Binûn

Fâtiha Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَنَّهُ ﵊ كَانَ يُعَظِّمُ أَمْرَ الِاسْتِعَاذَةِ حَتَّى أَنَّهُ لَمَّا تَزَوَّجَ امْرَأَةً وَدَخَلَ بِهَا فَقَالَتْ: أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ فَقَالَ ﵊: عُذْتِ بِمُعَاذٍ فَالْحَقِي بِأَهْلِكِ.

[Nebî] aleyhisselâm istiâze meselesini o derece yüceltirdi ki, bir kadınla evlenip onun yanına girdiğinde kadın: "Senden Allah'a sığınırım" deyince, [Nebî] aleyhisselâm: «Büyük bir sığınağa sığındın; artık ailene dön» buyurmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الرَّجُلَ الْمُسْتَبْصِرَ بِنُورِ اللَّهِ لَا الْتِفَاتَ لَهُ إِلَى الْقَائِلِ، وَإِنَّمَا الْتِفَاتُهُ إِلَى الْقَوْلِ، فَلَمَّا ذَكَرَتْ تِلْكَ الْمَرْأَةُ كَلِمَةَ أَعُوذُ بِاللَّهِ بَقِيَ قَلْبُ الرَّسُولِ ﷺ مُشْتَغِلًا بِتِلْكَ الْكَلِمَةِ، وَلَمْ يَلْتَفِتْ إِلَى أَنَّهَا قَالَتْ تِلْكَ الْكَلِمَةَ عَنْ قَصْدٍ أَمْ لَا.

Bil ki Allah'ın nuruyla basiret sahibi olan kimse söyleyene değil, söze bakar. O kadın «Allah'a sığınırım» sözünü zikredince, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kalbi bu kelimeyle meşgul oldu ve onun bu sözü kasıtlı olarak mı yoksa [kasıtsız mı] söylediğine bakmadı.

وَالْخَبَرُ الثَّامِنُ:

Sekizinci Rivayet:

رَوَى الْحَسَنُ قَالَ: بَيْنَمَا رَجُلٌ يَضْرِبُ مَمْلُوكًا لَهُ فَجَعَلَ الْمَمْلُوكُ يَقُولُ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) إِذْ جَاءَ نَبِيُّ اللَّهِ فَقَالَ: أَعُوذُ بِرَسُولِ اللَّهِ، فَأَمْسَكَ عَنْهُ فَقَالَ ﵇: عَائِذُ اللَّهِ أَحَقُّ أَنْ يُمْسَكَ عَنْهُ، فَقَالَ: فَإِنِّي أُشْهِدُكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَّهُ حُرٌّ لِوَجْهِ اللَّهِ، فَقَالَ ﵊: «أَمَا وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ لَمْ تَقُلْهَا لَدَافَعَ وَجْهُكَ سَفْعَ النَّارِ.

Hasan [el-Basrî] rivayet etti: Bir adam kölesini döverken köle «Allah'a sığınırım» demeye başladı. Tam o sırada Allah'ın Nebîsi geldi; bunun üzerine [köle]: «Allah'ın Resûlüne sığınırım» dedi. Adam da köleyi [dövmekten] vazgeçti. Bunun üzerine [Nebî] aleyhisselâm: «Allah'a sığınan kimse, [dövülmekten] vazgeçilmeye daha lâyıktır» buyurdu. Adam: «Ey Allah'ın Resûlü! Seni şahit tutuyorum ki o Allah rızası için hürdür» dedi. [Nebî] aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Canım elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, eğer böyle demeseydin yüzün cehennem ateşinin çarpmasına maruz kalırdı.»

وَالْخَبَرُ التَّاسِعُ:

Dokuzuncu Rivayet:

قَالَ سُوَيْدٌ: سَمِعْتُ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ يَقُولُ عَلَى الْمِنْبَرِ: أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ، وَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَتَعَوَّذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ، فَلَا أُحِبُّ أَنْ أَتْرُكَ ذَلِكَ مَا بَقِيتُ.

Süveyd şöyle demiştir: Ebû Bekir es-Sıddîk'ı radıyallâhu teâlâ anh minberde şöyle derken işittim: «Kovulmuş şeytandan Allah'a sığınırım.» Ve [Ebû Bekir] dedi ki: «Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kovulmuş şeytandan Allah'a sığındığını işittim; bu yüzden hayatta kaldığım müddetçe bunu terk etmeyi istemem.»

وَالْخَبَرُ الْعَاشِرُ:

Onuncu Rivayet:

قَوْلُهُ ﵊: «أَعُوذُ بِرِضَاكَ مِنْ سَخَطِكَ، وَأَعُوذُ بِعَفْوِكَ مِنْ غَضَبِكَ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنْكَ» .

[Nebî] aleyhisselâm'ın şu buyruğudur: «Gazabından rızana sığınırım, cezandan affına sığınırım ve Senden Sana sığınırım.»

المستعاذ منه:

Kendisinden Sığınılan Varlık (Müsteâzün minh):

الرُّكْنُ الرَّابِعُ: مِنْ أَرْكَانِ هَذَا الْبَابِ الْكَلَامُ، فِي الْمُسْتَعَاذِ مِنْهُ وَهُوَ الشَّيْطَانُ، وَالْمَقْصُودُ مِنَ الِاسْتِعَاذَةِ دَفْعُ شَرِّ الشَّيْطَانِ، وَاعْلَمْ أَنَّ شَرَّ الشيطان إما أن يكون بالوسوسة أو بغيرهما، / كَمَا ذَكَرَهُ فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ [الْبَقَرَةِ: ٢٧٥] وَفِي هَذَا الْبَابِ مَسَائِلُ غَامِضَةٌ دَقِيقَةٌ مِنَ العقليات، ومن علوم المكاشفات.

Bu bâbın rükünlerinden dördüncü rükün, kendisinden sığınılan varlık (müsteâzün minh) hakkındaki kelâmdır ki o da şeytandır. İstiâzeden maksat şeytanın şerrini savmaktır. Bil ki şeytanın şerri ya vesvese yoluyla olur ya da başka bir yolla / olur; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda zikredilmiştir: { كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ } “Tıpkı şeytan çarpmış kimsenin kalkışı gibi” [Bakara: 275]. Bu konuda aklî ilimlerden ve mükâşefe ilimlerinden kapalı ve ince meseleler vardır.

الاختلاف في وجود الجن:

Cinlerin Varlığı Konusundaki İhtilaf:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي وُجُودِ الْجِنِّ والشياطين فمن الناس من أنكر الجن والشيطان، وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا بُدَّ أَوَّلًا مِنَ الْبَحْثِ عَنْ مَاهِيَّةِ الْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ فَنَقُولُ: أَطْبَقَ الْكُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ الْجِنُّ وَالشَّيَاطِينُ عِبَارَةً عَنْ أَشْخَاصٍ جُسْمَانِيَّةٍ كَثِيفَةٍ تَجِيءُ وَتَذْهَبُ مِثْلَ النَّاسِ وَالْبَهَائِمِ، بَلِ الْقَوْلُ الْمُحَصَّلُ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا أَجْسَامٌ هَوَائِيَّةٌ قَادِرَةٌ عَلَى التَّشَكُّلِ بِأَشْكَالٍ مُخْتَلِفَةٍ، وَلَهَا عُقُولٌ وَأَفْهَامٌ وَقُدْرَةٌ عَلَى أَعْمَالٍ صَعْبَةٍ شَاقَّةٍ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ أَثْبَتُوا أَنَّهَا مَوْجُودَاتٌ غَيْرُ مُتَحَيِّزَةٍ وَلَا حَالَّةٍ فِي الْمُتَحَيِّزِ، وَزَعَمُوا أَنَّهَا مَوْجُودَاتٌ مُجَرَّدَةٌ عَنِ الْجِسْمِيَّةِ، ثُمَّ هَذِهِ الْمَوْجُودَاتُ قَدْ تَكُونُ عَالِيَةً مُقَدَّسَةً عَنْ تَدْبِيرِ الْأَجْسَامِ بِالْكُلِّيَّةِ، وَهِيَ الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَلا يَسْتَحْسِرُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٩] وَيَلِيهَا مَرْتَبَةُ الْأَرْوَاحِ

Birinci Mesele: İnsanlar cinlerin ve şeytanların varlığı konusunda ihtilaf etmişlerdir; insanlardan bazıları cin ve şeytanı inkâr etmiştir. Bil ki öncelikle cinlerin ve şeytanların mahiyetini araştırmak gerekir; deriz ki: Cin ve şeytanların insanlar ve hayvanlar gibi gelip giden kesif cismani şahıslardan ibaret olmadığı hususunda herkes ittifak etmiştir. Bilakis bu hususta özet görüş iki kısımdır: Birincisi: Onların farklı şekillere bürünmeye gücü yeten havai cisimler olduğu, akılları, anlayışları ve zor, meşakkatli işlere güçleri bulunduğu yönündeki görüştür. İkinci görüş: İnsanların pek çoğu, onların mekân tutmayan (gayr-i mütehayyiz) ve mekân tutan bir şeyde de yerleşmiş bulunmayan varlıklar olduğunu ispat etmişler ve cisimlikten soyutlanmış (mücerret) varlıklar olduğunu ileri sürmüşlerdir. Sonra bu varlıklar, cisimleri yönetmekten bütünüyle münezzeh ve yüce olabilirler ki bunlar mukarreb meleklerdir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَلا يَسْتَحْسِرُونَ } “O'nun katında bulunanlar, O'na ibadetten büyüklenmezler ve usanmazlar” [Enbiyâ: 19]. Bundan sonra da ruhların mertebesi gelir

الْمُتَعَلِّقَةِ بِتَدْبِيرِ الْأَجْسَامِ، وَأَشْرَفُهَا حَمَلَةُ الْعَرْشِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ [الْحَاقَّةِ: ١٧] وَالْمَرْتَبَةُ الثَّانِيَةُ: الْحَافُّونَ حَوْلَ الْعَرْشِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ [الزُّمَرِ: ٧٥] وَالْمَرْتَبَةُ الثَّالِثَةُ: مَلَائِكَةُ الْكُرْسِيِّ، والمرتبة الرابعة: ملائكة السموات طَبَقَةً طَبَقَةً، وَالْمَرْتَبَةُ الْخَامِسَةُ: مَلَائِكَةُ كُرَةِ الْأَثِيرِ، وَالْمَرْتَبَةُ السَّادِسَةُ: مَلَائِكَةُ كُرَةِ الْهَوَاءِ الَّذِي هُوَ فِي طَبْعِ النَّسِيمِ، وَالْمَرْتَبَةُ السَّابِعَةُ: مَلَائِكَةُ كُرَةِ الزَّمْهَرِيرِ، وَالْمَرْتَبَةُ الثَّامِنَةُ: مَرْتَبَةُ الْأَرْوَاحِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالْبِحَارِ، وَالْمَرْتَبَةُ التَّاسِعَةُ: مَرْتَبَةُ الْأَرْوَاحِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالْجِبَالِ، وَالْمَرْتَبَةُ الْعَاشِرَةُ: مَرْتَبَةُ الْأَرْوَاحِ السُّفْلِيَّةِ الْمُتَصَرِّفَةِ فِي هَذِهِ الْأَجْسَامِ النَّبَاتِيَّةِ وَالْحَيَوَانِيَّةِ الْمَوْجُودَةِ فِي هَذَا الْعَالَمِ.

Cisimleri idare etmeye taalluk eden [ruhların mertebesi gelir]. Bunların en şereflisi Hamele-i Arş'tır (Arş'ı taşıyan melekler); nitekim [Allah] Teâlâ: { وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ } “O gün Rabbinin Arş'ını, onların da üstünde sekiz [melek] taşır” [Hâkka: 17] buyurmuştur. İkinci mertebe: Arş'ın etrafını kuşatanlardır; nitekim [Allah] Teâlâ: { وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ } “Melekleri Arş'ın etrafını kuşatmış olarak görürsün” [Zümer: 75] buyurmuştur. Üçüncü mertebe: Kürsî melekleridir. Dördüncü mertebe: Tabaka tabaka semaların melekleridir. Beşinci mertebe: Esîr küresinin melekleridir. Altıncı mertebe: Esinti tabiatında olan hava küresinin melekleridir. Yedinci mertebe: Zemherîr küresinin melekleridir. Sekizinci mertebe: Denizlerle irtibatlı ruhların mertebesidir. Dokuzuncu mertebe: Dağlarla irtibatlı ruhların mertebesidir. Onuncu mertebe ise: Bu âlemde var olan bitkisel ve hayvansal cisimlerde tasarrufta bulunan süflî ruhların mertebesidir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ عَلَى كِلَا الْقَوْلَيْنِ فَهَذِهِ الْأَرْوَاحُ قَدْ تَكُونُ مُشْرِقَةً إِلَهِيَّةً خَيِّرَةً سَعِيدَةً، وَهِيَ الْمُسَمَّاةُ بِالصَّالِحِينَ مِنَ الْجِنِّ، وَقَدْ تَكُونُ كَدِرَةً سُفْلِيَّةً شِرِّيرَةً شَقِيَّةً، وَهِيَ الْمُسَمَّاةُ بِالشَّيَاطِينِ.

Bil ki her iki görüşe göre de bu ruhlar nurlu, ilahî, hayırlı ve saadet ehli olabilir ki bunlara cinlerin salihleri denir; bulanık, süflî, şerli ve bedbaht olabilir ki bunlara da şeytanlar denir.

وَاحْتَجَّ الْمُنْكِرُونَ لِوُجُودِ الْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ بِوُجُوهٍ: الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّ الشَّيْطَانَ لَوْ كَانَ مَوْجُودًا لَكَانَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ جِسْمًا كَثِيفًا أَوْ لَطِيفًا، وَالْقِسْمَانِ بطلان فَيَبْطُلُ الْقَوْلُ بِوُجُودِهِ وَإِنَّمَا قُلْنَا أَنَّهُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ جِسْمًا كَثِيفًا لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَوَجَبَ أَنْ يَرَاهُ كُلُّ مَنْ كَانَ سَلِيمَ الْحِسِّ، إِذْ لَوْ جَازَ أَنْ يَكُونَ بِحَضْرَتِنَا أَجْسَامٌ كَثِيفَةٌ وَنَحْنُ لَا نَرَاهَا لَجَازَ أَنْ يَكُونَ بِحَضْرَتِنَا جِبَالٌ عَالِيَةٌ وَشُمُوسٌ مُضِيئَةٌ وَرُعُودٌ وَبُرُوقٌ مَعَ أَنَّا لَا نُشَاهِدُ شَيْئًا مِنْهَا، وَمَنْ جَوَّزَ ذَلِكَ كَانَ خَارِجًا عَنِ الْعَقْلِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ لَا يَجُوزُ كَوْنُهَا أَجْسَامًا لَطِيفَةً وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَوَجَبَ أَنْ تَتَمَزَّقَ أَوْ تَتَفَرَّقَ عِنْدَ هُبُوبِ الرِّيَاحِ الْعَاصِفَةِ الْقَوِيَّةِ، وَأَيْضًا يَلْزَمُ أَنْ لَا يَكُونَ لَهَا/ قُوَّةٌ وَقُدْرَةٌ عَلَى الْأَعْمَالِ الشَّاقَّةِ، وَمُثْبِتُو الْجِنِّ يَنْسُبُونَ إِلَيْهَا الْأَعْمَالَ الشَّاقَّةَ، وَلَمَّا بَطَلَ الْقِسْمَانِ ثَبَتَ فَسَادُ الْقَوْلِ بِالْجِنِّ.

Cinlerin ve şeytanların varlığını inkâr edenler çeşitli deliller ileri sürmüşlerdir: Birinci Delil: Şeytan şayet var olsaydı ya kesif bir cisim ya da latif bir cisim olurdu. Bu iki kısım da bâtıldır; dolayısıyla onun var olduğunu söylemek de bâtıl olur. Kesif bir cisim olmasının imkânsız olduğunu söyledik; çünkü öyle olsaydı duyuları sağlam olan herkesin onu görmesi gerekirdi. Zira yanımızda kesif cisimlerin bulunup da bizim onları görmememiz mümkün olsaydı, hiçbirini görmediğimiz halde yanımızda yüksek dağların, aydınlık güneşlerin, gök gürültülerinin ve şimşeklerin bulunması da mümkün olurdu. Bunu mümkün gören kimse ise akıl sınırlarının dışına çıkmış olur. Latif cisimler olmalarının câiz olmadığını söyledik; zira öyle olsaydı güçlü fırtınalar estiğinde parçalanmaları veya dağılmaları gerekirdi. Ayrıca zor işlere güç / ve kudretlerinin olmaması gerekirdi; oysa cinlerin varlığını kabul edenler meşakkatli işleri onlara nispet etmektedirler. Her iki kısım da bâtıl olunca, cinlerin varlığı iddiasının tutarsızlığı sabit olmuş olur.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ هَذِهِ الْأَشْخَاصَ الْمُسَمَّاةَ بِالْجِنِّ إِذَا كَانُوا حَاضِرِينَ فِي هَذَا الْعَالَمِ مُخَالِطِينَ لِلْبَشَرِ فالظاهر الغالب أن يحصل لَهُمْ بِسَبَبِ طُولِ الْمُخَالَطَةِ وَالْمُصَاحَبَةِ إِمَّا صَدَاقَةٌ وَإِمَّا عَدَاوَةٌ، فَإِنْ حَصَلَتِ الصَّدَاقَةُ وَجَبَ ظُهُورُ الْمَنَافِعِ بِسَبَبِ تِلْكَ الصَّدَاقَةِ، وَإِنْ حَصَلَتِ الْعَدَاوَةُ وَجَبَ ظُهُورُ الْمَضَارِّ بِسَبَبِ تِلْكَ الْعَدَاوَةِ، إِلَّا أَنَّا لَا نَرَى أَثَرًا لَا مِنْ تِلْكَ الصَّدَاقَةِ وَلَا مِنْ تِلْكَ الْعَدَاوَةِ وَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ يُمَارِسُونَ صَنْعَةَ التَّعْزِيمِ إِذَا تَابُوا مِنَ الْأَكَاذِيبِ يَعْتَرِفُونَ بِأَنَّهُمْ قَطُّ مَا شَاهَدُوا أَثَرًا مِنْ هَذَا الْجِنِّ، وَذَلِكَ مِمَّا يَغْلِبُ عَلَى الظَّنِّ عَدَمُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ وَسَمِعْتُ وَاحِدًا مِمَّنْ تَابَ عن تِلْكَ الصَّنْعَةِ قَالَ إِنِّي وَاظَبْتُ عَلَى الْعَزِيمَةِ الْفُلَانِيَّةِ كَذَا مِنَ الْأَيَّامِ وَمَا تَرَكْتُ دَقِيقَةً مِنَ الدَّقَائِقِ إِلَّا أَتَيْتُ بِهَا ثُمَّ إِنِّي مَا شَاهَدْتُ مِنْ تِلْكَ الْأَحْوَالِ الْمَذْكُورَةِ أَثَرًا وَلَا خَبَرًا.

