بالجر على الجوار {وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ المن والسلوى} في التيه وقلنا لكم
civarlık (mücâveret) sebebiyle mecrur (esreli) olarak [da okunmuştur]. { وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَىٰ } “Ve üzerinize kudret helvası ile bıldırcın indirdik”; Tîh çölünde. Ve size şöyle dedik:
كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَلَا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوَى (٨١)
{ كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَلَا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوَىٰ } “Size rızık olarak verdiklerimizin temiz ve helal olanlarından yiyin ve onda taşkınlık etmeyin; sonra üzerinize gazabım iner. Kimin üzerine de gazabım inerse, muhakkak o helak olup gitmiştir.” (81)
{كُلُواْ مِن طيبات} حلالات {مَا رزقناكم} أنجيتكم وواعدتك ورزقتكم كوفي غير عاصم {وَلاَ تَطْغَوْاْ فِيهِ} ولا تتعدوا حدود الله فيه بأن تكفروا النعم وتنفقوها في المعاصي أولا يظلم بعضكم بعضاً {فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِى} عقوبتي {وَمَن يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِى فَقَدْ هوى} هلك أو سقط سقوطا لا نهوض قرا على فيحل ويحلل والباون بكسرهما فالمسكور في معنى الوجوب من حل الدين بحل إذ وجب اداؤ وجب أداؤه والمضموم في معنى النزول
{ كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ } “Temiz olanlarından yiyin”; helallerinden, { مَا رَزَقْنَاكُمْ } “Size rızık olarak verdiklerimizin”. Âsım dışındaki Kûfeliler 'enceytüküm', 'vâattüküm' ve 'rezaktüküm' [tekil sîgada] okumuşlardır. { وَلَا تَطْغَوْا فِيهِ } “Ve onda taşkınlık etmeyin”; nimetlere nankörlük ederek, onları günahlarda harcayarak veya birbirinize zulmederek onda Allah'ın sınırlarını aşmayın. { فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي } “Sonra üzerinize gazabım iner”; cezam. { وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوَىٰ } “Kimin üzerine de gazabım inerse, muhakkak o helak olup gitmiştir”; helak olmuştur veya kalkışı olmayan bir düşüşle düşmüştür. Alî 'fe-yehulle' ve 'yehullu' şeklinde [ötreli], diğerleri ise her ikisini esreli ('fe-yehille' ve 'yehlil') okumuştur. Esreli olan, 'vakti gelip ödenmesi vacip oldu' anlamındaki borcun hulûlünden gelip 'vacip olmak/hak olmak' manasındadır; ötreli olan ise 'inmek' manasındadır.
وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَى (٨٢)
{ وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَىٰ } “Şüphe yok ki Ben, tövbe eden, iman eden, salih amel işleyen, sonra da doğru yolda sebat eden kimse için çok bağışlayıcıyım.” (82)
{وإني لغفار لمن تاب} عن الشرك {وآمن} وحد الله تعالى وصدقه فيما أنزل {وَعَمِلَ صالحا} أدى الفرائض {ثُمَّ اهتدى} ثم استقام وثبت على الهدى وهو التوبة والإيمان والعمل الصالح
{ وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ } “Şüphe yok ki Ben, tövbe eden kimse için çok bağışlayıcıyım”; şirkten [tövbe eden], { وَآمَنَ } “Ve iman eden”; Allah Teâlâ'yı birleyen ve indirdiği şeylerde O'nu tasdik eden, { وَعَمِلَ صَالِحًا } “Ve salih amel işleyen”; farzları eda eden, { ثُمَّ اهْتَدَىٰ } “Sonra da doğru yolda sebat eden”; sonra istikamet üzere olup hidayet üzerinde sabit kalan; o da tövbe, iman ve salih ameldir.
وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسَى (٨٣)
{ وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسَىٰ } “Seni kavminden aceleyle ayrılmaya sevk eden nedir ey Mûsâ?” (83)
{وما أعجلك} أي وأي شيء بك {عن قومك يا موسى} أي عن السبعين الذين اختارهم وذلك أن مضى معهم إلى الطور على الموعد
{ وَمَا أَعْجَلَكَ } “Seni aceleyle sevk eden nedir”; yani seni ne şey acele ettirdi, { عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسَىٰ } “Kavminden [ayrılmaya] ey Mûsâ?”; yani seçtiği o yetmiş kişiden. Şöyle ki Mûsâ belirlenen vakitte onlarla birlikte Tûr'a doğru yola çıkmıştı,
طه (٨٧ - ٨٤)
Tâhâ (84 - 87)
كلام ربه وأمرهم ان يتبعوه قال تعالى واما أعجلك أي أي شيء أوب عجلتك استفهام انكار وما مبتدأ وأعجلك الخبر
Rabbini kelamını [işitmeye duyduğu arzuyla] onları kendisini takip etmeye emretmişti. Allah Teâlâ: { وَمَا أَعْجَلَكَ } “Seni aceleyle sevk eden nedir?” buyurdu; yani acele etmenin sebebi nedir? Bu bir inkârî istifhamdır (kınama sorusudur). 'Mâ' mübteda (özne), 'a'celeke' ise haberdir (yüklemdir).
قَالَ هُمْ أُولَاءِ عَلَى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضَى (٨٤)
{ قَالَ هُمْ أُولَاءِ عَلَى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضَىٰ } “[Mûsâ] dedi ki: 'Onlar işte arkamdalar, izim üzerindeler. Rabbim! Razı olasın diye Sana acele ettim.'” (84)
{قَالَ هُمْ أُوْلاء على أَثَرِى} أي هم خلفي يلحقون بي وليس بيني وبين وبينهم الا مسافة يسيرة ثم كر موجب العجلة فقال {وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبّ} أي إلى الموعد الذي وعدت {لترضى} لتزداد عني رضاً وهذا دليل على جواز الاجتهاد
{ قَالَ هُمْ أُولَاءِ عَلَى أَثَرِي } “Dedi ki: 'Onlar işte arkamdalar, izim üzerindeler'”; yani arkamdalar, bana yetişiyorlar, benimle aralarında pek az bir mesafe var. Sonra acele etmesinin sebebini zikrederek şöyle dedi: { وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ } “Rabbim! Sana acele ettim”; yani vadettiğin randevu yerine, { لِتَرْضَىٰ } “Razı olasın diye”; benden daha çok hoşnut olasın diye. Bu da ictihadın caiz olduğuna delildir.
قَالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ (٨٥)
{ قَالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ } “[Allah] buyurdu ki: 'Doğrusu Biz, senden sonra kavmini imtihan ettik (fitneye düşürdük) ve Sâmirî onları saptırdı.'” (85)
{قَالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ} ألقيناهم في فتنة {مِن بَعْدِكَ} من بعد خروجك من بينهم والمراد بالقوم الذين خلفهم مع هرون {وَأَضَلَّهُمُ السامرى} بدعائه إياهم إلى عبادة العجل وإجاتهم له وهومنسوب إلى قبيلة من بني إسرائيل يقال لها السامرة وقيل كان علجاً من كرمان فاتخذ عجلاً واسمه موسى بن ظفر وكان منافقاً
{ قَالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ } “Buyurdu ki: 'Doğrusu Biz kavmini imtihan ettik (fitneye düşürdük)'”; onları bir fitneye attık, { مِنْ بَعْدِكَ } “Senden sonra”; aralarından ayrılıp çıkmandan sonra. Kavimden kasıt, Hârûn'un yanında geride bıraktığı kimselerdir. { وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ } “Ve Sâmirî onları saptırdı”; onları buzağıya tapmaya çağırması ve onların da buna icabet etmesiyle. O, İsrâiloğullarından Sâmire denilen bir kabileye mensuptur. Kirmanlı bir kâfir yabancı olduğu da söylenmiştir; bir buzağı yapmıştı, adı da Mûsâ b. Zafer idi ve münafıktı.
فَرَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي (٨٦)
{ فَرَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي } “Bunun üzerine Mûsâ öfkeli ve kederli olarak kavmine döndü. Dedi ki: 'Ey kavmim! Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmamış mıydı? Yoksa size süre mi çok uzun geldi, yoksa Rabbinizden üzerinize bir gazabın inmesini mi istediniz de bana verdiğiniz sözden caydınız?'” (86)
{فرجع موسى} من مناجاة ربه {إلى قَوْمِهِ غضبان أَسِفًا} شديد الغضب أو حزيناً {قَالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً} وعدهم الله أن يعطيهم التوراة التي فيها هدى ونور وكانت ألف سورة كل سوره ألف آية يحمل أسفارها سبعون جملاً ولا وعد أحسن من ذلك {أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ العهد} أي مدة مفارقتي إياكم والعهد والزمان يقال طال عهدي بك أي طال زماني بسبب مفارقتك {أَمْ أَرَدتُّمْ أَن يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مّن رَّبّكُمْ} أي أردتم أن تفعلوا فعلاً يجب به عليكم الغضب من ربكم {فَأَخْلَفْتُمْ مَّوْعِدِى} وعدوه أن يقيموا على أمره وما تركهم عليه من الآيات فأخلفوا موعده باتخاذ العجل
{ فَرَجَعَ مُوسَى } “Mûsâ döndü”; Rabbiyle münacatından, { إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا } “Kavmine öfkeli ve kederli olarak”; son derece öfkeli veya üzgün bir halde. { قَالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا } “Dedi ki: 'Ey kavmim! Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmamış mıydı?'”; Allah onlara içinde hidayet ve nur bulunan Tevrat'ı vermeyi vadetmişti; Tevrat her biri bin ayet olan bin sure idi ve ciltlerini yetmiş deve taşıyordu; bundan daha güzel bir vaat olamazdı. { أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ } “Yoksa size süre mi çok uzun geldi?”; yani sizden ayrılışımın müddeti mi? 'el-Ahd' zaman demektir. Nitekim 'tâle ahdî bike' (senden ayrılalı uzun zaman oldu) denir. { أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Yoksa Rabbinizden üzerinize bir gazabın inmesini mi istediniz?”; yani Rabbinizden size gazabı vacip kılacak bir fiil işlemeyi mi istediniz, { فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي } “De bana verdiğiniz sözden caydınız?”; ona, emri ve onları üzerinde bıraktığı ayetler doğrultusunda sebat edeceklerine söz vermişlerdi, buzağıyı edinmekle ona verdikleri söze muhalefet ettiler.
