Binûn

Fâtiha Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: إِذَا قَرَأَ الْقُرْآنَ جهرا فَالسُّنَّةُ أَنْ يُجِيدَ فِي الْقِرَاءَةِ،

Dokuzuncu Mesele: Kur'an'ı açıktan okuduğunda sünnet olan, kıraati güzel yapmaktır.

رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ:

Ebû Dâvûd, Berâ b. Âzib'den şöyle rivayet etmiştir:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «زَيِّنُوا الْقُرْآنَ بِأَصْوَاتِكُمْ» .

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kur'an'ı seslerinizle süsleyiniz.»

الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: الْمُخْتَارُ عِنْدَنَا أَنَّ اشْتِبَاهَ الضَّادِ بِالظَّاءِ لَا يُبْطِلُ الصَّلَاةَ، وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُشَابَهَةَ حَاصِلَةٌ بَيْنَهُمَا جِدًّا وَالتَّمْيِيزُ عَسِرٌ، فَوَجَبَ أَنْ يَسْقُطَ التَّكْلِيفُ بِالْفَرْقِ، بَيَانُ الْمُشَابَهَةِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمَا مِنَ الْحُرُوفِ الْمَجْهُورَةِ، وَالثَّانِي: أَنَّهُمَا مِنَ الْحُرُوفِ الرَّخْوَةِ، وَالثَّالِثُ: أَنَّهُمَا مِنَ الْحُرُوفِ الْمُطْبَقَةِ، وَالرَّابِعُ: أَنَّ الظَّاءَ وَإِنْ كَانَ مَخْرَجُهُ مِنْ بَيْنِ طَرَفِ/ اللِّسَانِ وَأَطْرَافِ الثَّنَايَا الْعُلْيَا وَمَخْرَجُ الضَّادِ مِنْ أَوَّلِ حَافَةِ اللِّسَانِ وَمَا يَلِيهَا مِنَ الْأَضْرَاسِ إِلَّا أَنَّهُ حَصَلَ فِي الضَّادِ انْبِسَاطٌ لِأَجْلِ رَخَاوَتِهَا وَبِهَذَا السَّبَبِ يَقْرُبُ مَخْرَجُهُ مِنْ مَخْرَجِ الظَّاءِ، وَالْخَامِسُ: أَنَّ النُّطْقَ بِحَرْفِ الضَّادِ مَخْصُوصٌ بِالْعَرَبِ

Onuncu Mesele: Bize göre tercih edilen görüş, dad (ض) harfinin zâ (ظ) harfine benzemesinin namazı bozmayacağıdır. Bu hususa, ikisi arasındaki benzerliğin son derece fazla olması ve [aralarını] ayırt etmenin zorluğu delalet etmektedir; binaenaleyh aralarındaki fark ile yükümlü olmanın düşmesi vacip olmuştur. Benzerliğin açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: İkisi de mehcûre (açık/kuvvetli sesli) harflerdendir. İkincisi: İkisi de rihvet (gevşek/akıcı sesli) harflerindendir. Üçüncüsü: İkisi de ıtbâk (dilin damağa yapışmasıyla telaffuz edilen) harflerindendir. Dördüncüsü: Zâ harfinin çıkış yeri (mahreci) dilin ucu ile üst ön dişlerin uçları arasından, dad harfinin mahreci ise dil kenarının başından ve onun bitişiğindeki azı dişlerinden olmasına rağmen, dad harfinde gevşekliği sebebiyle bir yayılma meydana gelmiş ve bu sebeple mahreci zâ harfinin mahrecine yaklaşmıştır. Beşincisi: Dad harfini telaffuz etmek Araplara mahsustur.

قَالَ ﵊: «أَنَا أَفْصَحُ مَنْ نَطَقَ بِالضَّادِ»

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Ben dad harfini en fasih telaffuz edenim.»

فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْمُشَابَهَةَ بَيْنَ الضَّادِ وَالظَّاءِ شَدِيدَةٌ وَأَنَّ التَّمْيِيزَ عَسِرٌ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَوْ كَانَ هَذَا الْفَرْقُ مُعْتَبَرًا لَوَقَعَ السُّؤَالُ عَنْهُ فِي زَمَانِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَفِي أَزْمِنَةِ الصَّحَابَةِ، لَا سِيَّمَا عِنْدَ دُخُولِ الْعَجَمِ فِي الْإِسْلَامِ، فَلَمَّا لَمْ يُنْقَلْ وُقُوعُ السُّؤَالِ عَنْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَلْبَتَّةَ عَلِمْنَا أَنَّ التَّمْيِيزَ بَيْنَ هَذَيْنِ الْحَرْفَيْنِ لَيْسَ فِي مَحَلِّ التَّكْلِيفِ.

Zikrettiğimiz şeylerle dad ve zâ arasındaki benzerliğin çok kuvvetli olduğu ve [aralarını] ayırt etmenin güçlüğü sabit oldu. Bu sabit olunca deriz ki: Şayet bu ayrım muteber olsaydı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında ve sahabe dönemlerinde, bilhassa Arap olmayanların İslâm'a girmesi esnasında buna dair sorular vaki olurdu. Bu meseleye dair herhangi bir sorunun vaki olduğu kesinlikle nakledilmediğine göre, bildik ki bu iki harfin arasını ayırt etmek mükellefiyet sınırları dahilinde değildir.

الْمَسْأَلَةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ اللَّامَ الْمُغَلَّظَةَ هَلْ هِيَ مِنَ اللُّغَاتِ الْفَصِيحَةِ أَمْ لَا؟ وَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَثْبُتَ كَوْنُهَا مِنَ اللُّغَاتِ الْفَصِيحَةِ لَكِنَّهُمُ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَغْلِيظُهَا حَالَ كَوْنِهَا مَكْسُورَةً لِأَنَّ الِانْتِقَالَ مِنَ الْكَسْرَةِ إِلَى التَّلَفُّظِ بِاللَّامِ الْمُغَلَّظَةِ ثَقِيلٌ عَلَى اللسان، فوجب نفيه عن هذه اللغة.

On Birinci Mesele: Kalın okunan lâm (lâm-ı mugallaza) harfinin fasih lehçelerden olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onun fasih lehçelerden olduğunun sabit olduğu farz edilse bile, esreli (meksûr) olduğu durumda kalın okunmasının caiz olmayacağı hususunda ittifak etmişlerdir; çünkü esreden kalın lâm telaffuzuna geçmek dile ağır gelir. Dolayısıyla bunun bu lehçeden nefyedilmesi vacip olmuştur.

لا تجوز الصلاة بالشاذة:

Şaz kıraat ile namaz kılmak caiz değildir:

المسألة الثانية عشرة [لا تجوز الصلاة بالشاذة] : اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ فِي الصَّلَاةِ قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ بِالْوُجُوهِ الشَّاذَّةِ مِثْلَ قَوْلِهِمُ «الْحَمْدِ لِلَّهِ» بِكَسْرِ الدَّالِ مِنَ الْحَمْدِ أَوْ بِضَمِّ اللَّامِ مِنْ لِلَّهِ، لِأَنَّ الدَّلِيلَ يَنْفِي جَوَازَ الْقِرَاءَةِ بِهَا مُطْلَقًا، لِأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ مِنَ الْقُرْآنِ لَوَجَبَ بُلُوغُهَا فِي الشُّهْرَةِ إِلَى حَدِّ التَّوَاتُرِ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّهَا لَيْسَتْ مِنَ الْقُرْآنِ، إِلَّا أَنَّا عَدَلْنَا

On İkinci Mesele [Şaz kıraat ile namaz kılmak caiz değildir]: «el-hamdü» kelimesindeki dal harfini kesre ile veya «lillâh» kelimesindeki lâm harfini zamme ile okuyanların sözü gibi şaz vecihler ile namazda Kur'an okumanın caiz olmadığı hususunda ittifak etmişlerdir; çünkü delil, onunla kıraatin mutlak olarak caiz oluşunu nefyetmektedir. Zira şayet o Kur'an'dan olsaydı, şöhrette tevatür derecesine ulaşması vacip olurdu. Durum böyle olmayınca, onun Kur'an'dan olmadığını bildik. Şu kadar var ki biz,

عَنْ هَذَا الدَّلِيلِ فِي جَوَازِ الْقِرَاءَةِ خَارِجَ الصَّلَاةِ فَوَجَبَ أَنْ تَبْقَى قِرَاءَتُهَا فِي الصَّلَاةِ عَلَى أَصْلِ الْمَنْعِ.

namaz dışındaki kıraatin caiz oluşu hususunda bu delilden ayrıldık; dolayısıyla onun namazda okunmasının asıl olan men (yasaklık) hükmü üzere kalması vacip olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ: اتَّفَقَ الْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّ الْقِرَاءَاتِ الْمَشْهُورَةَ مَنْقُولَةٌ بِالنَّقْلِ الْمُتَوَاتِرِ وَفِيهِ إِشْكَالٌ:

On Üçüncü Mesele: Çoğunluk, meşhur kıraatlerin mütevatir nakil ile aktarıldığı hususunda ittifak etmiştir; bunda ise bir müşkillik (işkâl) bulunmaktadır:

وَذَلِكَ لِأَنَّا نَقُولُ: هَذِهِ الْقِرَاءَاتُ الْمَشْهُورَةُ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مَنْقُولَةً بِالنَّقْلِ الْمُتَوَاتِرِ أَوْ لَا تَكُونُ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ فَحِينَئِذٍ قَدْ ثَبَتَ بِالنَّقْلِ الْمُتَوَاتِرِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ خَيَّرَ الْمُكَلَّفِينَ بَيْنَ هَذِهِ الْقِرَاءَاتِ وَسَوَّى بَيْنَهَا فِي الْجَوَازِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ تَرْجِيحُ بَعْضِهَا عَلَى الْبَعْضِ وَاقِعًا عَلَى خِلَافِ الْحُكْمِ الثَّابِتِ بِالتَّوَاتُرِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الذَّاهِبُونَ إِلَى تَرْجِيحِ الْبَعْضِ عَلَى الْبَعْضِ مُسْتَوْجِبِينَ لِلتَّفْسِيقِ إِنْ لَمْ يَلْزَمْهُمُ التَّكْفِيرُ، لَكِنَّا نَرَى أَنْ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ الْقُرَّاءِ يَخْتَصُّ بِنَوْعٍ مُعَيَّنٍ مِنَ الْقِرَاءَةِ، وَيَحْمِلُ النَّاسَ عَلَيْهَا وَيَمْنَعُهُمْ مِنْ غَيْرِهَا، فَوَجَبَ أَنْ يَلْزَمَ فِي حَقِّهِمْ مَا ذَكَرْنَاهُ، وَأَمَّا إِنْ قُلْنَا إِنَّ هَذِهِ الْقِرَاءَاتِ مَا ثَبَتَتْ بِالتَّوَاتُرِ بَلْ بِطَرِيقِ الْآحَادِ فَحِينَئِذٍ يَخْرُجُ الْقُرْآنُ عَنْ كَوْنِهِ مُفِيدًا لِلْجَزْمِ وَالْقَطْعِ وَالْيَقِينِ، وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يُجِيبَ عَنْهُ فَيَقُولَ: بَعْضُهَا مُتَوَاتِرٌ، وَلَا خِلَافَ بَيْنِ الْأُمَّةِ فِيهِ، وَتَجْوِيزُ الْقِرَاءَةِ بِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا، وَبَعْضُهَا مِنْ بَابِ الْآحَادِ وَكَوْنُ بَعْضِ الْقِرَاءَاتِ مِنْ بَابِ الْآحَادِ لَا يَقْتَضِي خُرُوجَ الْقُرْآنِ بِكُلِّيَّتِهِ عَنْ كَوْنِهِ قَطْعِيًّا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bunun sebebi şudur: Biz deriz ki: Bu meşhur kıraatler ya mütevatir nakil ile aktarılmıştır veya aktarılmamıştır. Şayet birincisi ise, bu durumda Yüce Allah'ın mükellefleri bu kıraatler arasında muhayyer bıraktığı ve caiz olma noktasında bunları eşit kıldığı mütevatir nakille sabit olmuştur. Durum böyle olunca, bunlardan bir kısmını diğerine tercih etmek tevatürle sabit olan hükme aykırı olarak vaki olur; dolayısıyla bazısını bazısına tercih edenlerin, kendilerine tekfir gerekmiyorsa bile fâsıklık hükmünü hak etmeleri vacip olurdu. Halbuki biz bu kurrânın her birinin belirli bir kıraat türüne özgü kaldığını, insanları ona sevk ettiğini ve diğerlerinden menettiğini görüyoruz; öyleyse haklarında zikrettiğimiz şeyin lazım gelmesi vacip olurdu. Şayet bu kıraatlerin tevatürle değil âhâd yoluyla sabit olduğunu söylersek, bu takdirde Kur'an kesinlik, kat'iyyet ve yakîn ifade edici olmaktan çıkar ki bu da icma ile bâtıldır. Birisi buna cevap vererek şöyle diyebilir: Onların bir kısmı mütevatirdir, ümmet arasında onda ve her biriyle kıraatin caiz görülmesinde hiçbir ihtilaf yoktur; bir kısmı ise âhâd kabilindendir. Kıraatlerin bazısının âhâd kabilinden olması ise bütünüyle Kur'an'ın kat'î olmaktan çıkmasını gerektirmez. En doğrusunu Allah bilir.

الْبَابُ الثَّانِي فِي الْمَبَاحِثِ الْعَقْلِيَّةِ الْمُسْتَنْبَطَةِ مِنْ قَوْلِنَا: (أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ)

İKİNCİ BÖLÜM: (Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm) SÖZÜMÜZDEN ÇIKARILAN AKLÎ İNCELEMELER HAKKINDADIR

اعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ فِي هَذَا الْبَابِ يَتَعَلَّقُ بِأَرْكَانٍ خَمْسَةٍ: الِاسْتِعَاذَةُ، وَالْمُسْتَعِيذُ، وَالْمُسْتَعَاذُ بِهِ، وَالْمُسْتَعَاذُ مِنْهُ، وَالشَّيْءُ الَّذِي لِأَجْلِهِ تَحْصُلُ الِاسْتِعَاذَةُ.

Bil ki bu bölümdeki bahis beş rükünle ilgilidir: İstiâze (sığınma), müsteîz (sığınan), müsteâzü bih (kendisine sığınılan), müsteâzü minh (kendisinden sığınılan) ve uğruna istiâzenin gerçekleştiği şey.

الرُّكْنُ الأول: في الاستعاذة، وفيه مسائل: - تفسير الاستعاذة:

Birinci Rükün: İstiâze hakkındadır ve bunda birkaç mesele vardır: - İstiâzenin tefsiri:

المسألة الأولى [تفسير الاستعاذة] : فِي تَفْسِيرِ قَوْلِنَا: «أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ» بِحَسَبِ اللُّغَةِ فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: «أَعُوذُ» مُشْتَقٌّ مِنَ الْعَوْذِ، وَلَهُ مَعْنَيَانِ: أَحَدُهُمَا: الِالْتِجَاءُ وَالِاسْتِجَارَةُ، وَالثَّانِي: الِالْتِصَاقُ يُقَالُ: «أَطْيَبُ اللَّحْمِ عَوَذُهُ» وَهُوَ مَا الْتَصَقَ مِنْهُ بِالْعَظْمِ، فَعَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ مَعْنَى قَوْلِهِ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَيْ: أَلْتَجِئُ إِلَى رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَعِصْمَتِهِ، وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي مَعْنَاهُ أَلْتَصِقُ نَفْسِي بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ.

Birinci Mesele [İstiâzenin tefsiri]: Dil bakımından «Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm» sözümüzün tefsiri hakkındadır. Şöyle deriz: «Eûzü» sözü avz (عَوْذ) kökünden türemiştir ve iki anlamı vardır: Birincisi: İltica etmek ve himaye aramak. İkincisi: Yapışmak. Nitekim: «Etin en lezzetlisi avzıdır (عَوَذُهُ)» denir ki bu, etin kemiğe yapışan kısmıdır. Birinci veche göre kulun «eûzü billâh» sözünün anlamı: «Yüce Allah'ın rahmetine ve korumasına iltica ediyorum» demektir. İkinci veche göre anlamı ise: «Nefsimi Allah'ın lütfuna ve rahmetine yapıştırıyorum» demektir.