İkinci Delil: Cin adı verilen bu şahıslar şayet bu âlemde mevcut olup insanlarla iç içe bulunsalardı, uzun süreli birliktelik ve arkadaşlık sebebiyle aralarında ya bir dostluk ya da bir düşmanlık meydana gelmesi kuvvetle muhtemel olurdu. Eğer dostluk meydana gelseydi bu dostluk sebebiyle menfaatlerin ortaya çıkması gerekirdi; düşmanlık meydana gelseydi bu düşmanlık sebebiyle zararların ortaya çıkması gerekirdi. Oysa biz ne o dostluktan ne de o düşmanlıktan bir eser görmekteyiz. Efsun ve büyücülük (tazim) mesleğini icra eden kimseler yalanlarından tevbe ettiklerinde, bu cinden asla hiçbir eser müşahede etmediklerini itiraf etmektedirler. Bu durum da söz konusu şeylerin yokluğuna dair zannı kuvvetlendirmektedir. Nitekim bu meslekten tevbe eden birinden şunu işittim: «Falan efsun formülüne şu kadar gün devam ettim, en ufak bir ayrıntıyı bile ihmal etmeden yerine getirdim; buna rağmen anlatılan o hallerden ne bir iz ne de bir haber gördüm.»

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ الطَّرِيقَ إِلَى مَعْرِفَةِ الْأَشْيَاءِ إِمَّا الْحِسُّ، وَإِمَّا الْخَبَرُ، وَإِمَّا الدَّلِيلُ: أَمَّا الْحِسُّ فَلَمْ يَدُلَّ عَلَى وُجُودِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، لِأَنَّ وَجُودَهَا إِمَّا بِالصُّورَةِ أَوِ الصَّوْتِ فَإِذَا كُنَّا لَا نَرَى صُورَةً وَلَا سَمِعْنَا صَوْتًا فَكَيْفَ يُمْكِنُنَا أَنْ نَدَّعِيَ الْإِحْسَاسَ بِهَا، وَالَّذِينَ يَقُولُونَ إِنَّا أَبْصَرْنَاهَا أَوْ سَمِعْنَا أَصْوَاتَهَا فَهُمْ طَائِفَتَانِ: الْمَجَانِينُ الَّذِينَ يَتَخَيَّلُونَ أَشْيَاءَ بسبب خلل أمزجتهم فيظنون أنهم رأوها، وَالْكَذَّابُونَ الْمُخَرِّفُونَ، وَأَمَّا إِثْبَاتُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ بِوَاسِطَةِ إِخْبَارِ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ فَبَاطِلٌ لِأَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ لَوْ ثَبَتَتْ لَبَطَلَتْ نُبُوَّةُ الْأَنْبِيَاءِ فَإِنَّ عَلَى تَقْدِيرِ ثُبُوتِهَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ كُلَّ مَا تَأْتِي بِهِ الْأَنْبِيَاءُ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ إِنَّمَا حَصَلَ بِإِعَانَةِ الْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ، وَكُلُّ فَرْعٍ أَدَّى إِلَى إِبْطَالِ الْأَصْلِ كَانَ بَاطِلًا، مِثَالُهُ إِذَا جَوَّزْنَا نُفُوذَ الْجِنِّ فِي بَوَاطِنِ الْإِنْسَانِ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ حَنِينَ الْجِذْعِ إِنَّمَا كَانَ لِأَجْلِ أَنَّ الشَّيْطَانَ نَفَذَ فِي ذَلِكَ الْجِذْعِ ثُمَّ أَظْهَرَ الْحَنِينَ وَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ النَّاقَةَ إِنَّمَا تَكَلَّمَتْ مَعَ الرَّسُولِ عَلَيْهِ السَّلَامُ

Üçüncü Delil: Eşyayı bilmenin yolu ya duyu, ya haber ya da aklî delildir. Duyuya gelince; bu şeylerin varlığına delalet etmemiştir. Çünkü onların varlığı ya suret ya da ses iledir; biz bir suret görmediğimize ve bir ses de işitmediğimize göre onları hissettiğimizi nasıl iddia edebiliriz? «Biz onları gördük veya seslerini işittik» diyenler ise iki gruptur: Mizaçlarındaki bozukluk sebebiyle bir şeyler hayal edip gördüklerini sanan deliler ile hurafeci yalancılar. Bu şeylerin nebîlerin ve resûllerin bildirmesi yoluyla ispat edilmesine gelince; bu da bâtıldır. Zira bunlar sabit olsaydı nebîlerin nübüvveti iptal olurdu; çünkü bunların varlığının kabulü halinde nebîlerin getirdiği bütün mucizelerin cinlerin ve şeytanların yardımıyla gerçekleştiği söylenebilirdi. Aslı iptal etmeye götüren her fer' (ikincil mesele) ise bâtıldır. Örneğin cinlerin insanın içine nüfuz etmesini caiz görürsek, hurma kütüğünün inlemesinin (hanînü'l-ciz'), şeytanın o kütüğe girip inilti çıkarmasından kaynaklandığı neden söylenemesin? Devenin Resûl aleyhisselâm ile konuşmasının,

لِأَنَّ الشَّيْطَانَ دَخَلَ فِي بَطْنِهَا وَتَكَلَّمَ، وَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ الشَّجَرَةَ إِنَّمَا انْقَلَعَتْ مِنْ أَصْلِهَا لِأَنَّ الشَّيْطَانَ اقْتَلَعَهَا، فَثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِإِثْبَاتِ الْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ يُوجِبُ الْقَوْلَ بِبُطْلَانِ نُبُوَّةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، وَأَمَّا إِثْبَاتُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ بِوَاسِطَةِ الدَّلِيلِ وَالنَّظَرِ فَهُوَ مُتَعَذِّرٌ، لِأَنَّا لَا نَعْرِفُ دَلِيلًا عَقْلِيًّا يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا سَبِيلَ لَنَا إِلَى الْعِلْمِ بِوُجُودِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْقَوْلُ بِوُجُودِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ بَاطِلًا، فَهَذِهِ جُمْلَةُ شُبَهِ مُنْكِرِي الْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ.

şeytanın onun karnına girip konuşmasından kaynaklandığı neden söylenemez? Ağacın kökünden sökülmesinin, şeytanın onu sökmesi sebebiyle olduğu neden caiz olmasın? Böylece cinleri ve şeytanları ispat etme görüşünün, nebîlerin aleyhimüsselâm nübüvvetinin bâtıl olduğunu söylemeyi gerektirdiği sabit olmuştur. Bu şeylerin aklî delil ve nazar (akıl yürütme) vasıtasıyla ispat edilmesine gelince; bu imkânsızdır; çünkü cinlerin ve şeytanların varlığına delalet eden aklî bir delil bilmiyoruz. Böylece bu şeylerin varlığını bilmemize hiçbir yol bulunmadığı sabit olmuş ve bunların varlığını söylemenin bâtıl olması gerekmiştir. İşte cinleri ve şeytanları inkâr edenlerin şüphelerinin özeti budur.

وَالْجَوَابُ عَنِ الْأُولَى: بِأَنَّا نَقُولُ: إِنَّ الشُّبْهَةَ الَّتِي ذَكَرْتُمْ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَمْتَنِعُ كَوْنُ الْجِنِّ جِسْمًا، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ أَنَّهُ جوهر مجرد عن الجسمية/ وَالْجَوَابُ عَنِ الْأُولَى بِأَنَّا نَقُولُ: إِنَّ الشُّبْهَةَ الَّتِي ذَكَرْتُمْ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَمْتَنِعُ كَوْنُ الْجِنِّ جِسْمًا فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: أَنَّهُ جَوْهَرٌ مُجَرَّدٌ عَنِ الْجِسْمِيَّةِ.

Birinciye cevap şudur: Deriz ki: Zikrettiğiniz şüphe, cinin cisim olmasının imkânsız olduğuna delalet eder; peki onun cisimlikten soyutlanmış bir cevher olduğu neden söylenemez? / Birinciye cevap şudur: Deriz ki: Zikrettiğiniz şüphe cinin cisim olmasının imkânsız olduğuna delalet eder; peki onun cisimlikten soyutlanmış bir cevher olduğu neden söylenemez?

وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَائِلِينَ بِهَذَا الْقَوْلِ فِرَقٌ: الْأُولَى الَّذِينَ قَالُوا: النُّفُوسُ النَّاطِقَةُ الْبَشَرِيَّةُ الْمُفَارِقَةُ لِلْأَبْدَانِ قَدْ تَكُونُ خَيِّرَةً، وَقَدْ تَكُونُ شِرِّيرَةً، فَإِنْ كَانَتْ خَيِّرَةً فَهِيَ الْمَلَائِكَةُ الْأَرْضِيَّةُ، وَإِنْ كَانَتْ شِرِّيرَةً فَهِيَ الشَّيَاطِينُ الْأَرْضِيَّةُ، ثُمَّ إِذَا حَدَثَ بَدَنٌ شَدِيدُ الْمُشَابَهَةِ بِبَدَنِ تِلْكَ النُّفُوسِ الْمُفَارِقَةِ وَتَعَلَّقَ بِذَلِكَ الْبَدَنِ نَفْسٌ شَدِيدَةُ الْمُشَابَهَةِ لِتِلْكَ النَّفْسِ الْمُفَارِقَةِ فَحِينَئِذٍ يَحْدُثُ لِتِلْكَ النَّفْسِ الْمُفَارِقَةِ ضَرْبُ تَعَلُّقٍ بِهَذَا الْبَدَنِ الْحَادِثِ، وَتَصِيرُ تِلْكَ النَّفْسُ الْمُفَارِقَةُ مُعَاوِنَةً لِهَذِهِ النَّفْسِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِهَذَا الْبَدَنِ عَلَى الأعمال اللائقة بها، فإن كانت النفسان من النفوس الطاهرة المشرقة الْخَيِّرَةِ كَانَتْ تِلْكَ الْمُعَاوَنَةُ وَالْمُعَاضَدَةُ إِلْهَامًا، وَإِنْ كَانَتَا مِنَ النُّفُوسِ الْخَبِيثَةِ الشِّرِّيرَةِ كَانَتْ تِلْكَ الْمُعَاوَنَةُ وَالْمُنَاصَرَةُ وَسْوَسَةً، فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي الْإِلْهَامِ وَالْوَسْوَسَةِ عَلَى قَوْلِ هَؤُلَاءِ.

Bil ki bu görüşü savunanlar fırkalara ayrılır: Birincisi, şöyle diyenlerdir: Bedenlerden ayrılan insanî natık nefisler bazen hayırlı, bazen de şerli olurlar. Eğer hayırlı iseler bunlar yeryüzü melekleridir; şerli iseler bunlar yeryüzü şeytanlarıdır. Sonra bu ayrılan nefislerin bedenine son derece benzeyen yeni bir beden meydana geldiğinde ve o bedene de o ayrılan nefse son derece benzeyen bir nefis bağlandığında, o vakit o ayrılan nefsin bu yeni bedene karşı bir tür taalluku (bağı) oluşur; böylece o ayrılan nefis, bu bedene bağlı nefse kendine uygun ameller konusunda yardımcı olur. Şayet her iki nefis de tertemiz, nurlu ve hayırlı nefislerden ise bu yardımlaşma ve destekleme ilham olur; eğer her ikisi de habis ve şerli nefislerden ise bu yardımlaşma ve destek vesvese olur. İşte bu görüştekilere göre ilham ve vesvese konusundaki açıklama böyledir.

الْفَرِيقُ الثَّانِي: الَّذِينَ قَالُوا: الْجِنُّ وَالشَّيَاطِينُ جَوَاهِرُ مُجَرَّدَةٌ عَنِ الْجِسْمِيَّةِ وَعَلَائِقِهَا، وَجِنْسُهَا مُخَالِفٌ لِجِنْسِ النُّفُوسِ النَّاطِقَةِ الْبَشَرِيَّةِ، ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الْجِنْسَ يَنْدَرِجُ فِيهِ أَنْوَاعٌ أَيْضًا، فَإِنْ كَانَتْ طَاهِرَةً نُورَانِيَّةً فَهِيَ الْمَلَائِكَةُ الْأَرْضِيَّةُ، وَهُمُ الْمُسَمَّوْنَ بِصَالِحِي الْجِنِّ، وَإِنْ كَانَتْ خَبِيثَةً شِرِّيرَةً فَهِيَ الشَّيَاطِينُ الْمُؤْذِيَةُ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْجِنْسِيَّةُ عِلَّةُ الضَّمِّ، فَالنُّفُوسُ الْبَشَرِيَّةُ الطَّاهِرَةُ النُّورَانِيَّةُ تَنْضَمُّ إِلَيْهَا تِلْكَ الْأَرْوَاحُ الطَّاهِرَةُ النُّورَانِيَّةُ وَتُعِينُهَا عَلَى أَعْمَالِهَا الَّتِي هِيَ مِنْ أَبْوَابِ الْخَيْرِ وَالْبِرِّ وَالتَّقْوَى، وَالنُّفُوسُ الْبَشَرِيَّةُ الْخَبِيثَةُ الْكَدِرَةُ تَنْضَمُّ إِلَيْهَا تِلْكَ الْأَرْوَاحُ الْخَبِيثَةُ الشِّرِّيرَةُ وَتُعِينُهَا عَلَى أَعْمَالِهَا الَّتِي هِيَ مِنْ بَابِ الشَّرِّ وَالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ.

İkinci Grup: Şöyle diyenlerdir: Cinler ve şeytanlar cisimlikten ve cisimliğin alâkalarından soyutlanmış (mücerret) cevherlerdir ve onların cinsi insanî natık nefislerin cinsinden farklıdır. Sonra bu cinsin altında da türler yer alır: Eğer temiz ve nurlu iseler bunlar yeryüzü melekleridir ki bunlara cinlerin salihleri denir; eğer habis ve şerli iseler bunlar eziyet verici şeytanlardır. Bunu bildiğinde deriz ki: Cinsiyet (türdeşlik) bir araya gelmenin illetidir; nitekim temiz ve nurlu insan nefislerine o temiz ve nurlu ruhlar katılır ve onlara hayır, iyilik ve takva kapılarından olan amellerinde yardım eder; habis ve bulanık insan nefislerine ise o habis ve şerli ruhlar katılır ve onlara şer, günah ve düşmanlık nevinden amellerinde yardım eder.

الْفَرِيقُ الثَّالِثُ، وَهُمُ الَّذِينَ يُنْكِرُونَ وُجُودَ الْأَرْوَاحِ السُّفْلِيَّةِ، وَلَكِنَّهُمْ أَثْبَتُوا وُجُودَ الْأَرْوَاحِ الْمُجَرَّدَةِ الْفَلَكِيَّةِ، وَزَعَمُوا أَنَّ تِلْكَ الْأَرْوَاحَ أَرْوَاحٌ عَالِيَةٌ قَاهِرَةٌ قَوِيَّةٌ، وَهِيَ مُخْتَلِفَةٌ بِجَوَاهِرِهَا وَمَاهِيَّاتِهَا، فَكَمَا أَنَّ لِكُلِّ رُوحٍ مِنَ الْأَرْوَاحِ الْبَشَرِيَّةِ بَدَنًا مُعَيَّنًا فَكَذَلِكَ لِكُلِّ رُوحٍ مِنَ الْأَرْوَاحِ الْفَلَكِيَّةِ بَدَنٌ مُعَيَّنٌ، وَهُوَ ذَلِكَ الْفَلَكُ الْمُعَيَّنُ، وَكَمَا أَنَّ الرُّوحَ الْبَشَرِيَّةَ تَتَعَلَّقُ أَوَّلًا بِالْقَلْبِ ثُمَّ بِوَاسِطَتِهِ يَتَعَدَّى أَثَرُ ذَلِكَ الرُّوحِ إِلَى كُلِّ الْبَدَنِ، فَكَذَلِكَ الرُّوحُ الْفَلَكِيُّ يَتَعَلَّقُ أَوَّلًا بِالْكَوَاكِبِ ثُمَّ بِوَاسِطَةِ ذَلِكَ التَّعَلُّقِ يَتَعَدَّى أَثَرُ ذَلِكَ الرُّوحِ إِلَى كُلِّيَّةِ ذَلِكَ الْفَلَكِ وَإِلَى كُلِّيَّةِ الْعَالَمِ، وَكَمَا أَنَّهُ يَتَوَلَّدُ فِي الْقَلْبِ وَالدِّمَاغِ أَرْوَاحٌ لَطِيفَةٌ وَتِلْكَ الْأَرْوَاحُ تَتَأَدَّى فِي الشَّرَايِينِ وَالْأَعْصَابِ إِلَى أَجْزَاءِ الْبَدَنِ وَيَصِلُ بِهَذَا الطَّرِيقِ قُوَّةُ الْحَيَاةِ وَالْحِسُّ وَالْحَرَكَةُ إِلَى كُلِّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْأَعْضَاءِ، فَكَذَلِكَ يَنْبَعِثُ مِنْ جِرْمِ الْكَوَاكِبِ خُطُوطٌ شُعَاعِيَّةٌ تَتَّصِلُ بِجَوَانِبِ الْعَالَمِ وَتَتَأَدَّى قُوَّةُ تِلْكَ الْكَوَاكِبِ بِوَاسِطَةِ تِلْكَ الْخُطُوطِ الشُّعَاعِيَّةِ إِلَى أَجْزَاءِ هَذَا الْعَالَمِ/ وَكَمَا أَنَّ بِوَاسِطَةِ الْأَرْوَاحِ الْفَائِضَةِ مِنَ الْقَلْبِ وَالدِّمَاغِ إِلَى أَجْزَاءِ الْبَدَنِ يَحْصُلُ فِي كُلِّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ ذَلِكَ الْبَدَنِ قُوًى مُخْتَلِفَةٌ وَهِيَ الْغَاذِيَةُ وَالنَّامِيَةُ وَالْمُوَلِّدَةُ وَالْحَسَّاسَةُ- فَتَكُونُ هَذِهِ الْقُوَى كَالنَّتَائِجِ وَالْأَوْلَادِ

Üçüncü Grup: Bunlar süflî ruhların varlığını inkâr eden, ancak feleklere ait soyutlanmış (mücerret) ruhların varlığını ispat eden kimselerdir. Onlar bu ruhların yüce, kahredici ve güçlü ruhlar olduğunu, cevherleri ve mahiyetleri itibarıyla farklılık arz ettiğini ileri sürmüşlerdir. İnsan ruhlarından her bir ruhun belirli bir bedeni olduğu gibi, felekî ruhlardan her bir ruhun da belirli bir bedeni vardır ki o da o belirli felektir. Nasıl ki insan ruhu öncelikle kalbe taalluk eder, ardından onun vasıtasıyla o ruhun eseri bütün bedene geçerse; aynı şekilde felekî ruh da öncelikle yıldızlara taalluk eder, ardından bu taalluk vasıtasıyla o ruhun eseri o feleğin bütününe ve âlemin bütününe geçer. Nasıl ki kalpte ve beyinde latif ruhlar doğar, bu ruhlar atardamarlar ve sinirler yoluyla bedenin cüzlerine ulaşır ve bu yolla hayat, duyu ve hareket kuvveti organların her bir parçasına varırsa; aynı şekilde yıldızların kütlesinden de âlemin her tarafına bağlanan ışınsal hatlar çıkar ve o yıldızların kuvveti bu ışınsal hatlar vasıtasıyla bu âlemin parçalarına ulaşır. / Ve nasıl ki kalpten ve beyinden bedenin parçalarına yayılan ruhlar vasıtasıyla o bedenin her bir parçasında besleyici, büyütücü, üreyici ve duyumsatıcı gibi farklı kuvvetler hâsıl olur ve bu kuvvetler

