse”; onların bu ayıplamalarının bozukluğunu ve bunun dünya malına olan hırslarından başka hiçbir dayanağı olmadığını beyandır; yani onlardan istedikleri miktarda kendilerine verilirse,
{رَضُواْ} بما وقع من القسمة واستحسنوها
{رَضُواْ} “hoşnut olurlar”; yapılan taksimattan memnun kalırlar ve onu güzel bulurlar.
{وَإِن لَّمْ يُعْطَوْاْ مِنهَا} ذلك المقدارَ
{وَإِن لَّمْ يُعْطَوْاْ مِنهَا} “Şayet onlardan kendilerine verilmezse”; o arzu ettikleri miktar,
{إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ} أي يفاجِئون السخط وإذا نائبٌ منابَ فاءِ الجزاء قيلَ نزلتِ الآيةُ في أبي الجواحظ المنافقِ حيث قال ألا تَروْن إلى صاحبكم يقسِم صدقاتِكم في رعاة الغنم ويزعُم أنه يعدل وقيل في ابن ذي الخُويصِرَةِ واسمه حرقوص ابن زهير التميمي رأسُ الخوارج كان رسول الله ﷺ يقسمُ غنائمَ حُنينٍ فاستعطف قلوبَ أهلِ مكةَ بتوفير الغنائم عليهم فقال اعدِلْ يا رسول الله فقال ﷺ ويلك إن لم أعدِلْ فمن يعدِلُ وقيل هم المؤلفةُ قلوبُهم والأولُ هو الأظهر
{إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ} “bir de bakarsın öfkeleniverirler”; yani birdenbire kızgınlık gösterirler. Burada geçen "izâ" (إِذَا) edatı ceza fâ'sının yerine geçmiştir. Ayetin, münafıklardan Ebu'l-Cevâhız hakkında indiği rivayet edilmiştir; zira o, "Arkadaşınıza bakmıyor musunuz, sadakalarınızı koyun çobanlarına paylaştırıyor ve adaletli davrandığını iddia ediyor!" demişti. Bir rivayete göre ise Havâric'in elebaşısı olan ve adı Hurkûs b. Züheyr et-Temîmî olan İbn Zü'l-Huvaysıra hakkında inmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Huneyn ganimetlerini taksim ediyor ve ganimetleri bolca vererek Mekkelilerin gönüllerini [İslam'a] ısındırıyordu. Bunun üzerine o, "Ey Allah'ın Resûlü, adil ol!" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: "Yazıklar olsun sana! Ben adil olmazsam kim adil olur?" buyurdu. Bir diğer rivayete göre ise onlar Müellefe-i Kulûb'dur. Ancak birinci görüş daha açıktır/kuvvetlidir.
{وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوْاْ مَا آتاهم الله وَرَسُولُهُ} أي ما أعطاهم الرسول ﷺ من الصدقات طيِّبي النفوسِ به وإن قلَّ وذكرُ الله ﷿ للتعظيم والتنبيه على أن ما فعله الرسول ﷺ كان بأمره سبحانه
{وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوْاْ مَا آتاهم الله وَرَسُولُهُ} “Eğer onlar Allah ve Resûlü'nün kendilerine verdiğine razı olsalardı”; yani Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in sadakalardan kendilerine verdiği pay az bile olsa gönül hoşluğuyla razı olsalardı... Azîz ve Celîl olan Allah'ın zikredilmesi, ta'zim için ve Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaptığı şeyin O Subhânehu'nun emriyle olduğunu bildirmek içindir.
{وَقَالُواْ حَسْبُنَا الله} أي كفانا فضلُه وصنعُه بنا وما قسمه لنا
{وَقَالُواْ حَسْبُنَا الله} “ve: 'Allah bize yeter' deselerdi”; yani O'nun lütfu, bize olan muamelesi ve bize taksim ettiği şey bize yeter [deselerdi],
{سَيُؤْتِينَا الله مِن فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ} بعد هذا حسبما نرجو ونؤمّل
{سَيُؤْتِينَا الله مِن فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ} “Allah da bize lütfundan verecektir, Resûlü de”; bundan sonra, umup arzu ettiğimiz şekilde [verecektir deselerdi],
{إِنَّا إِلَى الله راغبون} في أن يُخوِّلنا فضلَه والآيةُ بأسرها في حيز الشرطِ والجوابُ محذوفٌ بناء على ظهوره أي لكان خيرا لهم
{إِنَّا إِلَى الله راغبون} “Biz yalnız Allah'a rağbet edenleriz [deselerdi]”; bize lütfundan ihsan etmesi hususunda [yalnız O'na yöneliriz deselerdi]. Ayetin tamamı şart cümlesi konumundadır; cevabı ise açık olduğundan dolayı hazfedilmiştir; yani "[onlar için çok daha hayırlı olurdu]" demektir.