وَأَمَّا الشَّيْطَانُ فَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الشَّطَنِ، وَهُوَ الْبُعْدُ، يُقَالُ: شَطَنَ دَارُكَ أَيْ بَعُدَ، فَلَا جَرَمَ سُمِّيَ كُلُّ مُتَمَرِّدٍ مِنْ جِنٍّ وَإِنْسٍ وَدَابَّةٍ شَيْطَانًا لِبُعْدِهِ مِنَ الرَّشَادِ وَالسَّدَادِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ [الْأَنْعَامِ: ١١٢] فَجَعَلَ مِنَ الْإِنْسِ شَيَاطِينَ، وَرَكِبَ عُمَرُ بِرْذَوْنًا فَطَفِقَ يَتَبَخْتَرُ بِهِ فَجَعَلَ يَضْرِبُهُ فَلَا يَزْدَادُ إِلَّا تَبَخْتُرًا فَنَزَلَ عَنْهُ وَقَالَ: مَا حَمَلْتُمُونِي إِلَّا عَلَى شَيْطَانٍ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: إِنَّ الشَّيْطَانَ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِ شَاطَ يَشِيطُ إِذَا بَطَلَ، وَلَمَّا كَانَ كُلُّ مُتَمَرِّدٍ كَالْبَاطِلِ فِي نَفْسِهِ بِسَبَبِ كَوْنِهِ مُبْطِلًا لِوُجُوهِ مَصَالِحِ نَفْسِهِ سُمِّيَ شَيْطَانًا.

Şeytan kelimesine gelince, bu konuda iki görüş vardır: Birincisi: Şatan (شَطَن) kökünden türemiştir ki bu, uzaklık demektir. Nitekim: «Evin şatan oldu (شَطَنَ دَارُكَ)» yani uzaklaştı denir. Bu sebeple cinlerden, insanlardan ve hayvanlardan her bir haddi aşan azgına, doğruluk ve istikametten uzaklığı sebebiyle şeytan denilmiştir. Yüce Allah: { وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ } “Böylece biz, her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık” [el-En'âm: 112] buyurmuş ve insanlardan da şeytanlar kılmıştır. Ömer bir beygire binmişti; hayvan çalımlı yürümeye başladı, o da vurmaya başladı fakat hayvan çalımını artırmaktan başka bir şey yapmadı. Bunun üzerine ondan indi ve: «Beni bir şeytandan başkasına bindirmemişsiniz» dedi. İkinci görüş: Şeytan kelimesi, bâtıl ve yok olduğunda söylenen «şâta yeşîtu» (شَاطَ يَشِيطُ) kökünden alınmıştır. Her haddi aşan azgın, kendi maslahatlarının yollarını iptal edici (boşa çıkarıcı) olması sebebiyle bizzat kendisinde bâtıl ve helak olmuş gibi olduğundan ona şeytan adı verilmiştir.

وَأَمَّا الرَّجِيمُ فَمَعْنَاهُ الْمَرْجُومُ، فَهُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ. كَقَوْلِهِمْ: كَفٌّ خَضِيبٌ أَيْ مَخْضُوبٌ وَرَجُلٌ لَعِينٌ، أَيْ مَلْعُونٌ، ثُمَّ فِي كَوْنِهِ مَرْجُومًا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ كَوْنَهُ مَرْجُومًا كَوْنُهُ مَلْعُونًا مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ [الْحِجْرِ: ٣٤] وَاللَّعْنُ يُسَمَّى رَجْمًا، وَحَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْ وَالِدِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَنَّهُ قَالَ لَهُ: لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ [مَرْيَمَ: ٤٦] قِيلَ عَنَى بِهِ الرَّجْمَ بِالْقَوْلِ، وَحَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْ قَوْمِ نُوحٍ أنهم قَالُوا: لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ [الشُّعَرَاءِ: ١١٦] وَفِي سُورَةِ يس لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا لَنَرْجُمَنَّكُمْ [يس: ١٨] وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الشَّيْطَانَ إِنَّمَا وُصِفَ بِكَوْنِهِ مَرْجُومًا لِأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ الْمَلَائِكَةَ بِرَمْيِ الشَّيَاطِينِ بِالشُّهُبِ وَالثَّوَاقِبِ طردا لهم من السموات، ثُمَّ وَصَفَ بِذَلِكَ كُلَّ شِرِّيرٍ مُتَمَرِّدٍ.

Racîm kelimesine gelince, anlamı mercûm (taşlanmış/kovulmuş) demektir; nitekim mef'ûl anlamında fa'îldir. Tıpkı kına yakılmış anlamında «kına yakılmış el (كَفٌّ خَضِيبٌ)» ve lanetlenmiş anlamında «lanetli adam (رَجُلٌ لَعِينٌ)» demeleri gibidir. Sonra onun mercûm olmasında iki vecih vardır: Birincisi: Mercûm olması, Yüce Allah tarafından lanetlenmiş olmasıdır. Yüce Allah: { فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ } “Hemen çık oradan! Çünkü sen kovulmuş/lanetlenmişsin” [el-Hicr: 34] buyurmuştur. Lanetlemeye de recm (taşlama) adı verilir. Yüce Allah İbrahim'in aleyhisselâm babasından, ona şöyle dediğini nakletmiştir: { لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ } “Eğer vazgeçmezsen mutlaka seni taşlarım” [Meryem: 46]; bununla sözle taşlamayı kastettiği söylenmiştir. Yüce Allah Nûh'un kavminden de şöyle dediklerini nakletmiştir: { لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ } “Ey Nûh! Eğer vazgeçmezsen mutlaka taşlananlardan olacaksın” [eş-Şuarâ: 116]. Yâsîn Suresi'nde de: { لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا لَنَرْجُمَنَّكُمْ } “Eğer vazgeçmezseniz mutlaka sizi taşlarız” [Yâsîn: 18] buyrulmuştur. İkinci vecih: Şeytanın racîm olarak nitelenmesi sadece, Yüce Allah'ın semalardan kovulmaları için meleklere şeytanları alev huzmeleri (şühub) ve delici yıldızlarla taşlamalarını emretmesinden ötürüdür; daha sonra bu nitelik her şerli ve azgın kimseye verilmiştir.

وَأَمَّا قوله: «إن الله هو السميع العليم» فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْغَرَضَ مِنَ الِاسْتِعَاذَةِ الِاحْتِرَازُ مِنْ شَرِّ الْوَسْوَسَةِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْوَسْوَسَةَ كَأَنَّهَا حُرُوفٌ خَفِيَّةٌ فِي قَلْبِ الْإِنْسَانِ، وَلَا يَطَّلِعُ عَلَيْهَا أَحَدٌ، فَكَأَنَّ الْعَبْدَ يَقُولُ: يَا مَنْ هُوَ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ الَّتِي يَسْمَعُ بِهَا كُلَّ مَسْمُوعٍ، وَيَعْلَمُ كُلَّ سِرٍّ خَفِيٍّ أَنْتَ تَسْمَعُ وَسْوَسَةَ الشَّيْطَانِ وَتَعْلَمُ غَرَضَهُ فِيهَا، وَأَنْتَ الْقَادِرُ عَلَى دَفْعِهَا عَنِّي، فَادْفَعْهَا عَنِّي بِفَضْلِكَ، فَلِهَذَا السَّبَبِ كَانَ ذِكْرُ السَّمِيعِ الْعَلِيمِ أَوْلَى بِهَذَا الْمَوْضِعِ مِنْ سَائِرِ الْأَذْكَارِ،: الثَّانِي: أَنَّهُ إِنَّمَا تَعَيَّنَ هَذَا الذِّكْرُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ اقْتِدَاءً بِلَفْظِ الْقُرْآنِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

«Şüphesiz ki Allah, hakkıyla işiten ve hakkıyla bilendir» sözüne gelince, bunda iki vecih vardır: Birincisi: İstiâzeden maksat vesvesenin şerrinden sakınmaktır; vesvesenin ise insanın kalbinde gizli harfler gibi olduğu ve ona hiç kimsenin muttali olamayacağı malumdur. Sanki kul şöyle demektedir: «Ey her işitileni işittiği ve her gizli sırrı bildiği bu sıfat üzere olan [Rabbim]! Sen şeytanın vesvesesini işitir, ondaki maksadını bilirsin; onu benden defetmeye güç yetiren de yalnız sensin. Lütfunla onu benden defet!» İşte bu sebeple bu makamda «es-Semî'u'l-Alîm» zikri diğer zikirlerden daha evla olmuştur. İkincisi: Bu makamda bu zikrin belirlenmesi, ancak Kur'an'ın lafzına uymak içindir; o da Yüce Allah'ın şu buyruğudur:

وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ [الْأَعْرَافِ: ٢٠٠] وَقَالَ فِي حم السَّجْدَةِ: إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ [فُصِّلَتْ: ٣٦] .

{ وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Eğer şeytandan sana bir kışkırtma gelirse hemen Allah'a sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” [el-A'râf: 200] ve Hâ Mîm es-Secde'de şöyle buyurmuştur: { إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” [Fussilet: 36].

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الْبَحْثِ الْعَقْلِيِّ عَنْ مَاهِيَّةِ الِاسْتِعَاذَةِ: اعْلَمْ أَنَّ الِاسْتِعَاذَةَ لَا تَتِمُّ إِلَّا بِعِلْمٍ وَحَالٍ وَعَمَلٍ، أَمَّا الْعِلْمُ فَهُوَ كَوْنُ الْعَبْدِ عَالِمًا بِكَوْنِهِ عَاجِزًا عَنْ جَلْبِ الْمَنَافِعِ الدِّينِيَّةِ وَالدُّنْيَوِيَّةِ وَعَنْ دَفْعِ جَمِيعِ الْمَضَارِّ الدِّينِيَّةِ وَالدُّنْيَوِيَّةِ، وَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى إِيجَادِ جَمِيعِ الْمَنَافِعِ الدِّينِيَّةِ وَالدُّنْيَوِيَّةِ وَعَلَى دَفْعِ جَمِيعِ الْمَضَارِّ الدِّينِيَّةِ وَالدُّنْيَوِيَّةِ قُدْرَةً لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ سِوَاهُ عَلَى دَفْعِهَا عَنْهُ. فَإِذَا حَصَلَ هَذَا الْعِلْمُ فِي الْقَلْبِ تَوَلَّدَ عَنْ هَذَا الْعِلْمِ حُصُولُ حَالَةٍ فِي الْقَلْبِ، وَهِيَ انْكِسَارٌ وَتَوَاضُعٌ وَيُعَبَّرُ عَنْ تِلْكَ الْحَالَةِ بِالتَّضَرُّعِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَالْخُضُوعِ لَهُ، ثُمَّ إِنَّ حُصُولَ تِلْكَ الْحَالَةِ فِي الْقَلْبِ يُوجِبُ حُصُولَ صِفَةٍ أُخْرَى فِي الْقَلْبِ وَصِفَةٍ فِي اللِّسَانِ، أَمَّا الصِّفَةُ الْحَاصِلَةُ فِي الْقَلْبِ فَهِيَ أَنْ يَصِيرَ الْعَبْدُ مُرِيدًا لِأَنْ يصونه الله تَعَالَى عَنِ الْآفَاتِ وَيَخُصَّهُ بِإِفَاضَةِ الْخَيْرَاتِ وَالْحَسَنَاتِ وَأَمَّا الصِّفَةُ الَّتِي فِي اللِّسَانِ فَهِيَ أَنْ يَصِيرَ الْعَبْدُ طَالِبًا لِهَذَا الْمَعْنَى بِلِسَانِهِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ الطَّلَبُ هُوَ الِاسْتِعَاذَةُ، وَهُوَ قَوْلُهُ: «أَعُوذُ بِاللَّهِ» إِذَا عَرَفْتَ مَا ذَكَرْنَا يَظْهَرُ لَكَ أَنَّ الرُّكْنَ الْأَعْظَمَ فِي الِاسْتِعَاذَةِ هو علمه بالله، وعلمه بنفسه، أما عِلْمُهُ بِاللَّهِ فَهُوَ أَنْ يَعْلَمَ كَوْنَهُ ﷾ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ، فَإِنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَجَازَ أَنْ لَا يَكُونَ اللَّهُ عَالِمًا بِهِ وَلَا بِأَحْوَالِهِ، فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَكُونُ الِاسْتِعَاذَةُ بِهِ عَبَثًا، وَلَا بُدَّ وأن يَعْلَمَ كَوْنَهُ قَادِرًا عَلَى جَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ وَإِلَّا فَرُبَّمَا كَانَ عَاجِزًا عَنْ تَحْصِيلِ مُرَادِ الْبُعْدِ، وَلَا بُدَّ أَنْ يَعْلَمَ أَيْضًا كَوْنَهُ جَوَادًا مُطْلَقًا، إِذْ لَوْ كَانَ الْبُخْلُ عَلَيْهِ جَائِزًا لَمَا كَانَ فِي الِاسْتِعَاذَةِ فَائِدَةٌ، وَلَا بُدَّ أَيْضًا وَأَنْ يَعْلَمَ أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ سِوَى اللَّهِ تَعَالَى عَلَى أَنْ يُعِينَهُ عَلَى مَقَاصِدِهِ، إِذْ لَوْ جَازَ أَنْ يَكُونَ غَيْرُ اللَّهِ يُعِينُهُ عَلَى مَقَاصِدِهِ لَمْ تَكُنِ الرَّغْبَةُ قَوِيَّةً فِي الِاسْتِعَاذَةِ بِاللَّهِ، وَذَلِكَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِالتَّوْحِيدِ الْمُطْلَقِ وَأَعْنِي بِالتَّوْحِيدِ الْمُطْلَقِ أَنْ يَعْلَمَ أَنَّ مُدَبِّرَ الْعَالَمِ وَاحِدٌ، وَأَنْ يَعْلَمَ أَيْضًا أَنَّ الْعَبْدَ غَيْرُ مُسْتَقِلٍّ بِأَفْعَالِ نَفْسِهِ، إِذْ لَوْ كَانَ مُسْتَقِلًّا بِأَفْعَالِ نَفْسِهِ لَمْ يَكُنْ فِي الِاسْتِعَاذَةِ بِالْغَيْرِ فَائِدَةٌ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْعَبْدَ مَا لَمْ يَعْرِفْ عِزَّةَ الرُّبُوبِيَّةِ وَذِلَّةَ الْعُبُودِيَّةِ لَا يَصِحُّ مِنْهُ أَنْ يَقُولَ: / (أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ

İkinci Mesele: İstiâzenin mahiyetine dair aklî inceleme hakkındadır: Bil ki istiâze ancak ilim, hâl ve amel ile tamamlanır. İlime gelince; kulun dinî ve dünyevî menfaatleri celbetmekten ve dinî ve dünyevî bütün zararları defetmekten kendisinin aciz olduğunu; Yüce Allah'ın ise dinî ve dünyevî bütün menfaatleri var etmeye ve dinî ve dünyevî bütün zararları kendisinden defetmeye, O'ndan başka hiçbir kimsenin bunları defetmeye güç yetiremeyeceği bir kudretle kâdir olduğunu bilmesidir. Bu ilim kalpte meydana geldiğinde, bu ilimden kalpte bir hâl doğar ki o da kalbin kırıklığı ve tevazudur; bu hâl Yüce Allah'a yakarış (tazarru) ve O'na boyun eğiş (huzû) olarak ifade edilir. Sonra o hâlin kalpte hasıl olması, kalpte başka bir sıfatın ve dilde de bir sıfatın husulünü gerektirir. Kalpte hasıl olan sıfata gelince; kulun, Yüce Allah'ın kendisini afetlerden korumasını ve kendisine hayır ve hasenatları akıtmasını diler hale gelmesidir. Dildeki sıfata gelince; kulun bu manayı diliyle Yüce Allah'tan talep eder hale gelmesidir. İşte bu talep istiâzedir ki o da kulun «Eûzü billâh» demesidir. Zikrettiğimiz hususları anladığında sana zahir olur ki istiâzedeki en büyük rükün, kulun Allah'ı bilmesi ve nefsini bilmesidir. Kulun Allah'ı bilmesine gelince; O'nun celle celâluhu bütün bilinenleri hakkıyla bildiğini bilmesidir; zira mesele böyle olmasaydı Allah'ın kulu ve onun hallerini bilmemesi caiz olurdu. Bu takdirde O'na istiâze etmek abes olurdu. Yine O'nun bütün mümkinata kâdir olduğunu bilmesi gerekir; aksi takdirde kulun muradını elde etmekten aciz kalabilirdi. Keza O'nun mutlak cömert (Cevâd) olduğunu da bilmesi gerekir; zira O'nun hakkında cimrilik caiz olsaydı istiâzede hiçbir fayda kalmazdı. Ayrıca kulun maksatlarına ulaşmada Yüce Allah'tan başka hiç kimsenin kendisine yardım etmeye güç yetiremeyeceğini de bilmesi gerekir; çünkü Allah'tan başkasının onun maksatlarına yardım etmesi caiz olsaydı, Allah'a sığınmadaki arzu kuvvetli olmazdı. Bu ise ancak mutlak tevhid ile tamamlanır. Mutlak tevhid ile kastettiğim şey, âlemin yöneticisinin bir ve tek olduğunu bilmesi ve ayrıca kulun kendi fiillerinde bağımsız (müstakil) olmadığını bilmesidir; zira kendi fiillerinde müstakil olsaydı, başkasına sığınmakta hiçbir fayda olmazdı. Zikrettiğimiz hususlarla sabit oldu ki kul, rubûbiyetin izzetini ve ubûdiyetin zilletini bilmedikçe onun: / (Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni

الرَّجِيمِ) وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ: لَا حَاجَةَ فِي هَذَا الذِّكْرِ إِلَى الْعِلْمِ بِهَذِهِ الْمُقَدِّمَاتِ، بَلِ الْإِنْسَانُ إِذَا جَوَّزَ كَوْنَ الْأَمْرِ كَذَلِكَ حَسُنَ مِنْهُ أَنْ يَقُولَ: أَعُوذُ بِاللَّهِ عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ، وَهَذَا ضَعِيفٌ جِدًّا لِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ عَابَ أَبَاهُ فِي قَوْلِهِ: لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً

r-racîm) demesi sahih olmaz. İnsanlardan bazıları şöyle der: Bu zikirde söz konusu öncülleri bilmeye ihtiyaç yoktur; aksine insan meselenin bu şekilde olmasını caiz gördüğünde, icmâlî olarak «eûzü billâh» demesi uygun olur. Bu [görüş] son derece zayıftır; çünkü İbrahim aleyhisselâm babasına: { لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً } “İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir fayda sağlamayan şeylere niçin tapıyorsun?”

[مَرْيَمَ: ٤٢] فَبِتَقْدِيرِ أَنْ لَا يَكُونَ الْإِلَهُ عَالِمًا بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ قَادِرًا عَلَى جَمِيعِ الْمَقْدُورَاتِ كَانَ سُؤَالُهُ سُؤَالًا لِمَنْ لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ، وَكَانَ دَاخِلًا تَحْتَ مَا جَعَلَهُ إِبْرَاهِيمُ ﵇ عَيْبًا عَلَى أَبِيهِ، وَأَمَّا عِلْمُ الْعَبْدِ بِحَالِ نَفْسِهِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَعْلَمَ عَجْزَهُ وَقُصُورَهُ عَنْ رِعَايَةِ مَصَالِحِ نَفْسِهِ عَلَى سَبِيلِ التَّمَامِ، وَأَنْ يَعْلَمَ أَيْضًا أَنَّهُ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَعْلَمَ تِلْكَ الْمَصَالِحَ بِحَسَبِ الْكَيْفِيَّةِ وَالْكَمِّيَّةِ لَكِنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ تَحْصِيلُهَا عِنْدَ عَدَمِهَا وَلَا إِبْقَاؤُهَا عِنْدَ وُجُودِهَا، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ إِذَا حَصَلَتْ هَذِهِ الْعُلُومُ فِي قَلْبِ الْعَبْدِ وَصَارَ مُشَاهِدًا لَهَا مُتَيَقِّنًا فيها وجب أن يحصل في قلب تلك الجالة الْمُسَمَّاةُ بِالِانْكِسَارِ وَالْخُضُوعِ، وَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ فِي قَلْبِهِ الطَّلَبُ، وَفِي لِسَانِهِ اللَّفْظُ الدَّالُّ عَلَى ذَلِكَ الطَّلَبِ، وَذَلِكَ هُوَ قَوْلُهُ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ) وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الْإِنْسَانِ عَاجِزًا عَنْ تَحْصِيلِ مَصَالِحِ نَفْسِهِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ أَنَّ الصَّادِرَ عَنِ الْإِنْسَانِ إِمَّا الْعَمَلُ وَإِمَّا الْعِلْمُ، وَهُوَ فِي كِلَا الْبَابَيْنِ فِي الْحَقِيقَةِ فِي غَايَةِ الْعَجْزِ، أَمَّا الْعِلْمُ فَمَا أَشَدَّ الْحَاجَةَ فِي تَحْصِيلِهِ إِلَى الِاسْتِعَاذَةِ بِاللَّهِ، وَفِي الِاحْتِرَازِ عَنْ حُصُولِ ضِدِّهِ إِلَى الِاسْتِعَاذَةِ بِاللَّهِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: - الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّا كَمْ رَأَيْنَا مِنَ الْأَكْيَاسِ الْمُحَقِّقِينَ بَقُوا فِي شُبْهَةٍ وَاحِدَةٍ طُولَ عُمُرِهِمْ، وَلَمْ يَعْرِفُوا الْجَوَابَ عَنْهَا، بَلْ أَصَرُّوا عَلَيْهَا وَظَنُّوهَا عِلْمًا يَقِينِيًّا وَبُرْهَانًا جَلِيًّا، ثُمَّ بَعْدَ انْقِضَاءِ أَعْمَارِهِمْ جَاءَ بَعْدَهُمْ مَنْ تَنَبَّهَ لِوَجْهِ الْغَلَطِ فِيهَا وَأَظْهَرَ لِلنَّاسِ وَجْهَ فَسَادِهَا، وَإِذَا جَازَ ذَلِكَ عَلَى بَعْضِ النَّاسِ جَازَ عَلَى الْكُلِّ مِثْلُهُ، وَلَوْلَا هَذَا السَّبَبُ لَمَا وَقَعَ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ اخْتِلَافٌ فِي الْأَدْيَانِ وَالْمَذَاهِبِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَلَوْلَا إِعَانَةُ اللَّهِ وَفَضْلُهُ وَإِرْشَادُهُ وَإِلَّا فَمَنْ ذَا الَّذِي يَتَخَلَّصُ بِسَفِينَةِ فِكْرِهِ مِنْ أَمْوَاجِ الضَّلَالَاتِ وَدَيَاجِي الظُّلُمَاتِ؟.

[Meryem: 42] sözüyle ayıplamıştır. İlahın bütün bilinenleri bilen ve bütün mukadderata kâdir olan olmaması farz edildiğinde, O'ndan istemek işitmeyen ve görmeyenden istemek gibi olur ve İbrahim'in aleyhisselâm babası hakkında ayıp saydığı şeyin altına girmiş olurdu. Kulun kendi nefsinin durumunu bilmesine gelince; kendi nefsinin maslahatlarını eksiksiz şekilde gözetmekten aciz ve yetersiz olduğunu ve faraza o maslahatları keyfiyet ve kemmiyet bakımından bilse dahi yoklukları anında onları var etmeye ve varlıkları anında onları baki kılmaya muktedir olamayacağını bilmesi gerekir. Bunu bildiğinde deriz ki: Bu ilimler kulun kalbinde hasıl olup bunlara şahit ve yakîn sahibi olduğunda, kalbinde inkisâr ve boyun eğiş adı verilen o hâlin hasıl olması vacip olur. İşte o zaman kalbinde talep, dilinde ise o talebe delalet eden lafız hasıl olur ki o da: (Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm) sözüdür. İnsanın dünyada ve ahirette kendi maslahatlarını elde etmekten aciz olduğuna delalet eden husus şudur: İnsandan sadır olan şey ya ameldir ya da ilimdir. O ise her iki alanda da gerçekte son derece acizdir. İlme gelince, onu elde etmede Allah'a sığınmaya ve onun zıddının hasıl olmasından sakınmada Allah'a sığınmaya ne kadar da çok ihtiyaç vardır! Buna birkaç delil delalet eder: - Birinci Hüccet: Zeki ve tahkik ehli nicelerini görmüşüzdür ki ömürleri boyunca tek bir şüphe içinde kalmışlar ve ona cevap bulamamışlar, bilakis onda ısrar etmiş ve onu yakînî bir ilim ve apaçık bir bürhan sanmışlardır. Sonra ömürleri tükendikten sonra onların ardından o şüphenin yanlışlık yönünü fark eden ve fesat yönünü insanlara açıklayan kimseler gelmiştir. Şayet bu durum insanların bir kısmı için caiz oluyorsa, aynı şekilde tamamı için de caiz olur. Bu sebep olmasaydı ilim ehli arasında dinlerde ve mezheplerde ihtilaf meydana gelmezdi. Durum böyle olunca, şayet Allah'ın yardımı, lütfu ve irşadı olmasaydı, düşünce gemisiyle dalalet dalgalarından ve koyu karanlıklardan kim kurtulabilirdi?

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ إِنَّمَا يَقْصِدُ أَنْ يَحْصُلَ لَهُ الدِّينُ الْحَقُّ وَالِاعْتِقَادُ الصَّحِيحُ، وَإِنَّ أَحَدًا لَا يَرْضَى لِنَفْسِهِ بِالْجَهْلِ وَالْكُفْرِ، فَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ بِحَسَبِ سَعْيِهِ وَإِرَادَتِهِ لَوَجَبَ كَوْنُ الْكُلِّ مُحِقِّينَ صَادِقِينَ، وَحَيْثُ لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ بَلْ نَجِدُ الْمُحِقِّينَ فِي جَنْبِ الْمُبْطِلِينَ كَالشَّعْرَةِ الْبَيْضَاءِ فِي جِلْدِ ثَوْرٍ أَسْوَدَ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَا خَلَاصَ مِنْ ظُلُمَاتِ الضَّلَالَاتِ إِلَّا بِإِعَانَةِ إِلَهِ الأرض والسموات.

İkinci Hüccet: Herkes ancak hak dine ve sahih itikada kavuşmayı hedefler; hiç kimse kendisi için cehalete ve küfre razı olmaz. Şayet durum insanın kendi gayret ve iradesine göre olsaydı, herkesin hak üzere ve sadık olması vacip olurdu. Durum böyle olmayıp, bilakis bâtıl ehlinin yanında hak ehlini siyah bir öküzün derisindeki tek bir beyaz kıl gibi bulduğumuza göre, bildik ki dalalet karanlıklarından kurtuluş ancak yerin ve göklerin ilahının yardımıyladır.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ الْقَضِيَّةَ الَّتِي تَوَقَّفَ الْإِنْسَانُ فِي صِحَّتِهَا وَفَسَادِهَا فَإِنَّهُ لَا سَبِيلَ لَهُ إِلَى الْجَزْمِ بِهَا إِلَّا إِذَا دَخَلَ فِيمَا بَيْنَهُمَا الْحَدُّ الْأَوْسَطُ فَنَقُولُ: ذَلِكَ الْحَدُّ الْأَوْسَطُ إِنْ كَانَ حَاضِرًا فِي عَقْلِهِ كَانَ الْقِيَاسُ مُنْعَقِدًا وَالنَّتِيجَةُ لَازِمَةً. فَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ الْعَقْلُ مُتَوَقِّفًا فِي تِلْكَ الْقَضِيَّةِ بَلْ يَكُونُ جَازِمًا بِهَا، وَقَدْ فَرَضْنَاهُ مُتَوَقِّفًا فِيهَا، هَذَا خُلْفٌ، وَأَمَّا إِنْ قُلْنَا إِنَّ ذَلِكَ الْحَدَّ الْأَوْسَطَ غَيْرُ حَاضِرٍ فِي عَقْلِهِ فَهَلْ يُمْكِنُهُ طَلَبُهُ؟ أَوْ لَا يُمْكِنُهُ طَلَبُهُ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ لَا يَعْرِفُهُ بِعَيْنِهِ فَكَيْفَ يَطْلُبُهُ؟ لِأَنَّ طَلَبَ الشَّيْءِ بِعَيْنِهِ إِنَّمَا يُمْكِنُ بَعْدَ الشُّعُورِ بِهِ، وَإِنْ كَانَ يَعْرِفُهُ بِعَيْنِهِ فَالْعِلْمُ بِهِ حَاضِرٌ فِي ذِهْنِهِ فَكَيْفَ يَطْلُبُ تَحْصِيلَ الْحَاصِلِ؟ وَأَمَّا إِنْ كَانَ لَا يُمْكِنُهُ طَلَبُهُ فَحِينَئِذٍ يَكُونُ عَاجِزًا عَنْ تَحْصِيلِ الطَّرِيقِ الَّذِي يَتَخَلَّصُ بِهِ مِنْ ذَلِكَ التَّوَقُّفِ وَيَخْرُجُ مِنْ ظُلْمَةِ تِلْكَ الْحَيْرَةِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الْعَبْدِ فِي غَايَةِ الْحَيْرَةِ وَالدَّهْشَةِ.

Üçüncü Hüccet: İnsanın sıhhati ve fesadı konusunda tereddüt ettiği önerme hakkında kesin bir hükme varmasına, ancak o ikisi arasına bir orta terim (hadd-i evsat) girdiğinde bir yol bulunur. Deriz ki: O orta terim şayet aklında mevcut ise, kıyas kurulmuş ve netice zorunlu olarak ortaya çıkmıştır. Bu durumda akıl o önermede tereddütlü olmaz, bilakis onda kesin kanaate varmış olur; halbuki biz onun onda tereddütlü olduğunu varsaymıştık, bu bir çelişkidir. Şayet o orta terimin onun aklında mevcut olmadığını söylersek, onu talep etmesi mümkün müdür, yoksa mümkün değil midir? Birincisi bâtıldır; zira onu bizzat bilmiyorsa nasıl talep edecektir? Çünkü bir şeyin bizzat talep edilmesi ancak onun farkında olunduktan sonra mümkündür. Şayet onu bizzat biliyorsa, ona dair ilim zihninde mevcuttur; o halde hasıl olanı elde etmeyi nasıl talep edecektir? Eğer onu talep etmesi mümkün değilse, o takdirde söz konusu tereddütten kurtulmasını ve o hayret karanlığından çıkmasını sağlayacak yolu elde etmekten aciz kalmış olur. Bu da kulun son derece hayret ve şaşkınlık içinde olduğuna delalet eder.