لِجَوْهَرِ النَّفْسِ الْمُدَبِّرَةِ لِكُلِّيَّةِ الْبَدَنِ، فَكَذَلِكَ بِوَاسِطَةِ الْخُطُوطِ الشُّعَاعِيَّةِ الْمُنْبَثَّةِ مِنَ الْكَوَاكِبِ الْوَاصِلَةِ إِلَى أَجْزَاءِ هَذَا الْعَالَمِ تَحْدُثُ فِي تِلْكَ الْأَجْزَاءِ نُفُوسٌ مَخْصُوصَةٌ مِثْلُ نَفْسِ زَيْدٍ وَنَفْسِ عَمْرٍو، وَهَذِهِ النُّفُوسُ كَالْأَوْلَادِ لِتِلْكَ النُّفُوسِ الْفَلَكِيَّةِ، وَلَمَّا كَانَتِ النُّفُوسُ الْفَلَكِيَّةُ مُخْتَلِفَةً فِي جَوَاهِرِهَا وَمَاهِيَّاتِهَا، فَكَذَلِكَ النُّفُوسُ الْمُتَوَلِّدَةُ مِنْ نَفْسِ فَلَكِ زُحَلَ مَثَلًا طَائِفَةٌ، وَالنُّفُوسُ الْمُتَوَلِّدَةُ مِنْ نَفْسِ فَلَكِ الْمُشْتَرِي طَائِفَةٌ أُخْرَى، فَتَكُونُ النُّفُوسُ الْمُنْتَسِبَةُ إِلَى رُوحِ زُحَلَ مُتَجَانِسَةً مُتَشَارِكَةً، وَيَحْصُلُ بَيْنَهَا مَحَبَّةٌ وَمَوَدَّةٌ، وَتَكُونُ النُّفُوسُ الْمُنْتَسِبَةُ إِلَى رُوحِ زُحَلَ مُخَالِفَةً بِالطَّبْعِ وَالْمَاهِيَّةِ لِلنُّفُوسِ الْمُنْتَسِبَةِ إِلَى رُوحِ الْمُشْتَرِي، وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَالُوا: إِنَّ العلة تكون أقوى من المعلول، فكل طَائِفَةٍ مِنَ النُّفُوسِ الْبَشَرِيَّةِ طَبِيعَةٌ خَاصَّةٌ، وَهِيَ تَكُونُ مَعْلُولَةً لِرُوحٍ مِنْ تِلْكَ الْأَرْوَاحِ الْفَلَكِيَّةِ وَتِلْكَ الطَّبِيعَةُ تَكُونُ فِي الرُّوحِ الْفَلَكِيِّ أَقْوَى وَأَعْلَى بِكَثِيرٍ مِنْهَا فِي هَذِهِ الْأَرْوَاحِ الْبَشَرِيَّةِ، وَتِلْكَ الْأَرْوَاحُ الْفَلَكِيَّةُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى تِلْكَ الطَّائِفَةِ مِنَ الْأَرْوَاحِ الْبَشَرِيَّةِ كَالْأَبِ الْمُشْفِقِ وَالسُّلْطَانِ الرَّحِيمِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ تِلْكَ الْأَرْوَاحُ الْفَلَكِيَّةُ تُعِينُ أَوْلَادَهَا عَلَى مَصَالِحِهَا وَتَهْدِيهَا تَارَةً فِي النَّوْمِ عَلَى سبيل الرؤيا، وأخرى في اليقظة في سَبِيلِ الْإِلْهَامِ، ثُمَّ إِذَا اتَّفَقَ لِبَعْضِ هَذِهِ النُّفُوسِ الْبَشَرِيَّةِ قُوَّةٌ قَوِيَّةٌ مِنْ جِنْسِ تِلْكَ الْخَاصِّيَّةِ وَقَوِيَ اتِّصَالُهُ بِالرُّوحِ الْفَلَكِيِّ الَّذِي هُوَ أَصْلُهُ وَمَعْدِنُهُ ظَهَرَتْ عَلَيْهِ أَفْعَالٌ عَجِيبَةٌ وَأَعْمَالٌ خَارِقَةٌ لِلْعَادَاتِ، فَهَذَا تَفْصِيلُ مَذَاهِبِ مَنْ يُثْبِتُ الْجِنَّ وَالشَّيَاطِينَ، وَيَزْعُمُ أَنَّهَا مَوْجُودَاتٌ لَيْسَتْ أَجْسَامًا وَلَا جُسْمَانِيَّةً.

bütün bedeni yöneten nefis cevherinin neticeleri ve evlatları gibi olursa; aynı şekilde yıldızlardan yayılıp bu âlemin parçalarına ulaşan ışınsal hatlar vasıtasıyla o parçalarda Zeyd'in nefsi ve Amr'ın nefsi gibi özel nefisler meydana gelir. Bu nefisler o felekî nefislerin evlatları gibidir. Felekî nefisler cevherleri ve mahiyetleri bakımından farklı olduğu için, mesela Satürn (Zühal) feleğinin nefsinden doğan nefisler bir topluluk, Jüpiter (Müşteri) feleğinin nefsinden doğan nefisler ise başka bir topluluk oluşturur. Böylece Zühal ruhuna mensup olan nefisler birbiriyle türdeş ve ortak olur, aralarında sevgi ve muhabbet doğar; Zühal ruhuna mensup olan nefisler tabiat ve mahiyet bakımından Müşteri ruhuna mensup olan nefislerden farklı olur. Bunu bildiğinde deriz ki: Şöyle dediler: İllet malulden daha güçlüdür; bu yüzden insanî nefislerden her bir topluluğun özel bir tabiatı vardır ve o tabiat o felekî ruhlardan bir ruhun malulüdür. O tabiat felekî ruhta, bu insanî ruhlardakinden çok daha güçlü ve üstündür. O felekî ruhlar o insanî ruhlar topluluğuna nispetle şefkatli bir baba ve merhametli bir sultan gibidir. İşte bu sebeple o felekî ruhlar evlatlarına maslahatları hususunda yardım eder ve onları kimi zaman uykuda rüya yoluyla, kimi zaman da uyanıkken ilham yoluyla doğruya iletir. Sonra bu insan nefislerinden bazısında o özelliğin cinsinden çok güçlü bir kuvvet bulunur ve onun aslı ve kaynağı olan felekî ruhla irtibatı güçlenirse, onda harikulade fiiller ve âdet dışı işler ortaya çıkar. İşte bu, cinlerin ve şeytanların varlığını ispat edip onların cisim veya cismani olmayan varlıklar olduğunu ileri sürenlerin mezheplerinin ayrıntısıdır.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْمًا مِنَ الْفَلَاسِفَةِ طَعَنُوا فِي هَذَا الْمَذْهَبِ، وَزَعَمُوا أَنَّ الْمُجَرَّدَ يَمْتَنِعُ عَلَيْهِ إِدْرَاكُ الْجُزْئِيَّاتِ، وَالْمُجَرَّدَاتِ يَمْتَنِعُ كَوْنُهَا فَاعِلَةً لِلْأَفْعَالِ الْجُزْئِيَّةِ.

Bil ki filozoflardan bir grup bu mezhebe itiraz etmiş ve mücerret (soyut) varlığın cüzîleri idrak etmesinin imkânsız olduğunu, mücerretlerin cüzî fiillerin faili olmasının da imkânsız olduğunu ileri sürmüşlerdir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا بَاطِلٌ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يُمْكِنُنَا أَنْ نَحْكُمَ عَلَى هَذَا الشَّخْصِ الْمُعَيَّنِ بِأَنَّهُ إِنْسَانٌ وَلَيْسَ بِفَرَسٍ، وَالْقَاضِي عَلَى الشَّيْئَيْنِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَحْضُرَهُ الْمَقْضِيُّ عَلَيْهِمَا، فَهَهُنَا شَيْءٌ وَاحِدٌ هُوَ مُدْرِكٌ لِلْكُلِّيِّ، وَهُوَ النَّفْسُ، فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْمُدْرِكُ لِلْجُزْئِيِّ هُوَ النَّفْسُ. الثَّانِي: هَبْ أَنَّ النَّفْسَ الْمُجَرَّدَةَ لَا تَقْوَى عَلَى إِدْرَاكِ الْجُزْئِيَّاتِ ابْتِدَاءً، لَكِنْ لَا نِزَاعَ أَنَّهُ يُمْكِنُهَا أَنْ تُدْرِكَ الْجُزْئِيَّاتِ بِوَاسِطَةِ الْآلَاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ:

Bil ki bu iki yönden bâtıldır: Birincisi: Biz belirli bir şahsın insan olduğuna ve at olmadığına hükmedebiliriz; iki şey hakkında hüküm verenin katında hakkında hüküm verilen iki şeyin de hazır bulunması zorunludur. Burada küllîyi idrak eden tek bir şey vardır ki o da nefistir; bu durumda cüzîyi idrak edenin de nefis olması gerekir. İkincisi: Farz edelim ki mücerret nefis cüzîleri doğrudan doğruya idrak etmeye güç yetiremesin; fakat onun cismani aletler vasıtasıyla cüzîleri idrak edebileceğinde hiçbir ihtilaf yoktur. O halde neden şöyle denilmesin:

إِنَّ تِلْكَ الْجَوَاهِرَ الْمُجَرَّدَةَ الْمُسَمَّاةَ بِالْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ لَهَا آلَاتٌ جُسْمَانِيَّةٌ مِنْ كُرَةِ الْأَثِيرِ أَوْ مِنْ كُرَةِ الزَّمْهَرِيرِ، ثُمَّ إِنَّهَا بِوَاسِطَةِ تِلْكَ الْآلَاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ تَقْوَى عَلَى إِدْرَاكِ الْجُزْئِيَّاتِ وَعَلَى التَّصَرُّفِ فِي هَذِهِ الْأَبْدَانِ، فَهَذَا تمام الكلام في شرح هذه المذاهب.

Cin ve şeytanlar olarak adlandırılan o mücerret cevherlerin esîr küresinden veya zemherîr küresinden cismani aletleri vardır; sonra onlar bu cismani aletler vasıtasıyla cüzîleri idrak etmeye ve bu bedenlerde tasarrufta bulunmaya güç yetirirler. İşte bu mezheplerin açıklanmasında sözün tamamı bundan ibarettir.

وَأَمَّا الَّذِينَ زَعَمُوا أَنَّ الْجِنَّ أَجْسَامٌ هَوَائِيَّةٌ أَوْ نَارِيَّةٌ فَقَالُوا: الْأَجْسَامُ مُتَسَاوِيَةٌ فِي الْحَجْمِيَّةِ وَالْمِقْدَارِ، وَهَذَانِ الْمَعْنَيَانِ أَعْرَاضٌ، فَالْأَجْسَامُ مُتَسَاوِيَةٌ فِي قَبُولِ هَذِهِ الْأَعْرَاضِ، وَالْأَشْيَاءُ الْمُخْتَلِفَةُ بِالْمَاهِيَّةِ لَا يَمْتَنِعُ اشْتِرَاكُهَا فِي بَعْضِ اللَّوَازِمِ، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: الْأَجْسَامُ مُخْتَلِفَةٌ بِحَسَبِ ذَوَاتِهَا الْمَخْصُوصَةِ وَمَاهِيَّاتِهَا الْمُعَيَّنَةِ، وَإِنْ كَانَتْ مُشْتَرِكَةً فِي قَبُولِ الْحَجْمِيَّةِ وَالْمِقْدَارِ؟ وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: أَحَدُ أَنْوَاعِ الْأَجْسَامِ أَجْسَامٌ لَطِيفَةٌ نَفَّاذَةٌ حَيَّةٌ لِذَوَاتِهَا عَاقِلَةٌ لِذَوَاتِهَا، قَادِرَةٌ عَلَى الْأَعْمَالِ الشَّاقَّةِ لِذَوَاتِهَا، وَهِيَ غَيْرُ قَابِلَةٍ لِلتَّفَرُّقِ وَالتَّمَزُّقِ؟ وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَتِلْكَ الْأَجْسَامُ تَكُونُ قَادِرَةً عَلَى تَشْكِيلِ أَنْفُسِهَا بِأَشْكَالٍ مُخْتَلِفَةٍ، ثُمَّ إِنَّ الرِّيَاحَ الْعَاصِفَةَ لَا تُمَزِّقُهَا، وَالْأَجْسَامَ الْكَثِيفَةَ لَا تُفَرِّقُهَا، أَلَيْسَ أَنَّ الْفَلَاسِفَةَ قَالُوا: إِنَّ النَّارَ الَّتِي تَنْفَصِلُ عَنِ الصَّوَاعِقِ تَنْفُذُ فِي اللَّحْظَةِ اللَّطِيفَةِ فِي بَوَاطِنَ الْأَحْجَارِ وَالْحَدِيدِ، وَتَخْرُجُ مِنَ الْجَانِبِ الْآخَرِ؟ فَلِمَ لَا يُعْقَلُ مِثْلُهُ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَإِنَّ الْجِنَّ تَكُونُ قَادِرَةً عَلَى النُّفُوذِ فِي بَوَاطِنِ النَّاسِ وَعَلَى التَّصَرُّفِ فيها، وأنها

Cinlerin havai veya nari (ateşten) cisimler olduğunu ileri sürenlere gelince, onlar şöyle demişlerdir: Cisimler hacim ve miktar bakımından eşittir; bu iki mâna ise arazdır. Dolayısıyla cisimler bu arazları kabul etmede eşittir. Mahiyetleri farklı olan şeylerin bazı lâzımlarda (ayrılmaz vasıflarda) ortak olması imkânsız değildir. O halde cisimlerin, hacim ve miktarı kabul etmede ortak olsalar bile, özel zatları ve muayyen mahiyetleri bakımından farklı oldukları neden söylenemez? Bu sabit olunca deriz ki: Cisim türlerinden birinin latif, nüfuz edici, zatı gereği diri, zatı gereği akıllı, zatı gereği zor işlere gücü yeten ve dağılmaya, parçalanmaya kabil olmayan cisimler olduğu neden söylenemez? Durum böyle olunca o cisimler kendilerini farklı şekillere sokmaya güç yetirecektir; sonra fırtınalı rüzgârlar onları parçalamaz, kesif cisimler de onları dağıtamaz. Nitekim filozoflar yıldırımlardan ayrılan ateşin çok kısa bir anda taşların ve demirin içine nüfuz edip diğer tarafından çıktığını söylememişler midir? Peki benzeri bir durum bu surette neden akla uygun olmasın? Bu takdire göre cinler insanların içine nüfuz etmeye ve onlarda tasarrufta bulunmaya kadir olur ve onlar

تَبْقَى حَيَّةً فَعَّالَةً مَصُونَةً عَنِ الْفَسَادِ إِلَى الْأَجَلِ الْمُعَيَّنِ وَالْوَقْتِ الْمَعْلُومِ، فَكُلُّ هَذِهِ الْأَحْوَالِ احْتِمَالَاتٌ ظَاهِرَةٌ، وَالدَّلِيلُ لَمْ يَقُمْ عَلَى إِبْطَالِهَا، فَلَمْ يَجُزِ الْمَصِيرُ إِلَى الْقَوْلِ بِإِبْطَالِهَا.

muayyen ecele ve bilinen vakte kadar diri, faal ve bozulmaktan korunmuş olarak kalırlar. Bütün bu durumlar açık ihtimallerdir ve bunları iptal edecek bir delil ikame edilmemiştir; bu sebeple bunların bâtıl olduğunu söylemeye yönelmek caiz olmaz.

وَأَمَّا الْجَوَابُ عَنِ الشُّبْهَةِ الثَّانِيَةِ: أَنَّهُ لَا يَجِبُ حُصُولُ تِلْكَ الصَّدَاقَةِ وَالْعَدَاوَةِ مَعَ كُلِّ وَاحِدٍ وَكُلُّ وَاحِدٍ لَا يَعْرِفُ إِلَّا حَالَ نَفْسِهِ، أَمَّا حَالُ غَيْرِهِ فَإِنَّهُ لَا يَعْلَمُهَا، فَبَقِيَ هَذَا الْأَمْرُ فِي حَيِّزِ الِاحْتِمَالِ.

İkinci şüphenin cevabına gelince: Herkesle bu dostluk ve düşmanlığın hâsıl olması gerekmez; üstelik herkes ancak kendi durumunu bilir, başkasının durumunu ise bilemez. Dolayısıyla bu mesele ihtimal dairesinde kalır.

وَأَمَّا الْجَوَابُ عَنِ الشُّبْهَةِ الثَّالِثَةِ: فَهُوَ أَنَّا نَقُولُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْقَوْلَ بِوُجُودِ الْجِنِّ وَالْمَلَائِكَةِ يُوجِبُ الطَّعْنَ فِي نُبُوَّةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، وَسَيَظْهَرُ الْجَوَابُ عَنِ الْأَجْوِبَةِ الَّتِي ذَكَرْتُمُوهَا فِيمَا بَعْدَ ذَلِكَ، فَهَذَا آخِرُ الْكَلَامِ فِي الْجَوَابِ عَنِ الشبهات.

Üçüncü şüphenin cevabına gelince: Biz deriz ki: Cinlerin ve meleklerin varlığını söylemenin peygamberlerin aleyhimüsselâm nübüvvetine dil uzatmayı gerektirdiğini kabul etmiyoruz. Zikrettiğiniz cevaplara dair açıklama bundan sonra ortaya çıkacaktır. İşte şüphelere verilen cevaplardaki sözün sonu budur.