قَالُوا مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنَا وَلَكِنَّا حُمِّلْنَا أَوْزَارًا مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنَاهَا فَكَذَلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ (٨٧)
{ قَالُوا مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنَا وَلَكِنَّا حُمِّلْنَا أَوْزَارًا مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنَاهَا فَكَذَلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ } “Dediler ki: 'Sana verdiğimiz sözden kendi isteğimizle caymadık; fakat biz o kavmin (Mısırlıların) ziynet eşyalarından birtakım ağırlıklar yüklenmiştik de onları attık. İşte Sâmirî de böylece attı.'” (87)
{قالوا ما أخلفنا موعدك بملكنا} فتح الميم مدني وعاصم وبضمها حمزة وعلي وبكسرها غيرهم أي ما أخلفنا موعدك بأن ملكنا امرنا أي لو ملكنا أمرنا وخلينا وأرينا لما أخلفنا موعدك ولكن غلبنا من جهة السامري وكيده {ولكنا حُمّلْنَا} بالضم والتشديد حجازي وشامي وحفص وبفتح الحاء والميم مع التخفيف غيرهم {أَوْزَاراً مّن زِينَةِ القوم} أثقالاً من حلي القبط أو أرادوا بالاوزار أنها آثام وتبعات لأنهم قد استعارها ليلة الخروج من مصر بعلة أن لنا غداً عيداً فقال السامري إنما حبس موسى لشؤم حرمتها لأنهم كانوا معهم في حكم المستأمنين في دار الحرب وليس
{ قَالُوا مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنَا } “Dediler ki: 'Sana verdiğimiz sözden kendi irademizle/gücümüzle caymadık'”; mîm'in fethasıyla (melkinâ) Medineliler ve Âsım, dammesiyle (mülkinâ) Hamza ve Alî, kesresiyle (milkinâ) ise diğerleri okumuştur. Yani 'işimize sahip olarak sana verdiğimiz sözden caymadık; şayet işimize sahip olsaydık, kendi halimize ve görüşümüze bırakılsaydık sana verdiğimiz sözden caymazdık, fakat Sâmirî ve onun hilesi cihetinden mağlup edildik.' { وَلَكِنَّا حُمِّلْنَا } “Fakat biz yükletildik/yüklendik”; zamme ve şedde ile (hummilnâ) Hicazlılar, Şamlı ve Hafs; hâ ve mîm'in fethası ve şeddesiz olarak (hamelnâ) diğerleri okumuştur. { أَوْزَارًا مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ } “O kavmin ziynet eşyalarından birtakım ağırlıklar”; Kıptîlerin takılarından ağırlıklar veya 'evzâr' ile günah ve veballeri kastetmişlerdir; zira Mısır'dan çıkış gecesinde 'yarın bizim bayramımız var' gerekçesiyle onları ödünç almışlardı. Sâmirî: 'Mûsâ ancak bunların haramlığının uğursuzluğu sebebiyle alıkonuldu; çünkü onlar dârü'l-harpte kendileriyle birlikte müste'men (eman verilmiş) hükmündeydiler,
للمستأمن أن يأخذ مال الحربي على أن الغنائم لم تكن تحل حينئذ فأحرقوها فخبأ في حفرة النار قالب عجل فانصاغت عجلاً مجوفاً فخار بدخول الريح في مجار منها أشباه العروق وقيل نفخ فيه تراباً من موضع قوائم فرس جبريل ﵇ يوم
oysa müste'menin harbînin malını alması caiz değildir; üstelik o vakit ganimetler de helal kılınmamıştı' dedi. Bunun üzerine onları yaktılar. O da ateş çukuruna bir buzağı kalıbı gizledi; derken içi boş bir buzağı şeklinde döküldü. Damarlara benzer kanallarından rüzgârın girmesiyle böğürdü. Şöyle de denilmiştir: [Firavun ve kavminin] boğulduğu gün Cibrîl aleyhisselâm'ın atının ayaklarının bastığı yerden aldığı toprağı ona üfledi;
طه (٩٣ - ٨٧)
Tâhâ (87 - 93)
الغرق وهو فرس حياة فحي فخار ومالت طباعهم إلى الذهب فعبدوه {فَقَذَفْنَاهَا} في نار السامري التي أوقدها في الحفرة وأمرنا أن نطرح فيها الحلي {فَكَذَلِكَ أَلْقَى السامرى} ما معه من الحلي في النار أو ما معه من التراب الذي أخذه من أثر حافر فرس جبريل عليه السلام
o hayat atı idi; böylece buzağı canlandı ve böğürdü. Tabiatları da altına meyledip ona taptılar. { فَقَذَفْنَاهَا } “Onları attık”; Sâmirî'nin çukurda yaktığı ve takıları içine atmamızı emrettiği ateşe. { فَكَذَلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ } “İşte Sâmirî de böylece attı”; beraberindeki takıları ateşe veya Cibrîl aleyhisselâm'ın atının toynağının izinden aldığı beraberindeki toprağı [attı].
فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ فَقَالُوا هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ (٨٨)
{ فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ فَقَالُوا هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ } “Böylece onlara böğüren bir buzağı heykeli çıkardı. Dediler ki: 'İşte sizin de ilahınız, Mûsâ'nın da ilahı budur; fakat o unuttu!'” (88)
{فَأَخْرَجَ لَهُمْ} السامري من الحفرة {عِجْلاً} خلقه الله تعالى من الحلي التي سبكتها النار ابتلاء {جَسَداً} مجسداً {لَّهُ خُوَارٌ} صوت وكان يخور كما تخور العجاجيل {فَقَالُواْ} أي السامري وأتباعه {هذا إلهكم وإله موسى} فأجاب عامتهم الا اثنى عشر ألفا {فنسي} موسى ربه هنا وذهب يطلبه عند الطور أو هو ابتداء كلام من الله تعالى أي نسي السامري ربه وترك ما كان عليه من الإيمان الظاهر أو نسي السامري الاستدلال على أن العجل لا يكون إلهاً بدليل قوله
{ فَأَخْرَجَ لَهُمْ } “Onlara çıkardı”; Sâmirî çukurdan [çıkardı], { عِجْلًا } “Bir buzağı”; bir imtihan olarak ateşin erittiği takılardan Allah Teâlâ'nın yarattığı [bir buzağı], { جَسَدًا } “Bir ceset (heykel)”; cisimleşmiş, { لَهُ خُوَارٌ } “Böğürmesi olan”; bir sesi olan, nitekim buzağıların böğürdüğü gibi böğürüyordu. { فَقَالُوا } “Dediler ki”; yani Sâmirî ve ona uyanlar: { هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَىٰ } “Bu sizin de ilahınız, Mûsâ'nın da ilahıdır”. On iki bin kişi müstesna çoğunluğu buna icabet etti. { فَنَسِيَ } “Fakat unuttu”; Mûsâ Rabbini burada unuttu da O'nu Tûr'da aramaya gitti; yahut bu, Allah Teâlâ'dan yeni bir sözün başlangıcıdır; yani Sâmirî Rabbini unuttu ve üzerinde bulunduğu zahirî imanı terk etti veya Sâmirî buzağının ilah olamayacağına delil getirmeyi unuttu. Nitekim şu buyruk buna delildir:
أَفَلَا يَرَوْنَ أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا وَلَا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا (٨٩)
{ أَفَلَا يَرَوْنَ أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا وَلَا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا } “Görmüyorlar mı ki o kendilerine hiçbir sözle karşılık veremiyor; onlara ne bir zarar ne de bir fayda vermeye güç yetirebiliyor?” (89)
{أَفَلاَ يَرَوْنَ أَلاَّ يَرْجِعُ} أي أنه لا يرجع فان مخففة من الثقيلة {إِلَيْهِمْ قَوْلاً} أي لا يجيبهم {وَلاَ يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرّاً وَلاَ نَفْعاً} أي هو عاجز عن الخطاب والضر والنفع فكيف تتخذونه إلهاً وقيل إنه ما خار إلا مرة
{ أَفَلَا يَرَوْنَ أَلَّا يَرْجِعُ } “Görmüyorlar mı ki karşılık veremiyor”; yani muhakkak o döndürmüyor ('en', şeddeli 'enne'den muhaffefedir), { إِلَيْهِمْ قَوْلًا } “Kendilerine bir sözle”; yani onlara cevap vermiyor. { وَلَا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا } “Ve onlara ne bir zarar ne de bir fayda vermeye güç yetirebiliyor”; yani o hitaptan, zarar ve fayda vermekten âcizdir, öyleyse onu nasıl ilah edinirsiniz? Şöyle de denilmiştir: O sadece bir kez böğürmüştür.