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لِرَسُولِهِ ﵊: وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ [الْمُؤْمِنُونَ: ٩٧] فَهَذِهِ الِاسْتِعَاذَةُ مُطْلَقَةٌ غَيْرُ مُقَيَّدَةٍ بِحَالَةٍ مَخْصُوصَةٍ، فَهَذَا بَيَانُ كَمَالِ عَجْزِ الْعَبْدِ عَنْ تَحْصِيلِ الْعَقَائِدِ وَالْعُلُومِ، وَأَمَّا عَجْزُ الْعَبْدِ عَنِ الْأَعْمَالِ الظَّاهِرَةِ الَّتِي يَجُرُّ بِهَا النَّفْعَ إِلَى نَفْسِهِ وَيَدْفَعُ بِهَا الضَّرَرَ عَنْ نَفْسِهِ فَهَذَا أَيْضًا كَذَلِكَ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ قَدِ انْكَشَفَ لِأَرْبَابِ الْبَصَائِرِ أَنَّ هَذَا الْبَدَنَ يُشْبِهُ الْجَحِيمَ وَانْكَشَفَ

Dördüncü Hüccet: Yüce Allah Resûlü'ne aleyhisselâm: { وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ } “Ve de ki: Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından sana sığınırım” [el-Mü'minûn: 97] buyurmuştur. Bu istiâze mutlaktır, özel bir hâl ile kayıtlı değildir. İşte bu, kulun inançları ve ilimleri elde etmedeki tam acziyetinin beyanıdır. Kulun kendisine fayda sağlayacağı ve kendisinden zararı defedeceği zâhirî amellerden aciz olmasına gelince, bu da aynı şekildedir ve buna birkaç yön delalet eder: Birincisi: Basiret sahiplerine bu bedenin cehenneme benzediği açılmış ve

لَهُمْ أَنَّهُ جَلَسَ عَلَى بَابِ هَذَا الْجَحِيمِ تِسْعَةَ عَشَرَ نَوْعًا مِنَ الزَّبَانِيَةِ، وَهِيَ الْحَوَاسُّ الْخَمْسُ الظَّاهِرَةُ وَالْحَوَاسُّ الْخَمْسُ الْبَاطِنَةُ، وَالشَّهْوَةُ، وَالْغَضَبُ، وَالْقُوَى الطَّبِيعِيَّةُ السَّبْعُ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ التِّسْعَةَ عَشَرَ فَهُوَ وَاحِدٌ بِحَسَبِ الْجِنْسِ، إِلَّا أَنَّهُ يَدْخُلُ تَحْتَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا أَعْدَادٌ لَا نِهَايَةَ لَهَا بِحَسَبِ الشَّخْصِ وَالْعَدَدِ، وَاعْتُبِرَ ذَلِكَ بِالْقُوَّةِ الْبَاصِرَةِ، فَإِنَّ الْأَشْيَاءَ الَّتِي تَقْوَى الْقُوَّةُ الْبَاصِرَةُ عَلَى إِدْرَاكِهَا أُمُورٌ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، وَيَحْصُلُ مِنْ إِبْصَارِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا أَثَرٌ خَاصٌّ فِي الْقَلْبِ، وَذَلِكَ الْأَثَرُ يَجُرُّ الْقَلْبَ مِنْ أَوْجِ عَالَمِ الرُّوحَانِيَّاتِ إِلَى حَضِيضِ عَالَمِ الْجِسْمَانِيَّاتِ، وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا ظَهَرَ أَنَّ مَعَ كَثْرَةِ هَذِهِ الْعَوَائِقِ وَالْعَلَائِقِ أَنَّهُ لَا خَلَاصَ لِلْقَلْبِ مِنْ هَذِهِ الظُّلُمَاتِ إِلَّا بِإِعَانَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِغَاثَتِهِ، وَلَمَّا ثَبَتَ أَنَّهُ لَا نِهَايَةَ لِجِهَاتِ نُقْصَانَاتِ الْعَبْدِ وَلَا نِهَايَةَ لِكَمَالِ رَحْمَةِ اللَّهِ وَقُدْرَتِهِ وَحِكْمَتِهِ ثَبَتَ أَنَّ الِاسْتِعَاذَةَ بِاللَّهِ وَاجِبَةٌ فِي كُلِّ الْأَوْقَاتِ فَلِهَذَا السَّبَبِ يَجِبُ عَلَيْنَا فِي أَوَّلِ كُلِّ قَوْلٍ وَعَمَلٍ وَمَبْدَأِ كُلِّ لَفْظَةٍ وَلَحْظَةٍ أَنْ نَقُولَ (أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ) .

onlara bu cehennemin kapısında on dokuz çeşit zebaninin oturduğu ayan olmuştur; bunlar beş dış duyu, beş iç duyu, şehvet, öfke ve yedi tabii kuvvettir. Bu on dokuzun her biri cins bakımından birdir; ancak her birinin altına şahıs ve sayı bakımından sonsuz miktarlar girer. Bu durum görme kuvvetiyle örneklendirilir; zira görme kuvvetinin idrak etmeye güç yetirdiği şeyler nihayetsizdir ve bunların her birinin görülmesinden kalpte özel bir eser meydana gelir; o eser ise kalbi ruhanîler âleminin zirvesinden cismanîler âleminin çukuruna çeker. Bunu bildiğinde ortaya çıkar ki bunca engel ve bağ ile birlikte kalbin bu karanlıklardan kurtuluşu ancak Yüce Allah'ın yardımı ve imdadı iledir. Kulun noksanlık cihetlerinin nihayetsiz olduğu, Allah'ın rahmetinin, kudretinin ve hikmetinin kemalinin de nihayetsiz olduğu sabit olunca, Allah'a sığınmanın her vakitte vacip olduğu sabit olmuştur. İşte bu sebeple her söz ve amelin başında, her lafzın ve bakışın başlangıcında (Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm) dememiz üzerimize vacip olur.

الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّ اللَّذَّاتِ الْحَاصِلَةَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الْعَاجِلَةِ قِسْمَانِ: أَحَدُهُمَا: اللَّذَّاتُ الْحِسِّيَّةُ. وَالثَّانِي:

Beşinci Hüccet: Bu peşin hayatta hasıl olan lezzetler iki kısımdır: Birincisi: Hissî lezzetler. İkincisi:

اللَّذَّاتُ الْخَيَالِيَّةُ. وَهِيَ لَذَّةُ الرِّيَاسَةِ، وَفِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ الإنسان إذا لم يمكن يُمَارِسَ تَحْصِيلَ تِلْكَ اللَّذَّاتِ وَلَمْ يُزَاوِلْهَا لَمْ يَكُنْ لَهُ شُعُورٌ بِهَا، وَإِذَا كَانَ عَدِيمَ الشُّعُورِ/ بِهَا كَانَ قَلِيلَ الرَّغْبَةِ فِيهَا، ثُمَّ إِذَا مَارَسَهَا وَوَقَفَ عَلَيْهَا الْتَذَّ بِهَا، وَإِذَا حَصَلَ الِالْتِذَاذُ بِهَا قَوِيَتْ رَغْبَتُهُ فِيهَا، وَكُلَّمَا اجْتَهَدَ الْإِنْسَانُ حَتَّى وَصَلَ إِلَى مَقَامٍ آخَرَ فِي تَحْصِيلِ اللَّذَّاتِ وَالطَّيِّبَاتِ وَصَلَ فِي شِدَّةِ الرَّغْبَةِ وَقُوَّةِ الْحِرْصِ إِلَى مَقَامٍ آخَرَ أَعْلَى مِمَّا كَانَ قَبْلَ ذَلِكَ، فَالْحَاصِلُ أَنَّ الْإِنْسَانَ كُلَّمَا كَانَ أَكْثَرَ فَوْزًا بِالْمَطَالِبِ كَانَ أَعْظَمَ حِرْصًا وَأَشَدَّ رَغْبَةً فِي تَحْصِيلِ الزَّائِدِ عَلَيْهَا، وَإِذَا كَانَ لَا نِهَايَةَ لِمَرَاتِبِ الْكَمَالَاتِ فَكَذَلِكَ لَا نِهَايَةَ لِدَرَجَاتِ الْحِرْصِ، وَكَمَا أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ تَحْصِيلُ الْكَمَالَاتِ الَّتِي لَا نِهَايَةَ لَهَا فَكَذَلِكَ لَا يُمْكِنُ إِزَالَةُ أَلَمِ الشَّوْقِ وَالْحِرْصِ عَنِ الْقَلْبِ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا مَرَضٌ لَا قُدْرَةَ لِلْعَبْدِ عَلَى عِلَاجِهِ، وَوَجَبَ الرُّجُوعُ فِيهِ إِلَى الرَّحِيمِ الْكَرِيمِ النَّاصِرِ لِعِبَادِهِ فَيُقَالُ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ) .

Hayalî lezzetlerdir; bu da riyaset (liderlik) lezzetidir. Bu iki kısımdan her birinde insan, şayet o lezzetleri elde etmeyi tecrübe etmemiş ve onlarla meşgul olmamışsa onlara dair bir hissi bulunmaz. Onlara dair hissi olmayınca da / onlara arzusu az olur. Sonra onları tecrübe edip vakıf olduğunda onlardan lezzet alır; lezzet aldığında ise onlara arzusu kuvvetlenir. İnsan lezzetleri ve hoş şeyleri elde etmede başka bir makama ulaşmak için ne kadar çabalarsa, şiddetli arzu ve kuvvetli hırs hususunda da bundan önceki durumundan daha üstün başka bir makama ulaşır. Hasılı, insan maksatları elde etmede ne kadar muvaffak olursa, onların fazlasını elde etmede o kadar büyük bir hırsa ve daha şiddetli bir arzuya sahip olur. Yetkinliklerin (kemâlât) mertebelerinin sonu olmadığı gibi aynı şekilde hırsın derecelerinin de sonu yoktur. Sonu olmayan kemâlâtı elde etmek mümkün olmadığı gibi aynı şekilde şevk ve hırs acısını kalpten gidermek de mümkün değildir. Böylece bunun kulun tedavi etmeye gücünün yetmeyeceği bir dert olduğu sabit olmuş ve bu hususta kullarına yardım eden Rahîm ve Kerîm [Allah]'a dönülmesi vacip olmuştur; binaenaleyh: (Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm) denilir.

الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: فِي تَقْرِيرِ مَا ذَكَرْنَاهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ وَقَوْلُهُ: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ [الْبَقَرَةِ: ٤٥] وَقَوْلُ مُوسَى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ [الْأَعْرَافِ: ١٢٨]

Altıncı Hüccet: Zikrettiğimiz hususun izahında Yüce Allah'ın: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız sana kulluk eder ve yalnız senden yardım dileriz” buyruğu, { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } “Sabır ve namaz ile yardım isteyin” [el-Bakara: 45] buyruğu ve Mûsâ'nın kavmine: { اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Allah'tan yardım dileyin ve sabredin; şüphesiz yeryüzü Allah'ındır, kullarından dilediğini ona mirasçı kılar ve akıbet takva sahiplerinindir” [el-A'râf: 128] sözü delildir.

وَفِي بَعْضِ الْكُتُبِ الْإِلَهِيَّةِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: «وَعِزَّتِي وَجَلَالِي، لَأَقْطَعَنَّ أَمَلَ كُلِّ مُؤَمِّلٍ غَيْرِي بِالْيَأْسِ، وَلَأُلْبِسَنَّهُ ثَوْبَ الْمَذَلَّةِ عِنْدَ النَّاسِ، وَلَأُخَيِّبَنَّهُ مِنْ قُرْبِي، وَلَأُبْعِدَنَّهُ مِنْ وَصْلِي، وَلَأَجْعَلَنَّهُ مُتَفَكِّرًا حَيْرَانَ يُؤَمِّلُ غَيْرِي فِي الشَّدَائِدِ وَالشَّدَائِدُ بِيَدِي، وَأَنَا الْحَيُّ الْقَيُّومُ، وَيَرْجُو غَيْرِي وَيَطْرُقُ بِالْفِكْرِ أَبْوَابَ غَيْرِي وَبِيَدِي مَفَاتِيحُ الْأَبْوَابِ وَهِيَ مُغْلَقَةٌ وَبَابِي مَفْتُوحٌ لِمَنْ دعاني» .

Bazı ilahî kitaplarda Yüce Allah'ın şöyle buyurduğu yer alır: «İzzetime ve celalime andolsun ki, benden başkasını ümit eden her ümitvarın ümidini yeisle keseceğim, ona insanlar arasında zillet elbisesi giydireceğim, onu yakınlığımdan mahrum bırakıp kavuşmamdan uzaklaştıracağım ve onu düşünceli ve hayret içinde bırakacağım. Sıkıntılar benim elimde olduğu ve ben Hayy ve Kayyûm olduğum halde zorluklarda benden başkasını ümit eder, benden başkasını umar ve kapıların anahtarları benim elimde ve kapalı iken fikirle başkalarının kapılarını çalar; oysa bana dua edene kapım açıktır.»

مذهب الجبرية في الاستعاذة:

İstiâzede Cebriye'nin mezhebi:

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي أَنَّ الِاسْتِعَاذَةَ كَيْفَ تَصِحُّ عَلَى مَذْهَبِ أَهْلِ الْجَبْرِ وَمَذْهَبِ الْقَدَرِيَّةِ قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ:

Üçüncü Mesele: İstiâzenin cebr ehlinin mezhebine ve Kaderiyye'nin mezhebine göre nasıl sahih olacağı hakkındadır. Mu'tezile dedi ki:

قَوْلُهُ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) يُبْطِلُ الْقَوْلَ بِالْجَبْرِ مِنْ وُجُوهٍ: - الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) اعْتِرَافٌ بِكَوْنِ الْعَبْدِ فَاعِلًا لِتِلْكَ الِاسْتِعَاذَةِ، وَلَوْ كَانَ خَالِقُ الْأَعْمَالِ هُوَ اللَّهَ تَعَالَى لَامْتَنَعَ كَوْنُ الْعَبْدِ فَاعِلًا لِأَنَّ تَحْصِيلَ الْحَاصِلِ مُحَالٌ، وَأَيْضًا فَإِذَا خَلَقَهُ اللَّهُ فِي الْعَبْدِ امْتَنَعَ دَفْعُهُ، وَإِذَا لَمْ يَخْلُقْهُ اللَّهُ فِيهِ امْتَنَعَ تَحْصِيلُهُ. فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) اعْتِرَافٌ بِكَوْنِ الْعَبْدِ مُوجِدًا لِأَفْعَالِ نَفْسِهِ.

Kulun: (Eûzü billâh) sözü cebr görüşünü birkaç yönden iptal eder: - Birincisi: Kulun: (Eûzü billâh) demesi, o istiâzenin faili olduğunu itiraftır. Şayet amellerin yaratıcısı Yüce Allah olsaydı, kulun fail olması imkânsız olurdu; çünkü hasıl olanı elde etmek muhaldir. Ayrıca Allah onu kulda yarattığı takdirde onu defetmek imkânsızdır; Allah onu onda yaratmadığında ise onu elde etmek imkânsızdır. Böylece kulun: (Eûzü billâh) sözünün, kendi fiillerinin var edicisi olduğunu bir itiraf olduğu sabit olmuştur.

وَالثَّانِي: أَنَّ الِاسْتِعَاذَةَ إِنَّمَا تَحْسُنُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى إِذَا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ تَعَالَى خَالِقًا لِلْأُمُورِ الَّتِي مِنْهَا يُسْتَعَاذُ. أَمَّا إِذَا كَانَ الْفَاعِلُ لَهَا هُوَ اللَّهَ تَعَالَى امْتَنَعَ أَنْ يُسْتَعَاذَ بِاللَّهِ مِنْهَا لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَصِيرُ كَأَنَّ الْعَبْدَ اسْتَعَاذَ بِاللَّهِ مِنَ اللَّهِ فِي عَيْنِ مَا يَفْعَلُهُ اللَّهُ.

İkincisi: Yüce Allah'a istiâzede bulunmak, ancak Yüce Allah kendilerinden sığınılan hususların yaratıcısı olmadığı takdirde güzel olur. Oysa o hususların faili Yüce Allah olduğunda, onlardan Allah'a sığınmak imkânsız olur; zira bu takdire göre kul, Allah'ın bizzat yaptığı şeyde Allah'tan yine Allah'a sığınmış gibi olur.