دليل وجود الجن من القرآن:

Cinlerin Varlığına Kur'an'dan Delil:

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْقُرْآنَ وَالْأَخْبَارَ يَدُلَّانِ عَلَى وُجُودِ الْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ: أَمَّا الْقُرْآنُ فَآيَاتٌ: الْآيَةُ الْأُولَى قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ قالُوا يَا قَوْمَنا إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ [الْأَحْقَافِ: ٢٩، ٣٠] وَهَذَا نَصٌّ عَلَى وُجُودِهِمْ وَعَلَى أَنَّهُمْ سَمِعُوا الْقُرْآنَ، وَعَلَى أَنَّهُمْ أنذروا قومهم، والآية الثانية قوله تعالى: وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ، [الْبَقَرَةِ: ١٠٢] وَالْآيَةُ الثَّالِثَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي قِصَّةِ سُلَيْمَانَ ﵇: يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشاءُ مِنْ مَحارِيبَ وَتَماثِيلَ وَجِفانٍ كَالْجَوابِ وَقُدُورٍ راسِياتٍ اعْمَلُوا [سَبَأٍ: ١٣] وَقَالَ تَعَالَى: وَالشَّياطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ [ص: ٣٧، ٣٨] وَقَالَ تَعَالَى: وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ- إِلَى قَوْلِهِ/ تَعَالَى: وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ [سبأ: ١٢] والآية الرابعة قوله تعالى: يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الرَّحْمَنِ: ٣٣] وَالْآيَةُ الْخَامِسَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِزِينَةٍ الْكَواكِبِ وَحِفْظاً مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ مارِدٍ [الصَّافَّاتِ: ٦، ٧] وَأَمَّا الْأَخْبَارُ فَكَثِيرَةٌ: - الْخَبَرُ الْأَوَّلُ:

İkinci Mesele: Bil ki Kur'an ve hadisler cinlerin ve şeytanların varlığına delalet etmektedir. Kur'an'a gelince birçok ayet vardır: Birinci ayet, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ قالُوا يَا قَوْمَنا إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ } “Hani cinlerden bir grubu Kur'an'ı dinlemeleri için sana yöneltmiştik. Ona hazır bulunduklarında: 'Susun [dinleyin]!' dediler. [Okuma] bitince de uyarıcılar olarak kavimlerine döndüler. Dediler ki: 'Ey kavmimiz! Şüphesiz biz, Mûsâ'dan sonra indirilen, kendinden öncekileri doğrulayan, hakka ve dosdoğru yola ileten bir kitap dinledik'” [Ahkâf: 29-30]. Bu ayet onların varlığına, Kur'an'ı dinlediklerine ve kavimlerini uyardıklarına dair açık bir nastır. İkinci ayet, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } “Ve onlar Süleyman'ın mülkü [hükümranlığı] aleyhine şeytanların okudukları şeylere uydular” [Bakara: 102]. Üçüncü ayet, Allah Teâlâ'nın Süleyman aleyhisselâm kıssasındaki şu buyruğudur: { يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشاءُ مِنْ مَحارِيبَ وَتَماثِيلَ وَجِفانٍ كَالْجَوابِ وَقُدُورٍ راسِياتٍ اعْمَلُوا } “Ona dilediği gibi mihraplar (mabetler), heykeller, havuz gibi çanaklar ve yerinden kalkmaz sabit kazanlar yapıyorlardı. Ey Dâvûd ailesi, şükür için çalışın!” [Sebe: 13]. Ve [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَالشَّياطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ } “Şeytanları da; her bina ustasını, dalgıcı ve zincirlerle birbirine bağlanmış diğerlerini [ona boyun eğdirdik]” [Sâd: 37-38]. Ve [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ } “Süleyman'a da rüzgârı [boyun eğdirdik]...” -şu buyruğuna kadar: / { وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ } “...Cinlerden de Rabbinin izniyle onun önünde çalışanlar vardı” [Sebe: 12]. Dördüncü ayet, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Ey cin ve insan topluluğu! Eğer göklerin ve yerin sınırlarından çıkıp gitmeye gücünüz yetiyorsa [çıkın gidin]!” [Rahmân: 33]. Beşinci ayet, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { إِنَّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِزِينَةٍ الْكَواكِبِ وَحِفْظاً مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ مارِدٍ } “Şüphesiz biz en yakın göğü bir zinetle, yıldızlarla süsledik ve [onu] her itaatsiz şeytandan koruduk” [Sâffât: 6-7]. Hadislere gelince pek çoktur: - Birinci Rivayet:

رَوَى مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» ، عَنْ صَيْفِيِّ بْنِ أَفْلَحَ، عَنْ أَبِي السَّائِبِ مَوْلَى هِشَامِ بْنِ زُهْرَةَ أَنَّهُ دَخَلَ عَلَى أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ: فَوَجَدْتُهُ يُصَلِّي، فَجَلَسْتُ أَنْتَظِرُهُ حَتَّى يَقْضِيَ صَلَاتَهُ، قَالَ: فَسَمِعْتُ تَحْرِيكًا تَحْتَ سَرِيرِهِ فِي بَيْتِهِ، فَإِذَا هِيَ حَيَّةٌ، فَقُمْتُ لِأَقْتُلَهَا، فَأَشَارَ أَبُو سَعِيدٍ أَنِ اجْلِسْ، فَلَمَّا انْصَرَفَ مِنْ صِلَاتِهِ أَشَارَ إِلَى بَيْتٍ فِي الدَّارِ فَقَالَ: تَرَى هَذَا الْبَيْتَ؟ فَقُلْتُ نَعَمْ، فَقَالَ: إِنَّهُ كَانَ فِيهِ فَتًى حَدِيثُ عَهْدٍ بِعُرْسٍ، وَسَاقَ الْحَدِيثَ إِلَى أَنْ قَالَ: فَرَأَى امْرَأَتَهُ وَاقِفَةً بَيْنَ النَّاسِ، فَأَدْرَكَتْهُ غَيْرَةٌ فَأَهْوَى إِلَيْهَا بِالرُّمْحِ لِيَطْعَنَهَا بِسَبَبِ الْغَيْرَةِ فَقَالَتْ: لَا تَعْجَلْ حَتَّى تَدْخُلَ وَتَنْظُرَ مَا فِي بَيْتِكَ، فَدَخَلَ فَإِذَا هُوَ بِحَيَّةٍ مُطَوِّقَةٍ عَلَى فِرَاشِهِ فَرَكَزَ فِيهَا رُمْحَهُ فَاضْطَرَبَتِ الْحَيَّةُ فِي رَأْسِ الرُّمْحِ وَخَرَّ الْفَتَى مَيِّتًا، فَمَا نَدْرِي أَيُّهُمَا كَانَ أَسْرَعَ مَوْتًا: الْفَتَى أَمِ الْحَيَّةُ، فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: إِنَّ بِالْمَدِينَةِ جِنًّا قَدْ أَسْلَمُوا، فَمَنْ بَدَا لَكُمْ مِنْهُمْ فَآذِنُوهُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فَإِنْ بَدَا لَكُمْ بَعْدَ ذَلِكَ فَاقْتُلُوهُ فَإِنَّمَا هُوَ شَيْطَانٌ.

Mâlik el-Muvatta'da Sayfî b. Eflah'tan, o Hişâm b. Zühre'nin azatlısı Ebü's-Sâib'den rivayet etti ki: O, Ebû Saîd el-Hudrî'nin yanına girdi ve şöyle dedi: Onu namaz kılarken buldum ve namazını bitirinceye kadar beklemek üzere oturdum. Dedi ki: Evindeki sedirinin altında bir kıpırtı işittim; bir de baktım ki o bir yılan. Onu öldürmek için ayağa kalktım; fakat Ebû Saîd oturmamı işaret etti. Namazını bitirince evdeki bir odayı işaret ederek: «Şu odayı görüyor musun?» dedi. Ben de «Evet» dedim. Şöyle anlattı: «Orada yeni evlenmiş bir genç vardı...» -hadisi şu kısmına kadar nakletti-: «...Genç, hanımını [kapıda] insanların arasında ayakta dururken gördü. Kıskançlık damarı kabardı ve kıskançlığından ötürü mızrağını ona saplamak için yöneltti. Kadın: 'İçeri girip evinde ne olduğuna bakmadıkça acele etme' dedi. Genç içeri girdi, bir de baktı ki yatağının üzerine çöreklenmiş bir yılan var. Mızrağını yılana sapladı; yılan mızrağın ucunda çırpındı ve genç oracıkta ölüp yere yığıldı. Hangisinin daha çabuk öldüğünü bilemedik: Genç mi yoksa yılan mı? Bu durumu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem anlattım. Bunun üzerine şöyle buyurdu: 'Medine'de Müslüman olmuş cinler vardır. Onlardan biri size görünecek olursa üç gün ona mühlet verin (uyarın); şayet bundan sonra da görünürse onu öldürün, çünkü o şeytandır.'»

الْخَبَرُ الثَّانِي:

İkinci Rivayet:

رَوَى مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ قَالَ: لَمَّا أُسْرِيَ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ رَأَى عِفْرِيتًا مِنَ الْجِنِّ يَطْلُبُهُ بِشُعْلَةٍ مِنْ نَارٍ كُلَّمَا الْتَفَتَ رَآهُ، فَقَالَ جِبْرِيلُ ﵇: أَلَا أُعَلِّمُكَ كَلِمَاتٍ إِذَا قُلْتَهُنَّ طفئت شعلته

Mâlik el-Muvatta'da Yahyâ b. Saîd'den rivayet etti ki şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ gecesi yürütüldüğünde, cinlerden bir ifritin elinde bir ateş meşalesiyle peşine düştüğünü gördü; her döndüğünde onu görüyordu. Bunun üzerine Cibrîl aleyhisselâm: «Sana birtakım kelimeler öğreteyim mi ki onları söylediğinde onun meşalesi sönsün

وَخَرَّ لِفِيهِ، قُلْ: أَعُوذُ بِوَجْهِ اللَّهِ الْكَرِيمِ، وَبِكَلِمَاتِهِ التَّامَّاتِ الَّتِي لَا يُجَاوِزُهُنَّ بَرٌّ وَلَا فَاجِرٌ، مِنْ شَرِّ مَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ، وَمِنْ شَرِّ مَا يَعْرُجُ فِيهَا، وَمِنْ شَرِّ مَا نَزَلَ إِلَى الْأَرْضِ، وَشَرِّ مَا يَخْرُجُ مِنْهَا، وَمِنْ شَرِّ فِتَنِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، وَمِنْ شَرِّ طَوَارِقِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِلَّا طَارِقًا يَطْرُقُ بِخَيْرٍ يَا رَحْمَنُ.

ve yüzüstü yere kapansın? De ki: 'İyinin de kötünün de aşamayacağı Allah'ın tastamam kelimelerine ve Kerîm olan Zâtına sığınırım; gökten inenin şerrinden, oraya yükselenin şerrinden, yere inenin şerrinden, oradan çıkanın şerrinden, gecenin ve gündüzün fitnelerinin şerrinden ve -hayırla gelen müstesna ey Rahmân!- gece ve gündüz kapıyı çalanların (hadiselerin) şerrinden.'»

وَالْخَبَرُ الثَّالِثُ: رَوَى مَالِكٌ أيضا في «الموطأ» أن كعب الأخبار كَانَ يَقُولُ: أَعُوذُ بِوَجْهِ اللَّهِ الْعَظِيمِ الَّذِي لَيْسَ شَيْءٌ أَعْظَمَ مِنْهُ، وَبِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ الَّتِي لَا يُجَاوِزُهُنَّ بَرٌّ وَلَا فَاجِرٌ، وَبِأَسْمَائِهِ كُلِّهَا مَا قَدْ عَلِمْتُ مِنْهَا وَمَا لَمْ أَعْلَمْ، مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ وَذَرَأَ وَبَرَأَ.

Üçüncü Rivayet: Mâlik yine el-Muvatta'da rivayet etmiştir ki Kâ'bü'l-Ahbâr şöyle derdi: «Kendisinden daha büyük hiçbir şeyin bulunmadığı Allah'ın yüce Zâtına, iyinin de kötünün de aşamayacağı Allah'ın tastamam kelimelerine ve O'nun bildiğim ve bilmediğim bütün güzel isimlerine sığınırım; yarattığı, vücuda getirdiği ve var ettiği şeylerin şerrinden.»

وَالْخَبَرُ الرَّابِعُ:

Dördüncü Rivayet:

رَوَى أَيْضًا مَالِكٌ أَنَّ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي أُرَوَّعُ فِي مَنَامِي، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قُلْ: أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ مِنْ غَضَبِهِ وَعِقَابِهِ وَشَرِّ عِبَادِهِ، وَمِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ، وَأَنْ يَحْضُرُونِ.

Mâlik yine rivayet etti ki Hâlid b. Velîd: «Ey Allah'ın Resûlü, uykumda korkutuluyorum» dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «De ki: Allah'ın gazabından, cezasından, kullarının şerrinden, şeytanların kışkırtmalarından ve yanımda hazır bulunmalarından Allah'ın tastamam kelimelerine sığınırım» buyurdu.

وَالْخَبَرُ الْخَامِسُ: مَا اشْتَهَرَ وَبَلَغَ مَبْلَغَ التَّوَاتُرِ مِنْ خُرُوجِ النَّبِيِّ ﷺ لَيْلَةَ الْجِنِّ وَقِرَاءَتِهِ عَلَيْهِمْ، وَدَعْوَتِهِ إِيَّاهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ.

Beşinci Rivayet: Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem Cin Gecesi'nde çıkıp onlara [Kur'an] okuması ve onları İslâm'a davet etmesi hakkında meşhur olup tevatür derecesine ulaşan haberdir.

وَالْخَبَرُ السَّادِسُ:

Altıncı Rivayet:

رَوَى الْقَاضِي أَبُو بَكْرٍ فِي «الْهِدَايَةِ» أَنَّ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ ﵉ دَعَا رَبَّهُ أَنْ يُرِيَهُ مَوْضِعَ الشَّيْطَانِ مِنْ بَنِي آدَمَ، فَأَرَاهُ ذَلِكَ فَإِذَا رَأْسُهُ مِثْلُ رَأْسِ الْحَيَّةِ وَاضِعٌ رَأْسَهُ عَلَى قَلْبِهِ، فَإِذَا ذَكَرَ اللَّهَ تَعَالَى خَنَسَ، وَإِذَا لَمْ يَذْكُرْهُ وَضَعَ رَأْسَهُ عَلَى حَبَّةِ قَلْبِهِ.

Kādî Ebû Bekir el-Hidâye'de rivayet etti ki: Meryem oğlu Îsâ aleyhimesselâm, âdemoğlunda şeytanın yerini kendisine göstermesi için Rabbine dua etti. Allah da ona bunu gösterdi; bir de gördü ki [şeytanın] başı yılan başı gibidir ve başını insanın kalbinin üzerine koymuştur. İnsan Allah Teâlâ'yı zikrettiğinde geri çekilir (siner), zikretmediğinde ise başını kalbinin merkezine koyar.

وَالْخَبَرُ السَّابِعُ:

Yedinci Rivayet:

قَوْلُهُ ﵇: «إِنَّ الشَّيْطَانَ لَيَجْرِي مِنِ ابْنِ آدَمَ مَجْرَى الدَّمِ» وَقَالَ: «مَا مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا وَلَهُ شَيْطَانٌ» قِيلَ: وَلَا أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: «وَلَا أَنَا، إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَعَانَنِي عَلَيْهِ فَأَسْلَمَ»

[Nebî] aleyhisselâm'ın: «Şüphesiz şeytan, âdemoğlunun içinde kanın dolaştığı gibi dolaşır» buyruğudur. Yine şöyle buyurmuştur: «Sizden hiç kimse yoktur ki onun bir şeytanı [cin yoldaşı] bulunmasın.» «Senin de mi ey Allah'ın Resûlü?» denildi. «Benim de; ancak Allah Teâlâ ona karşı bana yardım etti de o Müslüman oldu [bana teslim oldu]» buyurdu.

وَالْأَحَادِيثُ فِي ذلك كثيرة، والقدر الذي ذكرناه كاف.

Bu husustaki hadisler çoktur; zikrettiğimiz miktar ise kâfidir.

خلق الجن من النار:

Cinlerin Ateşten Yaratılması:

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي بَيَانِ أَنَّ الْجِنَّ مَخْلُوقٌ مِنَ النَّارِ: وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ [الْحِجْرِ: ٢٧] وَقَالَ تَعَالَى حَاكِيًا عَنْ إِبْلِيسَ لَعَنَهُ اللَّهُ أَنَّهُ قَالَ: خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ [الْأَعْرَافِ: ١٢] وَاعْلَمْ أَنَّ حُصُولَ الْحَيَاةِ فِي النَّارِ غَيْرُ مُسْتَبْعَدٍ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْأَطِبَّاءَ قَالُوا: الْمُتَعَلِّقُ الْأَوَّلُ لِلنَّفْسِ هُوَ الْقَلْبُ وَالرُّوحُ، وَهُمَا فِي غَايَةِ السُّخُونَةِ، وَقَالَ جَالِينُوسُ: إِنِّي بَقَرْتُ مَرَّةً بَطْنَ قِرْدٍ فَأَدْخَلْتُ يَدِي فِي بَطْنِهِ، وَأَدْخَلْتُ أُصْبُعِي فِي قَلْبِهِ فَوَجَدْتُهُ فِي غَايَةِ السُّخُونَةِ بَلْ تَزِيدُ، وَنَقُولُ: أَطْبَقَ الْأَطِبَّاءُ عَلَى أَنَّ الْحَيَاةَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِسَبَبِ الْحَرَارَةِ الْغَرِيزِيَّةِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْأَغْلَبُ عَلَى الظَّنِّ أَنَّ كُرَةَ النار تكون مملوءة من الروحانيات.

Üçüncü Mesele: Cinin ateşten yaratıldığının beyanı hakkındadır: Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { وَالْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ } “Cânnı (cinlerin atasını) da daha önce kavurucu ateşten yarattık” [Hicr: 27] buyruğudur. [Allah] Teâlâ, İblîs'in -Allah ona lânet etsin- şöyle dediğini nakletmiştir: { خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ } “Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın” [A'râf: 12]. Bil ki ateşte hayatın meydana gelmesi uzak bir ihtimal değildir; görmez misin ki tabipler: «Nefsin ilk taalluk ettiği yer kalp ve ruhtur; bu ikisi ise son derece sıcaktır» demişlerdir. Câlînûs (Galen) şöyle demiştir: «Bir defasında bir maymunun karnını yardım, elimi karnına ve parmağımı kalbine soktum; onu son derece sıcak, hatta daha da fazla buldum.» Deriz ki: Tabipler, hayatın ancak harâret-i garîziyye (doğuştan gelen beden sıcaklığı) sebebiyle meydana geleceği hususunda ittifak etmişlerdir. Bazıları da: «Ateş küresinin ruhanilerle dolu olduğu kuvvetle muhtemeldir» demiştir.

سبب تسمية الجن جنا:

Cinlere Cin İsminin Verilme Sebebi:

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: ذَكَرُوا قَوْلَيْنِ فِي أَنَّهُمْ لِمَ سُمُّوا بِالْجِنِّ، الْأَوَّلُ: أَنَّ لَفْظَ الْجِنِّ مَأْخُوذٌ مِنَ الِاسْتِتَارِ، وَمِنْهُ الْجَنَّةُ لِاسْتِتَارِ أَرْضِهَا بِالْأَشْجَارِ، وَمِنْهُ الْجُنَّةُ لِكَوْنِهَا سَاتِرَةً لِلْإِنْسَانِ، وَمِنْهُ الْجِنُّ لِاسْتِتَارِهِمْ عَنِ الْعُيُونِ، وَمِنْهُ الْمَجْنُونُ لِاسْتِتَارِ عَقْلِهِ، وَمِنْهُ الْجَنِينُ لِاسْتِتَارِهِ فِي الْبَطْنِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تعالى: اتَّخَذُوا أَيْمانَهُمْ جُنَّةً [المجادلة: ١٦، المنافقون: ٢] أي وقاية وسترا، واعلم أن هَذَا الْقَوْلِ يَلْزَمُ أَنْ تَكُونَ الْمَلَائِكَةُ مِنَ الجن

Dördüncü Mesele: Onlara neden cin adının verildiği konusunda iki görüş zikretmişlerdir: Birincisi: Cin (el-cin) lafzı istisâr (gizlenme/örtünme) kökünden alınmıştır. Yeri ağaçlarla örtüldüğü için cennet (bahçe); insanı koruyup örttüğü için cünne (kalkan); gözlerden gizlendikleri için cin; aklı örtüldüğü için mecnun (deli); ana rahminde gizlendiği için cenîn (cenin) kelimeleri bu köktendir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { اتَّخَذُوا أَيْمانَهُمْ جُنَّةً } “Yeminlerini bir kalkan edindiler” [Mücâdele: 16; Münâfikûn: 2] yani bir korunma ve örtü edindiler buyruğu da böyledir. Bil ki bu görüşe göre meleklerin de cinden olması gerekir;

لِاسْتِتَارِهِمْ عَنِ الْعُيُونِ، إِلَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ هَذَا مِنْ بَابِ تَقْيِيدِ الْمُطْلَقِ بِسَبَبِ الْعُرْفِ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُمْ سُمُّوا بِهَذَا الِاسْمِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا فِي أَوَّلِ أَمْرِهِمْ خُزَّانَ الْجَنَّةِ وَالْقَوْلُ الأول أقوى.

çünkü onlar da gözlerden gizlidirler; meğerki bunun örf sebebiyle mutlakın takyit edilmesi (genel anlamın sınırlandırılması) kabilinden olduğu söylensin. İkinci görüş: Onlara bu ismin verilmesi, başlangıçta cennetin bekçileri (hâzinleri) olmalarından ötürüdür. Birinci görüş ise daha kuvvetlidir.