وَلَقَدْ قَالَ لَهُمْ هَارُونُ مِنْ قَبْلُ يَا قَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي (٩٠)
{ وَلَقَدْ قَالَ لَهُمْ هَارُونُ مِنْ قَبْلُ يَا قَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي } “Andolsun Hârûn daha önce onlara: 'Ey kavmim! Siz bununla sadece imtihan edildiniz (fitneye düşürüldünüz). Şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân'dır. O halde bana uyun ve emrime itaat edin' demişti.” (90)
{وَلَقَدْ قَالَ لَهُمْ} لمن عبدوا العجل {هارون مِن قَبْلُ} من قبل رجوع موسى إليهم {يا قوم إِنَّمَا فُتِنتُمْ بِهِ} ابتليتم بالعجل فلا تعبدوه {وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرحمن} لا العجل {فاتبعونى} كونوا على ديني الذي هو الحق {وَأَطِيعُواْ أَمْرِى} في ترك عبادة العجل
{ وَلَقَدْ قَالَ لَهُمْ } “Andolsun onlara demişti”; buzağıya tapanlara, { هَارُونُ مِنْ قَبْلُ } “Hârûn daha önce”; Mûsâ'nın onlara dönüşünden önce: { يَا قَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ } “Ey kavmim! Siz bununla sadece imtihan edildiniz”; buzağı ile imtihan olundunuz, öyleyse ona tapmayın. { وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ } “Şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân'dır”; buzağı değil. { فَاتَّبِعُونِي } “O halde bana uyun”; hak olan dinim üzere olun, { وَأَطِيعُوا أَمْرِي } “Ve emrime itaat edin”; buzağıya tapmayı terk etme hususunda.
قَالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى (٩١)
{ قَالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى } “Dediler ki: 'Mûsâ bize dönünceye kadar ona tapmaya devam etmekten asla vazgeçmeyeceğiz.'” (91)
{قَالُواْ لَن نَّبْرَحَ عَلَيْهِ عاكفين} أي لن نزال مقيمين على العجل وعبادته {حتى يَرْجِعَ إِلَيْنَا موسى} فننظره هل يعبده كما عبدناه وهل صدق السامري أم لا فلما رجع موسى
{ قَالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ } “Dediler ki: 'Ona tapmaya devam etmekten asla vazgeçmeyeceğiz'”; yani buzağıya ve ona tapınmaya bağlı kalmaktan asla geri durmayacağız, { حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى } “Mûsâ bize dönünceye kadar”; böylece bizim taptığımız gibi o da tapacak mı, Sâmirî doğru mu söyledi yoksa değil mi göreceğiz. Mûsâ dönünce:
قَالَ يَا هَارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا (٩٢)
{ قَالَ يَا هَارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا } “[Mûsâ] dedi ki: 'Ey Hârûn! Onların saptıklarını gördüğün zaman seni ne engelledi?'” (92)
{قَالَ يَا هارون مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّواْ} بعبادة العجل
{ قَالَ يَا هَارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا } “Dedi ki: 'Ey Hârûn! Onların saptıklarını gördüğün zaman seni ne engelledi?'”; buzağıya taparak.
أَلَّا تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي (٩٣)
{ أَلَّا تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي } “Bana uymaktan? Yoksa emrime karşı mı geldin?” (93)
{أَلاَّ تَتَّبِعَنِ} بالياء في الوصل والوقف مكي وافقه أبو عمرو ونافع في الوصل وغيرهم بلا ياء أي ما دعاك إلى أن لا تتبعني لوجود التعلق بين الصارف عن فعل الشيء وبين الداعي إلى تركه وقيل لا مزيدة المعنى أي شيء منعك أن تتبعني حين لم يقبلوا قولك وتلحق بي وبين الداعي إلى تركه وقيل لا مزيدة والمعنى أي شيء منعك أن تتبعني حين لم يقبلوا قولك وتحلق بي وتخبرني وما منعك أن تتبعني في الغضب لله وهلا قاتلت من كفر بمن آمن ومالك لم تباشر الأمر كما كنت أبشاره أنا لو كنت شاهداً {أَفَعَصَيْتَ أَمْرِى} أي الذي أمرتك به من القيام بمصالحهم ثم أخذ بشعر رأسه بيمينه ولحيته بشماله غضباً وإنكاراً عليه لأن الغيرة في الله ملكته
{ أَلَّا تَتَّبِعَنِ } “Bana uymaktan”; vasl (geçiş) ve vakıf (durma) halinde yâ ile Mekkeli okumuştur; vasl halinde Ebû Amr ve Nâfi de ona muvafakat etmiştir, diğerleri ise yâ olmaksızın okumuşlardır. Yani bir şeyi yapmaktan alıkoyan ile onu terk etmeye çağıran arasındaki alaka sebebiyle 'bana uymamaya seni sevk eden neydi?' demektir. 'Lâ'nın zâid olduğu da söylenmiştir; bu takdirde mana: 'Sözünü kabul etmediklerinde bana uymaktan, gelip bana yetişmekten ve haber vermekten seni ne engelledi? Allah için öfkelenmede bana uymaktan seni ne alıkoydu? İman edenlerle birlikte inkâr edenlerle savaşsaydın ya! Ben orada bulunsaydım işe doğrudan müdahale edeceğim gibi sen niye doğrudan müdahale etmedin?' demektir. { أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي } “Yoksa emrime karşı mı geldin?”; yani onların işlerini gözetme hususunda sana verdiğim emre. Sonra öfkesinden ve onu kınamasından ötürü sağ eliyle saçından, sol eliyle sakalından tuttu; zira Allah uğrundaki gayret/kıskançlık duygusu onu bütünüyle kuşatmıştı.
قَالَ يَبْنَؤُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي (٩٤)
{ قَالَ يَبْنَؤُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي } “[Hârûn] dedi ki: 'Ey anamın oğlu! Sakalımı ve başımı tutma. Doğrusu ben: 'İsrâiloğulları arasına ayrılık soktun, sözüme dikkat etmedin' demenden korktum.'” (94)
{قال يا ابن أم} ويخفض الميم شامي وكوفي غير حفص وكان لأبيه وأمه عند الجمهور ولكنه ذكر الأم استعطافاً
{ قَالَ يَا ابْنَ أُمَّ } “Dedi ki: 'Ey anamın oğlu!'”; mîm'in esresiyle (İbne ümmi) Şamlı ve Hafs dışındaki Kûfeliler okumuştur. Cumhurun nezdinde o Mûsâ'nın ana-baba bir kardeşiydi; fakat şefkatini celbetmek
طه (٩٨ - ٩٤)
Tâhâ (94 - 98)
وترفيقاً {لاَ تَأْخُذْ بِلِحْيَتِى وَلاَ بِرَأْسِى} ثم ذكر عذره فقال {إِنّى خَشِيتُ أَن تَقُولَ} إن قاتلت بعضهم ببعض {فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِى إسرائيل} أو خفت أن تقول إن فارقتهم واتبعتك ولحق بي فريق وتبع السامري فريق فَرَّقْتَ بين بني اسرائيل {وَلَمْ تَرْقُبْ} ولم تحفظ {قَوْلِي} اخلفني في قومي وأصلح وفيه دليل على جواز الاجتهاد
ve yumuşatmak için anneyi zikretti. { لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي } “Sakalımı ve başımı tutma”. Sonra mazeretini zikrederek şöyle dedi: { إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ } “Doğrusu ben demenden korktum”; eğer onları birbiriyle savaştırsaydım; { فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ } “'İsrâiloğulları arasına ayrılık soktun'”; veya 'eğer onlardan ayrılıp sana uysaydım ve bir grup benim peşimden gelse, bir grup da Sâmirî'ye uysaydı: İsrâiloğulları arasına ayrılık soktun demenden korktum.' { وَلَمْ تَرْقُبْ } “Ve riayet etmedin/gözetmedin”; korumadın, { قَوْلِي } “Sözümü”; 'Kavmim içinde benim yerime geç ve ıslah et' [sözümü]. Bunda ictihadın caiz olduğuna bir delil vardır.
قَالَ فَمَا خَطْبُكَ يَا سَامِرِيُّ (٩٥)
{ قَالَ فَمَا خَطْبُكَ يَا سَامِرِيُّ } “[Mûsâ] dedi ki: 'Peki senin derdin nedir ey Sâmirî?'” (95)
ثم أقبل موسى على السامري منكراً عليه حيث حيث {قَالَ فَمَا خَطْبُكَ} ما أمرك الذي تخاطب عليه {يا سامري}
Sonra Mûsâ kınayarak Sâmirî'ye yöneldi ve şöyle { قَالَ فَمَا خَطْبُكَ } “Dedi ki: 'Peki senin meselen/derdin nedir?'”; hakkında muhatap alındığın durumun nedir, { يَا سَامِرِيُّ } “Ey Sâmirî!”
قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهَا وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي (٩٦)
{ قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهَا وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي } “[Sâmirî] dedi ki: 'Ben onların görmediklerini gördüm. Elçinin (Cebrail'in atının) izinden bir avuç (toprak) aldım da onu attım. İşte nefsim bana böyle hoş gösterdi.'” (96)
{قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُواْ بِهِ} وبالتاء حمزة وعلى قال الزجاج بصر علم وأبصر نظر أي علمت ما لم يعلمه بنو اسرائيل قال موسى وماذك قال رأيت جبريل على فرس الحياة فألقي في نفسي أن أقبض من أثره فما ألقيته على شيء إلا صار له روح ولحم ودم {فَقَبَضْتُ قَبْضَةً} القبضة المرة من القبض وإطلاقها على المقبوض من تسمية المفعول بالمصدر كضرب الامير وقرئ فقبضت قبضة فالضاد بجميع الكف والصاد بأطراف الأصابع {مِّنْ أَثَرِ الرسول} أي من أثر فرس الرسول وقرئ بها {فَنَبَذْتُهَا} فطرحتها في جوف العجل {وكذلك سَوَّلَتْ} زينت {لِى نَفْسِى} أن أفعله ففعلته اتباعاً لهواي وهو اعتراف بالخطأ واعتذار
{ قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ } “Dedi ki: 'Ben onların görmediklerini gördüm'”; Hamza ve Alî tâ ile ('tebsurû') okumuştur. Zeccâc: 'Basura, bildi; ebsara ise baktı demektir' der. Yani 'İsrâiloğullarının bilmediği şeyi bildim'. Mûsâ: 'O nedir?' dedi. Sâmirî: 'Cibrîl'i hayat atı üzerinde gördüm; içime onun izinden bir avuç almam ilham edildi; onu neyin üzerine atsam mutlaka ona ruh, et ve kan geliyordu' dedi. { فَقَبَضْتُ قَبْضَةً } “Bir avuç aldım”; el-kabda, kabzetmenin bir defalığıdır (ism-i merredir). Avuçlanan şeye kabda denmesi, 'darbü'l-emîr' terkibinde olduğu gibi mefulün masdarla isimlendirilmesidir. [Ayrıca sâd ile] 'fe-kabaftü kabfaten' şeklinde de okunmuştur; dâd bütün avuçla, sad ise parmak uçlarıyla almaktır. { مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ } “Elçinin izinden”; yani elçinin atının izinden; bu lafızla da okunmuştur. { فَنَبَذْتُهَا } “Onu attım”; onu buzağının içine fırlattım. { وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ } “Ve işte böyle süsledi/hoş gösterdi”; { لِي نَفْسِي } “Nefsim bana”; bunu yapmamı, ben de hevama uyarak yaptım. Bu, hatayı itiraf ve bir mazeret beyanıdır.
قَالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِسَاسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا (٩٧)
{ قَالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِسَاسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا } “[Mûsâ] dedi ki: 'Çekil git! Artık hayatta olduğun sürece sana düşen: 'Bana dokunmayın!' demendir. Şüphesiz senin için asla kaçamayacağın bir ceza günü vardır. Kendisine tapınıp durduğun ilahına da bir bak! Biz onu mutlaka yakacağız, sonra da onu darmadağın edip denize savuracağız.'” (97)
{قَالَ} له موسى {فاذهب} من بيننا طريداً {فَإِنَّ لَكَ فِي الحياة} ما عشت {أَن تَقُولَ} لمن أراد مخالطتك جاهلاً بحالك {لاَ مِسَاسَ} أي لا يمسني أحد ولا أمسه فمنع مخالطة الانس منعا كليا وحرمع عليهم ملاقاته ومكالمته ومبايعته وإذا اتفق أن يماس أحداً حم الماس والممسوس وكان يهيم في البرية يصبح لا مساس ويقال إن ذلك موجود في أولاده إلى الآن وقيل أراد موسى ﵇ أن يقتله فمنعه الله تعالى مه لسخائه {وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً لَّن تُخْلَفَهُ} أي لن يخلفك الله موعده الذي وعدك على الشرك والفساد في الأرض ينجزه لك في الآخرة بعدما عاقبك بذاك في الدنيا لَّن تُخْلَفَهُ مكي وأبو عمر وهذا من أخلفت الموعد إذا وجدته خلفاً {وانظر إلى إلهك الذى ظَلْتَ عَلَيْهِ} وأصله ظللت فحذف اللام الأولى تخفيفاً {عَاكِفاً} مقيماً {لَّنُحَرّقَنَّهُ} بالنار {ثُمَّ لَنَنسِفَنَّهُ} لنذرينه {فِى اليم نَسْفاً} فحرقه وذراه في البحر فشرب بعضهم من مائه حباله فظهرت على شفاهم صفرة الذهب
Mûsâ ona { قَالَ } “Dedi ki”; { فَاذْهَبْ } “Çekil git!”; aramızdan kovulmuş olarak. { فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ } “Artık senin için hayatta”; yaşadığın müddetçe, durumunu bilmeyerek seninle karışıp görüşmek isteyene: { أَنْ تَقُولَ } “Demendir”; { لَا مِسَاسَ } “'Bana dokunmayın!'”; yani kimse bana dokunmasın, ben de kimseye dokunmayayım. Böylece insanlarla bir arada bulunması tamamen yasaklandı; onunla karşılaşmak, konuşmak ve alışveriş yapmak insanlara haram kılındı. Şayet birine dokunacak olursa dokunan da dokunulan da hummaya tutulurdu. O da çölde 'bana dokunmayın' diye bağırarak dolaşır dururdu. Bunun günümüze kadar onun soyunda devam ettiği söylenir. Mûsâ aleyhisselâm'ın onu öldürmek istediği, fakat cömertliği sebebiyle Allah Teâlâ'nın onu bundan menettiği de söylenmiştir. { وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلَفَهُ } “Şüphesiz senin için asla kaçamayacağın bir vaat (ceza günü) vardır”; yani Allah, dünyada seni bununla cezalandırdıktan sonra şirk ve yeryüzünde fesat çıkarman sebebiyle sana vadettiği sözden asla caymayacak, âhirette onu sana gerçekleştirecektir. Mekkeli ve Ebû Amr 'len tuhlefehû' (kesre ile: len tahlifehû / asla muhalefet edemeyeceksin) okumuştur; bu, 'vaadi yerine getirilmemiş buldun' anlamındaki 'ahleftü'l-mev'id' kullanımındandır. { وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ } “Kendisine olup durduğun ilahına bir bak!”; aslı 'zalilte'dir, hafifletmek amacıyla birinci lâm hazfedilmiştir. { عَاكِفًا } “Tapınıp”; devamlı kalarak. { لَنُحَرِّقَنَّهُ } “Biz onu mutlaka yakacağız”; ateşle, { ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ } “Sonra onu mutlaka savuracağız”; savurup saçacağız, { فِي الْيَمِّ نَسْفًا } “Denize darmadağın ederek”. Mûsâ onu yaktı ve denize savurdu. Onlardan bazıları ona olan sevgileri sebebiyle o sudan içti de dudaklarında altının sarılığı belirdi.
إِنَّمَا إِلَهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا (٩٨)
{ إِنَّمَا إِلَهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا } “Sizin ilahınız ancak kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır. O, ilmiyle her şeyi kuşatmıştır.” (98)
{إِنَّمَا إلهكم الله الذى لا إله إِلاَّ هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَىْء عِلْماً} تمييز أي وسع علمه كل شيء
{ إِنَّمَا إِلَهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا } “Sizin ilahınız ancak kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır. O, ilmiyle her şeyi kuşatmıştır”; 'ilmen' temyizdir; yani O'nun ilmi her şeyi kuşatmıştır.
كَذَلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْنَاكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْرًا (٩٩)
{ كَذَلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْنَاكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْرًا } “İşte böylece geçmiştekilerin haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz. Şüphesiz sana katımızdan bir zikir (Kur'an) verdik.” (99)
ومحل الكاف في {كذلك} نصب أي مثل ما اقتصصنا عليك قصة
{ كَذَلِكَ } “İşte böylece” kelimesindeki kâf'ın iraptaki yeri nasptır; yani sana kıssasını anlattığımız gibi:
طه (١٠٥ - ٩٩)
Tâhâ (99 - 105)
موسى وفرعون {نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاء مَا قَدْ سَبَقَ} من أخبار الأمم الماضية تكثيراً لبيناتك وزيادة في معجزاتك {وَقَدْ آتيناك} أي أعطيناك {مّن لَّدُنَّا} من عندنا {ذِكْراً} قرآناً فهو ذكر عظيم وقرآن كريم فيه النجاة لمن أقبل عليه وهو مشتمل على الأقاصيص والأخبار الحقيقة بالتفكر والاعتبار
Mûsâ ve Firavun'un [kıssasını anlattığımız gibi]; delillerini çoğaltmak ve mucizelerini artırmak için { نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ } “Geçmiştekilerin haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz”; geçmiş ümmetlerin haberlerinden. { وَقَدْ آتَيْنَاكَ } “Ve şüphesiz sana verdik”; { مِنْ لَدُنَّا } “Katımızdan”; yanımızdan, { ذِكْرًا } “Bir zikir”; Kur'an'ı. O yüce bir zikir ve kerim bir Kur'an'dır; ona yönelen kimse için onda kurtuluş vardır; o, tefekkür ve ibret almaya layık kıssaları ve haberleri içermektedir.
مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْرًا (١٠٠)
{ مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْرًا } “Kim ondan yüz çevirirse, şüphesiz o kıyamet günü ağır bir günah yükü yüklenir.” (100)
{مَّنْ أَعْرَضَ عَنْهُ} عن هذا الذكر وهو القرآن ولم يؤمن به {فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ القيامة وِزْراً} عقوبة ثقيلة سماها وزراً تشبيهاً في ثقلها على المعاقب وصعوبة احتمالها بالحمل الثقيل الذي ينقض ظهره ويلقى عليه بهره أو لأنها جزاء الوزر وهو الإثم
{ مَّنْ أَعْرَضَ عَنْهُ } “Kim ondan yüz çevirirse”; bu zikirden ki o da Kur'an'dır ve ona iman etmezse; { فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ القيامة وِزْراً } “şüphesiz o kıyamet günü ağır bir günah yükü yüklenir”; ağır bir ceza [yüklenir]. Cezalandırılan kişiye olan ağırlığı ve taşınmasının zorluğu bakımından, belini büken ve nefesini kesen ağır bir yüke benzetilerek bu ceza “vizr” (ağır yük) olarak isimlendirilmiştir. Yahut vizrin yani günahın karşılığı olduğu içindir.