وَالثَّالِثُ: أَنَّ الِاسْتِعَاذَةَ بِاللَّهِ مِنَ الْمَعَاصِي، تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ غَيْرُ رَاضٍ بِهَا، وَلَوْ كَانَتِ الْمَعَاصِي تَحْصُلُ بِتَخْلِيقِ اللَّهِ تَعَالَى وَقَضَائِهِ وَحُكْمِهِ وَجَبَ عَلَى الْعَبْدِ كَوْنُهُ رَاضِيًا بِهَا، لِمَا ثَبَتَ بِالْإِجْمَاعِ/ أَنَّ الرِّضَا بِقَضَاءِ اللَّهِ وَاجِبٌ.

Üçüncüsü: Günahlardan Allah'a sığınmak, kulun o günahlara razı olmadığına delalet eder. Şayet günahlar Yüce Allah'ın yaratması, kazası ve hükmüyle meydana gelseydi, Allah'ın kazasına rızanın vacip olduğu icma ile sabit olduğundan ötürü kulun onlara razı olması vacip olurdu.

وَالرَّابِعُ: أَنَّ الِاسْتِعَاذَةَ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ إِنَّمَا تُعْقَلُ وَتَحْسُنُ لَوْ كَانَتْ تِلْكَ الْوَسْوَسَةُ فِعْلًا لِلشَّيْطَانِ، أَمَّا إِذَا كَانَتْ فِعْلًا لِلَّهِ وَلَمْ يَكُنْ لِلشَّيْطَانِ فِي وُجُودِهَا أَثَرٌ الْبَتَّةَ فَكَيْفَ يُسْتَعَاذُ مِنْ شَرِّ الشَّيْطَانِ، بَلِ الْوَاجِبُ أَنْ يُسْتَعَاذَ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ مِنْ شَرِّ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّهُ لَا شَرَّ إِلَّا مِنْ قِبَلِهِ.

Dördüncüsü: Şeytandan Allah'a sığınmak, ancak o vesvese şeytanın fiili olduğu takdirde aklen anlaşılabilir ve uygun olur. Fakat vesvese Allah'ın fiili olup onun varlığında şeytanın kesinlikle hiçbir etkisi bulunmadığında, şeytanın şerrinden nasıl sığınılır? Bilakis bu takdirde Yüce Allah'ın şerrinden sığınmak vacip olurdu; çünkü O'nun katından başka şer yoktur.

الْخَامِسُ: أَنَّ الشَّيْطَانَ يَقُولُ إِذَا كُنْتُ مَا فَعَلْتُ شَيْئًا أَصْلًا وَأَنْتَ يَا إِلَهَ الْخَلْقِ عَلِمْتَ صُدُورَ الْوَسْوَسَةِ عَنِّي وَلَا قُدْرَةَ لِي عَلَى مُخَالَفَةِ قُدْرَتِكَ وَحَكَمْتَ بِهَا عَلَيَّ وَلَا قُدْرَةَ لِي عَلَى مُخَالَفَةِ حُكْمِكَ ثُمَّ قُلْتَ: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها [الْبَقَرَةِ: ٢٨٦] وَقُلْتَ: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ [الْبَقَرَةِ: ١٨٥] وَقُلْتَ:

Beşincisi: Şeytan der ki: «Ben asla hiçbir şey yapmadığım halde, sen ey mahlûkatın ilahı, benden vesvesenin sadır olacağını bildin ve senin kudretine muhalefet etmeye gücüm yetmez; bunu aleyhime hükmettin ve senin hükmüne muhalefet etmeye gücüm yetmez. Sonra sen: { لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez” [el-Bakara: 286] buyurdun; { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez” [el-Bakara: 185] buyurdun ve:»

وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ [الْحَجِّ: ٧٨] فَمَعَ هَذِهِ الْأَعْذَارِ الظَّاهِرَةِ وَالْأَسْبَابِ الْقَوِيَّةِ كَيْفَ يَجُوزُ فِي حِكْمَتِكَ وَرَحْمَتِكَ أَنْ تَذُمَّنِي وَتَلْعَنَنِي؟.

{ وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “Ve dinde sizin üzerinize hiçbir güçlük kılmadı” [el-Hac: 78] buyurdun. Bu apaçık mazeretler ve kuvvetli sebeplerle birlikte senin hikmetinde ve rahmetinde beni yermen ve lanetlemen nasıl caiz olabilir?

السَّادِسُ: جَعَلْتَنِي مَرْجُومًا مَلْعُونًا بِسَبَبِ جُرْمٍ صَدَرَ مِنِّي أَوْ لَا بِسَبَبِ جُرْمٍ صَدَرَ مِنِّي؟ فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ فَقَدْ بَطَلَ الْجَبْرُ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي فَهَذَا مَحْضُ الظُّلْمِ، وَأَنْتَ قُلْتَ: وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ [غَافِرٍ: ٣١] فَكَيْفَ يَلِيقُ هَذَا بِكَ؟.

Altıncısı: «Beni mercûm ve mel'ûn kılman benden sadır olan bir cürüm sebebiyle midir, yoksa benden sadır olan bir cürüm sebebiyle değil midir? Şayet birincisi ise cebr bâtıl olmuştur; şayet ikincisi ise bu sırf zulümdür; halbuki sen: { وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ } “Allah kullar için bir zulüm istemez” [el-Mü'min/Gâfir: 31] buyurdun, bu sana nasıl yakışır?»

فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: هَذِهِ الْإِشْكَالَاتُ إِنَّمَا تَلْزَمُ عَلَى قَوْلِ مَنْ يَقُولُ بِالْجَبْرِ، وَأَنَا لَا أَقُولُ بِالْجَبْرِ، وَلَا بِالْقَدَرِ، بَلْ أَقُولُ: الْحَقُّ حَالَةٌ مُتَوَسِّطَةٌ بَيْنَ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ، وَهُوَ الْكَسْبُ.

Şayet biri: «Bu müşkillikler ancak cebr görüşünü savunan kimsenin görüşü üzerine lazım gelir; ben ise ne cebr ne de kader derim, bilakis: Hak, cebr ile kader arasındaki orta bir durumdur ki o da kesbdir derim» derse,

فَنَقُولُ: هَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ لِقُدْرَةِ الْعَبْدِ أَثَرٌ فِي الْفِعْلِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِقْلَالِ أَوْ لَا يَكُونَ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ فَهُوَ تَمَامُ الْقَوْلِ بِالِاعْتِزَالِ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي فَهُوَ الْجَبْرُ الْمَحْضُ، وَالسُّؤَالَاتُ الْمَذْكُورَةُ وَارِدَةٌ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، فَكَيْفَ يُعْقَلُ حُصُولُ الْوَاسِطَةِ.

deriz ki: Bu zayıftır; çünkü kulun kudretinin müstakil olarak fiilde ya bir tesiri vardır veya yoktur. Şayet birincisi ise bu, tam olarak İ'tizâl görüşüdür; şayet ikincisi ise bu sırf cebrdir ve zikredilen sorular bu görüşe de yöneliktir; o halde bir aracının (vasıtanın) husulü nasıl akla uygun olabilir?

قَالَ أَهْلُ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ أَمَّا الْإِشْكَالَاتُ الَّتِي أَلْزَمْتُمُوهَا عَلَيْنَا فَهِيَ بِأَسْرِهَا وَارِدَةٌ عَلَيْكُمْ مِنْ وَجْهَيْنِ: - الْأَوَّلُ: أَنَّ قُدْرَةَ الْعَبْدِ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مُعِينَةً لِأَحَدِ الطَّرَفَيْنِ، أَوْ كَانَتْ صَالِحَةً لِلطَّرَفَيْنِ مَعًا، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ فَالْجَبْرُ لَازِمٌ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي فَرُجْحَانُ أَحَدِ الطَّرَفَيْنِ عَلَى الْآخَرِ إِمَّا أَنْ يَتَوَقَّفَ عَلَى الْمُرَجِّحِ، أَوْ لَا يَتَوَقَّفَ فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ فَفَاعِلُ ذَلِكَ الْمُرَجِّحُ إِنْ كَانَ هُوَ الْعَبْدَ عَادَ التَّقْسِيمُ الْأَوَّلُ فيه، وإن كان هو الله تعالى فعند ما يَفْعَلُ ذَلِكَ الْمُرَجِّحُ يَصِيرُ الْفِعْلُ وَاجِبَ الْوُقُوعِ، وعند ما لَا يَفْعَلُهُ يَصِيرُ الْفِعْلُ مُمْتَنِعَ الْوُقُوعِ، وَحِينَئِذٍ يَلْزَمُكُمْ كُلُّ مَا ذَكَرْتُمُوهُ، وَأَمَّا الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ رُجْحَانَ أَحَدِ الطَّرَفَيْنِ عَلَى الْآخَرِ لَا يَتَوَقَّفُ عَلَى مُرَجِّحٍ فَهَذَا بَاطِلٌ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَوْ جَازَ ذَلِكَ لَبَطَلَ الِاسْتِدْلَالُ بِتَرْجِيحِ أَحَدِ طَرَفَيِ الْمُمْكِنِ عَلَى الْآخَرِ عَلَى وُجُودِ الْمُرَجِّحِ، وَالثَّانِي: أَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ ذَلِكَ الرُّجْحَانُ وَاقِعًا عَلَى سَبِيلِ الِاتِّفَاقِ، وَلَا يَكُونُ صَادِرًا عَنِ الْعَبْدِ، وَإِذَا

Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat dedi ki: Bize bağlayıcı kıldığınız müşkilliklerin tamamı iki yönden sizin üzerinize de yönelir: - Birincisi: Kulun kudreti ya iki taraftan birini belirleyicidir veya her iki tarafa da aynı anda elverişlidir. Şayet birincisi ise cebr zorunludur; şayet ikincisi ise iki taraftan birinin diğerine racih (ağır basan) olması ya bir müreccihe (tercih ettiriciye) bağlıdır veya bağlı değildir. Şayet birincisi ise, o müreccihi yapan şayet kul ise ilk taksim ona döner; şayet Yüce Allah ise, O o müreccihi yaptığı zaman fiilin vaki olması vacip hale gelir, onu yapmadığı zaman ise fiilin vaki olması imkânsız hale gelir; bu durumda zikrettiğiniz her şey sizin aleyhinize lazım gelir. İkincisi ise: İki taraftan birinin diğerine üstün gelmesinin bir müreccihe bağlı olmadığı söylenmesidir ki bu da iki yönden bâtıldır: Birincisi: Şayet bu caiz olsaydı, mümkinin iki tarafından birinin diğerine racih kılınmasından müreccihin varlığına delil getirmek bâtıl olurdu. İkincisi: Bu takdire göre o üstün gelme tesadüfen vaki olmuş olur ve kuldan sadır olmuş sayılmaz; ve

كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَقَدْ عَادَ الْجَبْرُ الْمَحْضُ، فَثَبَتَ بِهَذَا الْبَيَانِ أَنَّ كُلَّ مَا أَوْرَدْتُمُوهُ عَلَيْنَا فَهُوَ وَارِدٌ عَلَيْكُمْ.

durum böyle olunca da sırf cebr geri dönmüş olur. Bu açıklama ile sabit oldu ki bize yönelttiğiniz her şey sizin üzerinize de yönelmektedir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي السُّؤَالِ: أَنَّكُمْ سَلَّمْتُمْ كَوْنَهُ تَعَالَى عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ، وَوُقُوعُ الشَّيْءِ عَلَى خِلَافِ عِلْمِهِ يَقْتَضِي انْقِلَابَ عِلْمِهِ جَهْلًا، وَذَلِكَ مُحَالٌ، وَالْمُفْضِي إِلَى الْمُحَالِ مُحَالٌ، فَكَانَ كُلُّ مَا أَوْرَدْتُمُوهُ عَلَيْنَا فِي الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ لَازِمًا عَلَيْكُمْ فِي الْعِلْمِ لزوما لا جواب عنه.

İtirazdaki İkinci Yön: Siz Yüce Allah'ın bütün bilinenleri bildiğini kabul ettiniz; bir şeyin O'nun ilminin hilafına meydana gelmesi ise ilminin cehalete dönüşmesini gerektirir ki bu muhaldir. Muhale götüren şey de muhaldir. Dolayısıyla kaza ve kader konusunda bize yönelttiğiniz her şey, ilim konusunda cevabı verilemeyecek bir lüzum ile sizin aleyhinize lazım gelmiştir.

الاستعاذة تبطل قول القدرية:

İstiâze Kaderiyye'nin görüşünü boşa çıkarır:

ثُمَّ قَالَ أَهْلُ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ قَوْلُهُ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ) يُبْطِلُ الْقَوْلَ بِالْقَدَرِ مِنْ وُجُوهٍ: - الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَطْلُوبَ مِنْ قَوْلِكَ: (أعوذ بالله من الشيطان الرجيم) إِمَّا أَنْ يَكُونَ هُوَ أَنْ يَمْنَعَ اللَّهُ الشَّيْطَانَ مِنْ عَمَلِ الْوَسْوَسَةِ مَنْعًا بِالنَّهْيِ وَالتَّحْذِيرِ، أَوْ عَلَى سَبِيلِ الْقَهْرِ وَالْجَبْرِ، أَمَّا الْأَوَّلُ فَقَدْ فَعَلَهُ، وَلَمَّا فَعَلَهُ كَانَ طَلَبُهُ مِنَ اللَّهِ مُحَالًا، لِأَنَّ تَحْصِيلَ الْحَاصِلِ مُحَالٌ، وَأَمَّا الثَّانِي فَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّ الْإِلْجَاءَ يُنَافِي كَوْنَ الشَّيَاطِينِ مُكَلَّفِينَ، وَقَدْ ثَبَتَ كَوْنُهُمْ مُكَلَّفِينَ، أَجَابَتِ الْمُعْتَزِلَةُ عَنْهُ فَقَالُوا: الْمَطْلُوبُ بِالِاسْتِعَاذَةِ فِعْلُ الْأَلْطَافِ الَّتِي تَدْعُو الْمُكَلَّفَ إِلَى فِعْلِ الْحَسَنِ وَتَرْكِ الْقَبِيحِ، لَا يُقَالُ: فَتِلْكَ الْأَلْطَافُ فِعْلُ اللَّهِ بِأَسْرِهَا فَمَا الْفَائِدَةُ فِي الطَّلَبِ، لِأَنَّا نَقُولُ: إِنَّ مِنَ الْأَلْطَافِ مَا لَا يَحْسُنُ فِعْلُهُ إِلَّا عِنْدَ هَذَا الدُّعَاءِ، فَلَوْ لَمْ يَتَقَدَّمْ هَذَا الدُّعَاءُ لَمْ يَحْسُنْ فِعْلُهُ. أَجَابَ أَهْلُ السُّنَّةِ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ بِأَنَّ فِعْلَ تِلْكَ الْأَلْطَافِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ لَهُ أَثَرٌ فِي تَرْجِيحِ جَانِبِ الْفِعْلِ عَلَى جَانِبِ التَّرْكِ، أَوْ لَا أَثَرَ فِيهِ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ فَعِنْدَ حُصُولِ التَّرْجِيحِ يَصِيرُ الْفِعْلُ وَاجِبَ الْوُقُوعِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ عِنْدَ حُصُولِ رُجْحَانِ جَانِبِ الْوُجُودِ لَوْ حَصَلَ الْعَدَمُ فَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ أَنْ يَحْصُلَ عِنْدَ رُجْحَانِ جَانِبِ الْوُجُودِ رُجْحَانُ جَانِبِ الْعَدَمِ، وَهُوَ جَمْعٌ بَيْنَ النَّقِيضَيْنِ، وَهُوَ مُحَالٌ، فَثَبَتَ أَنَّ عِنْدَ حُصُولِ الرُّجْحَانِ يَحْصُلُ الْوُجُوبُ. وَذَلِكَ يُبْطِلُ الْقَوْلَ بِالِاعْتِزَالِ، وَأَمَّا إِنْ لَمْ يَحْصُلْ بِحَسَبِ فِعْلِ تِلْكَ الْأَلْطَافِ رُجْحَانُ طَرَفِ الْوُجُودِ لَمْ يَكُنْ لِفِعْلِهَا الْبَتَّةَ أَثَرٌ، فَيَكُونُ فِعْلُهَا عَبَثًا مَحْضًا.