سورة براءة آية (٦٠)
Tevbe Suresi 60. Ayet
{إِنَّمَا الصدقات} شروعٌ في تحقيق حقِّيةِ ما صنعه الرسول ﷺ من القسمة ببيان المصارفِ وردٌّ لمقالة القالةِ في ذلك وحسمٌ لأطماعهم الفارغة المبنيةِ على زعمهم الفاسدِ ببيان أنهم بمعزل من الاستحقاق أي جنسُ الصدقات المشتملةِ على الأنواع المختلفة
{إِنَّمَا الصدقات} “Sadakalar ancak...”; sarf yerlerini açıklamak suretiyle Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaptığı taksimatın hak olduğunu ortaya koymaya, bu husustaki dedikoducuların sözlerini reddetmeye ve onların hak sahibi olmaktan tamamen uzak bulunduklarını belirterek batıl zanlarına dayalı boş tamahlarını kesip atmaya bir giriştir. Yani farklı nevileri kapsayan sadakalar cinsi,
{لِلْفُقَرَاء والمساكين} أي مخصوصةٌ بهؤلاء الأصنافِ الثمانيةِ الآتية لا تتجاوزهم إلى غيرهم كأنه قيل إنما هي لهم لا لغيرهم فما للذين لا علاقةَ بينها وبينهم يقولون فيها ما يقولون وما سوغهم أن يتكلموا فيها وفي قاسمها والفقيرُ من له أدنى شيءٍ والمسكينُ من لا شيء له هو المرويُّ عن أبي حنيفة ﵁ وقد قيل على العكس ولكل منهما وجهٌ يدل عليه
{لِلْفُقَرَاء والمساكين} “yoksullar ve düşkünler içindir”; yani gelecek olan bu sekiz sınıfa tahsis edilmiştir, onların dışındakilere geçmez. Sanki şöyle denilmektedir: Sadakalar yalnızca onlarındır, başkalarının değil; öyleyse kendileriyle sadakalar arasında hiçbir ilgi bulunmayan kimseler ne diye bu hususta ileri geri konuşurlar ve hem sadakalar hem de onu dağıtan hakkında laf etmeye kendilerini nasıl yetkili görürler? Fakir, çok az da olsa bir şeyi olan kimsedir; miskin ise hiçbir şeyi olmayan kimsedir. Bu, Ebu Hanife radıyallâhu anh'tan rivayet edilen görüştür. Bunun tam aksi de söylenmiştir ve her iki görüşün de delalet ettiği bir yönü vardır.
{والعاملين عَلَيْهَا} الساعين في جمعها وتحصيلها
{والعاملين عَلَيْهَا} “o [sadakalar] üzerinde çalışanlar”; onları toplamak ve tahsil etmek için gayret gösterenler,
{والمؤلفة قُلُوبُهُمْ} هم أصنافٌ فمنهم أشرافٌ من العرب كان رسول الله ﷺ يستألفهم ليُسلموا فيرضَخ لهم ومنهم قومٌ أسلموا ونيّاتُهم ضعيفةٌ فيؤلّف قلوبَهم بإجزال العطاء كعيينةَ بنِ حصن والأقرعِ بن حابس والعباسِ بن مرداس ومنهم من يُترقَّب بإعطائهم إسلامُ نظرائِهم ولعل الصنفَ الأولَ كان يعطيهم الرسول ﷺ من خُمس الخُمسِ الذي هو خالصُ مالَه وقد عد منهم من يؤلَّف قلبُه بشيء منها على قتال الكفار وما نعي الزكاة وقد سقط سهمُ هؤلاء بالإجماع لما أن ذلك كان لتكثير سوادِ الإسلامِ فلما أعزّه الله عز وعلا وأعلى كلمتَه استُغنيَ عن ذلك
{والمؤلفة قُلُوبُهُمْ} “ve kalpleri [İslam'a] ısındırılmak istenenler”; bunlar muhtelif kısımlardır: Bir kısmı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Müslüman olsunlar diye gönüllerini hoş tuttuğu ve kendilerine az da olsa pay verdiği Arap ileri gelenleridir. Bir kısmı, Müslüman olmuş fakat niyetleri zayıf olan kimselerdir ki Uyeyne b. Hısn, el-Akra' b. Hâbis ve el-Abbâs b. Mirdâs gibi bol ihsanda bulunarak kalplerini ısındırırdı. Bir kısmı da kendilerine verilmesiyle emsallerinin İslam'a girmesi umulan kimselerdir. Muhtemelen Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem birinci sınıfa, kendi has malı olan humus'un humusu'ndan (beşte birden) veriyordu. Onlardan, zekât verilerek kalbi kâfirlerle savaşmaya veya zekât vermeyenlerle mücadeleye ısındırılanlar da sayılmıştır. İslam'ın safını/sayısını çoğaltmak için konulmuş olan bu kimselerin payı icmâ ile düşmüştür; zira Allah Azze ve Alâ İslam'ı aziz kılıp kelimesini yücelttiğinde buna ihtiyaç kalmamıştır.