خَالِدِينَ فِيهِ وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلًا (١٠١)
{ خَالِدِينَ فِيهِ وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلًا } “Onda ebedî kalıcıdırlar. Kıyamet günü bu onlar için ne kötü bir yüktür!” (101)
{خالدين} حال من الضمير في يَحْمِلُ وإنما جمع على المعنى ووحد في فَإِنَّهُ حملاً على لفظ من {فِيهِ} في الوزر أي في جزاء الوزر وهو العذاب {وَسَاء لَهُمْ يَوْمَ القيامة حِمْلاً} ساء في حكم بئس وفيه ضمير مبهم يفسره حملا وهو تمييز اللام في لهم للبيان كما في هيتك لك والمخصوص بالذم محذوف لدلالة الوزر السابق عليه تقديره ساء الحمل حملاً وزرهم
{ خالدين } “Ebedî kalıcılar olarak”; { يَحْمِلُ } fiilindeki zamirden hâldir. Mana esas alınarak çoğul getirilmiştir; { فَإِنَّهُ } ifadesinde ise 'men' (مَنْ) kelimesinin lafzı gözetilerek tekil kullanılmıştır. { فِيهِ } “Onda”; vizrde, yani vizrin cezası olan azapta. { وَسَاء لَهُمْ يَوْمَ القيامة حِمْلاً } “Kıyamet günü bu onlar için ne kötü bir yüktür!”; 'sâe' (سَاء), 'bi'se' (بِئْسَ) hükmündedir ve içinde, temyiz olan 'hımlen' (حِمْلاً) kelimesinin açıkladığı müphem bir zamir barındırır. { لَهُمْ } ifadesindeki lâm, 'Heyte leke' (هَيْتَ لَكَ) ibaresinde olduğu gibi beyan içindir. Yergiye tahsis edilen (el-mahsûsu bi'z-zemm) ise, daha önce geçen vizr kelimesinin delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir; takdiri 'Sâe'l-hımlu hımlen vizruhum' (Vizrleri, yük olarak ne kötü bir yüktür!) şeklindedir.
يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا (١٠٢)
{ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا } “Sûra üfleneceği ve suçluları o gün gömgök (gözleri körleşmiş) olarak toplayacağımız gün.” (102)
{يوم ينفخ} بدل من يوم القيامة تنفخ أبو عمرو {فِى الصور} القرن أو هو جمع صورة أي ننفخ الأرواح فيها دليله قراءة قتادة الصور بفتح الوّاو جمع صورة {وَنَحْشُرُ المجرمين يَوْمِئِذٍ زُرْقاً} حال أي عمياً كما قال وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ القيامة على وُجُوهِهِمْ عميا وهذا لأن حدقة من يذهب نور بصره تزرق
{ يوم ينفخ } “Üfleneceği gün”; kıyamet gününden bedeldir. Ebû Amr [bu kelimeyi mâlûm sigasıyla] 'tenfuhu' şeklinde okumuştur. { فِى الصور } “Sûra”; boynuza [üflenir]. Yahut o, sûret kelimesinin çoğuludur; yani ruhları onlara üfleriz. Katâde'nin 'es-suver' şeklinde vâv harfinin fethasıyla sûretin çoğulu olarak okuması da buna delildir. { وَنَحْشُرُ المجرمين يَوْمِئِذٍ زُرْقاً } “Ve suçluları o gün gömgök (gözleri körleşmiş) olarak toplayacağız”; hâldir, yani körler olarak. Nitekim { وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ القيامة على وُجُوهِهِمْ عميا } “Biz onları kıyamet günü yüzükoyun, kör olarak toplarız” buyurmuştur. Bu da şundandır: Görme nuru giden kimsenin göz bebeği göverir (mavileşir/körleşir).
يَتَخَافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْرًا (١٠٣)
{ يَتَخَافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْرًا } “Aralarında fısıldaşırlar: 'Sadece on (gün) kaldınız.'” (103)
{يتخافتون} يتسارون {بينهم} أي يقول لبعضم سراً لهول ذلك اليوم {إِن لَّبِثْتُمْ} ما لبثتم في الدنيا {إِلاَّ عَشْراً} أي عشر ليال يستقصرون مدة لبثهم في القبور أو في الدنيا لما يعاينون من الشدائد التي تذكرهم أيام النعمة والسرور فيتأسفون عليها ويصفونها بالقصر لأن أيام السرور قصار أو لأنها ذهبت عنهم والذاهب وإن طالت مدته قصير بالانتهاء ولا استطالتهم الآخرة لأنها أبداً يستقصر إليها عمر الدنيا ويقال لبث أهلها فيها بالقياس إلى لبثهم في الآخرة وقد رجح الله قول من يكون اشد تقالا منه بقوله
{ يتخافتون } “Fısıldaşırlar”; gizlice konuşurlar. { بينهم } “Aralarında”; yani o günün dehşetinden ötürü birbirlerine gizlice şöyle derler: { إِن لَّبِثْتُمْ } “Kalmadınız”; dünyada kalmadınız, { إِلاَّ عَشْراً } “Ancak on [gün]”; yani on gece. Nimet ve sevinç günlerini kendilerine hatırlatan şiddetli hallere şahit olduklarında, kabirlerde veya dünyada kalış sürelerini pek kısa bulurlar; bu sebeple o günlere üzülürler ve onları kısalıkla nitelerler. Çünkü sevinç günleri kısadır ya da geçip gitmiştir; zira geçip giden şey süresi ne kadar uzun olsa da son bulması sebebiyle kısadır. Yahut ahireti çok uzun gördükleri içindir; çünkü o ebedîdir, ahiretin yanında dünya ömrü pek kısa kalır. Dünyadakilerin orada kalışı, ahiretteki kalışlarına kıyasla [kısa] sayılır denilmiştir. Allah, ondan daha az kaldıklarını söyleyenin sözünü şu ayetiyle üstün tutmuştur:
نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْمًا (١٠٤)
{ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْمًا } “Gidişatça en üstün olanları: 'Sadece bir gün kaldınız' dediği zaman, onların ne dediklerini biz daha iyi biliriz.” (104)
{نَّحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً} أعد لهم قولاً {إِن لَّبِثْتُمْ إِلاَّ يَوْماً} وهو كقوله قَالُواْ لَبِثْنَا يَوْماً أَوْ بعض يوم فاسأل العادين
{ نَّحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً } “Gidişatça en üstün olanları ... dediği zaman, onların ne dediklerini biz daha iyi biliriz”; söz bakımından en adaletli/doğru olanları. { إِن لَّبِثْتُمْ إِلاَّ يَوْماً } “Sadece bir gün kaldınız”. Bu, şu ayet gibidir: { قَالُواْ لَبِثْنَا يَوْماً أَوْ بعض يوم فاسأل العادين } “Dediler ki: 'Bir gün veya bir günün bir kısmı kadar kaldık, sayanlara sor.'”
وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ يَنْسِفُهَا رَبِّي نَسْفًا (١٠٥)
{ وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ يَنْسِفُهَا رَبِّي نَسْفًا } “Sana dağları soruyorlar. De ki: 'Rabbim onları savurup darmadağın edecektir.'” (105)
{ويسألونك عن الجبال} سألوا النبي ﷺ ما يصنع بالجبال يوم القيامة وقيل لم يسأل وتقديره إن سألوك {فَقُلْ} ولذا قرن بالفاء بخلاف سائر السؤالات مثل قوله وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ المحيض قل هو اذى وقوله وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ اليتامى قُلْ إصلاح لهم خير يسئلونك عَنِ الخمر والميسر قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ يسئلونك عن الساعة ايان مرساها
{ ويسألونك عن الجبال } “Sana dağları soruyorlar”; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e kıyamet gününde dağlara ne yapılacağını sordular. Sormadıkları, takdirinin 'Eğer sana sorarlarsa' şeklinde olduğu da söylenmiştir; { فَقُلْ } “De ki” ifadesinin fâ (فَ) harfiyle bitişik gelmesi bundandır. Diğer soru ayetlerinin aksinedir; örneğin şu ayetler gibi: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ المحيض قل هو اذى } “Sana hayzı soruyorlar. De ki: O bir ezadır”, { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ اليتامى قُلْ إصلاح لهم خير } “Sana yetimleri soruyorlar. De ki: Onları ıslah etmek hayırlıdır”, { يسئلونك عَنِ الخمر والميسر قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ } “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar. De ki: İkisinde de büyük bir günah vardır”, { يسئلونك عن الساعة ايان مرساها } “Sana kıyametin ne zaman kopacağını soruyorlar.”
طه (١١١ - ١٠٥)
Tâhâ (105 - 111)
قل أنما علمها عند ربي ويسئلونك عن الروح قل الروح ويسئلونك عن ذي القرنين قل سأتلو لأنها سؤالات تقدمت فورد جوابها ولم يكن فيها معنى الشرط فلم يذكر الفاء {يَنسِفُهَا رَبّى نَسْفاً} أي يجعلها كالرمل ثم يرسل عليها الرياح فيفرقها كما يذرى الطعام وقال الخليل يقلعها
{ قل أنما علمها عند ربي } “De ki: Onun ilmi ancak Rabbimin katındadır”, { ويسئلونك عن الروح قل الروح } “Sana ruhu soruyorlar. De ki: Ruh...”, { ويسئلونك عن ذي القرنين قل سأتلو } “Sana Zülkarneyn'i soruyorlar. De ki: Size anlatacağım”. Çünkü bunlar daha önce sorulmuş sorulardır ve cevapları [hemen peşinden] gelmiştir; onlarda şart manası bulunmadığı için fâ harfi zikredilmemiştir. { يَنسِفُهَا رَبّى نَسْفاً } “Rabbim onları savurup darmadağın edecektir”; yani onları kum gibi yapacak, sonra üzerlerine rüzgârları gönderecek ve ekin savrulur gibi onları darmadağın edecektir. Halîl, 'onları kökünden söker' demiştir.
فَيَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا (١٠٦)
{ فَيَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا } “Böylece yerlerini dümdüz, bomboş bir alan olarak bırakacaktır.” (106)
{فَيَذَرُهَا} فيذر مقارها أو يجعل الضمير للأرض للعلم بها كقوله مَا تَرَكَ على ظَهْرِهَا {قَاعاً صَفْصَفاً} مستوية ملساء
{ فَيَذَرُهَا } “Böylece onları bırakacaktır”; yani yerlerini bırakacaktır yahut bilindiği için zamir yeryüzüne raci kılınır; nitekim { مَا تَرَكَ على ظَهْرِهَا } “Onun (yeryüzünün) sırtında bırakmazdı” ayetinde olduğu gibi. { قَاعاً صَفْصَفاً } “Dümdüz, bomboş bir alan olarak”; dümdüz ve pürüzsüz.
لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا (١٠٧)
{ لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا } “Orada ne bir çukurluk ne de bir tümseklik görebilirsin.” (107)
{لاَّ ترى فِيهَا عِوَجاً} انخفاضاً {وَلا أَمْتاً} ارتفاعا والعوج بالكسر وإن كان في المعاني كما أن المفتوح في الأعيان والأرض عين ولكن لما استوت الأرض استواء لا يمكن أن يوجد فيها اعوجاج بوجه ما وان دقت الحيلة ولطفت جرب مجرى المعاني
{ لاَّ ترى فِيهَا عِوَجاً } “Orada ne bir çukurluk görebilirsin”; alçaklık/iniş, { وَلا أَمْتاً } “Ne de bir tümseklik”; yükseklik/yokuş. Kesre ile olan ıvec (عِوَج), fetha ile olan acev (عَوَج) somut varlıklarda (a'yân) olduğu gibi soyut manalarda (meânî) kullanılır. Yeryüzü ise somut bir varlıktır; ancak yeryüzü, hile ne kadar incelip letafet kazansa da içinde hiçbir şekilde eğrilik bulunması mümkün olmayacak derecede dümdüz olduğunda manalar hükmünde cereyan etmiştir.
يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا (١٠٨)
{ يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا } “O gün, hiçbir tarafa sapmadan davetçiye uyarlar. Rahmân'ın huzurunda sesler kısılmıştır; artık fısıltıdan başka bir şey işitemezsin.” (108)
{يَوْمَئِذٍ} أضاف اليوم إلى وقت نسف الجبال أي يوم إذ نسفت وجاز أن يكون بدلا بعد من يوم القيامة {يَتَّبِعُونَ الداعى} إلى المحشر أي صوت الداعي وهو اسرافيل حي ينادي على صخرة بيت المقدس أيتها العظام البالية والجلود المتمزقة واللحوم المتفرقة هلمي إلى عرض الرحمن فيقبلون من كل أوب على صوبه لا يعدلون عنه {لاَ عِوَجَ لَهُ} أي لا يعوج له مدعو بل يستوون إليه من غير انحراف متبعين لصوته {وَخَشَعَتِ} وسكنت {الأصوات للرحمن} هيبة وإجلالاً {فَلاَ تَسْمَعُ إِلاَّ هَمْساً} صوتاً خفيفاً لتحريك الشفاه وقيل هو من همس الإبل وهو صوت أخفافها إذا مشت أي لا تسمع إلا خفق الأقدام ونقلها إلى المحشر
{ يَوْمَئِذٍ } “O gün”; 'yevm' kelimesini dağların savrulduğu vakte muzaf kılmıştır; yani savruldukları gün. Kıyamet gününden sonraki bir bedel olması da caizdir. { يَتَّبِعُونَ الداعى } “Davetçiye uyarlar”; mahşere davet edene, yani davetçinin sesine. O da İsrâfil'dir; Beytü'l-Makdis kayalığı üzerinden şöyle seslendiği zaman: 'Ey çürümüş kemikler, parçalanmış deriler ve dağılmış etler! Rahmân'ın huzuruna çıkmaya gelin!' Bunun üzerine her yönden onun tarafına yönelirler, ondan asla sapmazlar. { لاَ عِوَجَ لَهُ } “Hiçbir tarafa sapmadan”; yani çağrılan kimse için bir eğrilik/sapma olmaz, aksine onun sesine uyarak hiçbir sapma olmaksızın dosdoğru ona yönelirler. { وَخَشَعَتِ } “Kısılmıştır”; ve sessizleşmiştir, { الأصوات للرحمن } “Rahmân'ın huzurunda sesler”; heybet ve tazimden ötürü. { فَلاَ تَسْمَعُ إِلاَّ هَمْساً } “Artık fısıltıdan başka bir şey işitemezsin”; dudakların kıpırdamasından çıkan hafif bir ses. Develerin yürürken ayak tabanlarından çıkan sese de 'hems' dendiğinden ötürü bunun, develerin ayak sesinden kinaye olduğu; yani ayakların patırtısından ve mahşere doğru yürüyüş sesinden başka bir şey işitilmeyeceği de söylenmiştir.
يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا (١٠٩)
{ يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا } “O gün Rahmân'ın izin verdiği ve sözünden hoşnut olduğu kimseden başkasının şefaati fayda vermez.” (109)
{يَوْمَئِذٍ لاَّ تَنفَعُ الشفاعة إِلاَّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرحمن} محل من رفع على البدل من الشفاعة بتقدير حذف المضاف أي لا تنفع الشفاعة إلا شفاعة من أذن له الرحمن أي أذن للشافع في الشفاعة {وَرَضِىَ له قولا} أي رضي الله تعالى عنه قولاً لأجله بأن يكون المشفوع له مسلماً أو نصب على المدح لانه مفعول تنفع
{ يَوْمَئِذٍ لاَّ تَنفَعُ الشفاعة إِلاَّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرحمن } “O gün Rahmân'ın izin verdiği ... kimseden başkasının şefaati fayda vermez”; 'men' (مَنْ) kelimesinin iraptaki yeri, muzafın hazfi takdiriyle 'şefaat' kelimesinden bedel olarak ref konumundadır; yani Rahmân'ın izin verdiği kimsenin şefaati müstesna, şefaat fayda vermez. Yani şefaatçiye şefaat etmesi için izin verdiği kimseden başkasının. { وَرَضِىَ له قولا } “Ve sözünden hoşnut olduğu”; yani Allah Teâlâ'nın, kendisi sebebiyle söylenen sözden razı olduğu kimse; şefaat edilecek kişinin Müslüman olması gibi. Yahut [men kelimesi] tenfe'u fiilinin mefulü olduğu için nasp konumundadır.
يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا (١١٠)
{ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا } “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Onlar ise O'nu ilim bakımından kuşatamazlar.” (110)
{يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ} أي يعلم تقدمهم من الأحوال وما يستقبلونه {وَلاَ يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً} أي بما أحاط به علم الله فيرجع الضمير إلى أو يرجع الضمير إلى الله لأنه تعالى ليس بمحاط
{ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ } “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir”; yani onların geçmiş hallerini ve gelecekte karşılaşacakları durumları bilir. { وَلاَ يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً } “Onlar ise O'nu ilim bakımından kuşatamazlar”; yani Allah'ın ilminin kuşattığı şeyleri [kuşatamazlar], bu durumda zamir 'mâ' (ما) lafzına raci olur; yahut zamir Allah'a raci olur, çünkü O Teâlâ [ilmen] kuşatılamaz.
وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا (١١١)
{ وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا } “Bütün yüzler Hayy ve Kayyûm olana boyun eğmiştir. Zulüm yüklenen kimse ise gerçekten hüsrana uğramıştır.” (111)
{وَعَنَتِ} خضعت وذلت ومنه قيل للأسير عانٍ {الوجوه}
{ وَعَنَتِ } “Boyun eğmiştir”; boyun eğip zelil olmuştur; bundan dolayı esire 'ânî' (عَانٍ) denilmiştir. { الوجوه } “Yüzler”;
أي أصحابها {لِلْحَىّ} الذي لا يموت وكل حياة يتعقبها الموت فهي كأن لم تكن {القيوم} الدائم القائم عل كل نفس بما كسبت أو القائم بتدبير الخلق {وَقَدْ خَابَ} يئس من رحمة الله {مَنْ حَمَلَ ظُلْماً} من حمل إلى موقف القيامة شركاً لأن الظلم وضع الشيء في غير موضعه ولا ظلم أشد من جعل
yani yüzlerin sahipleri. { لِلْحَىّ } “Hayy olana”; ölmeyen [Allah'a]. Ardından ölüm gelen her hayat hiç yokmuş gibidir. { القيوم } “Kayyûm olana”; dâim olan, her nefsin kazandığını görüp gözeten veya mahlukatı idare eden. { وَقَدْ خَابَ } “Gerçekten hüsrana uğramıştır”; Allah'ın rahmetinden ümidini kesmiştir, { مَنْ حَمَلَ ظُلْماً } “Zulüm yüklenen kimse”; kıyamet meydanına şirk yüklenerek gelen kimse. Çünkü zulüm bir şeyi yerinden başka yere koymaktır; mahluku kendisini yaratana
طه (١١٦ - ١١٢)
Tâhâ (112 - 116)
المخلوق شريك من خلقه
ortak koşmaktan daha büyük bir zulüm yoktur.
وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا يَخَافُ ظُلْمًا وَلَا هَضْمًا (١١٢)
{ وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا يَخَافُ ظُلْمًا وَلَا هَضْمًا } “Kim de mümin olarak salih amellerden işlerse, o ne bir zulümden ne de hakkının eksiltilmesinden korkar.” (112)
{وَمَن يَعْمَلْ مِنَ الصالحات} الصالحات الطاعات {وَهُوَ مُؤْمِنٌ} مصدق بما جاء به محمد ﵇ وفيه دليل أنه يستحق اسم الإيمان بدون الأعمال الصالحة وأن الإيمان شرط قبولها {فَلاَ يَخَافُ} أي فهو لا يخاف فَلاَ يخف عن النهي مكي {ظلما} أن يزاد في سيآته {وَلاَ هَضْماً} ولا ينقص من حسناته وأصل الهضم النقص والكسر
{ وَمَن يَعْمَلْ مِنَ الصالحات } “Kim de salih amellerden işlerse”; salih ameller, taatlerdir. { وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “O mümin olarak”; Muhammed aleyhisselâm'ın getirdiklerini tasdik edici olarak. Bunda, salih ameller olmasa da iman ismini hak ettiğine ve imanın bu amellerin kabul şartı olduğuna delil vardır. { فَلاَ يَخَافُ } “O korkmaz”; yani artık o korkmaz. Mekkî kıraatinde nehiy manasıyla cezmli olarak 'felâ yehaf' (فَلاَ يَخَفْ) şeklinde okunmuştur. { ظلما } “Bir zulümden”; kötülüklerinin artırılmasından, { وَلاَ هَضْماً } “Ne de hakkının eksiltilmesinden”; iyiliklerinin eksiltilmesinden. Hazm (هَضْم) kelimesinin aslı noksanlık ve kırmaktır.
وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْرًا (١١٣)
{ وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْرًا } “İşte böylece biz onu Arapça bir Kur'an olarak indirdik ve onda tehditleri türlü şekillerde açıkladık; umulur ki sakınırlar yahut o onlar için bir öğüt ortaya koyar.” (113)
{وكذلك} عطف على كذلك نقص أي ومثل ذلك الا يزال {أَنْزَلْنَاهُ قُرْانًا عَرَبِيّا} بلسان العرب {وَصَرَّفْنَا} كررنا {فِيهِ مِنَ الوعيد لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} يجتنبون الشرك {أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ} الوعيد أو القرآن {ذِكْراً} عظة أو شرفاً بإيمانهم به وقيل أو بمعنى الواو
{ وكذلك } “İşte böylece”; { كَذَلِكَ نَقُصُّ } ayetine matuftur; yani işte böyle bir indirişle, { أَنْزَلْنَاهُ قُرْانًا عَرَبِيّا } “Biz onu Arapça bir Kur'an olarak indirdik”; Arap diliyle. { وَصَرَّفْنَا } “Türlü şekillerde açıkladık”; tekrarladık, { فِيهِ مِنَ الوعيد لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “Onda tehditleri; umulur ki sakınırlar”; şirkten kaçınırlar. { أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ } “Yahut onlar için ortaya koyar”; o tehdit veya Kur'an [ortaya koyar], { ذِكْراً } “Bir öğüt”; bir ibret yahut ona iman etmeleri sebebiyle bir şeref. 'Ev' (أَوْ) edatının 'vâv' (وَ) anlamında olduğu da söylenmiştir.
فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا (١١٤)
{ فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا } “Gerçek hükümdar olan Allah pek yücedir. Vahyi sana tamamlanmadan önce Kur'an'ı (okumada) acele etme ve: 'Rabbim, ilmimi artır' de.” (114)
{فتعالى الله} ارتفع عن فنون الظنون وأوهام الأفهام وتنزه عن مضاهاة الأنام ومشابهة الأجسام {الملك} الذي يحتاج إليه الملوك {الحق} المحق في الألوهية ولما ذكر القرآن وإنزاله قال استطراداً وإذا لقنك جبريل ما يوحى إليك من القرآن فتأن عليك ريثما يسمعك ويفهمك {ولا تعجل بالقرآن} بقراءته {مِن قَبْلِ إَن يقضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ} من قبل أن يفرغ جبريل من الإبلاغ {وَقُل رَّبّ زِدْنِى عِلْماً} بالقرآن ومعانيه وقيل ما أمر الله رسوله بطلب الزيادة في شيء إلا في العلم
{ فتعالى الله } “Allah pek yücedir”; türlü zanlardan ve anlayışların kuruntularından yücedir; mahlukata benzemekten ve cisimlerin niteliklerinden münezzehtir. { الملك } “Hükümdar olan”; kralların kendisine muhtaç olduğu zât. { الحق } “Gerçek olan”; uluhiyetinde haklı ve sabit olan. Kur'an'ı ve indirilmesini zikredince istitraden (söz arası) şöyle buyurdu: Cebrail sana Kur'an'dan vahyedilenleri telkin ettiği vakit, sana işittirip kavratıncaya kadar sakin ve sabırlı ol; { ولا تعجل بالقرآن } “Kur'an'ı acele etme”; onu okumakta [acele etme], { مِن قَبْلِ إَن يقضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ } “Vahyi sana tamamlanmadan önce”; Cebrail tebliği bitirmeden önce. { وَقُل رَّبّ زِدْنِى عِلْماً } “Ve: 'Rabbim, ilmimi artır' de”; Kur'an ve manaları konusundaki [ilmimi]. Denilmiştir ki: Allah Resûlü'ne ilim dışında hiçbir şeyde fazlalık istemesini emretmemiştir.
وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا (١١٥)
{ وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا } “Andolsun biz daha önce Âdem'e de ahitte bulunmuştuk; fakat o unuttu ve biz onda bir azim (kararlılık) bulmadık.” (115)
{ولقد عهدنا إلى آدم} أي أوحينا إليه أن لا يأكل من الشجرة يقال في أوامر الملوك ووصاياهم تقدم الملك إلى فلان وأوصى إليه وعزم عليه وعهد إليه فعطف قصة آدم على وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الوعيد والمعنى وأقسم قسماً لقد أمرنا أباهم آدم ووصيناه أن لا يقرب الشجرة {مِن قَبْلُ} من قبل وجودهم فخالف إلى ما نهي عنه كما أنهم يخالفون يعني أن أساس أمر بني آدم على ذلك وعرقهم راسخ فيه {فَنَسِىَ} العهد أي النهي والأنبياء ﵈ يؤاخذون بالنسيان الذي لو تكلفوا لحفظوه وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً قصداً إلى الخلاف لأمره أو لم يكن آدم من أولي العزم. والوجود بمعنى العلم ومفعولاه لَهُ عَزْماً أو بمعنى نقيض العدم أي وعد مناله عزما وله متعلق بنجد
{ ولقد عهدنا إلى آدم } “Andolsun biz Âdem'e de ahitte bulunmuştuk”; yani ona o ağaçtan yememesini vahyettik. Kralların emir ve tavsiyeleri hakkında 'Hükümdar falancaya bildirdi, ona vasiyet etti, ona emretti ve ona ahitte bulundu' denir. Âdem'in kıssası { وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الوعيد } ayetine matuftur. Mana şöyledir: Yemin olsun ki, biz onların babası Âdem'e o ağaca yaklaşmamasını emrettik ve vasiyet ettik; { مِن قَبْلُ } “Daha önce”; onların varlığından önce, fakat o kendilerine muhalefet ettikleri gibi yasaklanan şeye yöneldi. Yani Âdemoğlunun yaratılış temeli bunun üzeredir ve damarları buna yatkındır. { فَنَسِىَ } “Fakat unuttu”; ahdi, yani yasağı [unuttu]. Peygamberler aleyhimüsselâm, gayret gösterselerdi akıllarında tutabilecekleri unutmadan ötürü muaheze olunurlar. { وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } “Ve biz onda bir azim bulmadık”; emrine muhalefet etme kastı [bulmadık] yahut Âdem ulü'l-azm peygamberlerden değildi. Burada vücûd (bulma) ilim anlamındadır ve mefulleri { لَهُ عَزْماً } ifadeleridir; yahut yokluğun zıddı (bulma/var etme) anlamındadır; yani 'onun için bir azim bulmadık'. 'Lehû' ifadesi 'necidü' fiiline müteallıktır.
وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى (١١٦)
{ وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى } “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişti; o diretti.” (116)
{وإذ قلنا} منصوب باذكر {للملائكة اسجدوا لآِدَمَ} قيل هو السجود اللغوي الذي هو الخضوع والتذلل أو كان آدم كالقبلة لضرب تعظيم له فيه {فَسَجَدُواْ إِلاَّ إبليس} عن ابن عباس ﵄ أن إبليس كان ملكاً من جنس المستثنى منهم وقال الحسن الملائكة لباب الخليفة
{ وإذ قلنا } “Hani demiştik”; 'üzkür' (hatırla) takdiriyle mansuptur. { للملائكة اسجدوا لآِدَمَ } “Meleklere: 'Âdem'e secde edin'”; bunun lügat anlamındaki secde olduğu söylenmiştir ki o da boyun eğmek ve tezellüldür; yahut Âdem'e bir nevi tazim bulunması kastıyla o bir kıble gibi kılınmıştı. { فَسَجَدُواْ إِلاَّ إبليس } “İblis hariç hepsi secde etti”; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre İblis, kendilerinden istisna edilen meleklerin cinsinden bir melekti. Hasan ise şöyle demiştir: Melekler yaratılışın özü
طه (١٢٣ - ١١٧)
Tâhâ (117 - 123)
من الأرواح ولا يتناسلون وإبليس من نار السموم وإنما صح استثناؤه منهم لأنه كان يصحبهم ويعبد الله معهم {أبى} جملة مستأنفة كأنه جواب لمن قال لم لم يسجدوا والوجه أن لا يقدر له مفعول وهو السجود المدلول عليه بقوله فسجد وأن يكون معناه أظهر الإباء وتوقف
olan ruhlardandır ve üremezler; İblis ise kavurucu ateşten (semûm) yaratılmıştır. Onun meleklerden istisna edilmesi, onlarla arkadaşlık ettiği ve onlarla birlikte Allah'a ibadet ettiği için sahih olmuştur. { أبى } “Diretti”; müstakil bir cümledir, sanki 'Niçin secde etmedi?' diyen kimseye bir cevap gibidir. Uygun olan, 'fesecedû' (secde ettiler) kavlinin delalet ettiği secdeden ibaret olan mefulün takdir edilmemesi ve manasının 'direndiğini gösterdi ve durakladı/çekindi' şeklinde olmasıdır.
فَقُلْنَا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلَا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى (١١٧)
{ فَقُلْنَا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلَا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى } “Bunun üzerine dedik ki: 'Ey Âdem! Şüphesiz bu, senin için de eşin için de bir düşmandır. Sakın sizi cennetten çıkarmasın, sonra zahmet çekersin.'” (117)
{فقلنا يا آدم إن هذا عدو لك ولزوجك} حين لم يسجد ولم يرفضك {فلا يخرجنكما من الجنة} فلا يكون سببا لاحراجكما {فتشقى} فتتعب فى طلب الموت ولم يعل فتشقيا سراعاه لرؤس الاى او ادخلت تبعاً أو لأن الرجل هو الكافل لنفقة المرأة وروي أنه أهبط إلى آدم ثور أحمر وكان يحرث عليه ويمسح العرق من جبينه
{ فقلنا يا آدم إن هذا عدو لك ولزوجك } “Bunun üzerine dedik ki: 'Ey Âdem! Şüphesiz bu, senin için de eşin için de bir düşmandır'”; secde etmediği ve seni hiçe saydığı vakit. { فلا يخرجنكما من الجنة } “Sakın sizi cennetten çıkarmasın”; ikinizin çıkarılmasına sebep olmasın, { فتشقى } “Sonra zahmet çekersin”; rızık talep etmekte yorulursun. Ayet sonlarına uyum sağlaması için veya kadın erkeğe tabi kılındığı için yahut kadının nafakasını temin etmekle yükümlü olan erkek olduğu için 'fe-teşkayâ' (ikiniz zahmet çekersiniz) denilmemiştir. Âdem'e kırmızı bir öküz indirildiği, onunla çift sürdüğü ve alnından teri sildiği rivayet edilmiştir.
إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيهَا وَلَا تَعْرَى (١١٨)
{ إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيهَا وَلَا تَعْرَى } “Şüphesiz senin orada acıkmaman ve çıplak kalmaman vardır.” (118)
{إِنَّ لَكَ أَلاَّ تَجُوعَ فِيهَا} في الجنة {وَلاَ تعرى} عن الملابس لأنها معدة أبداً فيها
{ إِنَّ لَكَ أَلاَّ تَجُوعَ فِيهَا } “Şüphesiz senin orada acıkmaman vardır”; cennette, { وَلاَ تعرى } “Ve çıplak kalmaman”; elbiselerden, çünkü elbiseler orada dâima hazırdır.
وَأَنَّكَ لَا تَظْمَأُ فِيهَا وَلَا تَضْحَى (١١٩)
{ وَأَنَّكَ لَا تَظْمَأُ فِيهَا وَلَا تَضْحَى } “Ve sen orada susamazsın ve sıcaktan yanmazsın.” (119)
{وَأَنَّكَ} بالكسر نافع وأبو بكر عطفاً على ان الآولى وغيرهما بالفتح عطفا على أن لا تجوع ومحله نصب بأن وجاز للفصل كما تقول إن في علمي أنك جالس {لا تظمأ فِيهَا} لا تعطش لوجود الأشربة فيها {وَلاَ تضحى} لا يصيبك حر الشمس إذ ليس فيها شمس فأهلها في ظل ممدود
{ وَأَنَّكَ } “Ve şüphesiz sen”; Nâfi' ve Ebû Bekr birinci 'inne'ye atıfla kesre ile [ve-inneke] okumuştur. Diğerleri ise { أَلَّا تَجُوعَ } ifadesine atıfla fetha ile okumuştur; 'enne' ile nasp mahallindedir. Tıpkı 'İnne fî ilmî enneke calisün' (Benim bilgimde senin oturduğun gerçeği vardır) demen gibi, araya fasıla girmesi caizdir. { لا تظمأ فِيهَا } “Orada susamazsın”; orada içecekler bulunduğu için susamazsın, { وَلاَ تضحى } “Ve sıcaktan yanmazsın”; güneşin sıcağı sana isabet etmez; çünkü orada güneş yoktur ve cennet ehli uzayıp giden bir gölgededir.
فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى (١٢٠)
{ فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى } “Nihayet şeytan ona vesvese verip dedi ki: 'Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını ve yok olmayacak bir mülkü göstereyim mi?'” (120)
{فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشيطان} أي أنهى إليه الوسوسة كاسر إليه {قال يا آدم هَلْ أَدُلُّكَ على شَجَرَةِ الخلد} أضاف الشجرة إلى الخلد وهو الخلود لأن من أكل منها خلد بزعمه ولا يموت {وَمُلْكٍ لاَّ يبلى} لا يفنى
{ فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشيطان } “Nihayet şeytan ona vesvese verdi”; yani gizlice konuşur gibi vesvesesini ona ulaştırdı. { قال يا آدم هَلْ أَدُلُّكَ على شَجَرَةِ الخلد } “Dedi ki: 'Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını göstereyim mi?'”; ağacı huld'e (ebedîliğe) izafe etti; çünkü kendi iddiasına göre ondan yiyen ebedî kalacak ve ölmeyecektir. { وَمُلْكٍ لاَّ يبلى } “Ve yok olmayacak bir mülkü”; tükenmeyecek [bir mülkü].
فَأَكَلَا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى (١٢١)
{ فَأَكَلَا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى } “Bunun üzerine ikisi de ondan yediler; hemen avret yerleri kendilerine açılıverdi ve cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye başladılar. Âdem Rabbine isyan etti de şaşırıp kaldı.” (121)
{فَأَكَلاَ} أي آدم وحواء {مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سوآتهما} عورتهما {وطفقا} قفق يفعل كذا مثل جعل يفعل وهو ككاد في وقوع الخبر فعلاً مضارعاً إلا أنه للشروع فى أول الآمر وكاد للدنومه {يخصفان عليهما من ورق الجنة} أي يلزمان الورق بسوأتهما للتستر وهو الورق التين {وعصى آدم رَبَّهُ فغوى} ضل عن الرأي وعن ابن عيسى خاب والحاصل أن العصيان وقوع الفعل على خلاف الأمر والنهي وقد يكون عمداً فيكون دينا وقد لا يكون عمدا فيكون ذله ولم وصف فعله بالعصيان خرج فعله من أن يكون رشدا فكان غيالان لعى خلاف الرشد وفى التصريح بقوله وعصر أدم ربه فغوى والعدول عن قوله وذل آدم مزجرة بليغة وموعظة كافة للمكلفين كأنه قيل لهم انظروا أو اعتبروا كيف نعيت على النبي
{ فَأَكَلاَ } “Bunun üzerine ikisi de yediler”; yani Âdem ve Havvâ, { مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سوآتهما } “Ondan; hemen avret yerleri kendilerine açılıverdi”; gizli yerleri. { وطفقا } “Ve başladılar”; 'tafika yef'alü kezâ' (şunu yapmaya başladı) ibaresi 'ceale yef'alü' gibidir. Haberinin muzari fiil olması bakımından 'kâde' (كَادَ) gibidir; ancak o işin başlangıcına girişmeyi, 'kâde' ise yaklaşmayı ifade eder. { يخصفان عليهما من ورق الجنة } “Cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye [başladılar]”; yani örtünmek için yaprakları avret yerlerine yapıştırıyorlardı; bu da incir yaprağıydı. { وعصى آدم رَبَّهُ فغوى } “Âdem Rabbine isyan etti de şaşırıp kaldı”; doğru görüşten saptı. İbn Îsâ'dan gelen rivayette ise 'hüsrana uğradı' demektir. Hâsılı, isyan (ısyân), fiilin emir ve nehyin aksine vuku bulmasıdır. Bazen kasten olur ve günah sayılır; bazen kasten olmaz ve zelle (hata) sayılır. Fiili isyan olarak nitelenince, rüşt (doğruluk) olmaktan çıkmış ve rüştün zıddı olduğu için bir sapma/aldanma olmuştur. Ayette { وعصى آدم ربه فغوى } “Âdem Rabbine isyan etti de şaşırıp kaldı” şeklinde açıkça ifade edilmesi ve 'Âdem zelle işledi' denmekten kaçınılması, mükellefler için beliğ bir sakındırma ve tam bir ibrettir; sanki onlara: 'Peygambere nasıl sitem edildiğine bakın veya ibret alın!' denilmektedir.
المعصوم حبيب الله زلته بهذه الغلطه فلانها ونوا بما يفرط منكم من الصغائر فضلاً عن الكبائر
Masum olan Allah'ın sevgilisinin hatası bu derece ağır bir ifadeyle kınandığına göre, sizden sadır olan küçük günahları varın siz düşünün; nerede kaldı büyük günahlar!