Sonra Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat dedi ki: (Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm) sözü, kader görüşünü birkaç yönden bâtıl kılar: - Birincisi: Senin: (Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm) sözünden talep edilen şey; ya Allah'ın şeytanı vesvese amelinden nehiy ve uyarı ile engellemesidir veya zorlama ve cebir yoluyla engellemesidir. Birincisine gelince, Allah bunu zaten yapmıştır; bunu yaptığına göre bunu Allah'tan talep etmek imkânsızdır, çünkü hasıl olanı elde etmek muhaldir. İkincisine gelince, bu caiz değildir; çünkü mecbur bırakmak (ilcâ), şeytanların mükellef olması ile çelişir, oysa onların mükellef oldukları sabittir. Mu'tezile buna cevap vererek şöyle dedi: İstiâzeden talep edilen şey, mükellefi güzeli işlemeye ve çirkini terk etmeye çağıran lütufları [Allah'ın] yapmasıdır. «O lütufların tamamı Allah'ın fiilidir, öyleyse talepte ne fayda vardır?» denilemez; çünkü biz deriz ki: Lütuflardan öyleleri vardır ki bu dua olmaksızın yapılmaları güzel olmaz; şayet bu dua öne geçmemiş olsaydı onların yapılması güzel olmazdı. Ehl-i Sünnet bu soruya şöyle cevap verdi: O lütufların yapılmasının, yapma tarafını terk etme tarafına tercih ettirmede ya bir etkisi vardır ya da bir etkisi yoktur. Şayet birincisi ise, tercih hasıl olduğunda fiilin vuku bulması vacip hale gelir. Bunun delili şudur: Varlık tarafının üstünlüğü hasıl olduğunda şayet yokluk hasıl olsaydı, bu takdirde varlık tarafının üstünlüğü anında yokluk tarafının üstünlüğünün de hasıl olması lazım gelirdi ki bu iki zıddın bir arada toplanmasıdır (cem-i beyne'n-nakîzayn) ve muhaldir. Böylece tercihin husulü anında vucûbun hasıl olduğu sabit oldu. Bu da İ'tizâl görüşünü bâtıl kılar. Şayet o lütufların yapılmasıyla varlık tarafının üstünlüğü hasıl olmuyorsa, onların yapılmasının kesinlikle hiçbir etkisi olmamış demektir ve böylece onların yapılması sırf abes olur.

وَذَلِكَ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ.

Bu ise Yüce Allah hakkında imkânsızdır.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يُقَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُرِيدًا لِصَلَاحِ حَالِ الْعَبْدِ، أَوْ لَا يَكُونَ، فَإِنْ كَانَ الْحَقُّ هُوَ الْأَوَّلَ فَالشَّيْطَانُ إِمَّا أَنْ يُتَوَقَّعَ مِنْهُ إِفْسَادُ الْعَبْدِ، أَوْ لَا يُتَوَقَّعَ، فَإِنْ تُوُقِّعَ مِنْهُ إِفْسَادُ الْعَبْدِ مَعَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مُرِيدٌ إِصْلَاحَ حَالِ الْعَبْدِ فَلِمَ خَلَقَهُ وَلِمَ سَلَّطَهُ عَلَى الْعَبْدِ؟ وَأَمَّا إِنْ كَانَ لَا يُتَوَقَّعُ مِنَ الشَّيْطَانِ إِفْسَادُ الْعَبْدِ فَأَيُّ حَاجَةٍ لِلْعَبْدِ إِلَى الِاسْتِعَاذَةِ مِنْهُ؟ وَأَمَّا/ إِذَا قِيلَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُرِيدُ مَا هُوَ صَلَاحُ حَالِ الْعَبْدِ فَالِاسْتِعَاذَةُ بِاللَّهِ كَيْفَ تُفِيدُ الِاعْتِصَامَ مِنْ شَرِّ الشَّيْطَانِ.

İkinci Yön: Şöyle denilmesidir: Yüce Allah ya kulun halinin salahını irade etmektedir ya da etmemektedir. Şayet hak olan birincisi ise, şeytandan ya kulu ifsâd etmesi beklenir veya beklenmez. Şayet Yüce Allah kulun halini ıslah etmeyi dilediği halde şeytandan kulu ifsâd etmesi bekleniyorsa, o halde onu niçin yarattı ve niçin kula musallat kıldı? Şayet şeytandan kulu ifsâd etmesi beklenmiyorsa, kulun ondan sığınmaya ne ihtiyacı vardır? Şayet: «Yüce Allah kulun halinin salahı olan şeyi irade etmemektedir» denilirse, / Allah'a sığınmak şeytanın şerrinden korunmayı nasıl temin edebilir?

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ الشَّيْطَانَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَجْبُورًا عَلَى فِعْلِ الشَّرِّ، أَوْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى فِعْلِ الشَّرِّ وَالْخَيْرِ مَعًا، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ فَقَدْ أَجْبَرَهُ اللَّهُ عَلَى الشَّرِّ، وَذَلِكَ يَقْدَحُ فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّهُ تَعَالَى لَا يُرِيدُ إِلَّا الصَّلَاحَ وَالْخَيْرَ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي- وَهُوَ أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى فِعْلِ الشَّرِّ وَالْخَيْرِ- فَهُنَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَتَرَجَّحَ فِعْلُ الْخَيْرِ عَلَى فِعْلِ الشَّرِّ إِلَّا بِمُرَجِّحٍ، وَذَلِكَ الْمُرَجِّحُ يَكُونُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي الِاسْتِعَاذَةِ.

Üçüncü Yön: Şeytan ya şer işlemeye mecburdur ya da şerri ve hayrı birlikte işlemeye kâdirdir. Şayet birincisi ise, Allah onu şerre mecbur kılmıştır; bu da onların: «Yüce Allah sadece salahı ve hayrı irade eder» sözlerine halel getirir. Şayet ikincisi ise —ki bu da onun şerri ve hayrı işlemeye kâdir olmasıdır— bu durumda hayır işlemenin şer işlemeye tercih olunması ancak bir müreccih ile mümkün olur; o müreccih ise Yüce Allah'tandır. Durum böyle olunca istiâzede ne fayda kalır?

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: هَبْ أَنَّ الْبَشَرَ إِنَّمَا وَقَعُوا فِي الْمَعَاصِي بِسَبَبِ وَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ، فَالشَّيْطَانُ كَيْفَ وَقَعَ فِي الْمَعَاصِي؟ فَإِنْ قُلْنَا إِنَّهُ وَقَعَ فِيهَا بِوَسْوَسَةِ شَيْطَانٍ آخَرَ لَزِمَ التَّسَلْسُلُ، وَإِنْ قُلْنَا وَقَعَ الشَّيْطَانُ فِي الْمَعَاصِي لَا لِأَجْلِ شَيْطَانٍ آخَرَ فَلِمَ لَا يَجُوزُ مِثْلُهُ فِي الْبَشَرِ؟ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا فَائِدَةَ فِي الِاسْتِعَاذَةِ مِنَ الشَّيْطَانِ، وَإِنْ قُلْنَا إِنَّهُ

Dördüncü Yön: Farz edelim ki insanlar günahlara ancak şeytanın vesvesesi sebebiyle düşmüş olsunlar; peki şeytan günahlara nasıl düştü? Şayet onun da bir başka şeytanın vesvesesiyle günaha düştüğünü söylersek teselsül gerekir. Şayet şeytanın başka bir şeytandan dolayı değil de [kendiliğinden] günahlara düştüğünü söylersek, bunun bir benzerinin insanlar hakkında da caiz olmaması için ne sebep vardır? Bu takdire göre şeytandan sığınmanın (istiâzenin) hiçbir faydası kalmaz. Şayet O'nun

تَعَالَى سَلَّطَ الشَّيْطَانَ عَلَى الْبَشَرِ وَلَمْ يُسَلِّطْ عَلَى الشَّيْطَانِ شَيْطَانًا آخَرَ فَهَذَا حَيْفٌ عَلَى الْبَشَرِ، وَتَخْصِيصٌ لَهُ بِمَزِيدِ الثِّقَلِ وَالْإِضْرَارِ وَذَلِكَ ينافي كون الإله رحيما ناصر لِعِبَادِهِ.

insanların üzerine şeytanı musallat kıldığını, şeytanın üzerine ise başka bir şeytanı musallat kılmadığını söylersek, bu insanlara haksızlık ve onlara fazladan bir ağırlık ve zarar yükleme olur ki bu da İlah'ın kullarına merhametli ve yardımcı olması vasfıyla çelişir.

الْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنَّ الْفِعْلَ الْمُسْتَعَاذَ مِنْهُ إِنْ كَانَ مَعْلُومَ الْوُقُوعِ فَهُوَ وَاجِبُ الْوُقُوعِ، فَلَا فَائِدَةَ فِي الِاسْتِعَاذَةِ مِنْهُ. وَإِنْ كَانَ غَيْرَ مَعْلُومِ الْوُقُوعِ كَانَ مُمْتَنِعَ الْوُقُوعِ، فَلَا فَائِدَةَ فِي الِاسْتِعَاذَةِ مِنْهُ.

Beşinci Yön: Kendisinden sığınılan fiilin vuku bulacağı [ezelde] biliniyorsa, onun vuku bulması vaciptir (zorunludur); dolayısıyla ondan sığınmanın bir faydası yoktur. Şayet vuku bulacağı bilinmiyorsa vuku bulması imkânsızdır; dolayısıyla ondan sığınmanın yine bir faydası yoktur.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْمُنَاظَرَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا حَقِيقَةَ لِقَوْلِهِ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) إِلَّا أَنْ يَنْكَشِفَ لِلْعَبْدِ أَنَّ الْكُلَّ مِنَ اللَّهِ وَبِاللَّهِ، وَحَاصِلُ الْكَلَامِ فِيهِ مَا

Bil ki bu münazara, kul için her şeyin Allah'tan ve Allah ile olduğu hakikati açığa çıkmadıkça kulun: «Eûzü billâh (Allah'a sığınırım)» sözünün hiçbir hakikati olmadığına delalet eder. Bu husustaki sözün özü,

قَالَهُ الرَّسُولُ ﷺ: «أَعُوذُ بِرِضَاكَ مِنْ سَخَطِكَ، وَأَعُوذُ بِعَفْوِكَ مِنْ غَضَبِكَ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنْكَ لَا أُحْصِي ثَنَاءً عليك أنت كما أثنيت على نفسك» .

Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şu buyurduğudur: «Gazabından rızana sığınırım; cezandan affına sığınırım; Senden yine Sana sığınırım. Sana övgüyü sayıp bitiremem; Sen kendini övdüğün gibisin.»

المستعاذ به:

Kendisinden Sığınılan (Müsteâzu Bih):

الرُّكْنُ الثَّانِي: الْمُسْتَعَاذُ بِهِ: وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ وَالْأَخْبَارِ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يُقَالَ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) وَالثَّانِي: أَنْ يُقَالَ:

İkinci Rükün: Kendisine Sığınılan (Müsteâzu Bih): Bil ki bu, Kur'an'da ve rivayetlerde iki şekilde gelmiştir: Birincisi: (Eûzü billâh / Allah'a sığınırım) denilmesidir. İkincisi ise:

(أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ)

(Eûzü bi-kelimâtillâh / Allah'ın kelimelerine sığınırım) denilmesidir.

أَمَّا قَوْلُهُ أَعُوذُ بِاللَّهِ فَبَيَانُهُ إِنَّمَا يَتِمُّ بِالْبَحْثِ عَنْ لَفْظَةِ اللَّهِ وَسَيَأْتِي ذَلِكَ فِي تَفْسِيرِ بِسْمِ اللَّهِ وَأَمَّا

«Eûzü billâh» sözüne gelince; bunun açıklaması ancak “Allah” lafzının incelenmesiyle tamamlanır ki bu da ileride “Bismillâh”ın tefsirinde gelecektir. Ancak

قَوْلُهُ: (أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ)

«Eûzü bi-kelimâtillâhi't-tâmmât (Allah'ın tastamam kelimelerine sığınırım)» sözüne gelince;

فَاعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [النَّحْلِ: ٤٠] وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ «كُنْ» نَفَاذُ قُدْرَتِهِ فِي الْمُمْكِنَاتِ، وَسَرَيَانُ مَشِيئَتِهِ فِي الْكَائِنَاتِ، بِحَيْثُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَعْرِضَ لَهُ عَائِقٌ وَمَانِعٌ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ لَا تَحْسُنُ الِاسْتِعَاذَةُ بِاللَّهِ إِلَّا لِكَوْنِهِ مَوْصُوفًا بِتِلْكَ الْقُدْرَةِ الْقَاهِرَةِ وَالْمَشِيئَةِ النَّافِذَةِ، وَأَيْضًا فَالْجُسْمَانِيَّاتُ لَا يَكُونُ حُدُوثُهَا إِلَّا عَلَى سَبِيلِ الْحَرَكَةِ، وَالْخُرُوجِ/ مِنَ الْقُوَّةِ إِلَى الْفِعْلِ يَسِيرًا يَسِيرًا، وَأَمَّا الرُّوحَانِيَّاتُ فَإِنَّمَا يَحْصُلُ تَكَوُّنُهَا وَخُرُوجُهَا إِلَى الْفِعْلِ دَفْعَةً، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ حُدُوثُهَا شَبِيهًا بِحُدُوثِ الْحَرْفِ الَّذِي لَا يُوجَدُ إِلَّا فِي الْآنِ الَّذِي لَا يَنْقَسِمُ، فَلِهَذِهِ الْمُشَابَهَةِ سُمِّيَتْ نَفَاذُ قُدْرَتِهِ بِالْكَلِمَةِ، وَأَيْضًا ثَبَتَ فِي عِلْمِ الْمَعْقُولَاتِ أَنَّ عَالَمَ الْأَرْوَاحِ مُسْتَوْلٍ عَلَى عَالَمِ الْأَجْسَامِ، وَإِنَّمَا هِيَ الْمُدَبِّرَاتُ لِأُمُورِ هَذَا الْعَالَمِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً [النَّازِعَاتِ: ٥]

bil ki Allah'ın kelimelerinden maksat, Yüce Allah'ın: { إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Biz bir şeyin olmasını istediğimiz zaman, ona sözümüz sadece «ol» dememizdir; o da hemen oluverir.” [Nahl: 40] ayetidir. O'nun «Ol (kün)» sözünden maksat ise, hiçbir engelin ve maninin O'na ilişmesi imkânsız olacak şekilde mümkün varlıklarda kudretinin geçerli olması ve kâinatta meşietinin (dilemesinin) cereyan etmesidir. Şüphe yok ki Allah'a sığınmak, ancak O'nun bu kahredici kudret ve geçerli meşiet ile nitelenmiş olması sebebiyle güzel olur. Ayrıca cismanî varlıkların meydana gelişi ancak bir hareket ve potansiyelden / fiile derece derece, yavaş yavaş çıkış yoluyla olur. Ruhani varlıkların var oluşu ve fiile çıkışı ise bir defada (ansızın) hasıl olur. Durum böyle olunca, onların meydana gelişi, ancak bölünmeyen bir anda bulunan harfin meydana gelişine benzer. İşte bu benzerlikten dolayı O'nun kudretinin geçerliliği «kelime» diye isimlendirilmiştir. Ayrıca akli ilimlerde sabittir ki ruhlar âlemi cisimler âlemine galiptir ve bu âlemin işlerini çekip çevirenler ancak onlardır; nitekim Yüce Allah: { فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً } “Derken bir iş çevirenlere” [Nâziât: 5] buyurmuştur.