طوائف المكلفين:

Mükelleflerin Grupları:

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ طَوَائِفَ الْمُكَلَّفِينَ أَرْبَعَةٌ: الْمَلَائِكَةُ، وَالْإِنْسُ، وَالْجِنُّ، وَالشَّيَاطِينُ، وَاخْتَلَفُوا فِي الْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ فَقِيلَ: الشَّيَاطِينُ جِنْسٌ وَالْجِنُّ جِنْسٌ آخَرُ، كَمَا أَنَّ الْإِنْسَانَ جِنْسٌ وَالْفَرَسَ جِنْسٌ آخَرُ، وَقِيلَ: الْجِنُّ مِنْهُمْ أَخْيَارٌ وَمِنْهُمْ أَشْرَارٌ وَالشَّيَاطِينُ اسم لأشرار الجن.

Beşinci Mesele: Bil ki mükelleflerin fırkaları dörttür: Melekler, insanlar, cinler ve şeytanlar. Cinler ve şeytanlar hakkında ihtilaf etmişlerdir; şöyle denilmiştir: İnsan bir cins, at başka bir cins olduğu gibi şeytanlar bir cins, cinler de başka bir cinstir. Şöyle de denilmiştir: Cinlerin iyileri de vardır, kötüleri de; şeytanlar ise cinlerin kötü olanlarının adıdır.

تسلط الجن على الإنس:

Cinin İnsana Musallat Olması:

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: الْمَشْهُورُ أَنَّ الْجِنَّ لَهُمْ قُدْرَةٌ عَلَى النُّفُوذِ فِي بَوَاطِنِ الْبَشَرِ، وَأَنْكَرَ أَكْثَرُ الْمُعْتَزِلَةِ ذَلِكَ، أَمَّا الْمُثْبِتُونَ فَقَدِ احْتَجُّوا بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ إِنْ كَانَ الْجِنُّ عِبَارَةً عَنْ مَوْجُودٍ/ لَيْسَ بِجِسْمٍ وَلَا جُسْمَانِيٍّ فَحِينَئِذٍ يَكُونُ مَعْنَى كَوْنِهِ قَادِرًا عَلَى النُّفُوذِ فِي بَاطِنِهِ أَنَّهُ يَقْدِرُ عَلَى التَّصَرُّفِ فِي بَاطِنِهِ، وَذَلِكَ غَيْرُ مُسْتَبْعَدٍ، وَإِنْ كَانَ عِبَارَةً عَنْ حَيَوَانٍ هَوَائِيٍّ لَطِيفٍ نَفَّاذٍ كَمَا وَصَفْنَاهُ كَانَ نَفَاذُهُ فِي بَاطِنِ بَنِي آدَمَ أَيْضًا غَيْرَ مُمْتَنِعٍ قياسا على النفس وغيره.

Altıncı Mesele: Meşhur olan [görüş], cinlerin insanların içlerine nüfuz etmeye güçlerinin yettiğidir. Mutezile'nin çoğu ise bunu inkâr etmiştir. [Bunu] ispat edenler birtakım deliller ileri sürmüşlerdir: Birincisi: Eğer cin, cisim ve cismanî olmayan bir varlıktan ibaret ise bu durumda onun [insanın] içine nüfuz etmeye kādir olmasının anlamı, onun içinde tasarruf etmeye kādir olmasıdır ki bu uzak bir ihtimal değildir. Şayet tarif ettiğimiz gibi latif, havada [hareket eden], nüfuz edici bir hayvandan ibaret ise onun âdemoğlunun içine nüfuz etmesi de nefese ve benzerlerine kıyasla imkânsız değildir.

الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ. [الْبَقَرَةِ: ٢٧٥] الثَّالِثُ:

İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ } “Şeytan çarpmış kimsenin kalktığı gibi kalkarlar” [Bakara: 275] buyruğudur. Üçüncüsü:

قَوْلُهُ ﵇: «إِنَّ الشَّيْطَانَ لَيَجْرِي مِنِ ابْنِ آدَمَ مَجْرَى الدَّمِ» .

Onun (aleyhisselâm): «Şeytan, âdemoğlunun damarlarında kanın dolaştığı gibi dolaşır» buyruğudur.

أَمَّا الْمُنْكِرُونَ فَقَدِ احْتَجُّوا بِأُمُورٍ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ إِبْلِيسَ لَعَنَهُ اللَّهُ وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي [إِبْرَاهِيمَ: ٢٢] صَرَّحَ بِأَنَّهُ مَا كَانَ لَهُ عَلَى الْبَشَرِ سُلْطَانٌ إِلَّا مِنَ الْوَجْهِ الْوَاحِدِ، وَهُوَ إِلْقَاءُ الْوَسْوَسَةِ وَالدَّعْوَةُ إِلَى الْبَاطِلِ. الثَّانِي: لَا شَكَّ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ وَالْعُلَمَاءَ الْمُحَقِّقِينَ يَدْعُونَ النَّاسَ إِلَى لَعْنِ الشَّيْطَانِ وَالْبَرَاءَةِ مِنْهُ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ الْعَدَاوَةُ بَيْنَ الشَّيَاطِينِ وَبَيْنَهُمْ أَعْظَمَ أَنْوَاعِ الْعَدَاوَةِ، فَلَوْ كَانُوا قَادِرِينَ عَلَى النُّفُوذِ فِي بَوَاطِنِ الْبَشَرِ وَعَلَى إِيصَالِ الْبَلَاءِ وَالشَّرِّ إِلَيْهِمْ لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ تَضَرُّرُ الْأَنْبِيَاءِ وَالْعُلَمَاءِ مِنْهُمْ أَشَدَّ مِنْ تَضَرُّرِ كُلِّ أَحَدٍ، وَلَمَّا لم يكن كذلك علمنا أنه باطل.

İnkâr edenler ise birtakım hususları delil getirmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın, İblîs'ten -Allah ona lânet etsin- naklen buyurduğu: { وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي } “Benim sizin üzerinizde bir hâkimiyetim yoktu; sadece sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz” [İbrâhîm: 22] âyetidir. [İblîs], insanlar üzerinde sadece bir yönden, yani vesvese vermek ve bâtıla çağırmaktan başka bir hâkimiyeti olmadığını açıkça ifade etmiştir. İkincisi: Şüphe yok ki peygamberler ve muhakkik âlimler insanları şeytana lânet etmeye ve ondan berî olmaya çağırırlar. Dolayısıyla şeytanlarla onlar arasındaki düşmanlığın, düşmanlıkların en büyüğü olması gerekir. Şayet onlar insanların içlerine nüfuz etmeye, onlara belâ ve kötülük ulaştırmaya kādir olsalardı, peygamberlerin ve âlimlerin onlardan göreceği zararın herkesten daha şiddetli olması gerekirdi. Durum böyle olmadığına göre, bunun bâtıl olduğunu anlarız.

صفة الملائكة:

Meleklerin Sıfatı:

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَا يَأْكُلُونَ وَلَا يَشْرَبُونَ وَلَا يَنْكِحُونَ، يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لَا يَفْتُرُونَ، وَأَمَّا الْجِنُّ وَالشَّيَاطِينُ فَإِنَّهُمْ يَأْكُلُونَ وَيَشْرَبُونَ، قَالَ ﵇ فِي الرَّوْثِ وَالْعَظْمِ: «إِنَّهُ زَادُ إِخْوَانِكُمْ مِنَ الْجِنِّ» وَأَيْضًا فَإِنَّهُمْ يَتَوَالَدُونَ قَالَ تَعَالَى: أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي [الكهف: ٥٠] .

Yedinci Mesele: [Âlimler], meleklerin yiyip içmedikleri, evlenmedikleri; gece gündüz bıkıp usanmadan tesbih ettikleri hususunda ittifak etmişlerdir. Cinler ve şeytanlar ise yerler ve içerler. Nitekim [Peygamber] (aleyhisselâm) tezek ve kemik hakkında: «Şüphesiz o, cinlerden olan kardeşlerinizin azığıdır» buyurmuştur. Ayrıca onlar ürerler. Allah Teâlâ: { أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي } “Şimdi siz, beni bırakıp da onu ve onun soyunu dostlar mı ediniyorsunuz?” [Kehf: 50] buyurmuştur.

وسوسة الشيطان:

Şeytanın Vesvesesi:

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: فِي كَيْفِيَّةِ الْوَسْوَسَةِ بِنَاءً عَلَى مَا وَرَدَ فِي الْآثَارِ: ذَكَرُوا أَنَّهُ يَغُوصُ فِي بَاطِنِ الْإِنْسَانِ، وَيَضَعُ رَأْسَهُ عَلَى حَبَّةِ قَلْبِهِ، وَيُلْقِي إِلَيْهِ الْوَسْوَسَةَ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِمَا

Sekizinci Mesele: Rivayetlerde gelene dayalı olarak vesvesenin keyfiyeti hakkında: [Rivayetlerde] zikrettiklerine göre o, insanın içine dalar, başını onun kalbinin üzerine koyar ve ona vesvese verir. Buna delil olarak

رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «إِنَّ الشَّيْطَانَ لَيَجْرِي مِنِ ابْنِ آدَمَ مَجْرَى الدَّمِ، أَلَا فَضَيِّقُوا مَجَارِيَهُ بِالْجُوعِ»

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğu rivayetini delil getirmişlerdir: «Şeytan âdemoğlunda kanın dolaştığı gibi dolaşır; dikkat edin, onun dolaşım yollarını açlıkla daraltın.»

وَقَالَ ﵇: «لَوْلَا أَنَّ الشَّيَاطِينَ يَحُومُونَ عَلَى قُلُوبِ بَنِي آدم لنظروا إلى ملكوت السموات» .

Ve [Peygamber] (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: «Şeytanlar âdemoğullarının kalpleri etrafında dolaşmasalardı, onlar muhakkak göklerin melekûtuna bakarlardı.»

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: هَذِهِ الْأَخْبَارُ لَا بُدَّ مِنْ تَأْوِيلِهَا، لِأَنَّهُ يَمْتَنِعُ حَمْلُهَا عَلَى ظَوَاهِرِهَا، وَاحْتُجَّ عَلَيْهِ

İnsanlardan bazıları şöyle demiştir: Bu haberlerin tevil edilmesi zorunludur; çünkü onları zâhirleri üzere hamletmek imkânsızdır. Buna da

بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ نُفُوذَ الشَّيَاطِينِ فِي بَوَاطِنِ النَّاسِ مُحَالٌ، لِأَنَّهُ يَلْزَمُ إِمَّا اتِّسَاعُ تِلْكَ الْمَجَارِي أَوْ تَدَاخُلُ تِلْكَ الْأَجْسَامِ. الثَّانِي: مَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْعَدَاوَةَ الشَّدِيدَةَ حَاصِلَةٌ بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَهْلِ الدِّينِ، فَلَوْ قَدَرَ عَلَى هَذَا النُّفُوذِ فَلِمَ لَا يَخُصُّهُمْ بِمَزِيدِ الضَّرَرِ؟ الثَّالِثُ: أَنَّ الشَّيْطَانَ مَخْلُوقٌ مِنَ النَّارِ، فَلَوْ دَخَلَ فِي دَاخِلِ الْبَدَنِ لَصَارَ كَأَنَّهُ نَفَّذَ النَّارَ فِي دَاخِلِ الْبَدَنِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ/ لَا يُحَسُّ بِذَلِكَ. الرَّابِعُ: أَنَّ الشَّيَاطِينَ يُحِبُّونَ الْمَعَاصِيَ وَأَنْوَاعَ الْكُفْرِ وَالْفِسْقِ، ثُمَّ إِنَّا نَتَضَرَّعُ بِأَعْظَمِ الْوُجُوهِ إِلَيْهِمْ لِيُظْهِرُوا أَنْوَاعَ الْفِسْقِ فَلَا نَجِدُ مِنْهُ أَثَرًا وَلَا فَائِدَةً، وَبِالْجُمْلَةِ فَلَا نَرَى لَا مِنْ عَدَاوَتِهِمْ ضَرَرًا وَلَا مِنْ صَدَاقَتِهِمْ نَفْعًا.

birtakım yönlerle delil getirilmiştir: Birincisi: Şeytanların insanların içlerine nüfuz etmesi imkânsızdır; çünkü bundan ya o kanalların genişlemesi ya da o cisimlerin birbirine tedâhülü (iç içe geçmesi) gerekir. İkincisi: Zikrettiğimiz üzere, onunla dindarlar arasında şiddetli bir düşmanlık mevcuttur; şayet bu nüfuz etmeye kādir olsaydı, neden onlara daha fazla zarar vermeyi tahsis etmesin? Üçüncüsü: Şeytan ateşten yaratılmıştır; şayet bedenin içine girseydi, sanki bedenin içine ateş sokmuş gibi olurdu; oysa bilinmektedir ki bu hissedilmemektedir. Dördüncüsü: Şeytanlar günahları, küfür ve fısk çeşitlerini severler; sonra bizler türlü fıskları ortaya çıkarsınlar diye onlara en büyük şekillerde yalvarırız da ondan hiçbir iz ve fayda bulamayız. Kısacası, onların ne düşmanlığından bir zarar ne de dostluğundan bir fayda görürüz.

وَأَجَابَ مُثْبِتُو الشَّيَاطِينِ عَنِ السُّؤَالِ الْأَوَّلِ: بِأَنَّ عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهَا نُفُوسٌ مُجَرَّدَةٌ فَالسُّؤَالُ زَائِلٌ، وَعَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهَا أَجْسَامٌ لَطِيفَةٌ كَالضَّوْءِ وَالْهَوَاءِ فَالسُّؤَالُ أَيْضًا زَائِلٌ، وَعَنِ الثَّانِي: لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يَمْنَعُونَهُمْ عَنْ إِيذَاءِ عُلَمَاءِ الْبَشَرِ، وَعَنِ الثَّالِثِ: أَنَّهُ لَمَّا جَازَ أن يقول الله تعالى لنار إبراهيم يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٦٩] فَلِمَ لا يجوز مثله هاهنا، وَعَنِ الرَّابِعِ: أَنَّ الشَّيَاطِينَ مُخْتَارُونَ، وَلَعَلَّهُمْ يَفْعَلُونَ بعض القبائح دون بعض.

Şeytanları ispat edenler birinci soruya şöyle cevap vermişlerdir: Onların mücerret nefisler olduğu görüşüne göre soru ortadan kalkar; ışık ve hava gibi latif cisimler olduğu görüşüne göre de soru yine ortadan kalkar. İkincisine gelince: Allah'ın ve meleklerinin, onları insanlardan olan âlimlere eziyet etmekten engellediğinin söylenmesi uzak bir ihtimal değildir. Üçüncüsüne gelince: Allah Teâlâ'nın İbrâhim'in ateşine { يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ } “Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve esenlik ol” [Enbiyâ: 69] buyurması caiz olduğu gibi, burada da benzerinin caiz olmaması için ne sebep vardır? Dördüncüsüne gelince: Şeytanlar muhtardırlar (irade sahibidirler); belki bazı çirkinlikleri yaparken bazılarını yapmazlar.

تحقيق الكلام في الوسوسة:

Vesvese Konusunun Tahkiki:

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: فِي تَحْقِيقِ الْكَلَامِ فِي الْوَسْوَسَةِ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي قَرَّرَهُ الشَّيْخُ الْغَزَالِيُّ فِي كِتَابِ «الْإِحْيَاءِ» ، قَالَ: الْقَلْبُ مِثْلُ قُبَّةٍ لَهَا أَبْوَابٌ تَنْصَبُّ إِلَيْهَا الْأَحْوَالُ مِنْ كُلِّ بَابٍ، أَوْ مِثْلُ هَدَفٍ تُرْمَى إِلَيْهِ السِّهَامُ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ، أَوْ مِثْلُ مِرْآةٍ مَنْصُوبَةٍ تَجْتَازُ عَلَيْهَا الْأَشْخَاصُ، فَتَتَرَاءَى فِيهَا صُورَةٌ بَعْدَ صُورَةٍ، أَوْ مِثْلُ حَوْضٍ تَنْصَبُّ إِلَيْهِ مِيَاهٌ مُخْتَلِفَةٌ مِنْ أَنْهَارٍ مَفْتُوحَةٍ وَاعْلَمْ أَنَّ مَدَاخِلَ هَذِهِ الْآثَارِ الْمُتَجَدِّدَةِ فِي الْقَلْبِ سَاعَةً فَسَاعَةً إِمَّا مِنَ الظَّاهِرِ كَالْحَوَاسِّ الْخَمْسِ، وَإِمَّا مِنَ الْبَوَاطِنِ كَالْخَيَالِ وَالشَّهْوَةِ وَالْغَضَبِ وَالْأَخْلَاقِ الْمُرَكَّبَةِ فِي مِزَاجِ الْإِنْسَانِ، فَإِنَّهُ إِذَا أَدْرَكَ بِالْحَوَاسِّ شَيْئًا حَصَلَ مِنْهُ أَثَرٌ فِي الْقَلْبِ، وَكَذَا إِذَا هَاجَتِ الشَّهْوَةُ أَوِ الْغَضَبُ حَصَلَ مِنْ تِلْكَ الْأَحْوَالِ آثَارٌ فِي الْقَلْبِ، وَأَمَّا إِذَا مُنِعَ الْإِنْسَانُ عَنِ الْإِدْرَاكَاتِ الظَّاهِرَةِ فَالْخَيَالَاتُ الْحَاصِلَةُ فِي النَّفْسِ تَبْقَى، وَيَنْتَقِلُ الْخَيَالُ مِنْ شَيْءٍ إِلَى شَيْءٍ، وَبِحَسَبِ انْتِقَالِ الْخَيَالِ يَنْتَقِلُ الْقَلْبُ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ، فَالْقَلْبُ دَائِمًا فِي التَّغَيُّرِ وَالتَّأَثُّرِ مِنْ هَذِهِ الْأَسْبَابِ، وَأَخَصُّ الْآثَارِ الْحَاصِلَةِ فِي الْقَلْبِ هِيَ الْخَوَاطِرُ، وَأَعْنِي بِالْخَوَاطِرِ مَا يَعْرِضُ فِيهِ مِنَ الْأَفْكَارِ وَالْأَذْكَارِ، وَأَعْنِي بِهَا إِدْرَاكَاتٍ وَعُلُومًا إِمَّا عَلَى سَبِيلِ التَّجَدُّدِ وَإِمَّا عَلَى سَبِيلِ التَّذَكُّرِ، وَإِنَّمَا تُسَمَّى خَوَاطِرَ مِنْ حَيْثُ أَنَّهَا تَخْطُرُ بِالْخَيَالِ بَعْدَ أَنْ كَانَ الْقَلْبُ غَافِلًا عَنْهَا، فَالْخَوَاطِرُ هِيَ الْمُحَرِّكَاتُ لِلْإِرَادَاتِ، وَالْإِرَادَاتُ مُحَرِّكَةٌ لِلْأَعْضَاءِ، ثُمَّ هَذِهِ الْخَوَاطِرُ الْمُحَرِّكَةُ لِهَذِهِ الْإِرَادَاتِ تَنْقَسِمُ إِلَى مَا يَدْعُو إِلَى الشَّرِّ أَعْنِي إِلَى مَا يَضُرُّ فِي الْعَاقِبَةِ- وَإِلَى مَا يَنْفَعُ- أَعْنِي مَا يَنْفَعُ فِي الْعَاقِبَةِ- فَهُمَا خَاطِرَانِ مُخْتَلِفَانِ، فَافْتَقَرَا إِلَى اسْمَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ، فَالْخَاطِرُ الْمَحْمُودُ يُسَمَّى إِلْهَامًا، وَالْمَذْمُومُ يُسَمَّى وِسْوَاسًا، ثُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنَّ هَذِهِ الْخَوَاطِرَ أَحْوَالٌ حَادِثَةٌ فَلَا بُدَّ لَهَا مِنْ سَبَبٍ، وَالتَّسَلْسُلُ مُحَالٌ، فَلَا بُدَّ مِنِ انْتِهَاءِ الْكُلِّ إِلَى وَاجِبِ الْوُجُودِ، وَهَذَا مُلَخَّصُ كَلَامِ الشَّيْخِ الْغَزَالِيِّ بعد حذف التطويلات منه.

Dokuzuncu Mesele: Şeyh Gazzâlî'nin el-İhyâ' adlı eserinde takrir ettiği şekliyle vesvese konusunun tahkiki hakkında: O şöyle demiştir: Kalp, her kapısından içine birtakım hallerin döküldüğü kapıları olan bir kubbe gibidir; yahut her taraftan kendisine okların atıldığı bir hedef gibidir; yahut önünden şahısların geçtiği ve içinde peş peşe sûretlerin göründüğü dikilmiş bir ayna gibidir; yahut açık nehirlerden içine farklı suların döküldüğü bir havuz gibidir. Bil ki kalpte anbean yenilenen bu eserlerin giriş yerleri, ya beş duyu gibi zâhirîdir ya da hayal, şehvet, öfke ve insanın mizacında mürekkep olan ahlâk gibi bâtınîdir. Zira insan duyularıyla bir şeyi idrak ettiğinde kalpte ondan bir iz meydana gelir; aynı şekilde şehvet veya öfke galeyana geldiğinde bu hallerden kalpte izler meydana gelir. İnsan zâhirî idraklerden menedildiğinde ise nefiste meydana gelen hayaller kalır ve hayal bir şeyden başka bir şeye intikal eder; hayalin intikaline göre de kalp bir halden başka bir hale intikal eder. Dolayısıyla kalp bu sebeplerden ötürü daima bir değişim ve etkilenme içindedir. Kalpte meydana gelen eserlerin en özeli havâtırdır (akla gelen düşüncelerdir). Havâtır ile orada ârız olan fikirleri ve zikirleri kastediyorum; bunlarla da ya teceddüt (yenilenme) yoluyla veya tezekkür (hatırlama) yoluyla [oluşan] idrak ve ilimleri kastediyorum. Kalp onlardan gafil iken sonradan hayale doğmaları (hatıra gelmeleri) hasebiyle bunlara havâtır denmiştir. Havâtır iradelerin harekete geçiricileridir; iradeler de organları harekete geçiricidir. Sonra bu iradeleri harekete geçiren havâtır; şerre çağıran -yani âkıbette zarar verene- ve hayra çağıran -yani âkıbette fayda verene- olmak üzere ikiye ayrılır. Dolayısıyla bunlar iki farklı hatıradır ve iki farklı isme ihtiyaç duyarlar: Övülen hatıraya ilham, yerilen hatıraya ise vesvese denir. Sonra sen bilirsin ki bu hatıralar sonradan meydana gelen hallerdir; dolayısıyla onlar için bir sebep mutlaka gereklidir. Teselsül ise muhaldir; bu sebeple hepsinin Vâcibü'l-Vücûd'a dayanıp son bulması zorunludur. Uzatılan kısımları çıkarıldıktan sonra Şeyh Gazzâlî'nin sözünün özeti budur.

تحقيق كلام الغزالي:

Gazzâlî'nin Sözünün Tahkiki:

الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: فِي تَحْقِيقِ الْكَلَامِ فِيمَا ذَكَرَهُ الْغَزَالِيُّ: اعْلَمْ أَنَّ هَذَا الرَّجُلَ دَارَ حَوْلَ الْمَقْصُودِ إِلَّا أَنَّهُ لَا يَحْصُلُ الْغَرَضُ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَزِيدِ التَّنْقِيحِ، فَنَقُولُ: لَا بُدَّ قَبْلَ الْخَوْضِ فِي الْمَقْصُودِ مِنْ تَقْدِيمِ مُقَدِّمَاتٍ.

Onuncu Mesele: Gazzâlî'nin zikrettiği hususlarda kelâmın tahkiki hakkında: Bil ki bu zat maksadın etrafında dönüp dolaşmıştır; ancak maksat ancak daha fazla tenkih (ayıklama ve netleştirme) ile hâsıl olur. Deriz ki: Maksada dalmadan önce birtakım mukaddimeleri takdim etmek gerekir.

المقدمة الأولى: لا شك أن هاهنا مَطْلُوبًا وَمَهْرُوبًا. وَكُلُّ مَطْلُوبٍ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مَطْلُوبًا لِذَاتِهِ أَوْ لِغَيْرِهِ،

Birinci Mukaddime: Şüphe yok ki burada bir talep edilen (matlûb) ve bir de kaçınılan (mehrûb) şey vardır. Her talep edilen şey ya bizzat kendisi için talep edilir ya da başkası için;

وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ كُلُّ مَطْلُوبٍ مَطْلُوبًا لِغَيْرِهِ. وَأَنْ يَكُونَ كُلُّ مَهْرُوبٍ مَهْرُوبًا عَنْهُ لِغَيْرِهِ: وَإِلَّا لَزِمَ إِمَّا الدَّوْرُ وَإِمَّا التَّسَلْسُلُ، وَهُمَا مُحَالَانِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الِاعْتِرَافِ بِوُجُودِ شَيْءٍ يَكُونُ مَطْلُوبًا لِذَاتِهِ، وَبِوُجُودِ شَيْءٍ يَكُونُ مَهْرُوبًا عَنْهُ لِذَاتِهِ.

her talep edilenin başkası için talep edilmesi ve her kaçınılan şeyden de başkası için kaçınılması caiz değildir; aksi takdirde ya devir ya da teselsül gerekir ki bu ikisi de muhaldir. Böylece bizzat kendisi için talep edilen bir şeyin ve bizzat kendisinden kaçınılan bir şeyin varlığını itiraf etmenin zorunlu olduğu sabit olmuştur.

الْمُقَدِّمَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّ الِاسْتِقْرَاءَ دَلَّ عَلَى أَنَّ الْمَطْلُوبَ بِالذَّاتِ هُوَ اللَّذَّةُ وَالسُّرُورُ، وَالْمَطْلُوبَ بِالتَّبَعِ مَا يَكُونُ وَسِيلَةً إِلَيْهِمَا، وَالْمَهْرُوبَ عَنْهُ بِالذَّاتِ هُوَ الْأَلَمُ وَالْحُزْنُ، وَالْمَهْرُوبَ عَنْهُ بِالتَّبَعِ مَا يَكُونُ وَسِيلَةً إِلَيْهِمَا.

İkinci Mukaddime: İstikrâ (tümevarım) göstermiştir ki bizzat talep edilen lezzet ve sevinçtir; dolaylı olarak (tebaan) talep edilen ise bu ikisine vesile olan şeylerdir. Bizzat kaçınılan ise elem ve hüzündür; dolaylı olarak kaçınılan ise bu ikisine vesile olan şeylerdir.

الْمُقَدِّمَةُ الثَّالِثَةُ: إِنَّ اللَّذِيذَ عِنْدَ كُلِّ قُوَّةٍ مِنَ الْقُوَى النَّفْسَانِيَّةِ شَيْءٌ آخَرُ، فَاللَّذِيذُ عِنْدَ الْقُوَّةِ الْبَاصِرَةِ شَيْءٌ، وَاللَّذِيذُ عِنْدَ الْقُوَّةِ السَّامِعَةِ شَيْءٌ آخَرُ، وَاللَّذِيذُ عِنْدَ الْقُوَّةِ الشَّهْوَانِيَّةِ شَيْءٌ ثَالِثٌ، وَاللَّذِيذُ عِنْدَ الْقُوَّةِ الْغَضَبِيَّةِ شَيْءٌ رَابِعٌ، وَاللَّذِيذُ عِنْدَ الْقُوَّةِ الْعَاقِلَةِ شَيْءٌ خَامِسٌ.

Üçüncü Mukaddime: Nefsanî kuvvetlerden her bir kuvvet katında lezzetli olan şey farklıdır: Görme kuvveti katında lezzetli olan şey başka, işitme kuvveti katında lezzetli olan başka, şehvet kuvveti katında lezzetli olan üçüncü bir şey, öfke kuvveti katında lezzetli olan dördüncü bir şey, akıl kuvveti katında lezzetli olan ise beşinci bir şeydir.

المقدمة الرابعة: إن الْقُوَّةُ الْبَاصِرَةُ إِذَا أَدْرَكَتْ مَوْجُودًا فِي الْخَارِجِ لَزِمَ مِنْ حُصُولِ ذَلِكَ الْإِدْرَاكِ الْبَصَرِيِّ وُقُوفُ الذِّهْنِ عَلَى مَاهِيَّةِ ذَلِكَ الْمَرْئِيِّ، وَعِنْدَ الْوُقُوفِ عَلَيْهِ يَحْصُلُ الْعِلْمُ بِكَوْنِهِ لَذِيذًا أَوْ مُؤْلِمًا أو خَالِيًا عَنْهُمَا، فَإِنْ حَصَلَ الْعِلْمُ بِكَوْنِهِ لَذِيذًا تَرَتَّبَ عَلَى حُصُولِ هَذَا الْعِلْمِ أَوِ الِاعْتِقَادِ حُصُولُ الْمَيْلِ إِلَى تَحْصِيلِهِ، وَإِنْ حَصَلَ الْعِلْمُ بكونه مؤلما ترتب على هَذَا الْعِلْمِ أَوِ الِاعْتِقَادِ حُصُولُ الْمَيْلِ إِلَى الْبُعْدِ عَنْهُ وَالْفِرَارِ مِنْهُ، فَإِنْ لَمْ يَحْصُلِ الْعِلْمُ بِكَوْنِهِ مُؤْلِمًا وَلَا بِكَوْنِهِ لَذِيذًا لَمْ يَحْصُلْ فِي الْقَلْبِ لَا رَغْبَةٌ إِلَى الْفِرَارِ عَنْهُ وَلَا رَغْبَةٌ إِلَى تَحْصِيلِهِ.

Dördüncü Mukaddime: Görme kuvveti dışarıda bir varlığı idrak ettiğinde, bu görsel idrakin meydana gelmesinden zihnin o görülen şeyin mahiyetine vâkıf olması lâzım gelir. Ona vâkıf olunduğunda onun lezzetli, acı verici veya bu ikisinden de uzak olduğuna dair bilgi meydana gelir. Şayet lezzetli olduğuna dair bilgi meydana gelirse bu bilginin yahut inancın meydana gelmesine bağlı olarak onu elde etmeye yönelik meyil doğar. Eğer acı verici olduğuna dair bilgi meydana gelirse bu bilgi veya inanca bağlı olarak ondan uzaklaşmaya ve kaçmaya yönelik meyil doğar. Şayet ne acı verici ne de lezzetli olduğuna dair bir bilgi meydana gelmezse kalpte ne ondan kaçmaya ne de onu elde etmeye dair bir arzu doğar.

الْمُقَدِّمَةُ الْخَامِسَةُ: إِنَّ الْعِلْمَ بِكَوْنِهِ لَذِيذًا إِنَّمَا يُوجِبُ حُصُولَ الْمَيْلِ وَالرَّغْبَةِ فِي تَحْصِيلِهِ إِذَا حَصَلَ ذَلِكَ الْعِلْمُ خَالِيًا عَنِ الْمُعَارِضِ وَالْمُعَاوِقِ، فَأَمَّا إِذَا حَصَلَ هَذَا الْمُعَارِضُ لَمْ يَحْصُلْ ذَلِكَ الِاقْتِضَاءُ، مِثَالُهُ إِذَا رَأَيْنَا طَعَامًا لَذِيذًا فَعَلِمْنَا بِكَوْنِهِ لَذِيذًا، إِنَّمَا يُؤَثِّرُ فِي الْإِقْدَامِ عَلَى تَنَاوُلِهِ إِذَا لَمْ نَعْتَقِدْ أَنَّهُ حَصَلَ فِيهِ ضَرَرٌ زَائِدٌ، أَمَّا إِذَا اعْتَقَدْنَا أَنَّهُ حَصَلَ فِيهِ ضَرَرٌ زَائِدٌ فَعِنْدَ هَذَا يَعْتَبِرُ الْعَقْلُ كَيْفِيَّةَ الْمُعَارَضَةِ وَالتَّرْجِيحِ، فَأَيُّهُمَا غَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ أَنَّهُ أَرْجَحُ عَمِلَ بِمُقْتَضَى ذَلِكَ الرُّجْحَانِ، وَمِثَالٌ آخَرُ لِهَذَا الْمَعْنَى: أَنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يَقْتُلُ نَفْسَهُ وَقَدْ يُلْقِي نَفْسَهُ مِنَ السَّطْحِ الْعَالِي، إِلَّا أَنَّهُ إِنَّمَا يُقْدِمُ عَلَى هَذَا الْعَمَلِ إِذَا اعْتَقَدَ أَنَّهُ بِسَبَبِ تَحَمُّلِ ذَلِكَ الْعَمَلِ الْمُؤْلِمِ/ يتخلص عن مؤلم آخر أَعْظَمَ مِنْهُ، أَوْ يَتَوَصَّلُ بِهِ إِلَى تَحْصِيلِ مَنْفَعَةٍ أَعْلَى حَالًا مِنْهَا، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ اعْتِقَادَ كَوْنِهِ لَذِيذًا أَوْ مُؤْلِمًا إِنَّمَا يُوجِبُ الرَّغْبَةَ وَالنَّفْرَةَ إِذَا خَلَا ذَلِكَ الِاعْتِقَادُ عَنِ الْمُعَارِضِ.

Beşinci Mukaddime: Bir şeyin lezzetli olduğuna dair bilgi, ancak o bilgi bir karşıt ve engelleyiciden hâli olarak meydana geldiğinde onu elde etmeye yönelik meyil ve arzuyu gerektirir. Şayet bu karşıt meydana gelirse söz konusu gereklilik hâsıl olmaz. Bunun örneği: Lezzetli bir yemek gördüğümüzde ve onun lezzetli olduğunu bildiğimizde, bu durum onu yemeye yönelmede ancak onda fazladan bir zarar bulunduğuna inanmadığımız takdirde etkili olur. Onda fazladan bir zarar bulunduğuna inandığımız takdirde ise akıl bu noktada karşıtlık ve tercih keyfiyetini dikkate alır; zannında hangisinin daha ağır bastığı galip gelirse o baskınlığın gereğine göre hareket eder. Bu anlamın diğer bir örneği: İnsan bazen canına kıyabilir veya kendini yüksek bir çatıdan atabilir; ne var ki bu acı verici işe katlanmak suretiyle ondan daha büyük başka bir acı vericiden kurtulacağına veya onunla daha üstün bir menfaate ulaşacağına inandığı takdirde bu işe girişir. Zikrettiğimiz hususlarla sabit oldu ki, bir şeyin lezzetli veya acı verici olduğuna inanmak, ancak bu inanç karşıt bir unsurdan uzak olduğunda arzu ve nefreti gerektirir.

الْمُقَدِّمَةُ السَّادِسَةُ: فِي بَيَانِ أَنَّ التقرير الذي بيناه يدل عَلَى أَنَّ الْأَفْعَالَ الْحَيَوَانِيَّةَ لَهَا مَرَاتِبُ مُرَتَّبَةٌ تَرْتِيبًا ذَاتِيًّا لُزُومِيًّا عَقْلِيًّا، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ الْأَفْعَالَ مَصْدَرُهَا الْقَرِيبُ هُوَ الْقُوَى الْمَوْجُودَةُ فِي الْعَضَلَاتِ، إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الْقُوَى صَالِحَةٌ لِلْفِعْلِ وَلِلتَّرْكِ، فَامْتَنَعَ صَيْرُورَتُهَا مَصْدَرًا لِلْفِعْلِ بَدَلًا عَنِ التَّرْكِ، وَلِلتَّرْكِ بَدَلًا عَنِ الْفِعْلِ، إِلَّا بِضَمِيمَةٍ تَنْضَمُّ إِلَيْهَا، وَهِيَ الْإِرَادَاتُ ثُمَّ إِنَّ تِلْكَ الْإِرَادَاتِ إِنَّمَا تُوجَدُ وَتَحْدُثُ لِأَجْلِ الْعِلْمِ بِكَوْنِهَا لَذِيذَةً أَوْ مُؤْلِمَةً، ثُمَّ إِنَّ تِلْكَ الْعُلُومَ إِنْ حَصَلَتْ بِفِعْلِ الْإِنْسَانِ عَادَ الْبَحْثُ الْأَوَّلُ فِيهِ، وَلَزِمَ إِمَّا الدَّوْرُ وَإِمَّا التَّسَلْسُلُ وَهُمَا مُحَالَانِ، وَإِمَّا الِانْتِهَاءُ إِلَى عُلُومٍ وَإِدْرَاكَاتٍ وَتَصَوُّرَاتٍ تحصل في جواهر النَّفْسِ مِنَ الْأَسْبَابِ الْخَارِجَةِ، وَهِيَ إِمَّا الِاتِّصَالَاتُ الْفَلَكِيَّةُ عَلَى مَذْهَبِ قَوْمٍ أَوِ السَّبَبُ الْحَقِيقِيُّ وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَخْلُقُ تِلْكَ الِاعْتِقَادَاتِ أَوِ الْعُلُومَ فِي الْقَلْبِ، فَهَذَا تَلْخِيصُ الْكَلَامِ فِي أَنَّ الْفِعْلَ كَيْفَ يَصْدُرُ عَنِ الْحَيَوَانِ.

Altıncı Mukaddime: Ortaya koyduğumuz açıklamanın, hayvanî (canlıya ait) fiillerin zâtî, lüzûmî ve aklî bir tertiple sıralanmış mertebelere sahip olduğunu göstermesi hakkındadır. Çünkü bu fiillerin yakın kaynağı kaslarda bulunan kuvvetlerdir; ne var ki bu kuvvetler yapmaya da terk etmeye de elverişlidir. Dolayısıyla terk yerine fiilin, fiil yerine de terkin kaynağı olmaları, ancak kendilerine eklenen bir ilave ile mümkün olur ki o da iradelerdir. Sonra bu iradeler ancak onların lezzetli veya acı verici olduğunu bilmekten dolayı var olur ve meydana gelir. Sonra bu bilgiler şayet insanın fiiliyle meydana gelirse onun hakkında ilk inceleme geri döner ve ya devir ya da teselsül lâzım gelir ki ikisi de muhaldir; yahut dış sebeplerden nefsin cevherlerinde meydana gelen bilgilere, idraklere ve tasavvurlara dayanması gerekir. Bunlar da ya bir topluluğun mezhebine göre felekî irtibatlar (astrolojik etkiler) ya da hakiki sebeptir; o da Allah Teâlâ'nın kalpte bu inançları veya ilimleri yaratmasıdır. Fiilin bir canlıdan nasıl sâdır olduğuna dair kelâmın özeti budur.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَاعْلَمْ أَنَّ نُفَاةَ الشَّيْطَانِ وَنُفَاةَ الْوَسْوَسَةِ قَالُوا: ثَبَتَ أَنَّ الْمَصْدَرَ الْقَرِيبَ لِلْأَفْعَالِ الْحَيَوَانِيَّةِ هُوَ

Bunu anladığında bil ki, şeytanı ve vesveseyi inkâr edenler şöyle demişlerdir: Sabit olmuştur ki hayvanî fiillerin yakın kaynağı,

هَذِهِ الْقُوَى الْمَذْكُورَةُ فِي الْعَضَلَاتِ وَالْأَوْتَارِ، فَثَبَتَ أَنَّ تِلْكَ الْقُوَى لَا تَصِيرُ مَصَادِرَ لِلْفِعْلِ وَالتَّرْكِ إِلَّا عِنْدَ انْضِمَامِ الْمَيْلِ وَالْإِرَادَةِ إِلَيْهَا، وَثَبَتَ أَنَّ تِلْكَ الْإِرَادَةَ مِنْ لَوَازِمِ حُصُولِ الشُّعُورِ بِكَوْنِ ذَلِكَ الشَّيْءِ لَذِيذًا أَوْ مُؤْلِمًا، وَثَبَتَ أَنَّ حُصُولَ ذَلِكَ الشُّعُورِ لَا بُدَّ وأن يكون يخلق اللَّهِ تَعَالَى ابْتِدَاءً أَوْ بِوَاسِطَةِ مَرَاتِبِ شَأْنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا فِي اسْتِلْزَامِ مَا بَعْدَهُ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي قَرَّرْنَاهُ، وَثَبَتَ أَنَّ تَرَتُّبَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْمَرَاتِبِ عَلَى مَا قبله أم لَازِمٌ لُزُومًا ذَاتِيًّا وَاجِبًا، فَإِنَّهُ إِذَا أَحَسَّ بِالشَّيْءِ وَعَرَفَ كَوْنَهُ مُلَائِمًا مَالَ طَبْعُهُ إِلَيْهِ، وَإِذَا مَالَ طَبْعُهُ إِلَيْهِ تَحَرَّكَتِ الْقُوَّةُ إِلَى الطَّلَبِ، فَإِذَا حَصَلَتْ هَذِهِ الْمَرَاتِبُ حَصَلَ الْفِعْلُ لَا مَحَالَةَ، فَلَوْ قَدَّرْنَا شَيْطَانًا مِنَ الْخَارِجِ وَفَرَضْنَا أَنَّهُ حَصَلَتْ لَهُ وَسْوَسَةٌ كَانَتْ تِلْكَ الْوَسْوَسَةُ عَدِيمَةَ الْأَثَرِ، لِأَنَّهُ إِذَا حَصَلَتْ تِلْكَ الْمَرَاتِبُ الْمَذْكُورَةُ حَصَلَ الْفِعْلُ سَوَاءٌ حَصَلَ هَذَا الشَّيْطَانُ أَوْ لَمْ يَحْصُلْ، وَإِنْ لَمْ يَحْصُلْ مَجْمُوعُ تِلْكَ الْمَرَاتِبِ امْتَنَعَ حُصُولُ الْفِعْلِ سَوَاءٌ حَصَلَ هَذَا الشَّيْطَانُ أَوْ لَمْ يَحْصُلْ، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْقَوْلَ بِوُجُودِ الشَّيْطَانِ وَبِوُجُودِ الْوَسْوَسَةِ قَوْلٌ بَاطِلٌ، بَلِ الْحَقُّ أَنْ نَقُولَ: إِنِ اتَّفَقَ حُصُولُ هَذِهِ الْمَرَاتِبِ فِي الطَّرَفِ النَّافِعِ سَمَّيْنَاهَا بِالْإِلْهَامِ، وَإِنِ اتَّفَقَ حُصُولُهَا فِي الطَّرَفِ الضَّارِّ سَمَّيْنَاهَا بِالْوَسْوَسَةِ، هَذَا تَمَامُ الْكَلَامِ فِي تَقْرِيرِ الْإِشْكَالِ.

kaslarda ve kirişlerde zikredilen bu kuvvetlerdir. Yine sabit olmuştur ki bu kuvvetler, ancak kendilerine meyil ve iradenin eklenmesiyle yapmanın ve terk etmenin kaynakları olurlar. O iradenin de o şeyin lezzetli veya acı verici olduğunu hissetmenin gereklerinden olduğu sabit olmuştur. Bu şuurun meydana gelmesinin de ya bidayeten ya da ortaya koyduğumuz şekliyle her birinin bir sonrakini gerektirmesi konumundaki mertebeler vasıtasıyla Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olması gerektiği sabit olmuştur. Bu mertebelerden her birinin bir öncekine terettüp etmesinin zâtî ve vâcip bir lüzum ile lâzım olduğu da sabit olmuştur. Zira insan bir şeyi hissettiğinde ve onun uygun olduğunu anladığında tabiatı ona meyleder; tabiatı ona meylettiğinde kuvvet onu talep etmeye yönelir. Bu mertebeler meydana geldiğinde fiil kaçınılmaz olarak meydana gelir. Dışarıdan bir şeytan varsaysak ve ona bir vesvese isnat etsek bile bu vesvese tesirsiz kalır. Çünkü zikredilen o mertebeler meydana geldiğinde, bu şeytan bulunsun veya bulunmasın fiil meydana gelir; şayet o mertebelerin tamamı meydana gelmezse bu şeytan bulunsun veya bulunmasın fiilin meydana gelmesi imkânsız olur. Böylece şeytanın varlığını ve vesvesenin varlığını söylemenin bâtıl bir söz olduğunu anladık. Bilakis hak olan şudur: Şayet bu mertebelerin meydana gelmesi faydalı tarafta denk gelirse buna ilham deriz; eğer zararlı tarafta denk gelirse buna vesvese deriz. İtirazın (işkâlin) takririne dair sözün tamamı budur.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ كُلَّ مَا ذَكَرْتُمُوهُ حَقٌّ وَصِدْقٌ، إِلَّا أَنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ غَافِلًا عَنِ الشَّيْءِ فَإِذَا ذَكَّرَهُ الشَّيْطَانُ ذَلِكَ الشَّيْءَ تَذَكَّرَهُ، ثُمَّ عِنْدَ التَّذَكُّرِ يَتَرَتَّبُ الْمَيْلُ عَلَيْهِ، وَيَتَرَتَّبُ الْفِعْلُ عَلَى حُصُولِ ذَلِكَ الْمَيْلِ، فَالَّذِي أَتَى بِهِ الشَّيْطَانُ الْخَارِجِيُّ لَيْسَ إِلَّا ذَلِكَ التَّذَكُّرَ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى حَاكِيًا عَنْ إِبْلِيسَ أَنَّهُ قَالَ: وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي [إِبْرَاهِيمَ: ٢٢] إِلَّا أَنَّهُ بَقِيَ لِقَائِلٍ أن يقول: فالإنسان إنما قدم عَلَى الْمَعْصِيَةِ بِتَذْكِيرِ الشَّيْطَانِ، فَالشَّيْطَانُ إِنْ كَانَ إِقْدَامُهُ عَلَى الْمَعْصِيَةِ بِتَذْكِيرِ شَيْطَانٍ آخَرَ لَزِمَ تَسَلْسُلُ الشَّيَاطِينِ، وَإِنْ كَانَ عَمَلُ ذَلِكَ الشَّيْطَانِ ليس لأجل شيطان آخر ثبت أَنَّ ذَلِكَ الشَّيْطَانَ الْأَوَّلَ إِنَّمَا أَقْدَمَ عَلَى مَا أَقْدَمَ عَلَيْهِ لِحُصُولِ ذَلِكَ الِاعْتِقَادِ فِي قَلْبِهِ، وَلَا بُدَّ لِذَلِكَ الِاعْتِقَادِ الْحَادِثِ مِنْ سَبَبٍ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا اللَّهُ ﷾، وَعِنْدَ هَذَا يَظْهَرُ أَنَّ الْكُلَّ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَهَذَا غَايَةُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْبَحْثِ الدَّقِيقِ الْعَمِيقِ، وَصَارَ حَاصِلُ الْكَلَامِ مَا

Cevap şudur: Zikrettiğiniz her şey hak ve doğrudur; ancak insanın bir şeyden gafil olması, şeytan o şeyi ona hatırlattığında onu hatırlaması, sonra hatırlama ile birlikte ona meylin terettüp etmesi ve bu meylin meydana gelmesiyle de fiilin terettüp etmesi uzak bir ihtimal değildir. Dolayısıyla haricî şeytanın getirdiği şey, ancak bu hatırlatmadır. Allah Teâlâ'nın İblîs'ten naklen onun şöyle dediğini bildirmesiyle işaret edilen de budur: { وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي } “Benim sizin üzerinizde bir hâkimiyetim yoktu; sadece sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz” [İbrâhîm: 22]. Ancak birinin şöyle demesi mümkündür: İnsan günaha şeytanın hatırlatmasıyla yönelmiştir; peki şeytanın günaha yönelmesi başka bir şeytanın hatırlatmasıyla ise şeytanların teselsülü gerekir. Şayet o şeytanın ameli başka bir şeytan yüzünden değilse, o ilk şeytanın yöneldiği şeye ancak kalbinde o inancın meydana gelmesi sebebiyle yöneldiği sabit olur. Bu sonradan meydana gelen inanç için de bir sebep mutlaka gereklidir; o da ancak azîz ve celîl olan Allah'tır. İşte bu noktada her şeyin Allah Teâlâ'dan olduğu ortaya çıkar. Bu dakik ve derin araştırmada sözün son noktası budur. Kelâmın hâsılı,

قَالَهُ سَيِّدُ الرُّسُلِ ﵊ وَهُوَ قَوْلُهُ: «أعوذ بك منك»

peygamberlerin efendisinin (aleyhisselâm) söylediği şu söz olmuştur: «Senden yine Sana sığınırım.»

والله أعلم.

En doğrusunu Allah bilir.

الخواطر والاختلاف فيها:

Havâtır ve Bu Husustaki İhtilaf:

المسألة الحادية عشرة: [الخواطر والاختلاف فيها] اعْلَمْ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا جَلَسَ فِي الْخَلْوَةِ وَتَوَاتَرَتِ الْخَوَاطِرُ فِي قَلْبِهِ فَرُبَّمَا صَارَ بِحَيْثُ كأنه يسمع في دخل قَلْبِهِ وَدِمَاغِهِ أَصْوَاتًا خَفِيَّةً وَحُرُوفًا خَفِيَّةً، فَكَأَنَّ مُتَكَلِّمًا يَتَكَلَّمُ مَعَهُ، وَمُخَاطِبًا يُخَاطِبُهُ، فَهَذَا أَمْرٌ وِجْدَانِيٌّ يَجِدُهُ كُلُّ أَحَدٍ مِنْ نَفْسِهِ، ثُمَّ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي تِلْكَ الْخَوَاطِرِ فَقَالَتِ الْفَلَاسِفَةُ إِنَّ تِلْكَ الْأَشْيَاءَ لَيْسَتْ حُرُوفًا وَلَا أَصْوَاتًا، وَإِنَّمَا هِيَ تَخَيُّلَاتُ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ، وَتَخَيُّلُ الشَّيْءِ عِبَارَةٌ عَنْ حُضُورِ رَسْمِهِ وَمِثَالِهِ فِي الْخَيَالِ، وَهَذَا كَمَا أَنَّا إِذَا تَخَيَّلْنَا صُوَرَ الْجِبَالِ وَالْبِحَارِ وَالْأَشْخَاصِ، فَأَعْيَانُ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ غَيْرُ مَوْجُودَةٍ فِي الْعَقْلِ وَالْقَلْبِ، بَلِ الْمَوْجُودُ فِي الْعَقْلِ وَالْقَلْبِ صُوَرُهَا وَأَمْثِلَتُهَا وَرُسُومُهَا، وَهِيَ عَلَى سَبِيلِ التَّمْثِيلِ جَارِيَةٌ مَجْرَى الصُّورَةِ الْمُرْتَسِمَةِ فِي الْمِرْآةِ، فَإِنَّا إِذَا أَحْسَسْنَا فِي الْمِرْآةِ صُورَةَ الْفَلَكِ وَالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ فَلَيْسَ ذَلِكَ لِأَجْلِ أَنَّهُ حَضَرَتْ ذَوَاتُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ فِي الْمِرْآةِ فَإِنَّ ذَلِكَ مُحَالٌ، وَإِنَّمَا الْحَاصِلُ فِي الْمِرْآةِ رُسُومُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ وَأَمْثِلَتُهَا وَصُوَرُهَا، وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فِي تَخَيُّلِ الْمُبْصَرَاتِ فَاعْلَمْ أَنَّ الْحَالَ فِي تَخَيُّلِ الْحُرُوفِ وَالْكَلِمَاتِ الْمَسْمُوعَةِ كَذَلِكَ، فَهَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ الْفَلَاسِفَةِ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَذَا الَّذِي سَمَّيْتَهُ بِتَخَيُّلِ الْحُرُوفِ وَالْكَلِمَاتِ هَلْ هُوَ مُسَاوٍ

On Birinci Mesele: [Havâtır ve bu husustaki ihtilaf] Bil ki insan halvette oturduğunda ve kalbinde havâtır (akla gelen düşünceler) peş peşe geldiğinde, bazen öyle bir hale gelir ki sanki kalbinin ve beyninin içinde gizli sesler ve gizli harfler işitir gibi olur; sanki konuşan biri onunla konuşmakta ve bir hitap eden ona hitap etmektedir. Bu, herkesin bizzat kendisinde bulduğu vicdânî (içsel) bir durumdur. Sonra insanlar bu havâtır hakkında ihtilaf etmişlerdir; felsefeciler şöyle demiştir: Bu şeyler harfler ve sesler değildir; bunlar sadece harflerin ve seslerin tahayyül edilmesidir. Bir şeyin tahayyülü ise onun resminin ve misalinin hayalde hazır bulunmasından ibarettir. Bu, tıpkı dağların, denizlerin ve şahısların sûretlerini tahayyül ettiğimizde bu şeylerin bizâtihi kendilerinin akılda ve kalpte bulunmayıp, bilakis akılda ve kalpte bulunanın onların sûretleri, misalleri ve resimleri olması gibidir. Bu, temsil yoluyla aynada resmedilen sûret mesabesindedir. Zira biz aynada feleğin, güneşin ve ayın sûretini hissettiğimizde bu, söz konusu şeylerin bizzat zâtlarının aynada hazır bulunmasından ötürü değildir; çünkü bu imkânsızdır. Aynada meydana gelen şey sadece bu varlıkların resimleri, misalleri ve sûretleridir. Bunu görülen şeylerin tahayyülü hakkında anladığında, bil ki işitilen harflerin ve kelimelerin tahayyülündeki durum da böyledir. Felsefecilerin çoğunluğunun görüşü budur. Bir kimse şöyle diyebilir: Senin harflerin ve kelimelerin tahayyülü diye isimlendirdiğin bu şey,

لِلْحَرْفِ وَالْكَلِمَةِ فِي الْمَاهِيَّةِ أَوْ لَا؟ فَإِنْ حَصَلَتِ الْمُسَاوَاةُ فَقَدْ عَادَ الْكَلَامُ إِلَى أَنَّ الْحَاصِلَ فِي الْخَيَالِ حَقَائِقُ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ، وَإِلَى أَنَّ الْحَاصِلَ فِي الْخَيَالِ عِنْدَ تَخَيُّلِ الْبَحْرِ وَالسَّمَاءِ حَقِيقَةُ الْبَحْرِ وَالسَّمَاءِ، وَإِنْ كَانَ الْحَقُّ هُوَ الثَّانِيَ- وَهُوَ أَنَّ الْحَاصِلَ فِي الْخَيَالِ شَيْءٌ آخَرُ مُخَالِفٌ لِلْمُبْصَرَاتِ وَالْمَسْمُوعَاتِ-/ فَحِينَئِذٍ يَعُودُ السُّؤَالُ وَهُوَ: أَنَّا كَيْفَ نَجِدُ مِنْ أَنْفُسِنَا صُوَرَ هَذِهِ الْمَرْئِيَّاتِ، وَكَيْفَ نَجِدُ مِنْ أَنْفُسِنَا هَذِهِ الْكَلِمَةَ وَالْعِبَارَاتِ وِجْدَانًا لَا نَشُكُّ أَنَّهَا حروف متوالية على العقل وألفاظ متعاقبة عل الذِّهْنِ، فَهَذَا مُنْتَهَى الْكَلَامِ فِي كَلَامِ الْفَلَاسِفَةِ، أَمَّا الْجُمْهُورُ الْأَعْظَمُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فَإِنَّهُمْ سَلَّمُوا أَنَّ هَذِهِ الْخَوَاطِرَ الْمُتَوَالِيَةَ الْمُتَعَاقِبَةَ حُرُوفٌ وَأَصْوَاتٌ حَقِيقَةً.

mahiyet bakımından harfe ve kelimeye eşit midir, değil midir? Şayet eşitlik meydana gelirse söz, hayalde hâsıl olanın harflerin ve seslerin hakikatleri olduğuna ve deniz ile gökyüzü tahayyül edildiğinde hayalde meydana gelenin deniz ve gökyüzünün hakikati olduğuna geri döner. Şayet hak olan ikincisi ise -yani hayalde hâsıl olanın görülen ve işitilen şeylerden farklı başka bir şey olması ise- o zaman soru geri döner: Biz bu görülenlerin sûretlerini kendimizde nasıl buluyoruz ve bu kelime ile ifadeleri, akla peş peşe gelen harfler ve zihne ardı ardına gelen lafızlar olduğundan şüphe duymayacak bir idrakle kendimizde nasıl buluyoruz? Felsefecilerin sözü hakkındaki kelâmın sonu budur. İlim ehlinden olan büyük çoğunluğa gelince; onlar bu peş peşe ve ardı ardına gelen havâtırın hakikatte harfler ve sesler olduğunu kabul etmişlerdir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَائِلِينَ بِهَذَا الْقَوْلِ قَالُوا: فَاعِلُ هَذِهِ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ إِمَّا ذَلِكَ الْإِنْسَانُ أَوْ إِنْسَانٌ آخَرُ، وَإِمَّا شَيْءٌ آخَرُ رُوحَانِيٌّ مُبَايِنٌ يُمْكِنُهُ إِلْقَاءُ هَذِهِ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ إِلَى هَذَا الْإِنْسَانِ، سَوَاءٌ قِيلَ إِنَّ ذَلِكَ الْمُتَكَلِّمَ هُوَ الْجِنُّ وَالشَّيَاطِينُ أَوِ الْمَلَكُ، وَإِمَّا أَنْ يُقَالَ: خَالِقُ تِلْكَ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى: أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ- وَهُوَ أَنَّ فَاعِلَ هَذِهِ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ هُوَ ذَلِكَ الْإِنْسَانُ- فَهَذَا قَوْلٌ بَاطِلٌ، لِأَنَّ الَّذِي يَحْصُلُ بِاخْتِيَارِ الْإِنْسَانِ يَكُونُ قَادِرًا عَلَى تَرْكِهِ، فَلَوْ كَانَ حُصُولُ هَذِهِ الْخَوَاطِرِ بِفِعْلِ الْإِنْسَانِ لَكَانَ الْإِنْسَانُ إِذَا أَرَادَ دَفْعَهَا أَوْ تَرْكَهَا لَقَدَرَ عَلَيْهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى دَفْعِهَا، فَإِنَّهُ سَوَاءٌ حَاوَلَ فِعْلَهَا أَوْ حَاوَلَ تَرْكَهَا فَتِلْكَ الْخَوَاطِرُ تَتَوَارَدُ عَلَى طَبْعِهِ وَتَتَعَاقَبُ عَلَى ذِهْنِهِ بِغَيْرِ اخْتِيَارِهِ، وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي- وَهُوَ أَنَّهَا حَصَلَتْ بِفِعْلِ إِنْسَانٍ آخَرَ- فَهُوَ ظَاهِرُ الْفَسَادِ، وَلَمَّا بَطَلَ هَذَانِ الْقِسْمَانِ بَقِيَ الثَّالِثُ- وَهِيَ أَنَّهَا مِنْ فِعْلِ الْجِنِّ أَوِ الْمَلَكِ أَوْ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى.

Bil ki bu görüşü savunanlar şöyle demişlerdir: Bu harf ve seslerin fâili ya o insanın kendisidir ya başka bir insandır ya da bu harfleri ve sesleri bu insana ilka etmesi mümkün olan farklı bir ruhanî varlıktır -ister o konuşanın cin ve şeytanlar isterse melek olduğu söylensin-; yahut o harf ve seslerin yaratıcısının Allah Teâlâ olduğu söylenir. Birinci kısma -yani bu harf ve seslerin fâilinin o insanın kendisi olduğuna- gelince, bu bâtıl bir görüştür; çünkü insanın ihtiyarı ile meydana gelen şeyden vazgeçmeye gücü yeter. Şayet bu havâtırın meydana gelmesi insanın fiiliyle olsaydı, insan onları defetmek veya terk etmek istediğinde buna güç yetirebilirdi. Oysa bilinmektedir ki o bunları defetmeye güç yetiremez; zira ister onları yapmaya çalışsın ister terk etmeye çalışsın, o havâtır onun ihtiyarı olmaksızın tabiatına hücum eder ve zihninde peş peşe gelir. İkinci kısma -yani başka bir insanın fiiliyle meydana geldiğine- gelince, bunun bâtıllığı açıktır. Bu iki kısım bâtıl olunca geriye üçüncüsü kalır; o da bunların cinin veya meleğin fiilinden yahut Allah Teâlâ'nın fiilinden olduğudur.

أَمَّا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَجُوزُ أَنْ يَفْعَلَ الْقَبَائِحَ فَاللَّائِقُ بِمَذْهَبِهِمْ أَنْ يَقُولُوا إِنَّ هَذِهِ الْخَوَاطِرَ الْخَبِيثَةَ لَيْسَتْ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى، فَبَقِيَ أَنَّهَا مِنْ أَحَادِيثِ الْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ، وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّهُ لَا يُقْبَحُ مِنَ اللَّهِ شَيْءٌ فَلَيْسَ فِي مَذْهَبِهِمْ مَانِعٌ يَمْنَعُهُمْ مِنْ إِسْنَادِ هَذِهِ الْخَوَاطِرِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى.

Allah Teâlâ'nın çirkin fiilleri işlemesinin caiz olmadığını söyleyenlere göre onların mezhebine uygun olan, bu habis havâtırın Allah Teâlâ'nın fiilinden olmadığını söylemeleridir; geriye bunların cinlerin ve şeytanların fısıltılarından olduğu kalır. Allah'tan hiçbir şeyin çirkin olmayacağını söyleyenlere gelince, onların mezhebinde bu havâtırı Allah Teâlâ'ya isnat etmelerine engel olacak bir mani yoktur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الثَّنَوِيَّةَ يَقُولُونَ: لِلْعَالَمِ إِلَهَانِ: أَحَدُهُمَا: خَيْرٌ وَعَسْكَرُهُ الْمَلَائِكَةُ، وَالثَّانِي: شِرِّيرٌ وَعَسْكَرُهُ الشَّيَاطِينُ، وَهُمَا يَتَنَازَعَانِ أَبَدًا كُلَّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْعَالَمِ، فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا تَعَلُّقٌ بِهِ، وَالْخَوَاطِرُ الدَّاعِيَةُ إِلَى أَعْمَالِ الْخَيْرِ إِنَّمَا حَصَلَتْ مِنْ عَسَاكِرِ اللَّهِ، وَالْخَوَاطِرُ الدَّاعِيَةُ إِلَى أَعْمَالِ الشَّرِّ إِنَّمَا حَصَلَتْ مِنْ عَسَاكِرِ الشَّيْطَانِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْلَ بِإِثْبَاتِ الْإِلَهَيْنِ قَوْلٌ بَاطِلٌ فَاسِدٌ، عَلَى مَا ثَبَتَ فَسَادُهُ بِالدَّلَائِلِ، فَهَذَا مُنْتَهَى الْقَوْلِ فِي هَذَا الْبَابِ.

Bil ki Seneviyye (düalistler) şöyle derler: Âlemin iki ilahı vardır: Biri hayırdır ve onun ordusu meleklerdir; ikincisi ise şerlidir ve onun ordusu şeytanlardır. Bu ikisi bu âlemdeki her şey hakkında daima çekişirler; dolayısıyla her birinin onunla bir ilgisi vardır. Hayır amellerine çağıran havâtır ancak Allah'ın ordularından meydana gelir; şer amellerine çağıran havâtır ise ancak şeytanın ordularından meydana gelir. Bil ki iki ilahın varlığını iddia etmek, delillerle bâtıllığı sabit olduğu üzere bâtıl ve fasit bir sözdür. Bu konudaki sözün nihayeti budur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: مِنَ النَّاسِ مَنْ أَثْبَتَ لِهَذِهِ الشَّيَاطِينِ قُدْرَةً عَلَى الْإِحْيَاءِ، وَعَلَى الْإِمَاتَةِ وَعَلَى خَلْقِ الْأَجْسَامِ، وَعَلَى تَغْيِيرِ الْأَشْخَاصِ عَنْ صُورَتِهَا الْأَصْلِيَّةِ وَخِلْقَتِهَا الْأَوَّلِيَّةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ أَنْكَرَ هَذِهِ الْأَحْوَالَ، وَقَالَ:

On İkinci Mesele: İnsanlardan bazıları bu şeytanlar için diriltmeye, öldürmeye, cisimleri yaratmaya ve şahısları aslî sûretlerinden ve ilk yaratılışlarından başka bir şekle dönüştürmeye güç nispet etmişlerdir; bazıları ise bu halleri inkâr etmiş ve şöyle demiştir:

إِنَّهُ لَا قُدْرَةَ لَهَا عَلَى شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْأَحْوَالِ.

Şeytanların bu hallerden hiçbirine gücü yetmez.

أَمَّا أَصْحَابُنَا فَقَدْ أَقَامُوا الدَّلَالَةَ عَلَى أَنَّ الْقُدْرَةَ عَلَى الْإِيجَادِ وَالتَّكْوِينِ وَالْإِحْدَاثِ لَيْسَتْ إِلَّا لِلَّهِ، فَبَطَلَتْ هَذِهِ الْمَذَاهِبُ بِالْكُلِّيَّةِ.

Bizim ashabımıza (Eş'arîlere) gelince; onlar icat etmeye, tekvine ve ihdâsa (yoktan var etmeye) kādir olmanın ancak Allah'a mahsus olduğuna dair delil ikame etmişlerdir; böylece bu mezhepler tamamen bâtıl olmuştur.

وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَدْ سَلَّمُوا أَنَّ الْإِنْسَانَ قَادِرٌ عَلَى إِيجَادِ بَعْضِ الْحَوَادِثِ، فَلَا جَرَمَ صَارُوا مُحْتَاجِينَ إِلَى بَيَانِ أَنَّ هَذِهِ الشَّيَاطِينَ لَا قُدْرَةَ لَهَا عَلَى خَلْقِ الْأَجْسَامِ وَالْحَيَاةِ، وَدَلِيلُهُمْ أَنْ قَالُوا الشَّيْطَانُ جِسْمٌ، وَكُلُّ جِسْمٍ فَإِنَّهُ قَادِرٌ بِالْقُدْرَةِ، والقدرة لا تصلح لإيجاد الأجسام، فهذه المقدمات ثَلَاثٌ: الْمُقَدِّمَةُ الْأُولَى: أَنَّ الشَّيْطَانَ جِسْمٌ، وَقَدْ بَنَوْا هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ عَلَى أَنَّ مَا سِوَى اللَّهِ تَعَالَى إِمَّا مُتَحَيِّزٌ وَإِمَّا حَالٌّ فِي الْمُتَحَيِّزِ، وَلَيْسَ لَهُمْ فِي إِثْبَاتِ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةِ شبهة

Mutezile'ye gelince; onlar insanın bazı hâdisleri icat etmeye kādir olduğunu kabul etmişlerdir; bu yüzden bu şeytanların cisimleri ve hayatı yaratmaya güç yetiremeyeceğini açıklamaya muhtaç olmuşlardır. Delilleri ise şöyle demeleridir: Şeytan bir cisimdir; her cisim ancak bir kudretle kādir olur ve [hadis olan] kudret cisimleri icat etmeye elverişli değildir. Bu mukaddimeler üçtür: Birinci mukaddime: Şeytan bir cisimdir. Onlar bu mukaddimeyi, Allah Teâlâ'nın dışındakilerin ya mütehayyiz (yer kaplayan) ya da mütehayyizde yerleşik (araz) olduğu esasına bina etmişlerdir; oysa bu mukaddimeyi ispat hususunda ellerinde bir şüphe dahi yoktur,

فَضْلًا عَنْ حُجَّةٍ. وَأَمَّا الْمُقَدِّمَةُ الثَّانِيَةُ: - وَهِيَ قَوْلُهُمُ الْجِسْمُ إِنَّمَا يَكُونُ قَادِرًا بِالْقُدْرَةِ- فَقَدْ بَنَوْا هَذَا عَلَى أَنَّ الْأَجْسَامَ مِمَّا تَسْتَلْزِمُ مُمَاثَلَةً، فَلَوْ كَانَ شَيْءٌ مِنْهَا قَادِرًا لِذَاتِهِ لَكَانَ الْكُلُّ قَادِرًا لِذَاتِهِ، وَبِنَاءُ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةِ عَلَى تَمَاثُلِ الْأَجْسَامِ، وَأَمَّا الْمُقَدِّمَةُ الثَّالِثَةُ: - وَهِيَ قَوْلُهُمْ هَذِهِ الْقُدْرَةُ الَّتِي لَنَا لَا تَصْلُحُ لِخَلْقِ الْأَجْسَامِ فَوَجَبَ أَنْ لَا تَصْلُحَ الْقُدْرَةُ الْحَادِثَةُ لِخَلْقِ الْأَجْسَامِ- وَهَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ، لِأَنَّهُ يُقَالُ لَهُمْ لِمَ لَا يَجُوزُ حُصُولُ قُدْرَةٍ مُخَالِفَةٍ لِهَذِهِ الْقُدْرَةِ الْحَاصِلَةِ لَنَا وَتَكُونُ تِلْكَ الْقُدْرَةُ صَالِحَةٌ لِخَلْقِ الْأَجْسَامِ فَإِنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ عَدَمِ وُجُودِ الشَّيْءِ فِي الْحَالِ امْتِنَاعُ وُجُودِهِ، فَهَذَا إِتْمَامُ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.

nerede kaldı bir delil olsun. İkinci mukaddimeye -yani cismin ancak bir kudretle kādir olacağı sözlerine- gelince; bunu da cisimlerin benzerliği gerektiren şeylerden olduğu esasına dayandırmışlardır; zira onlardan biri bizzat kādir olsaydı hepsi bizzat kādir olurdu. Bu mukaddimenin dayanağı cisimlerin birbirine benzemesidir. Üçüncü mukaddimeye -yani bizde bulunan bu kudret cisimleri yaratmaya elverişli olmadığına göre sonradan yaratılan kudretin cisimleri yaratmaya elverişli olmaması gerekir sözlerine- gelince; bu da zayıftır. Çünkü onlara şöyle denilir: Bizde meydana gelen bu kudretten farklı ve cisimleri yaratmaya elverişli bir kudretin meydana gelmesi niçin caiz olmasın? Zira bir şeyin şu anda mevcut olmamasından onun varlığının imkânsızlığı gerekmez. Bu meseledeki kelâmın tamamı budur.

هل يعلم الجن الغيب:

Cinler Gaybı Bilir mi?

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْجِنَّ هَلْ يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ؟ وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ أَنَّهُمْ بَقُوا فِي قَيْدِ سُلَيْمَانَ ﵇ وَفِي حَبْسِهِ بَعْدَ مَوْتِهِ مُدَّةً وَهُمْ مَا كَانُوا يَعْلَمُونَ مَوْتَهُ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ إِنَّهُمْ يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّ فِيهِمْ مَنْ يَصْعَدُ إِلَى السموات أَوْ يَقْرُبُ مِنْهَا وَيُخْبِرُ بِبَعْضِ الْغُيُوبِ عَلَى أَلْسِنَةِ الْمَلَائِكَةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: لَهُمْ طُرُقٌ أُخْرَى فِي مَعْرِفَةِ الْغُيُوبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا اللَّهُ، وَاعْلَمْ أَنَّ فَتْحَ الْبَابِ فِي أَمْثَالِ هَذِهِ الْمَبَاحِثِ لَا يُفِيدُ إِلَّا الظُّنُونَ وَالْحُسْبَانَاتِ والعالم بحقائقها هو الله تعالى.

On Üçüncü Mesele: Cinlerin gaybı bilip bilmeyeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Allah Teâlâ Kitabı'nda, onların Süleyman (aleyhisselâm)'ın vefatından sonra onun ölümünü bilmeksizin bir süre onun bağı ve hapsi altında kaldıklarını açıklamıştır; bu da onların gaybı bilmediklerini gösterir. İnsanlardan bazıları onların gaybı bildiklerini söyler; sonra ihtilaf etmişler, bazısı: «Onlardan göklere yükselen veya oraya yaklaşan ve meleklerin dillerinden birtakım gaybları haber verenler vardır» demiş, bazısı da: «Onların gaybları bilmede Allah'tan başkasının bilmediği başka yolları vardır» demiştir. Bil ki bu tür bahislerde kapı aralamak zanlar ve tahminlerden başka bir fayda sağlamaz; bunların hakikatlerini en iyi bilen ise Allah Teâlâ'dır.

أسباب الاستعاذة وأنواعها:

İstiâzenin Sebepleri ve Türleri:

الرُّكْنُ الْخَامِسُ: مِنْ أَرْكَانِ مَبَاحِثِ الِاسْتِعَاذَةِ. الْمَطَالِبُ الَّتِي لِأَجْلِهَا يُسْتَعَاذُ.

İstiâze bahislerinin rükünlerinden Beşinci Rükün: Kendisinden dolayı sığınılan maksatlar [hakkındadır].

اعْلَمْ أَنَّا قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ حَاجَاتِ الْعَبْدِ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، فَلَا خَيْرَ مِنَ الْخَيْرَاتِ إِلَّا وَهُوَ مُحْتَاجٌ إِلَى تَحْصِيلِهِ، وَلَا شَرَّ مِنَ الشُّرُورِ إِلَّا وَهُوَ مُحْتَاجٌ إِلَى دَفْعِهِ وَإِبْطَالِهِ، فَقَوْلُهُ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) يَتَنَاوَلُ دَفْعَ جَمِيعِ الشُّرُورِ الرُّوحَانِيَّةِ وَالْجُسْمَانِيَّةِ، وَكُلُّهَا أُمُورٌ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، وَنَحْنُ نُنَبِّهُ عَلَى مَعَاقِدِهَا فَنَقُولُ: الشُّرُورُ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مِنْ بَابِ الِاعْتِقَادَاتِ الْحَاصِلَةِ فِي الْقُلُوبِ، وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ مِنْ بَابِ الْأَعْمَالِ الْمَوْجُودَةِ فِي الْأَبْدَانِ، أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ فَيَدْخُلُ فِيهِ جَمِيعُ الْعَقَائِدِ الْبَاطِلَةِ.

Bil ki biz kulun ihtiyaçlarının sonsuz olduğunu açıkladık; zira hiçbir hayır yoktur ki kul onu elde etmeye muhtaç olmasın ve hiçbir şer yoktur ki kul onu defetmeye ve hükümsüz kılmaya muhtaç olmasın. Dolayısıyla «Eûzü billâh» (Allah'a sığınırım) sözü ruhanî ve cismanî bütün şerlerin defedilmesini kapsar ve bunların hepsi de nihayetsiz hususlardır. Biz bunların ana esaslarına dikkat çekerek deriz ki: Şerler ya kalplerde hâsıl olan inançlar kabilindendir ya da bedenlerde mevcut olan ameller kabilindendir. Birinci kısma bütün bâtıl inançlar dâhil olur.

وَاعْلَمْ أَنَّ أَقْسَامَ الْمَعْلُومَاتِ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا يُمْكِنُ أَنْ يُعْتَقَدَ اعْتِقَادًا صَوَابًا صَحِيحًا وَيُمْكِنُ أَنْ يُعْتَقَدَ اعْتِقَادًا فَاسِدًا خَطَأً، وَيَدْخُلُ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ مَذَاهِبُ فِرَقِ الضَّلَالِ فِي الْعَالَمِ، وَهِيَ اثْنَتَانِ وَسَبْعُونَ فِرْقَةً مِنْ هَذِهِ الأمة، وسبعمائة وأكثر خَارِجٌ عَنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ، فَقَوْلُهُ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) يَتَنَاوَلُ الِاسْتِعَاذَةَ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا.

Bil ki bilinen şeylerin kısımları sonsuzdur; bunların her birine doğru ve sahih bir şekilde inanmak mümkün olduğu gibi, fasit ve yanlış bir şekilde inanmak da mümkündür. Âlemdeki dalâlet fırkalarının mezhepleri bu kapsama girer; bunlar bu ümmetten yetmiş iki fırka, bu ümmetin dışından ise yedi yüz küsur veya daha fazladır. Dolayısıyla «Eûzü billâh» sözü bunların her birinden sığınmayı ihtiva eder.

وَأَمَّا مَا يَتَعَلَّقُ بِالْأَعْمَالِ الْبَدَنِيَّةِ فَهِيَ عَلَى قِسْمَيْنِ: مِنْهَا مَا يُفِيدُ الْمَضَارَّ الدِّينِيَّةَ، وَمِنْهَا مَا يُفِيدُ الْمَضَارَّ الدُّنْيَوِيَّةَ، فَأَمَّا الْمَضَارُّ الدِّينِيَّةُ فَكُلُّ مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ فِي جَمِيعِ أَقْسَامِ التَّكَالِيفِ، وَضَبْطُهَا كَالْمُعْتَذِرِ، وَقَوْلُهُ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) يَتَنَاوَلُ كُلَّهَا، وَأَمَّا مَا يَتَعَلَّقُ بِالْمَضَارِّ الدُّنْيَوِيَّةِ فَهُوَ جَمِيعُ الْآلَامِ وَالْأَسْقَامِ وَالْحَرْقِ وَالْغَرَقِ وَالْفَقْرِ وَالزَّمَانَةِ وَالْعَمَى، وَأَنْوَاعُهَا تَقْرُبُ أَنْ تَكُونَ غَيْرَ مُتَنَاهِيَةٍ، فَقَوْلُهُ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) يَتَنَاوَلُ الِاسْتِعَاذَةَ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا.

Bedenî amellerle ilgili olanlara gelince, bunlar iki kısımdır: Bir kısmı dinî zararları gerektirir, bir kısmı da dünyevî zararları gerektirir. Dinî zararlara gelince, tekliflerin bütün kısımlarında Allah'ın yasakladığı her şeydir ki bunların tespiti âdeta imkânsızdır; «Eûzü billâh» sözü bunların tamamını kapsar. Dünyevî zararlarla ilgili olanlara gelince; bunlar bütün elemler, hastalıklar, yanma, boğulma, fakirlik, kötürümlük ve körlüktür ki bunların türleri neredeyse sonsuzdur. Dolayısıyla «Eûzü billâh» sözü bunların her birinden sığınmayı ihtiva eder.