{وَفِي الرقاب} أي وللصَّرف في فك الرقاب بأن يُعانَ المكاتَبون بشيء منها على أداء نجومِهم وقيل بأن يُفدَى الأُسارى وقيل بأن يُبتاع منها الرقابُ فتُعتق وأياً ما كان فالعدولُ عن اللام لعدم ذكرِهم بعنوان مُصححٍ للمالكية والاختصاص كالذين من قبلهم أو للإيذان بعدم قرارِ مِلكِهم فيما أعطوا كما في الوجهين الأولين أو بعدم ثبوتِه رأساً كما في الوجه الأخير أو للإشعار برسوخهم في استحقاق الصدقةِ لما أن في للظرفية المنبئةِ عن إحاطتهم بها وكونِهم محلَّها ومركزَها
{وَفِي الرقاب} “ve köleler uğrunda”; yani mükâtep kölelerin taksitlerini ödemelerine bundan bir miktar verilerek yardım edilmesi suretiyle kölelerin azat edilmesine harcanması içindir. Esirlerin fidyesinin ödenmesi olduğu da söylenmiştir; bundan köleler satın alınıp azat edilmesi olduğu da söylenmiştir. Hangisi olursa olsun, lâm harfi cerri yerine fî (فِي) harfi cerrine geçilmesi; öncekilerde olduğu gibi mülkiyet ve ihtisası geçerli kılan bir unvanla zikredilmemelerinden ötürüdür; yahut ilk iki ihtimalde olduğu gibi kendilerine verilen şey üzerinde mülkiyetlerinin istikrarlı olmamasına, yahut son ihtimalde olduğu gibi mülkiyetin hiç sabit olmamasına dikkat çekmek içindir; veya fî edatının onları kuşattığını, onların sadakanın mekânı ve merkezi olduğunu bildiren zarfiyet manasından ötürü sadakayı hak etmedeki köklülüklerini hissettirmek içindir.
{والغارمين} أي الذين تداينوا لأنفسهم في غير معصيةٍ إذا لم يكن لهم نصابٌ فاضلٌ عن ديونهم وكذلك عند الشافعي ﵁ من غُرمٍ لإصلاح ذاتِ البين وإطفاءِ الثائرة بين القبيلتين وإن كانوا أغنياء
{والغارمين} “borçlular”; yani borçlarından fazla nisap miktarı mala sahip olmadıkları takdirde, günah olmayan bir hususta kendi şahısları için borçlanan kimselerdir. Şâfiî radıyallâhu anh'a göre, zengin dahi olsalar iki kabilenin arasını düzeltmek ve aralarındaki fitne ateşini söndürmek için borçlanan kimseler de bu kabildendir.
{وَفِى سَبِيلِ الله} أي فقراءِ الغزاةِ والحجيج والمنقطَعِ بهم
{وَفِى سَبِيلِ الله} “Allah yolunda”; yani yoksul gaziler, hacılar ve yolda kalmış kimseler [içindir].
{وابن السبيل} أي المسافرَ المنقطِع عن ماله وتكريرُ الظرف في الأخيرين للإيذان بزيادة فضلِهما في الاستحقاق أو لما ذُكر من إيرادهما بعنوان غيرِ مصحَّحٍ للمالكية والاختصاص فهذه مصارفُ الصدقاتِ فللمتصدق أن يدفع صدقتَه إلى كل واحدٍ منهم وأن يقتصرَ على صنف منهم لأن اللام لبيان أنهم مصارفُ لا تخرُج عنهم لا لإثبات الاستحقاق وقد روي ذلك عن عمرَ وابنِ عباس وحذيفة ﵃ وعند الشافعيِّ لا يجوزُ إلا أن يُصرَف إلى ثلاثة من تلك الأصناف
{وابن السبيل} “ve yolda kalmış kimse [içindir]”; yani malından uzak kalmış yolcudur. Son iki sınıfta zarf edatının (fî) tekrarlanması, bunların hak edişlerindeki fazlalığa dikkat çekmek veya mülkiyet ve tahsisi geçerli kılmayan bir unvanla zikredilmiş olmalarından dolayıdır. İşte bunlar sadakaların sarf yerleridir. Sadaka veren kimse sadakasını bunların her birine verebileceği gibi bunlardan sadece bir sınıfla da yetinebilir; zira lâm harfi, onların hak sahibi olduklarını ispat etmek için değil, sadakanın onların dışına çıkmayacak sarf yerleri olduğunu beyan etmek içindir. Bu görüş Ömer, İbn Abbas ve Huzeyfe radıyallâhu anhüm'den rivayet edilmiştir. Şâfiî'ye göre ise bu sınıflardan en az üçüne verilmesi caizdir.
{فَرِيضَةً مّنَ الله} مصدرٌ مؤكدٌ
{فَرِيضَةً مّنَ الله} “Allah tarafından bir farz olarak”; tekit edici bir masdardır (mef'ûl-i mutlak),
لما دل عليه صدْرُ الآية أي فرَضَ لهم الصدقاتِ فريضةً ونُقل عن سيبويه أنه منصوبٌ بفعله مقدراً أي فرَض الله ذلك فريضةً أو حالٌ من الضمير المستكنّ في قوله للفقراء أي إنما الصدقاتُ كائنةٌ لهم حالَ كونها فريضةً أي مفروضة
ayetin baş tarafının delalet ettiği mana içindir; yani "onlara sadakaları kesin bir farz olarak farz kıldı" demektir. Sîbeveyh'ten, takdir edilen fiiliyle mansup olduğu, yani "Allah bunu kesin bir farz olarak farz kıldı" manasında olduğu nakledilmiştir. Yahut "lil-fukarâi" kavlindeki gizli zamirden hâldir; yani "sadakalar, farz kılınmış/hükme bağlanmış bir farz olarak ancak onlarındır" demektir.
{والله عَلِيمٌ} بأحوال الناسِ ومراتبِ استحقاقِهم
{والله عَلِيمٌ} “Allah hakkıyla bilendir”; insanların hallerini ve hak ediş derecelerini,
{حَكِيمٌ} لا يفعلُ إلا ما تقتضيه الحِكمةُ من الأمور الحسنةِ التي من جُملتها سَوْقُ الحقوق إلى مستحقيها
{حَكِيمٌ} “hüküm ve hikmet sahibidir”; ancak hikmetin gerektirdiği güzel işleri yapar ki hakların hak sahiplerine ulaştırılması da bu cümledendir.
سورة براءة آية (٦١)
Tevbe Suresi 61. Ayet
{وَمِنْهُمُ الذين يُؤْذُونَ النبى} نزلت في فِرقة من المنافقين قالوا في حقه ﷺ مالا ينبغي فقال بعضُهم لا تفعلوا فإنا نخاف أن يبلُغه ذلك فيقعَ بنا فقال الجلاس بن سويد نقول ما شئنا ثم نأتيه فننكر ما قلنا ونحلِف فيصدقنا بما نقول إنما محمدٌ أذُنٌ سامعة وذلك قوله ﷿
{وَمِنْهُمُ الذين يُؤْذُونَ النبى} “İçlerinden öyleleri de vardır ki Peygamber'i incitirler”; bu ayet, onun sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında yakışıksız sözler söyleyen bir grup münafık hakkında indi. Bir kısmı: "Böyle yapmayın, çünkü bunun ona ulaşıp da başımıza bir felaket gelmesinden korkarız" dedi. Bunun üzerine Cülâs b. Süveyd şöyle dedi: "İstediğimizi söyleriz, sonra yanına gidip söylediklerimizi inkâr eder ve yemin ederiz; o da bizi tasdik eder. Çünkü Muhammed sadece [her söylenene kanan] bir kulaktır." İşte bu, Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavlidir:
{وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ} أي يسمع كلَّ ما قيل من غير أن يتدبَّرَ فيه ويميّزَ بين ما يليق بالقَبول لمساعدة أَمارات الصدقِ له وبين مالا يليق به وإنما قالوه لأنه ﷺ كان لا يواجههم بسوء ما صنعوا ويصفَحُ عنهم حِلماً وكرماً فحملوه على سلامة القلبِ وقالوا ما قالوا
{وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ} “ve: 'O, [her söze inanan] bir kulaktır' derler”; yani etraflıca düşünmeden, doğruluğun emareleri kendisini desteklediği için kabule layık olan ile layık olmayan arasını ayırt etmeksizin her söyleneni dinler [derler]. Onlar bunu sadece, o sallallâhu aleyhi ve sellem yaptıkları kötülüğü yüzlerine vurmadığı, hilm ve kereminden ötürü onları affettiği için söylediler; bunu onun saf kalpliliğine yorarak bu sözleri sarf ettiler.
{قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَّكُمْ} من قبيل رجلُ صدقٍ في الدلالة على المبالغة في الجودة والصلاح كأنه قيل نعم هو أذنٌ ولكن نِعمَ الأذُنُ ويجوز أن يكون المرادُ أذناً في الخير والحقِّ وفيما ينبغي سماعُه وقَبولُه لا في غير ذلك كما يدل عليه قراءةُ رحمةٍ بالجر عطفاً عليه أي هو أذنُ خيرٍ ورحمةٍ لا يسمع غيرَهما ولا يقبله وقرئ أذْن بسكون الذال فيهما وقرئ أذن خير على أنه صفةٌ أو خبرٌ ثان وقوله ﷿
{قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَّكُمْ} “De ki: 'O, sizin için bir hayır kulağıdır'”; fazilet ve salah hususunda mübalağayı ifade etmek bakımından "doğruluk adamı" (raculü sıdk) kabilindendir. Sanki şöyle denilmiştir: "Evet, o bir kulaktır fakat ne güzel bir kulaktır!" Bununla kastedilenin, başkasına değil, yalnızca hayra, hakka ve dinlenip kabul edilmesi gereken şeylere kulak veren kimse olması da caizdir. Nitekim ona matuf olarak mecrur okunan "rahmetin" (رحمةٍ) kıraati de buna delalet eder; yani "O, bir hayır ve rahmet kulağıdır, bu ikisinden başkasını dinlemez ve kabul etmez." Her iki yerde de zâl harfinin sükûnuyla "üzn" (أذْن) şeklinde okunmuştur. Sıfat veya ikinci haber olmak üzere "üzünü hayrin" şeklinde de okunmuştur. Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavli ise:
{يُؤْمِنُ بالله} تفسيرٌ لكونه أذنَ خيرٍ لهم أي يصدق بالله تعالى لما قام عنده من الأدلة الموجبةِ له وكونُ ذلك خيراً للمخاطَبين كما أنه خيرٌ للعالمين مما لا يخفى
{يُؤْمِنُ بالله} “Allah'a inanır”; onun onlar için bir hayır kulağı oluşunun tefsiridir. Yani katında bulunan ve bunu gerektiren deliller sebebiyle Allah Teâlâ'yı tasdik eder. Bunun, âlemler için bir hayır olduğu gibi muhataplar için de bir hayır olduğu gizli değildir.
{وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ} أي يصدّقهم لِما علم فيهم من الخلوص واللامُ مزيدةٌ للتفرقة بين الإيمان المشهورِ وبين الإيمان بمعنى التسليمِ والتصديق كما في قوله تعالى أَنُؤْمِنُ لَكَ الخ وقوله تعالى فَمَا آمن لموسى الخ
{وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ} “müminlere de güvenir”; yani onların samimiyetini bildiği için onları tasdik eder. Buradaki lâm harfi, meşhur iman ile teslimiyet ve tasdik anlamındaki iman arasını ayırmak için ziyade kılınmıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın “Sana inanalım mı?...” ve “Musa'ya iman etmedi...” ayetlerinde de böyledir.
{وَرَحْمَةً} عطفٌ على أذنُ خيرٍ أي وهو رحمةٌ بطريق إطلاقِ المصدرِ على الفاعل للمبالغة
{وَرَحْمَةً} “ve bir rahmettir”; "hayır kulağı"na matuftur; yani mübalağa amacıyla masdarın fail yerine kullanılması (ıtlak-ı masdar ale'l-fâil) yoluyla "o bir rahmettir" demektir.
{للذين آمنوا مِنكُمْ} أي للذين أظهروا الإيمانَ منكم حيث يقبله منهم لكن لا تصديقاً لَهُم في ذلك بل رفقاً بهم وترحماً عليهم ولا يكشف أسرارَهم ولا يهتِك أستارَهم وإسنادُ الإيمان إليهم بصيغة الفعلِ بعد نسبتِه إلى المؤمنين بصيغة الفاعل المنبئةِ عن الرسوخ والاستمرارِ للإيذان بأن إيمانَهم أمرٌ حادثٌ ما له من قرار وقرئ بالنصب على أنها علةٌ لفعل دلَّ عليه أذنُ خيرٍ أي يأذن لكم رحمةً
{للذين آمنوا مِنكُمْ} “içinizden iman edenler için”; yani içinizden imanı açığa vuranlar içindir ki bunu onlardan kabul eder; fakat bu, onları tasdik ettiğinden değil, onlara şefkat ve merhamet gösterdiğindendir; onların gizli hallerini açığa çıkarmaz ve ayıplarını ortaya dökmez. İmanın, kökleşmişlik ve devamlılık bildiren fâil (özne) kalıbıyla müminlere nispet edilmesinden sonra, bunlara fiil kalıbıyla isnat edilmesi; onların imanının sebatı olmayan, sonradan meydana gelmiş bir şey olduğunu bildirmek içindir. "Uznü hayrin" ifadesinin delalet ettiği fiilin mef'ûlün lieclih'i (gerekçesi) olarak mansup da okunmuştur; yani "size merhamet olsun diye sizi dinler" demektir.
{والذين يُؤْذُونَ رَسُولَ الله} بما نُقل عنهم من قولهم هو أذنٌ ونحوِه وفي صيغة الاستقبالِ المُشعِرة بترتب الوعيدِ على الاستمرار على ما هم عليه إشعارٌ بقبول توبتِهم كما أفصح عنه قولُه تعالى فيما سيأتي فَإِن يَتُوبُواْ يَكُ خَيْراً لَّهُمْ
{والذين يُؤْذُونَ رَسُولَ الله} “Allah'ın Resûlü'nü incitenler ise”; kendilerinden nakledilen "o bir kulaktır" sözü ve benzerleriyle [incitenler]. Tehdidin, bulundukları hal üzere devam etmeye bağlanmasını hissettiren geniş/gelecek zaman (muzari) kipinde, ileride gelecek olan “Eğer tövbe ederlerse bu onlar için daha hayırlı olur” ayetinin açıkça ifade ettiği gibi, tövbelerinin kabul edileceğine dair bir ima vardır.
{لَهُمْ} بما يجترئون عليه من أذيته ﷺ كما ينبئ عنه بناءُ الحُكمِ على الموصول
{لَهُمْ} “onlar için vardır”; hükmün ism-i mevsûle bağlanmasının hissettirdiği üzere, onu sallallâhu aleyhi ve sellem incitmeye cüret etmeleri sebebiyle [onlar için vardır],
{عَذَابٌ أَلِيمٌ} وهذا اعتراضٌ مَسوقٌ من قِبَله ﷿ على نهج الوعيدِ غيرُ داخلٍ تحت الخطابِ وفي تكرير الإسنادِ بإثبات العذابِ الأليم لهم ثم جعلِ الجملة خبرا للموصول مالا يخفى من المبالغة وإيرادُه ﷺ بعنوان الرسالةِ مضافاً إلى الاسم الجليلِ لغاية التعظيمِ والتنبيهِ على أن أذيته
{عَذَابٌ أَلِيمٌ} “elem dolu bir azap”; bu, Azîz ve Celîl olan Allah tarafından tehdit üslubuyla sevk edilmiş olup hitabın altına girmeyen bir itiraziyye (ara) cümlesidir. Elem dolu azabın onlara ispat edilmesiyle isnadın tekrarlanmasında ve ardından bu cümlenin ism-i mevsûle haber kılınmasında aşikâr bir mübalağa vardır. Onun sallallâhu aleyhi ve sellem, Yüce İsme (Allah lafzına) muzaf kılınarak elçilik (risalet) unvanıyla zikredilmesi; son derece ta'zim etmek ve onu incitmenin,
راجعة إلى جنابه ﷿ موجبةٌ لكمال السخطِ والغضب
O'nun Azîz ve Celîl olan zatına raci olup gazabın ve hiddetin kemalini gerektirdiğine dikkat çekmek içindir.
سورة براءة آية (٦٢ ٦٣)
Tevbe Suresi 62-63. Ayetler
{يَحْلِفُونَ بالله لَكُمْ} الخطابُ للمؤمنين خاصةً وكان المنافقون يتكلمون بالمطاعن ثم يأتونهم فيعتذرون إليهم ويؤكدون معاذيرَهم بالأيمان ليعذُروهم ويرضَوا عنهم أي يحلفون لكم أنهم ما قالوا ما نُقل إليهم مما يورث أذاةَ النبيِّ ﷺ وأما التخلفُ عن الجهاد فليس بداخل في هذا الاعتذارِ
{يَحْلِفُونَ بالله لَكُمْ} “Size Allah adına yemin ederler”; hitap sadece müminleredir. Münafıklar ta'n edici (çirkin) sözler konuşur, sonra müminlerin yanına gelerek özür dilerler ve kendilerini mazur görsünler ve onlardan hoşnut olsunlar diye özürlerini yeminlerle pekiştirirlerdi; yani Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i incitmeye sebep olacak ve kendilerinden nakledilen o sözleri söylemediklerine dair size yemin ederler. Cihattan geri kalma meselesi ise bu özür dilemeye dâhil değildir.
{لِيُرْضُوكُمْ} بذلك وإفرادُ إرضائِهم بالتعليل مع أن عمدةَ أغراضِهم إرضاءُ الرسول ﷺ وقد قبل ﷺ ذلك منهم ولم يكذّبْهم للإيذان بأن ذلك بمعزل من أن يكونَ وسيلةً إلى إرضائه ﷺ وأنه ﷺ إنما لم يكذبهم رفقاً بهم وستراً لعيوبهم لا عن الرضا بما فعلوا كما أشير إليه
{لِيُرْضُوكُمْ} “sizi razı etmek için”; bununla [sizi razı etmek için yemin ederler]. Asıl gayeleri Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'i razı etmek olduğu ve Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem de bunu onlardan kabul edip kendilerini yalanlamadığı halde, gerekçelendirmenin sadece onları (müminleri) razı etmeye has kılınması; bu yeminin Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'i razı etmeye bir vesile olmaktan tamamen uzak olduğunu, onun sallallâhu aleyhi ve sellem onları sırf kendilerine şefkatinden ve ayıplarını örtmek için yalanlamadığını, yoksa işaret edildiği üzere yaptıklarından razı olduğu için olmadığını bildirmek içindir.
{والله وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَن يُرْضُوهُ} أي أحقُّ بالإرضاء ولا يتسنى ذلك إلا بالطاعة والمتابعة وإيفاء حقوقه ﷺ في باب الإجلالِ والإعظامِ مَشهداً ومَغيباً وأما ما أتَوا به من الأَيمان الفاجرة فإنما يرضى به من انحصر طريقُ علمِه في الأخبار إلى أن يجئ الحقُّ ويزهَقَ الباطلُ والجملةُ نصب على الحالية من ضمير يحلفون أي يحلفون لكم لإرضائكم والحالُ أنه تعالى ورسولُه أحقُّ بالإرضاء منكم أي يُعرضون عما يهمهم ويجديهم ويشتغلون بمالا يَعنيهم وإفرادُ الضمير في يُرْضوه إما للإيذان بأن رضاه ﷺ مندرجٌ تحت رضاه سبحانه وإرضاؤه ﷺ إرضاءٌ له تعالى لقوله تعالى مَّنْ يُطِعِ الرسول فَقَدْ أَطَاعَ الله وإما لأنه مستعارٌ لاسم الإشارةِ الذي يشار به إلى الواحد والمتعدد بتأويل المذكور كما في قول رؤية ... فيها خطوطٌ من سوادٍ وبلق ... كأَنَّهُ فِي الجلدِ توليعُ البهقْ ...
{والله وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَن يُرْضُوهُ} “Eğer mümin iseler, hoşnut etmelerine Allah ve Resûlü daha layıktır”; yani razı edilmeye daha layıktır. Bu da ancak itaat, tabi olma ve huzurda da gıyapta da ona sallallâhu aleyhi ve sellem tazim ve hürmet gösterme hususundaki haklarını yerine getirmekle mümkün olur. Yaptıkları yalan yere yeminlere gelince, buna ancak hak gelip batıl yok oluncaya kadar bilgi yolu sadece haberlerle sınırlı olan kimse razı olur. Cümle, "yahllifûn" fiilindeki zamirden hâl olarak mahallen mansuptur; yani Allah ve Resûlü razı edilmeye sizden daha layık olduğu halde, sizi razı etmek için yemin ederler; yani kendilerini ilgilendiren ve fayda veren şeyden yüz çevirip kendilerini ilgilendirmeyen şeylerle meşgul olurlar. "Yurdûhu" (يُرْضوه) fiilindeki zamirin tekil getirilmesi; ya onun sallallâhu aleyhi ve sellem rızasının O Subhânehu'nun rızası altında dâhil olduğunu ve Allah Teâlâ'nın “Kim Peygamber'e itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur” kavlinden ötürü onu sallallâhu aleyhi ve sellem razı etmenin Allah Teâlâ'yı razı etmek olduğunu bildirmek içindir; ya da Ru'be'nin şu şiirinde olduğu gibi "el-mezkûr" teviliyle hem tekil hem de çoğul için kullanılan işaret ismi yerine istiare edildiği içindir: ... Onda siyah ve alaca çizgiler vardır ... Sanki o derideki alaca hastalığının alacası gibidir ...
أي كأن ذلك لا يقال أيُّ حاجةٍ إلى الاستعارة بعد التأويل المذكورِ لأنا نقول لولا الاستعارةُ لم يتسنَّ التأويل لما أن الضميرَ لا يتعرض إلا لذات ما يرجِع إليه من غير تعرضٍ لوصف من أوصافه التي من جملتها المذكوريةُ وإنما المتعرضُ لها اسمُ الإشارةِ وإما لأنه عائدٌ إلى رسوله والكلامُ جملتان حُذف خبرُ الأولى لدلالة خبرِ الثانية عليه كما ذهب إليه سيبويه ومنه قولُ مَن قالَ ... نحن بما عندنا وأنت بما عندك راضٍ والرأيُ مختلف أو إلى الله على أن المذكورَ خبرُ الجملة الأولى وخبرُ الثانيةِ محذوف كما هو رأي المبرد
Yani "sanki o şey/bu durum" demektir. Zikredilen tevilden sonra istiareye ne ihtiyaç var denilemez; çünkü biz deriz ki: İstiare olmasaydı tevil mümkün olmazdı; zira zamir, mercîinin niteliklerinden hiçbirine taalluk etmeksizin -ki zikredilmiş olmak da bu niteliklerdendir- yalnızca onun zatına yönelir. Bu niteliğe taalluk eden ise ancak işaret ismidir. Yahut zamir Resûlüne aittir ve kelam iki cümledir; Sîbeveyh'in savunduğu gibi ikincinin haberi delalet ettiği için birinci cümlenin haberi hazfedilmiştir. Şu şairin sözü de bu kabildendir: ... Biz kendi katımızdakiyle, sen de kendi katındakiyle razısın; görüşler ise farklıdır ... Yahut Müberred'in görüşü doğrultusunda, zikredilen kısım birinci cümlenin haberidir ve ikincinin haberi hazfedilmiştir ve zamir Allah'a aittir.
{إِن كَانُواْ مُؤْمِنِينَ} جوابُه محذوفٌ تعويلاً على دِلالة ما سبق عليه أي إن كانوا مؤمنين فليُرْضوا الله ورسولَه بما ذكر فإنهما أحقُّ بالإرضاء
{إِن كَانُواْ مُؤْمِنِينَ} “eğer inanıyor idiyseler”; önceki cümlenin ona delaletine dayanılarak şartın cevabı hazfedilmiştir; yani "eğer mümin iseler, zikredilen şeylerle Allah'ı ve Resûlü'nü razı etsinler; zira bu ikisi razı edilmeye daha layıktır" demektir.
{أَلَمْ يَعْلَمُواْ} أي أولئك المنافقون والاستفهامُ للتوبيخ على ما أقدَموا عليه من العظيمة مع علمهم بسوء عاقبتها وقرئ بالتاء على الالتفات لزيادةِ التقريعِ والتوبيخ أي ألم يعلموا بما سمعوا من رسول الله ﷺ من فنون القوارعِ والإنذارات
{أَلَمْ يَعْلَمُواْ} “Bilmediler mi ki...”; yani o münafıklar. İstifham (soru), kötü akıbetini bildikleri halde giriştikleri bu büyük cürümden ötürü onları azarlamak içindir. Azarlama ve kınamayı artırmak amacıyla iltifat tarikiyle tâ ile [elem ta'lemû] şeklinde de okunmuştur; yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittikleri muhtelif çarpıcı ikaz ve uyarıları bilmediler mi?