فَقَوْلُهُ: (أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ)

Buna göre O'nun: «Eûzü bi-kelimâtillâhi't-tâmmât (Allah'ın tastamam kelimelerine sığınırım)» sözü,

اسْتِعَاذَةٌ مِنَ الْأَرْوَاحِ الْبَشَرِيَّةِ بِالْأَرْوَاحِ الْعَالِيَةِ الْمُقَدَّسَةِ الطَّاهِرَةِ الطَّيِّبَةِ فِي دَفْعِ شُرُورِ الْأَرْوَاحِ الْخَبِيثَةِ الظَّلْمَانِيَّةِ الْكَدِرَةِ، فَالْمُرَادُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ تِلْكَ الْأَرْوَاحُ الْعَالِيَةُ الطَّاهِرَةُ.

habis, karanlık ve bulanık ruhların şerlerini defetmek hususunda insanî ruhların o yüce, mukaddes, tertemiz ve pak ruhlara sığınmasıdır. Dolayısıyla “Allah'ın tastamam kelimeleri” ile kastedilen, o yüce ve pak ruhlardır.

ثُمَّ هاهنا دَقِيقَةٌ، وَهِيَ أَنَّ

Sonra burada ince bir nükte vardır; o da şudur:

قَوْلَهُ: (أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ)

«Eûzü bi-kelimâtillâhi't-tâmmât» sözünü,

إِنَّمَا يَحْسُنُ ذِكْرُهُ إِذَا كَانَ قَدْ بَقِيَ فِي نَظَرِهِ الْتِفَاتٌ إِلَى غَيْرِ اللَّهِ، وَأَمَّا إِذَا تَغَلْغَلَ فِي بَحْرِ التَّوْحِيدِ، وَتَوَغَّلَ فِي قَعْرِ الْحَقَائِقِ وَصَارَ بِحَيْثُ لَا يَرَى فِي الْوُجُودِ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ تَعَالَى، لَمْ يَسْتَعِذْ إِلَّا بِاللَّهِ، وَلَمْ يَلْتَجِئْ إِلَّا إِلَى اللَّهِ، وَلَمْ يُعَوِّلْ إِلَّا عَلَى اللَّهِ، فَلَا جَرَمَ يَقُولُ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) وَ (أَعُوذُ مِنَ اللَّهِ بِاللَّهِ) كَمَا

zikretmek ancak kişinin bakışında Allah'tan başkasına bir iltifat kaldığı zaman güzel olur. Tevhid denizine dalıp hakikatlerin dibine nüfuz ettiğinde ve varlıkta Yüce Allah'tan başka hiç kimseyi görmeyecek hale geldiğinde ise, artık sadece Allah'a sığınır, sadece Allah'a iltica eder ve sadece Allah'a dayanır. Bu yüzden hiç şüphesiz: «Eûzü billâh (Allah'a sığınırım)» ve «Eûzü minallâhi billâh (Allah'tan yine Allah'a sığınırım)» der; nitekim

قَالَ ﵇ «وَأَعُوذُ بِكَ مِنْكَ»

[Peygamber] aleyhisselâm: «Senden yine Sana sığınırım» buyurmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ فِي هَذَا الْمَقَامِ يَكُونُ الْعَبْدُ مُشْتَغِلًا أَيْضًا بِغَيْرِ اللَّهِ لِأَنَّ الِاسْتِعَاذَةَ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ لِطَلَبٍ أَوْ لِهَرَبٍ، وَذَلِكَ اشْتِغَالٌ بِغَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى، فَإِذَا تَرَقَّى الْعَبْدُ عَنْ هَذَا الْمَقَامِ وَفَنِيَ عَنْ نَفْسِهِ وَفَنِيَ أَيْضًا عَنْ فَنَائِهِ عَنْ نَفْسِهِ فَهَهُنَا يَتَرَقَّى عَنْ مَقَامِ قَوْلِهِ أَعُوذُ بِاللَّهِ وَيَصِيرُ مُسْتَغْرِقًا فِي نُورِ قَوْلِهِ: (بِسْمِ اللَّهِ) أَلَا تَرَى

Bil ki bu makamda kul yine de Allah'tan başkasıyla meşgul olmaktadır; çünkü istiâze mutlaka bir şeyi talep etmek veya bir şeyden kaçmak için olur ki bu da Yüce Allah'tan başkasıyla meşguliyettir. Kul bu makamdan terakki edip nefsinden fâni olduğunda ve nefsinden fâni oluşundan da fâni olduğunda, işte burada «Eûzü billâh» deme makamından terakki eder ve «Bismillâh» sözünün nurunda gark olur. Görmez misin

أَنَّهُ ﵇ لَمَّا قَالَ: «وَأَعُوذُ بِكَ مِنْكَ» تَرَقَّى عَنْ هَذَا الْمَقَامِ فقال: «أنت كما أثنيت على نفسك» .

ki o [Peygamber] aleyhisselâm «Senden yine Sana sığınırım» buyurunca bu makamdan terakki etmiş ve: «Sen kendini övdüğün gibisin» buyurmuştur.

المستعيذ:

Sığınan (Müsteîz):

الرُّكْنُ الثَّالِثُ: مِنْ أَرْكَانِ هَذَا الْبَابِ: الْمُسْتَعِيذُ: وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ (أَعُوذُ بِاللَّهِ) أَمْرٌ مِنْهُ لِعِبَادِهِ أَنْ يَقُولُوا ذَلِكَ،

Bu babın rükünlerinden Üçüncü Rükün: Sığınan (Müsteîz): Bil ki O'nun «Eûzü billâh» buyurması, kullarına bunu söylemelerine dair bir emridir,

وَهَذَا غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِشَخْصٍ مُعَيَّنٍ، فَهُوَ أَمْرٌ عَلَى سَبِيلِ الْعُمُومِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى حَكَى ذَلِكَ عَنِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأَوْلِيَاءِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَخْلُوقٍ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُسْتَعِيذًا بِاللَّهِ، فَالْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ نُوحٍ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ [هُودٍ: ٤٧] فَعِنْدَ هذا أعطاه الله خلعتين، والسلام والبركات، وهو قوله تعالى: قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَبَرَكاتٍ عَلَيْكَ [هُودٍ: ٤٨] وَالثَّانِي: حَكَى عَنْ يُوسُفَ ﵇ أَنَّ الْمَرْأَةَ لَمَّا رَاوَدَتْهُ قَالَ: مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ [يُوسُفَ: ٢٣] فَأَعْطَاهُ اللَّهُ تَعَالَى خُلْعَتَيْنِ صَرْفَ السُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ حَيْثُ قَالَ: لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ [يوسف: ٢٤] والثالث: قيل له:

ve bu belirli bir şahsa mahsus olmayıp genel anlamda bir emirdir. Çünkü Yüce Allah bunu peygamberlerden ve velilerden nakletmiştir; bu da her mahlukun Allah'a sığınan olması gerektiğini gösterir. Birincisi: Yüce Allah Nûh'tan aleyhisselâm naklen onun: { رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ } “Rabbim! Hakkında bilgim olmayan şeyi Senden istemekten Sana sığınırım” [Hûd: 47] dediğini bildirmiştir. Bunun üzerine Allah ona iki hil'at (bağış) vermiştir ki onlar selamet ve bereketlerdir; bu da Yüce Allah'ın: { قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَبَرَكاتٍ عَلَيْكَ } “Ey Nûh! Bizden bir selamet ve sana bereketlerle in! denildi” [Hûd: 48] kavlidir. İkincisi: Yûsuf'tan aleyhisselâm naklen, kadın onu nefsine çağırdığında onun: { مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ } “Allah'a sığınırım! Şüphesiz o benim rabbimdir (efendimdir), bana güzel baktı” [Yûsuf: 23] dediğini nakletmiştir. Bunun üzerine Yüce Allah ona kötülüğü ve fuhşiyatı savma şeklinde iki hil'at vermiş ve şöyle buyurmuştur: { لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ } “Ondan kötülüğü ve fuhşu uzaklaştıralım diye” [Yûsuf: 24]. Üçüncüsü: Ona:

فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ [يُوسُفَ: ٧٨] فَقَالَ: مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ [يُوسُفَ: ٧٩] فَأَكْرَمَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً، [يُوسُفَ: ١٠٠] الرَّابِعُ: حَكَى اللَّهُ عَنْ مُوسَى ﵇ أَنَّهُ لَمَّا أَمَرَ قَوْمَهُ بِذَبْحِ الْبَقَرَةِ/ قَالَ قَوْمُهُ: أَتَتَّخِذُنا هُزُواً قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ [الْبَقَرَةِ: ٦٧] فَأَعْطَاهُ اللَّهُ خُلْعَتَيْنِ إِزَالَةَ التُّهْمَةِ وَإِحْيَاءَ الْقَتِيلِ فَقَالَ: فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى وَيُرِيكُمْ آياتِهِ

{ فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ } “Onun yerine birimizi al” [Yûsuf: 78] denildiğinde o: { مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ } “Eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını tutmaktan Allah'a sığınırız” [Yûsuf: 79] demiştir. Bunun üzerine Yüce Allah onu: { وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً } “Ana babasını tahtın üstüne çıkartıp oturttu ve hepsi onun için secdeye kapandılar” [Yûsuf: 100] buyruğuyla ikramlandırmıştır. Dördüncüsü: Allah, Mûsâ'dan aleyhisselâm nakletmiştir ki o, kavmine bir sığır boğazlamalarını emrettiğinde / kavmi: { أَتَتَّخِذُنا هُزُواً } “Bizimle alay mı ediyorsun?” demiş, o da: { قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım dedi” [Bakara: 67]. Bunun üzerine Allah ona töhmetin giderilmesi ve maktulün diriltilmesi şeklinde iki hil'at vermiş ve şöyle buyurmuştur: { فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى وَيُرِيكُمْ آياتِهِ } “Biz de: 'Ona (öldürülen kişiye kesilen sığırın) bir parçasıyla vurun' dedik. İşte Allah ölüleri böyle diriltir ve size ayetlerini gösterir”

، [الْبَقَرَةِ: ٧٣] الْخَامِسُ: أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا خَوَّفُوهُ بِالْقَتْلِ قَالَ: وَإِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ [الدُّخَانِ: ٢٠] وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ لَا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسابِ [غَافِرٍ: ٢٧] فَأَعْطَاهُ اللَّهُ تَعَالَى مُرَادَهُ فَأَفْنَى عَدُوَّهُمْ وَأَوْرَثَهُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ، وَالسَّادِسُ: أَنَّ أُمَّ مَرْيَمَ قَالَتْ:

[Bakara: 73]. Beşincisi: Kavmi onu öldürmekle korkuttuğu zaman o: { وَإِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ } “Şüphesiz ben, beni taşlamanızdan benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan [Allah]'a sığındım” [Duhân: 20] demiştir. Başka bir ayette de: { إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ لَا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسابِ } “Ben, hesap gününe inanmayan her kibirliden benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan [Allah]'a sığındım” [Mü'min/Gâfir: 27] demiştir. Yüce Allah da ona muradını vermiş, düşmanlarını helak etmiş, topraklarını ve yurtlarını onlara miras bırakmıştır. Altıncısı: Meryem'in annesi şöyle demiştir:

وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ: [آلِ عِمْرَانَ: ٣٦] فَوَجَدَتِ الْخُلْعَةَ وَالْقَبُولَ وَهُوَ قَوْلُهُ: فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً [آلِ عِمْرَانَ: ٣٧] وَالسَّابِعُ: أَنَّ مَرْيَمَ ﵍ لَمَّا رَأَتْ جِبْرِيلَ فِي صُورَةِ بَشَرٍ يَقْصِدُهَا فِي الْخَلْوَةِ قَالَتْ: إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا

{ وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ } “Onu ve soyunu kovulmuş şeytandan Sana sığındırıyorum” [Âl-i İmrân: 36]. Böylece o hil'ati ve kabulü bulmuştur; bu da O'nun şu buyruğudur: { فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً } “Bunun üzerine Rabbi onu güzel bir kabulle kabul etti ve onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi” [Âl-i İmrân: 37]. Yedincisi: Meryem aleyhasselâm Cebrail'i tenhada kendisine yönelen bir beşer suretinde gördüğünde: { إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا } “Eğer sen takva sahibi isen, gerçekten ben senden Rahmân'a sığınırım” demiştir.

[مَرْيَمَ: ١٨] فَوَجَدَتْ نِعْمَتَيْنِ وَلَدًا مِنْ غَيْرِ أَبٍ وَتَنْزِيهَ اللَّهِ إِيَّاهَا بِلِسَانِ ذَلِكَ الْوَلَدِ عَنِ السُّوءِ وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ [مَرْيَمَ: ٣٠] الثَّامِنُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ مُحَمَّدًا ﵊ بِالِاسْتِعَاذَةِ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى فَقَالَ: وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ [الْمُؤْمِنُونَ: ٩٧، ٩٨] وَقَالَ: قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ [الفلق: ١] وقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ [النَّاسِ: ١] وَالتَّاسِعُ: قَالَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ [الْأَعْرَافِ: ١٩٩، ٢٠٠] وَقَالَ فِي حم السَّجْدَةِ: ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ [فُصِّلَتْ: ٣٤] إِلَى أَنْ قَالَ:

[Meryem: 18]. Böylece iki nimete kavuşmuştur: Babasız bir çocuk ve Allah'ın o çocuğun lisanıyla kendisini kötülükten tenzih etmesi; bu da onun: { إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ } “Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum” [Meryem: 30] sözüdür. Sekizincisi: Yüce Allah Muhammed'e aleyhisselâm tekrar tekrar sığınmayı emretmiş ve şöyle buyurmuştur: { وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ } “Ve de ki: Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından Sana sığınırım. Ve onların yanımda bulunmalarından da Sana sığınırım Rabbim!” [Mü'minûn: 97, 98]. Yine şöyle buyurmuştur: { قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ } “De ki: Sabahın Rabbine sığınırım” [Felak: 1] ve { قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ } “De ki: İnsanların Rabbine sığınırım” [Nâs: 1]. Dokuzuncusu: A'râf Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir. Eğer şeytandan bir kışkırtma seni dürterse, hemen Allah'a sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” [A'râf: 199, 200]. Hâ-mîm es-Secde'de de şöyle buyurmuştur: { ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ } “Kötülüğü en güzel olanla sav; o zaman göreceksin ki seninle arasında düşmanlık bulunan kimse sanki sımsıcak bir dost oluvermiştir” [Fussilet: 34], ta ki şöyle buyurana kadar:

وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ [فُصِّلَتْ: ٣٦] فَهَذِهِ الْآيَاتُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ كَانُوا أَبَدًا فِي الِاسْتِعَاذَةِ مِنْ شَرِّ شَيَاطِينِ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ.

{ وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Eğer şeytandan gelen bir vesvese seni dürterse, hemen Allah'a sığın. Çünkü O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” [Fussilet: 36]. Bu ayetler, peygamberlerin aleyhimüsselâm insan ve cin şeytanlarının şerrinden daima istiâze halinde olduklarına delalet etmektedir.

وَأَمَّا الْأَخْبَارُ فَكَثِيرَةٌ: الْخَبَرُ الْأَوَّلُ:

Rivayetlere gelince, onlar pek çoktur: Birinci Rivayet:

عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ قَالَ: اسْتَبَّ رَجُلَانِ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ وَأَغْرَقَا فِيهِ: فَقَالَ ﵇: «إِنِّي لَأَعْلَمُ كَلِمَةً لَوْ قَالَاهَا لَذَهَبَ عَنْهُمَا ذَلِكَ، وَهِيَ قَوْلُهُ: «أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ»

Muâz b. Cebel'den [radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: İki adam Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda birbirine sövüştü ve bunda aşırıya kaçtılar. Bunun üzerine [Nebî] aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Ben öyle bir kelime biliyorum ki eğer onu söyleselerdi bu [öfke] halleri üzerlerinden giderdi; o da 'Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm (Kovulmuş şeytandan Allah'a sığınırım)' sözüdür.»

وَأَقُولُ هَذَا الْمَعْنَى مُقَرَّرٌ فِي الْعَقْلِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ يَعْلَمُ أَنَّ عِلْمَهُ بِمَصَالِحِ هَذَا الْعَالَمِ وَمَفَاسِدِهِ قَلِيلٌ جِدًّا، وَأَنَّهُ إِنَّمَا يُمْكِنْهُ أَنْ يَعْرِفَ ذَلِكَ الْقَلِيلَ بِمَدَدِ الْعَقْلِ، وَعِنْدَ الْغَضَبِ يَزُولُ الْعَقْلُ، فَكُلُّ مَا يَفْعَلُهُ وَيَقُولُهُ لَمْ يَكُنْ عَلَى الْقَانُونِ الْجَيِّدِ، فَإِذَا اسْتَحْضَرَ فِي عَقْلِهِ هَذَا صَارَ هَذَا الْمَعْنَى مَانِعًا لَهُ عَنِ الْإِقْدَامِ عَلَى تِلْكَ الْأَفْعَالِ وَتِلْكَ الْأَقْوَالِ، وَحَامِلًا لَهُ عَلَى أَنْ يَرْجِعَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي تَحْصِيلِ الْخَيْرَاتِ وَدَفْعِ الْآفَاتِ، فَلَا جَرَمَ يَقُولُ أَعُوذُ بِاللَّهِ.

Derim ki: Bu mana aklen birkaç yönden sabittir: Birincisi: İnsan bilir ki bu âlemin maslahatlarına ve mefsedetlerine dair bilgisi son derece azdır ve bu az şeyi de ancak aklın yardımıyla bilebilmektedir. Öfke anında ise akıl zail olur; dolayısıyla yaptığı ve söylediği hiçbir şey doğru kanun üzere olmaz. Kişi bunu aklında hazır bulundurduğunda, bu mana onu o fiillere ve o sözlere girişmekten alıkoyan ve hayırları elde etme ile afetleri defetme konusunda Yüce Allah'a rücu etmeye sevk eden bir sebep olur; bu yüzden hiç şüphesiz «Eûzü billâh» der.

الثَّانِي: أَنَّ الْإِنْسَانَ غَيْرُ عَالِمٍ قَطْعًا بِأَنَّ الْحَقَّ مِنْ جَانِبِهِ وَلَا مِنْ جانب بخصمه، فَإِذَا عَلِمَ ذَلِكَ يَقُولُ: أُفَوِّضُ هَذِهِ

İkincisi: İnsan, hakkın kesin olarak kendi tarafında olduğunu da hasmının tarafında olduğunu da bilemez. Bunu bildiğinde şöyle der: «Bu

الْوَاقِعَةَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَإِذَا كَانَ الْحَقُّ مِنْ جَانِبِي فَاللَّهُ يَسْتَوْفِيهِ مِنْ خَصْمِي، وَإِنْ كَانَ الْحَقُّ مِنْ جَانِبِ خَصْمِي فَالْأَوْلَى أَنْ لَا أَظْلِمَهُ» / وَعِنْدَ هَذَا يُفَوِّضُ تِلْكَ الْحُكُومَةَ إِلَى اللَّهِ وَيَقُولُ أَعُوذُ بِاللَّهِ. الثَّالِثُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِنَّمَا يَغْضَبُ إِذَا أَحَسَّ مِنْ نَفْسِهِ بِفَرْطِ قُوَّةٍ وَشِدَّةٍ بِوَاسِطَتِهَا يَقْوَى عَلَى قَهْرِ الْخَصْمِ، فَإِذَا اسْتَحْضَرَ فِي عَقْلِهِ أَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ أَقْوَى وَأَقْدَرُ مِنِّي ثَمَّ إِنِّي عَصَيْتُهُ مَرَّاتٍ وَكَرَّاتٍ وَأَنَّهُ بِفَضْلِهِ تَجَاوَزَ عَنِّي فَالْأَوْلَى لِي أَنْ أَتَجَاوَزَ عَنْ هَذَا الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِ، فَإِذَا أَحْضَرَ فِي عَقْلِهِ هَذَا الْمَعْنَى تَرَكَ الْخُصُومَةَ وَالْمُنَازَعَةَ وَقَالَ: أَعُوذُ بِاللَّهِ، وَكُلُّ هَذِهِ الْمَعَانِي مُسْتَنْبَطَةٌ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ [الْأَعْرَافِ: ٢٠١] وَالْمَعْنَى أَنَّهُ إِذَا تَذَكَّرَ هَذِهِ الْأَسْرَارَ وَالْمَعَانِيَ أَبْصَرَ طَرِيقَ الرُّشْدِ فَتَرَكَ النِّزَاعَ وَالدِّفَاعَ وَرَضِيَ بِقَضَاءِ اللَّهِ تَعَالَى.

hadiseyi Yüce Allah'a havale ediyorum; şayet hak benim tarafımda ise Allah onu hasmımdan tastamam alır; şayet hak hasmımın tarafında ise ona zulmetmemem en evla olandır.» / İşte bu sırada o muhakemeyi Allah'a havale eder ve «Eûzü billâh» der. Üçüncüsü: İnsan ancak nefsinde hasmını alt etmeye güç yetirebileceği aşırı bir kuvvet ve şiddet hissettiği zaman öfkelenir. Eğer aklında «Âlemlerin ilahı benden daha güçlü ve daha kâdirdir; sonra ben O'na defalarca isyan ettiğim halde O lütfuyla beni bağışladı; o halde benim de öfkelendiğim bu kimseden vazgeçip onu bağışlamam en evla olandır» hakikatini hazır tutarsa; aklında bu manayı canlandırdığında husumeti ve çekişmeyi bırakır ve «Eûzü billâh» der. Bütün bu manalar Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ } “Şüphesiz takva sahipleri, kendilerine şeytandan bir vesvese dokunduğu zaman [Allah'ı] hatırlarlar; bir de bakarsın ki onlar gerçeği görüp basiretli davranmışlardır” [A'râf: 201] kavlinden istinbat edilmiştir. Manası şudur: Bu sırları ve manaları hatırladığında doğru yolu görür; böylece çekişmeyi ve müdafaayı bırakıp Yüce Allah'ın kazasına razı olur.

والخبر الثاني:

İkinci Rivayet:

وروى مَعْقِلُ بْنُ يَسَارٍ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ قَالَ حِينَ يُصْبِحُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ، وَقَرَأَ ثَلَاثَ آيَاتٍ مِنْ آخِرِ سُورَةِ الْحَشْرِ، وَكَّلَ اللَّهُ بِهِ سَبْعِينَ أَلْفَ مَلَكٍ يُصَلُّونَ عَلَيْهِ حَتَّى يُمْسِيَ، فَإِنْ مَاتَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ مَاتَ شَهِيدًا، وَمَنْ قَالَهَا حِينَ يُمْسِي كَانَ بِتِلْكَ الْمَنْزِلَةِ» .

Ma'kıl b. Yesâr'dan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim sabahleyin üç defa 'Eûzü billâhi's-semîi'l-alîmi mine'ş-şeytâni'r-racîm' der ve Haşr Suresi'nin sonundan üç ayet okursa, Allah ona akşama kadar dua ve istiğfar edecek yetmiş bin melek vekil tayin eder. Eğer o gün ölürse şehit olarak ölür. Kim de bunu akşamleyin söylerse aynı mertebede olur.»

قُلْتُ: وَتَقْرِيرُهُ مِنْ جَانِبِ الْعَقْلِ أَنَّ قَوْلَهُ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) مُشَاهَدَةٌ لِكَمَالِ عَجْزِ النَّفْسِ وَغَايَةِ قُصُورِهَا، وَالْآيَاتِ الثَّلَاثَ مِنْ آخِرِ سُورَةِ الْحَشْرِ مُشَاهَدَةٌ لِكَمَالِ اللَّهِ وَجَلَالِهِ وَعَظَمَتِهِ، وَكَمَالُ الْحَالِ فِي مَقَامِ الْعُبُودِيَّةِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِهَذَيْنِ الْمَقَامَيْنِ.

Derim ki: Bunun akıl yönünden izahı şudur: «Eûzü billâh» sözü, nefsin aczinin kemalini ve kusurunun son noktasını müşahede etmektir; Haşr Suresi'nin sonundaki üç ayet ise Allah'ın kemalini, celalini ve azametini müşahede etmektir. Kulluk makamındaki halin kemali ise ancak bu iki makam ile hasıl olur.

الْخَبَرُ الثَّالِثُ:

Üçüncü Rivayet:

رَوَى أَنَسٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قال: «من اسْتَعَاذَ فِي الْيَوْمِ عَشْرَ مَرَّاتٍ وَكَّلَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ مَلَكًا يَذُودُ عَنْهُ الشَّيْطَانَ» .

Enes'ten rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim günde on defa istiâzede bulunursa (Allah'a sığınırsa), Yüce Allah ona şeytanı kendisinden savacak bir melek vekil kılar.»

قُلْتُ: وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّهُ لَمَّا قَالَ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) وَعَرَفَ مَعْنَاهُ عَرَفَ مِنْهُ نُقْصَانَ قُدْرَتِهِ وَنُقْصَانَ عِلْمِهِ، وَإِذَا عَرَفَ ذَلِكَ مِنْ نَفْسِهِ لَمْ يَلْتَفِتْ إِلَى مَا تَأْمُرُهُ بِهِ النَّفْسُ، وَلَمْ يُقْدِمْ عَلَى الْأَعْمَالِ الَّتِي تَدْعُوهُ نَفْسُهُ إِلَيْهَا، وَالشَّيْطَانُ الْأَكْبَرُ هُوَ النَّفْسُ، فَثَبَتَ أَنَّ قِرَاءَةَ هَذِهِ الْكَلِمَةِ تَذُودُ الشَّيْطَانَ عَنِ الْإِنْسَانِ.

Derim ki: Bunun sebebi şudur: Kişi «Eûzü billâh» dediğinde ve bunun manasını bildiğinde, bundan kendi kudretinin ve ilminin noksanlığını anlar. Kendisinden bunu bildiğinde ise nefsinin kendisine emrettiği şeye iltifat etmez ve nefsinin kendisini çağırdığı amellere girişmez. En büyük şeytan ise nefistir; böylece bu kelimeyi okumanın şeytanı insandan uzaklaştırıp savdığı sabit olmuş olur.

وَالْخَبَرُ الرَّابِعُ:

Dördüncü Rivayet:

عَنْ خَوْلَةَ بِنْتِ حَكِيمٍ عَنِ النَّبِيِّ ﵊ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ نَزَلَ مَنْزِلًا فَقَالَ: أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ لَمْ يَضُرَّهُ شَيْءٌ حَتَّى يَرْتَحِلَ مِنْ ذَلِكَ الْمَنْزِلِ» .

Havle bnt. Hakîm'den nakledildiğine göre Nebî aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kim bir konak yerine iner de 'Yarattığı şeylerin şerrinden Allah'ın tastamam kelimelerine sığınırım' derse, o konak yerinden ayrılıncaya kadar hiçbir şey ona zarar veremez.»

قُلْتُ: وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّهُ ثَبَتَ فِي الْعُلُومِ الْعَقْلِيَّةِ أَنَّ كَثْرَةَ الْأَشْخَاصِ الرُّوحَانِيَّةِ فَوْقَ كثرة الأشخاص الجسمانية، وأن السموات مَمْلُوءَةٌ مِنَ الْأَرْوَاحِ الطَّاهِرَةِ، كَمَا

Derim ki: Bunun sebebi şudur: Akli ilimlerde sabittir ki ruhani şahısların çokluğu cismani şahısların çokluğunun üzerindedir ve semalar tertemiz ruhlarla doludur; nitekim

قَالَ ﵊ «أَطَّتِ السَّمَاءُ، وَحَقَّ لَهَا أَنْ تَئِطَّ، مَا فِيهَا مَوْضِعُ قَدَمٍ إِلَّا وَفِيهِ مَلَكٌ قَائِمٌ أَوْ قَاعِدٌ»

[Nebî] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Gökyüzü gıcırdadı ve gıcırdamak da onun hakkıdır; onda ayakta duran veya oturan [secde eden] bir meleğin bulunmadığı dört parmaklık yer bile yoktur.»

وَكَذَلِكَ الْأَثِيرُ وَالْهَوَاءُ مَمْلُوءَةٌ مِنَ الْأَرْوَاحِ، وَبَعْضُهَا طَاهِرَةٌ مُشْرِقَةٌ خَيِّرَةٌ، وَبَعْضُهَا كَدِرَةٌ مُؤْذِيَةٌ/ شِرِّيرَةٌ، فَإِذَا قَالَ الرَّجُلُ: (أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ) فَقَدِ اسْتَعَاذَ بِتِلْكَ الْأَرْوَاحِ الطَّاهِرَةِ مِنْ شَرِّ تِلْكَ الْأَرْوَاحِ الْخَبِيثَةِ، وَأَيْضًا كَلِمَاتُ اللَّهِ هِيَ قَوْلُهُ: «كُنْ» وَهِيَ عِبَارَةٌ عَنِ الْقُدْرَةِ النَّافِذَةِ وَمَنِ اسْتَعَاذَ بِقُدْرَةِ اللَّهِ لَمْ يَضُرَّهُ شَيْءٌ.

Aynı şekilde esir (felek) ve hava da ruhlarla doludur; bunların bir kısmı pak, nurlu ve hayırlıdır, bir kısmı ise bulanık, eziyet verici / ve şerlidir. Kişi «Eûzü bi-kelimâtillâhi't-tâmmât (Allah'ın tastamam kelimelerine sığınırım)» dediğinde, o habis ruhların şerrinden o tertemiz ruhlara sığınmış olur. Ayrıca Allah'ın kelimeleri O'nun «Ol (kün)» buyruğudur ki bu da geçerli kudretten ibarettir; kim Allah'ın kudretine sığınırsa hiçbir şey ona zarar veremez.

وَالْخَبَرُ الْخَامِسُ:

Beşinci Rivayet:

عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «إِذَا فَزِعَ أَحَدُكُمْ مِنَ النَّوْمِ فَلْيَقُلْ أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّةِ مِنْ غَضَبِهِ وَعِقَابِهِ وَشَرِّ عِبَادِهِ وَمِنْ شَرِّ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ وَأَنْ يَحْضُرُونِ فَإِنَّهَا لَا تَضُرُّ»

Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Sizden biriniz uykudan korkarak uyandığında şöyle desin: 'Allah'ın gazabından, cezasından, kullarının şerrinden, şeytanların kışkırtmalarından ve yanımda hazır bulunmalarından Allah'ın tastamam kelimesine sığınırım.' Çünkü [böyle derse] bunlar ona zarar vermez.»

وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ يُعَلِّمُهَا مَنْ بَلَغَ مِنْ عَبِيدِهِ، وَمَنْ لَمْ يَبْلُغْ كَتَبَهَا فِي صَكٍّ ثُمَّ عَلَّقَهَا في عنقه.

Abdullah b. Ömer bunu çocuklarından büluğa erenlere öğretir, büluğa ermeyenler için ise bir kâğıda yazıp boynuna asardı.

وَالْخَبَرُ السَّادِسُ:

Altıncı Rivayet:

عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: أَنَّهُ كَانَ يُعَوِّذُ الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ ﵄، وَيَقُولُ:

İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Hasan ve Hüseyin'i radıyallâhu anhümâ sığındırır (korur) ve şöyle derdi:

«أُعِيذُكُمَا بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّةِ، مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ وَهَامَّةٍ، وَمِنْ كُلِّ عَيْنٍ لَامَّةٍ» وَيَقُولُ: «كَانَ أَبِي إِبْرَاهِيمُ ﵇ يُعَوِّذُ بِهَا إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ ﵉» .

«Her şeytandan, zehirli haşereden ve isabet eden her kötü gözden ikinizi Allah'ın tastamam kelimesine sığındırırım.» Ve şöyle derdi: «Babam İbrâhim aleyhisselâm da İsmâil ve İshâk'ı aleyhimesselâm bunlarla sığındırırdı.»

الْخَبَرُ السَّابِعُ:

Yedinci Rivayet: