Binûn

Fâtiha Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْحَاصِلُ أَنَّ قَوْلَهُ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) يتناول ثلاثة أقسام، وكل واحد منهما يَجْرِي مَجْرَى مَا لَا نِهَايَةَ لَهُ أَوَّلُهَا:

Hâsılı, O'nun: «Eûzü billâh» (Allah'a sığınırım) sözü üç kısmı ihtiva eder ve bunların her biri nihayetsiz olan şeyler hükmündedir. Birincisi:

الْجَهْلُ، وَلَمَّا كَانَتْ أَقْسَامُ الْمَعْلُومَاتِ غَيْرَ مُتَنَاهِيَةٍ كانت أنواع الجهالات غير متناهية، فالعبد يستعذ بِاللَّهِ مِنْهَا، وَيَدْخُلُ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ مَذَاهِبُ أَهْلِ الْكُفْرِ، وَأَهْلِ الْبِدْعَةِ عَلَى كَثْرَتِهَا، وَثَانِيهَا: الْفِسْقُ، وَلَمَّا كَانَتْ أَنْوَاعُ

Cehalettir. Bilinen şeylerin kısımları sonsuz olduğu için cehalet türleri de sonsuzdur; kul bunlardan Allah'a sığınır. Küfür ehlinin ve bidat ehlinin çok sayıdaki mezhepleri de bu kapsama girer. İkincisi: Fısktır. [Şer'î]

التَّكَالِيفِ كَثِيرَةً جِدًّا وَكُتُبُ الْأَحْلَامِ مُحْتَوِيَةً عَلَيْهَا كَانَ قَوْلُهُ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) مُتَنَاوِلًا لِكُلِّهَا، وَثَالِثُهَا: الْمَكْرُوهَاتُ وَالْآفَاتُ وَالْمَخَافَاتُ، وَلَمَّا كَانَتْ أَقْسَامُهَا وَأَنْوَاعُهَا غَيْرَ مُتَنَاهِيَةٍ كَانَ قَوْلُهُ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) مُتَنَاوِلًا لِكُلِّهَا، وَمَنْ أَرَادَ أَنْ يُحِيطَ بِهَا فَلْيُطَالِعْ «كُتُبَ الطِّبِّ» حَتَّى يَعْرِفَ فِي ذَلِكَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَعْضَاءِ أَنْوَاعًا مِنَ الْآلَامِ وَالْأَسْقَامِ، وَيَجِبُ عَلَى الْعَاقِلِ أَنَّهُ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَقُولَ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) فَإِنَّهُ يَسْتَحْضِرُ فِي ذِهْنِهِ هَذِهِ الْأَجْنَاسَ الثَّلَاثَةَ وَتَقْسِيمُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَجْنَاسِ إِلَى أَنْوَاعِهَا وَأَنْوَاعِ أَنْوَاعِهَا، وَيُبَالِغُ فِي ذَلِكَ التَّقْسِيمِ وَالتَّفْصِيلِ. ثُمَّ إِذَا اسْتَحْضَرَ تِلْكَ الْأَنْوَاعَ الَّتِي لَا حَدَّ لَهَا وَلَا عَدَّ لَهَا فِي خَيَالِهِ ثُمَّ عَرَفَ أَنَّ قُدْرَةَ جَمِيعِ الْخَلَائِقِ لَا تَفِي بِدَفْعِ هَذِهِ الْأَقْسَامِ عَلَى كَثْرَتِهَا فَحِينَئِذٍ يَحْمِلُهُ طَبْعُهُ وَعَقْلُهُ عَلَى أَنْ يَلْتَجِئَ إِلَى الْقَادِرِ عَلَى دَفْعِ مَا لَا نِهَايَةَ لَهُ مِنَ الْمَقْدُورَاتِ فَيَقُولُ عِنْدَ ذَلِكَ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ الْقَادِرِ عَلَى كُلِّ الْمَقْدُورَاتِ مِنْ جَمِيعِ أَقْسَامِ الْآفَاتِ وَالْمَخَافَاتِ) وَلْنَقْتَصِرْ عَلَى هَذَا الْقَدْرِ مِنَ الْمَبَاحِثِ فِي هَذَا الْبَابِ وَاللَّهُ الْهَادِي.

mükellefiyetlerin türleri pek çok olduğundan ve ahkâm kitapları bunları içerdiğinden, «Eûzü billâh» sözü bunların tamamını kapsamaktadır. Üçüncüsü: Hoşlanılmayan şeyler, âfetler ve korkulan durumlardır. Bunların kısımları ve türleri sonsuz olduğundan, «Eûzü billâh» sözü bunların hepsini kapsamaktadır. Bunları etraflıca bilmek isteyen kimse, her bir uzva ait acı ve hastalık türlerini öğrenmek için «tıp kitapları»nı mütalaa etsin. Akıl sahibine gereken şudur: «Eûzü billâh» demek istediğinde, bu üç cinsi ve bu cinslerin her birinin türlere ve alt türlere taksimini zihninde hazır bulundurmalı, bu taksim ve tafsilatta derinleşmelidir. Sonra hayalinde haddi hesabı olmayan bu türleri canlandırıp bütün yaratılmışların gücünün bu çok sayıdaki kısımları defetmeye yetmeyeceğini idrak edince; o vakit tabiatı ve aklı onu, kudret dâhilindeki nihayetsiz şeyleri defetmeye gücü yeten Zât'a sığınmaya sevk eder ve o esnada şöyle der: «Bütün afet ve korku çeşitlerinden, kudret altındaki her şeye gücü yeten Allah'a sığınırım.» Bu babdaki bahislerde bu kadarıyla yetinelim; hidayet eden Allah'tır.

الْبَابُ الثَّالِثُ فِي اللَّطَائِفِ الْمُسْتَنْبَطَةِ مِنْ قَوْلِنَا أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ

Üçüncü Bab: «Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm» Sözümüzden Çıkarılan Nükteler [ve İnce Manalar] Hakkındadır

النُّكْتَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) عُرُوجٌ مِنَ الْخَلْقِ إِلَى الْخَالِقِ، وَمِنَ الْمُمْكِنِ إِلَى الْوَاجِبِ: وَهَذَا هُوَ الطَّرِيقُ الْمُتَعَيِّنُ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ، لِأَنَّ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ لَا طَرِيقَ إِلَى مَعْرِفَتِهِ/ إِلَّا بِأَنْ يُسْتَدَلَّ بِاحْتِيَاجِ الْخَلْقِ عَلَى وُجُودِ الْحَقِّ الْغَنِيِّ الْقَادِرِ، فَقَوْلُهُ: (أَعُوذُ) إِشَارَةٌ إِلَى الْحَاجَةِ التَّامَّةِ، فَإِنَّهُ لَوْلَا الِاحْتِيَاجُ لَمَا كَانَ فِي الِاسْتِعَاذَةِ فَائِدَةٌ، وَقَوْلُهُ: (بِاللَّهِ) إِشَارَةٌ إِلَى الْغِنَى التَّامِّ لِلْحَقِّ، فَقَوْلُ الْعَبْدِ (أَعُوذُ) إِقْرَارٌ عَلَى نَفْسِهِ بِالْفَقْرِ وَالْحَاجَةِ، وَقَوْلُهُ:

Birinci Nükte: Kulun «Eûzü billâh» sözünde mahlûktan Hâlık'a, mümkün olandan Vâcib'e bir urûc (yükseliş) vardır. Başlangıçta tayin edilmiş yol da budur; zira işin başında O'nu tanımanın,/ yaratılmışların muhtaçlığından zengin ve kādir olan Hakk'ın varlığına delil getirmekten başka bir yolu yoktur. Kulun «Eûzü» (sığınırım) sözü tam bir muhtaçlığa işarettir; zira muhtaçlık olmasaydı sığınmanın bir faydası olmazdı. «Billâh» (Allah'a) sözü ise Hakk'ın tam zenginliğine işarettir. Kulun «Eûzü» demesi kendi aleyhine fakr ve ihtiyacı ikrar etmesidir; O'nun:

(بِاللَّهِ) إِقْرَارٌ بِأَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: بِأَنَّ الْحَقَّ قَادِرٌ عَلَى تَحْصِيلِ كُلِّ الْخَيْرَاتِ وَدَفْعِ كُلِّ الْآفَاتِ، وَالثَّانِي: أَنَّ غَيْرَهُ غَيْرُ مَوْصُوفٍ بِهَذِهِ الصِّفَةِ فَلَا دَافِعَ لِلْحَاجَاتِ إِلَّا هُوَ، وَلَا مُعْطِيَ لِلْخَيْرَاتِ إِلَّا هُوَ، فَعِنْدَ مُشَاهَدَةِ هَذِهِ الْحَالَةِ يَفِرُّ الْعَبْدُ مِنْ نَفْسِهِ وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ سِوَى الْحَقِّ فَيُشَاهِدُ فِي هَذَا الْفِرَارِ سِرَّ قَوْلِهِ: فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٠] وَهَذِهِ الْحَالَةُ تَحْصُلُ عِنْدَ قَوْلِهِ: (أَعُوذُ) ثُمَّ إِذَا وَصَلَ إِلَى غَيْبَةِ الْحَقِّ وَصَارَ غَرِيقًا فِي نُورِ جَلَالِ الْحَقِّ شَاهَدَ قَوْلَهُ:

«Billâh» demesi ise iki hususu ikrardır: Birincisi: Hakk'ın bütün hayırları elde etmeye ve bütün âfetleri defetmeye kādir olduğunu; ikincisi: O'nun dışındakilerin bu sıfatla vasıflanmadığını, dolayısıyla ihtiyaçları O'ndan başka defedenin ve hayırları O'ndan başka verenin bulunmadığını ikrardır. Bu durumu müşahede ettiğinde kul, nefsinden ve Hak'tan başka her şeyden kaçar ve bu kaçışta: { فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ } “O halde hemen Allah'a kaçın (sığının)!” [Zâriyât: 50] kavlinin sırrını müşahede eder. Bu hal «Eûzü» dediğinde meydana gelir. Sonra Hakk'ın gaybına ulaşıp Hakk'ın celâl nurunda gark olunca O'nun şu buyruğunu müşahede eder:

قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ [الأنعام: ٩١] فَعِنْدَ ذَلِكَ يَقُولُ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) . النُّكْتَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ قَوْلَهُ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) اعْتِرَافٌ بِعَجْزِ النَّفْسِ وَبِقُدْرَةِ الرَّبِّ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا وَسِيلَةَ إِلَى الْقُرْبِ مِنْ حَضْرَةِ اللَّهِ إِلَّا بِالْعَجْزِ وَالِانْكِسَارِ، ثُمَّ مِنَ الْكَلِمَاتِ النَّبَوِيَّةِ

{ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ } “De ki: «Allah!» Sonra onları bırak...” [En'âm: 91]. İşte o vakit «Eûzü billâh» der. İkinci Nükte: Kulun «Eûzü billâh» sözü nefsin aczini ve Rabb'in kudretini itiraftır. Bu da Allah'ın huzuruna yakınlaşmaya ancak acziyet ve inkisâr (gönül kırıklığı/tevazu) ile ulaşılabileceğine delalet eder. Nitekim Nebevî kelâmlardan biri de,

قَوْلُهُ ﵊: «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ»

O'nun aleyhisselâm: «Nefsini bilen Rabbini bilir» hadisidir.

وَالْمَعْنَى مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ بِالضَّعْفِ وَالْقُصُورِ عَرَفَ رَبَّهُ بِأَنَّهُ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى كُلِّ مَقْدُورٍ، وَمَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ بِالْجَهْلِ عَرَفَ رَبَّهُ بِالْفَضْلِ وَالْعَدْلِ، وَمَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ بِاخْتِلَالِ الْحَالِ عَرَفَ رَبَّهُ بِالْكَمَالِ وَالْجَلَالِ. النُّكْتَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ الْإِقْدَامَ عَلَى الطَّاعَاتِ لَا يَتَيَسَّرُ إِلَّا بَعْدَ الْفِرَارِ مِنَ الشَّيْطَانِ، وَذَلِكَ هُوَ الِاسْتِعَاذَةُ بِاللَّهِ، إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الِاسْتِعَاذَةَ نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ الطَّاعَةِ، فَإِنْ كَانَ الْإِقْدَامُ عَلَى الطَّاعَةِ يُوجِبُ تَقْدِيمَ الِاسْتِعَاذَةِ عَلَيْهَا افْتَقَرَتِ الِاسْتِعَاذَةُ إِلَى تَقْدِيمِ اسْتِعَاذَةٍ أُخْرَى وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ، وَإِنْ كَانَ الْإِقْدَامُ عَلَى الطَّاعَةِ لَا يُحْوِجُ إِلَى تَقْدِيمِ الِاسْتِعَاذَةِ عَلَيْهَا لَمْ يَكُنْ فِي الِاسْتِعَاذَةِ فَائِدَةٌ فَكَأَنَّهُ قِيلَ لَهُ: الْإِقْدَامُ عَلَى الطَّاعَةِ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِتَقْدِيمِ الِاسْتِعَاذَةِ عَلَيْهَا، وَذَلِكَ

Bunun manası şudur: Nefsini zayıflık ve kusur ile bilen, Rabbini her şeye kādir olarak bilir; nefsini cehaletle bilen, Rabbini lütuf ve adaletle bilir; nefsini halinin bozulmasıyla bilen, Rabbini kemâl ve celâl ile bilir. Üçüncü Nükte: İtâatlere girişmek ancak şeytandan kaçtıktan sonra kolaylaşır; bu da Allah'a sığınmaktır. Ne var ki bu sığınma da itaatin türlerinden bir türdür. Eğer itaate girişmek sığınmayı öne almayı gerektirirse, sığınma da başka bir sığınmayı öne almaya muhtaç olur ve teselsül gerekir. Şayet itaate girişmek sığınmayı öne almaya ihtiyaç duyurmazsa, bu takdirde sığınmada bir fayda kalmaz. Âdeta ona şöyle denilmiştir: İtaate girişmek ancak sığınmayı öne almakla tamam olur; bu ise,

يُوجِبُ الْإِتْيَانَ بِمَا لَا نِهَايَةَ لَهُ، وَذَلِكَ لَيْسَ فِي وُسْعِكَ، إِلَّا أَنَّكَ إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْحَالَةَ فَقَدْ شَاهَدْتَ عَجْزَكَ وَاعْتَرَفْتَ بِقُصُورِكَ فَأَنَا أُعِينُكَ عَلَى الطَّاعَةِ وَأُعَلِّمُكَ كَيْفِيَّةَ الْخَوْضِ فِيهَا فَقُلْ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ) . النُّكْتَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ سِرَّ الِاسْتِعَاذَةِ هُوَ الِالْتِجَاءُ إِلَى قَادِرٍ يَدْفَعُ الْآفَاتِ عَنْكَ، ثُمَّ إِنَّ أَجَلَّ الْأُمُورِ الَّتِي يُلْقِي الشَّيْطَانُ وَسْوَسَتَهُ فِيهَا قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ، لِأَنَّ مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ وَنَوَى بِهِ عِبَادَةَ الرَّحْمَنِ وَتَفَكَّرَ فِي وَعْدِهِ وَوَعِيدِهِ وَآيَاتِهِ وَبَيِّنَاتِهِ ازْدَادَتْ رَغْبَتُهُ فِي الطَّاعَاتِ وَرَهْبَتُهُ عَنِ الْمُحَرَّمَاتِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ صَارَتْ قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ مِنْ أَعْظَمِ الطَّاعَاتِ، فَلَا جَرَمَ كَانَ سَعْيُ الشَّيْطَانِ فِي الصَّدِّ عَنْهُ أَبْلَغَ، وَكَانَ احْتِيَاجُ الْعَبْدِ إِلَى مَنْ يَصُونُهُ عَنْ شَرِّ الشَّيْطَانِ أَشَدَّ، فَلِهَذِهِ الْحِكْمَةِ اخْتُصَّتْ قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ بِالِاسْتِعَاذَةِ. النُّكْتَةُ الْخَامِسَةُ: الشَّيْطَانُ عَدُوُّ الْإِنْسَانِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا [فَاطِرٍ: ٦] وَالرَّحْمَنُ مَوْلَى الْإِنْسَانِ وَخَالِقُهُ وَمُصْلِحُ مُهِمَّاتِهِ ثُمَّ إِنَّ الْإِنْسَانَ عِنْدَ شُرُوعِهِ فِي الطَّاعَاتِ وَالْعِبَادَاتِ خَافَ الْعَدُوَّ فَاجْتَهَدَ فِي أَنْ يَتَحَرَّى مَرْضَاةَ مَالِكِهِ لِيُخَلِّصَهُ مِنْ زَحْمَةِ ذَلِكَ الْعَدُوِّ، فَلَمَّا وَصَلَ الْحَضْرَةَ وَشَاهَدَ أَنْوَاعَ الْبَهْجَةِ وَالْكَرَامَةِ نَسِيَ الْعَدُوَّ وَأَقْبَلَ بِالْكُلِّيَّةِ عَلَى خِدْمَةِ الْحَبِيبِ، فَالْمَقَامُ الْأَوَّلُ: هُوَ الْفِرَارُ وَهُوَ قَوْلُهُ: (أَعُوذُ بالله من الشيطان الرجيم) والمقام الثاني: وهو الِاسْتِقْرَارُ فِي حَضْرَةِ الْمَلِكِ الْجَبَّارِ فَهُوَ قَوْلُهُ: (بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ) . النُّكْتَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ تَعَالَى: لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ [الْوَاقِعَةِ: ٧٩] فَالْقَلْبُ لَمَّا تَعَلَّقَ بِغَيْرِ اللَّهِ وَاللِّسَانُ لَمَّا جَرَى بِذِكْرِ غَيْرِ اللَّهِ حَصَلَ فِيهِ نَوْعٌ مِنَ اللَّوْثِ، فَلَا بُدَّ مِنِ اسْتِعْمَالِ الطَّهُورِ، فَلَمَّا قَالَ: أَعُوذُ بِاللَّهِ حَصَلَ الطُّهُورُ، فَعِنْدَ ذلك يستعد للصلاة الحقيقة وَهِيَ ذِكْرُ اللَّهِ تَعَالَى فَقَالَ: بِسْمِ اللَّهِ. النُّكْتَةُ السَّابِعَةُ: قَالَ أَرْبَابُ الْإِشَارَاتِ: لَكَ عَدُوَّانِ أَحَدُهُمَا ظَاهِرٌ وَالْآخَرُ بَاطِنٌ، وَأَنْتَ مَأْمُورٌ بِمُحَارَبَتِهِمَا قَالَ تَعَالَى فِي الْعَدُوِّ الظَّاهِرِ: قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ [التَّوْبَةِ: ٢٩] وَقَالَ فِي الْعَدُوِّ الْبَاطِنِ: إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا [فَاطِرٍ: ٦] فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِذَا حَارَبْتَ عَدُوَّكَ الظَّاهِرَ كَانَ مَدَدُكَ الْمَلَكَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٢٥] وَإِذَا حَارَبْتَ عَدُوَّكَ الْبَاطِنَ كَانَ مَدَدُكَ الْمَلِكَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ [الحجر: ٤٢] وَأَيْضًا فَمُحَارَبَةُ الْعَدُوِّ الْبَاطِنِ أَوْلَى مِنْ مُحَارَبَةِ الْعَدُوِّ الظَّاهِرِ، لِأَنَّ الْعَدُوَّ الظَّاهِرَ إِنْ وَجَدَ فُرْصَةً فَفِي مَتَاعِ الدُّنْيَا، وَالْعَدُوَّ الْبَاطِنَ إِنْ وَجَدَ فُرْصَةً فَفِي الدِّينِ وَالْيَقِينِ، وَأَيْضًا فَالْعَدُوُّ الظَّاهِرُ إِنْ غَلَبَنَا كُنَّا مَأْجُورِينَ، وَالْعَدُوُّ الْبَاطِنُ إِنْ غَلَبَنَا كُنَّا مَفْتُونِينَ، وَأَيْضًا فَمَنْ قَتَلَهُ الْعَدُوُّ الظَّاهِرُ كَانَ شَهِيدًا، وَمَنْ قَتَلَهُ الْعَدُوُّ الْبَاطِنُ كَانَ طَرِيدًا، فَكَانَ الِاحْتِرَازُ عَنْ شَرِّ الْعَدُوِّ الْبَاطِنِ أَوْلَى، وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا بِأَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ بِقَلْبِهِ وَلِسَانِهِ (أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ) . النُّكْتَةُ الثَّامِنَةُ: أَنَّ قَلْبَ الْمُؤْمِنِ أَشْرَفُ الْبِقَاعِ، فَلَا تَجِدُ دِيَارًا طَيِّبَةً وَلَا بَسَاتِينَ عَامِرَةً وَلَا رِيَاضًا نَاضِرَةً إِلَّا وَقَلْبُ الْمُؤْمِنِ أَشْرَفُ مِنْهَا، بَلْ قَلْبُ الْمُؤْمِنِ كَالْمِرْآةِ فِي الصَّفَاءِ، بَلْ فَوْقَ الْمِرْآةِ، لِأَنَّ الْمِرْآةَ إِنْ عَرَضَ عَلَيْهَا حِجَابٌ لَمْ يُرَ فيها شيء وقلب المؤمن لا يحجبه السموات السَّبْعُ وَالْكُرْسِيُّ وَالْعَرْشُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ [فَاطِرٍ: ١٠] بَلِ الْقَلْبُ مَعَ جَمِيعِ هَذِهِ الْحُجُبِ يُطَالِعُ جَلَالَ الرُّبُوبِيَّةِ وَيُحِيطُ عِلْمًا بِالصِّفَاتِ الصَّمَدِيَّةِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَلْبَ أَشْرَفُ الْبِقَاعِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ﵊ قَالَ:

nihayetsiz olanı getirmeyi gerektirir ki bu da senin gücün dâhilinde değildir. Fakat sen bu durumu bildiğinde aczini müşahede etmiş ve kusurunu itiraf etmiş olursun; ben de sana itaat hususunda yardım eder ve ona nasıl dalacağını sana öğretirim; öyleyse: «Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm» de! Dördüncü Nükte: İstiâzenin sırrı, âfetleri senden defedecek bir kādire sığınmaktır. Şeytanın içine vesvese attığı hususların en yücesi Kur'an okumaktır. Çünkü Kur'an okuyan, bununla Rahmân'a ibadeti niyet eden, O'nun vaadine, tehdidine, ayetlerine ve açık delillerine kafa yoran kimsenin itaatlere olan arzusu ve haramlardan duyduğu korku artar. Bu sebeple Kur'an okumak itaatlerin en büyüklerinden olmuştur. Dolayısıyla şeytanın ondan alıkoyma çabası daha ileri düzeyde olur; kulun da kendisini şeytanın şerrinden koruyacak zâta olan ihtiyacı daha şiddetli hale gelir. İşte bu hikmetten ötürü Kur'an okumak istiâzeye tahsis edilmiştir. Beşinci Nükte: Yüce Allah'ın: { إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا } “Şüphesiz şeytan sizin için bir düşmandır; öyleyse siz de onu düşman edinin” [Fâtır: 6] buyurduğu gibi şeytan insanın düşmanıdır. Rahmân ise insanın mevlâsı, yaratıcısı ve mühim işlerini düzelticisidir. İnsan itaat ve ibadetlere başladığında düşmandan korktu ve kendisini o düşmanın zahmetinden kurtarması için sahibinin rızasını aramaya gayret etti. Huzura ulaşıp çeşit çeşit sevinç ve ikramı müşahede edince düşmanı unuttu ve bütünüyle Sevgili'nin hizmetine yöneldi. Birinci makam: Firardır (kaçıştır) ki bu onun «Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm» sözüdür. İkinci makam ise: Melik ve Cebbâr olan Zât'ın huzurunda karar kılmaktır ki bu da onun «Bismillâhirrahmânirrahîm» sözüdür. Altıncı Nükte: Yüce Allah: { لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “Ona ancak tertemiz olanlar dokunabilir” [Vâkıa: 79] buyurmuştur. Kalp Allah'tan başkasına bağlandığında ve dil Allah'tan başkasını anmakla meşgul olduğunda bunlarda bir tür kirlilik meydana gelir; bu yüzden temizleyicinin kullanılması şarttır. Kul «Eûzü billâh» dediğinde arınma gerçekleşir; işte o vakit hakiki namaza, yani Allah Teâlâ'yı zikretmeye hazırlanır ve «Bismillâh» der. Yedinci Nükte: İşaret ehli şöyle demiştir: Senin biri zâhirî, diğeri bâtınî iki düşmanın vardır ve sen bu ikisiyle de savaşmakla emrolundun. Yüce Allah zâhirî düşman hakkında: { قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } “Allah'a inanmayanlarla savaşın” [Tevbe: 29] buyurmuş; bâtınî düşman hakkında ise: { إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا } “Şüphesiz şeytan sizin için bir düşmandır; öyleyse siz de onu düşman edinin” [Fâtır: 6] buyurmuştur. Âdeta Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Zâhirî düşmanınla savaştığında yardımcın melek olur; nitekim Yüce Allah: { يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ } “Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım edecektir” [Âl-i İmrân: 125] buyurmuştur. Bâtınî düşmanınla savaştığında ise yardımcın Melik (olan Allah) olur; nitekim Yüce Allah: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur” [Hicr: 42] buyurmuştur. Ayrıca bâtınî düşmanla savaşmak, zâhirî düşmanla savaşmaktan daha evlâdır; çünkü zâhirî düşman fırsat bulursa dünya malına zarar verir, bâtınî düşman ise fırsat bulursa dine ve yakîne zarar verir. Yine zâhirî düşman bize galip gelirse ecir kazanırız, bâtınî düşman bize galip gelirse fitneye düşmüş oluruz. Yine zâhirî düşmanın öldürdüğü kimse şehit olur, bâtınî düşmanın öldürdüğü kimse ise kovulmuş olur. Bu sebeple bâtınî düşmanın şerrinden sakınmak daha evlâdır ve bu da ancak kişinin kalbiyle ve diliyle «Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm» demesiyle mümkündür. Sekizinci Nükte: Müminin kalbi mekânların en şereflisidir; öyle ki hiçbir hoş belde, mamur bahçe ve yemyeşil bostan bulamazsın ki müminin kalbi ondan daha şerefli olmasın. Hatta müminin kalbi saflıkta ayna gibidir, bilakis aynadan da üstündür; çünkü aynanın önüne bir perde gelse onda hiçbir şey görünmez, müminin kalbini ise yedi kat gökler, Kürsî ve Arş perdeleyemez; nitekim Yüce Allah: { إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ } “Güzel kelimeler O'na yükselir; salih ameli de O yükseltir” [Fâtır: 10] buyurmuştur. Bilakis kalp, bütün bu perdelere rağmen Rabliğin celâlini mütalaa eder ve Samediyet sıfatlarını kuşatıcı bir şekilde bilir. Kalbin mekânların en şereflisi olduğuna delalet eden birkaç vecih vardır: Birincisi: O'nun aleyhisselâm şöyle buyurmasıdır:

«الْقَبْرُ رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ» وَمَا ذَاكَ إِلَّا أَنَّهُ صَارَ مَكَانَ عَبْدٍ صَالِحٍ مَيِّتٍ، فَإِذَا كَانَ الْقَلْبُ/ سَرِيرًا لِمَعْرِفَةِ اللَّهِ

«Kabir, cennet bahçelerinden bir bahçedir.» Bu da ancak oranın vefat etmiş salih bir kulun mekânı olmasından ötürüdür. Durum böyleyken eğer kalp,/ Allah'ın marifetinin tahtı

وَعَرْشًا لِإِلَهِيَّتِهِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْقَلْبُ أَشْرَفَ الْبِقَاعِ، الثَّانِي: كَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: يَا عَبْدِي قَلْبُكَ بُسْتَانِي وَجَنَّتِي بُسْتَانُكَ فَلَمَّا لَمْ تَبْخَلْ عَلَيَّ بِبُسْتَانِكَ بَلْ أَنْزَلْتَ مَعْرِفَتِي فِيهِ فَكَيْفَ أَبْخَلُ بِبُسْتَانِي عَلَيْكَ وَكَيْفَ أَمْنَعُكَ مِنْهُ؟

ve O'nun ilahlığının arşı ise, elbette kalbin mekânların en şereflisi olması vâcip olur. İkincisi: Âdeta Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey kulum! Senin kalbin benim bahçemdir, benim cennetim de senin bahçendir. Sen bahçeni benden esirgemeyip marifetimi oraya yerleştirdiğine göre, ben bahçemi senden nasıl esirgerim ve seni ondan nasıl mahrum ederim?

الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى كَيْفِيَّةَ نُزُولِ الْعَبْدِ فِي بُسْتَانِ الْجَنَّةِ فَقَالَ: فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ [الْقَمَرِ: ٥٥] وَلَمْ يَقُلْ عِنْدَ الْمَلِيكِ فَقَطْ، كَأَنَّهُ قَالَ: أَنَا فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ أَكُونُ مَلِيكًا مُقْتَدِرًا وَعَبِيدِي يَكُونُونَ مُلُوكًا، إِلَّا أَنَّهُمْ يَكُونُونَ تَحْتَ قُدْرَتِي، إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ فَنَقُولُ: كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: يَا عَبْدِي، إِنِّي جَعَلْتُ جَنَّتِي لَكَ، وَأَنْتَ جَعَلْتَ جَنَّتَكَ لِي، لَكِنَّكَ مَا أَنْصَفْتَنِي، فَهَلْ رَأَيْتَ جَنَّتِي الْآنَ وَهَلْ دَخَلْتَهَا؟ فَيَقُولُ الْعَبْدُ: لَا يَا رَبِّ، فَيَقُولُ تَعَالَى: وَهَلْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ؟ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَقُولَ الْعَبْدُ: نَعَمْ يَا رَبِّ، فَيَقُولُ تَعَالَى: إِنَّكَ بَعْدَ مَا دَخَلْتَ جَنَّتِي، وَلَكِنْ لَمَّا قَرُبَ دُخُولُكَ أَخْرَجْتُ الشَّيْطَانَ مِنْ جَنَّتِي لِأَجْلِ نُزُولِكَ، وَقُلْتُ لَهُ اخْرُجْ منها مذؤما مَدْحُورًا، فَأَخْرَجْتُ عَدُوَّكَ قَبْلَ نُزُولِكَ، وَأَمَّا أَنْتَ فَبَعْدَ نُزُولِي فِي بُسْتَانِكَ سَبْعِينَ سَنَةً كَيْفَ يَلِيقُ بِكَ أَنْ لَا تُخْرِجَ عَدُوِّي وَلَا تَطْرُدَهُ، فَعِنْدَ ذَلِكَ يُجِيبُ الْعَبْدُ وَيَقُولُ: إِلَهِي أَنْتَ قَادِرٌ عَلَى إِخْرَاجِهِ مِنْ جَنَّتِكَ وَأَمَّا أَنَا فَعَاجِزٌ ضَعِيفٌ وَلَا أَقْدِرُ عَلَى إِخْرَاجِهِ، فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: الْعَاجِزُ إِذَا دَخَلَ فِي حِمَايَةِ الْمَلِكِ الْقَاهِرِ صَارَ قَوِيًّا فَادْخُلْ فِي حِمَايَتِي حَتَّى تَقْدِرَ عَلَى إِخْرَاجِ الْعَدُوِّ مِنْ جَنَّةِ قَلْبِكَ، فَقُلْ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ) .

Üçüncüsü: Yüce Allah kulun cennet bahçesine iniş keyfiyetini anlatarak: { فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ } “Muktedir bir hükümdarın katında, doğruluk meclisindedirler” [Kamer: 55] buyurmuş, sadece «Melik'in katında» dememiştir. Âdeta şöyle buyurmuştur: Ben o gün muktedir bir Melik olurum, kullarım da hükümdarlar olurlar; şu var ki onlar benim kudretim altındadırlar. Bu mukaddimeyi bildiysen deriz ki: Âdeta Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey kulum! Ben cennetimi senin için kıldım, sen de cennetini (kalbini) benim için kıldın. Fakat sen bana insaflı davranmadın. Sen şimdi cennetimi gördün mü ve oraya girdin mi? Kul: «Hayır ey Rabbim» der. Allah Teâlâ: «Peki kendi cennetine girdin mi?» buyurur. Kul mecburen: «Evet ey Rabbim» der. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurur: Sen henüz benim cennetime girmedin; fakat senin girmen yaklaştığında, oraya yerleşmen için şeytanı cennetimden çıkardım ve ona: «Kınanmış ve kovulmuş olarak oradan çık!» dedim. Böylece sen yerleşmeden önce senin düşmanını çıkardım. Sana gelince, ben senin bahçene yetmiş senedir yerleşmişken, benim düşmanımı çıkarmaman ve onu kovmaman sana nasıl yakışır? İşte o vakit kul cevap verip der ki: «İlahım! Sen onu kendi cennetinden çıkarmaya kādirsin; ben ise aciz ve zayıfım, onu çıkarmaya güç yetiremiyorum.» Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurur: «Âciz kimse kāhir bir Hükümdarın himayesine girdiğinde güçlenir. Öyleyse düşmanı kalp cennetinden çıkarmaya güç yetirebilmen için benim himayeme gir ve: 'Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm' de!»

فَإِنْ قِيلَ: فَإِذَا كَانَ الْقَلْبُ بُسْتَانَ اللَّهِ فَلِمَاذَا لَا يَخْرُجُ الشَّيْطَانُ مِنْهُ؟ (قُلْنَا) قَالَ أَهْلُ الْإِشَارَةِ: كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ لِلْعَبْدِ: أَنْتَ الَّذِي أَنْزَلْتَ سُلْطَانَ الْمَعْرِفَةِ فِي حُجْرَةِ قَلْبِكَ، وَمَنْ أَرَادَ أَنْ يُنْزِلَ سُلْطَانًا فِي حُجْرَةِ نَفْسِهِ وَجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يَكْنُسَ تِلْكَ الْحُجْرَةَ وَأَنْ يُنَظِّفَهَا، وَلَا يَجِبُ عَلَى السُّلْطَانِ تِلْكَ الْأَعْمَالُ، فَنَظِّفْ أَنْتَ حُجْرَةَ قَلْبِكَ مِنْ لَوْثِ الْوَسْوَسَةِ فَقُلْ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ) . النُّكْتَةُ التَّاسِعَةُ: كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ يَا عَبْدِي، مَا أَنْصَفْتَنِي أَتَدْرِي لِأَيِّ شَيْءٍ تَكَدَّرَ مَا بَيْنِي وَبَيْنَ الشَّيْطَانِ، إِنَّهُ كَانَ يَعْبُدُنِي مِثْلَ عِبَادَةِ الْمَلَائِكَةِ، وَكَانَ فِي الظَّاهِرِ مُقِرًّا بِإِلَهِيَّتِي وَإِنَّمَا تَكَدَّرَ مَا بَيْنِي وَبَيْنَهُ لِأَنِّي أَمَرْتُهُ بِالسُّجُودِ لِأَبِيكَ آدَمَ فَامْتَنَعَ، فَلَمَّا تَكَبَّرَ نَفَيْتُهُ عَنْ خِدْمَتِي، وَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ مَا عَادَى أَبَاكَ، إِنَّمَا امْتَنَعَ مِنْ خِدْمَتِي، ثُمَّ إِنَّهُ يُعَادِيكَ مُنْذُ سَبْعِينَ سَنَةً وَأَنْتَ تُحِبُّهُ، وَهُوَ يُخَالِفُكَ فِي كُلِّ الْخَيْرَاتِ وَأَنْتَ تُوَافِقُهُ فِي كُلِّ الْمُرَادَاتِ، فَاتْرُكْ هَذِهِ الطَّرِيقَةَ الْمَذْمُومَةَ وَأَظْهِرْ عَدَاوَتَهُ فَقُلْ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ) . النُّكْتَةُ الْعَاشِرَةُ: أَمَّا إِنْ نَظَرْتَ إِلَى قِصَّةِ أَبِيكَ فَإِنَّهُ أَقْسَمَ بِأَنَّهُ لَهُ مِنَ النَّاصِحِينَ، ثُمَّ كَانَ عَاقِبَةُ ذَلِكَ الْأَمْرِ أَنَّهُ سَعَى فِي إِخْرَاجِهِ مِنَ الْجَنَّةِ، وَأَمَّا فِي حَقِّكَ فَإِنَّهُ أَقْسَمَ بِأَنَّهُ يُضِلُّكَ وَيُغْوِيكَ فَقَالَ: فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ [ص: ٨٢، ٨٣] فَإِذَا كَانَتْ هَذِهِ مُعَامَلَتَهُ مَعَ مَنْ أَقْسَمَ أَنَّهُ نَاصِحُهُ فَكَيْفَ تَكُونُ مُعَامَلَتُهُ مَعَ مَنْ أَقْسَمَ أَنَّهُ يُضِلُّهُ وَيُغْوِيهِ. النُّكْتَةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: إِنَّمَا قَالَ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) وَلَمْ يَذْكُرِ اسْمًا آخَرَ، بَلْ ذَكَرَ قَوْلَهُ (اللَّهَ) لِأَنَّ هَذَا الِاسْمَ أَبْلَغُ فِي كَوْنِهِ زَاجِرًا عَنِ الْمَعَاصِي مِنْ سَائِرِ الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ لِأَنَّ الْإِلَهَ هُوَ الْمُسْتَحِقُّ لِلْعِبَادَةِ، وَلَا يَكُونُ كَذَلِكَ إِلَّا إِذَا كَانَ قَادِرًا عَلِيمًا حَكِيمًا فَقَوْلُهُ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) جَارٍ مَجْرَى أَنْ يَقُولَ أَعُوذُ بِالْقَادِرِ الْعَلِيمِ الْحَكِيمِ، وَهَذِهِ الصِّفَاتُ هِيَ النِّهَايَةُ فِي الزَّجْرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ السَّارِقَ يَعْلَمُ قُدْرَةَ السُّلْطَانِ وَقَدْ يَسْرِقُ مَالَهُ، لِأَنَّ السَّارِقَ عَالِمٌ بِأَنَّ ذَلِكَ السُّلْطَانَ وَإِنْ كَانَ قَادِرًا إِلَّا أَنَّهُ غَيْرُ عَالِمٍ، فَالْقُدْرَةُ وَحْدَهَا غَيْرُ كَافِيَةٍ فِي الزَّجْرِ، بَلْ لَا بُدَّ مَعَهَا مِنَ الْعِلْمِ، وَأَيْضًا فَالْقُدْرَةُ وَالْعِلْمُ لَا يَكْفِيَانِ فِي حُصُولِ الزَّجْرِ، لِأَنَّ الْمَلِكَ إِذَا رَأَى مُنْكَرًا إِلَّا أَنَّهُ لَا يَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ لَمْ يَكُنْ حضوره مانعا

Eğer: «Kalp Allah'ın bahçesi olduğuna göre şeytan oradan niçin çıkmıyor?» denilirse, deriz ki: İşaret ehli şöyle demiştir: Âdeta Allah Teâlâ kula şöyle demektedir: Marifet sultanını kalp odana indiren sensin. Bir kimse kendi odasına bir sultanı indirmek isterse o odayı süpürmesi ve temizlemesi kendisine vâcip olur; bu işleri yapmak sultana vâcip değildir. O halde sen kalp odanı vesvese kirliliğinden temizle ve «Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm» de! Dokuzuncu Nükte: Âdeta Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey kulum! Bana insaflı davranmadın. Benimle şeytanın arasının niçin bozulduğunu biliyor musun? O, meleklerin ibadeti gibi bana ibadet ederdi ve zâhirde ilahlığımı ikrar ederdi. Benimle onun arası sadece baban Âdem'e secde etmesini emrettiğimde bundan kaçındığı için bozuldu. O kibre kapılınca onu hizmetimden kovdum; o aslında babana düşmanlık etmedi, sadece benim hizmetimden kaçındı. Sonra o yetmiş yıldır sana düşmanlık ediyor, sen ise onu seviyorsun; o bütün hayırlarda sana muhalefet ediyor, sen ise bütün arzularda ona uyuyorsun. Artık bu yerilmiş yolu terk et, onun düşmanlığını açığa vur ve «Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm» de! Onuncu Nükte: Babanın kıssasına bakarsan; o, babana samimi bir nasihatçi olduğuna yemin etmiş, sonra bu işin âkıbeti onun cennetten çıkarılmasına çabalaması şeklinde tecelli etmiştir. Senin hakkında ise seni saptıracağına ve azdıracağına yemin ederek şöyle demiştir: { فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “İzzetine yemin olsun ki, içlerinden ihlâsa erdirilmiş kulların müstesna, onların hepsini mutlaka azdıracağım” [Sâd: 82-83]. Kendisine nasihatçi olduğuna yemin ettiği kimseye karşı muamelesi bu şekilde olursa, kendisini saptıracağına ve azdıracağına yemin ettiği kimseye karşı muamelesi nasıl olur?! On Birinci Nükte: Kulun başka bir isim zikretmeyip «Eûzü billâh» diyerek «Allah» ismini zikretmesinin sebebi şudur: Bu isim, diğer isim ve sıfatlara kıyasla günahlardan alıkoyma hususunda daha tesirlidir. Çünkü ilah, ibadete layık olandır; bu da ancak kādir, alîm ve hakîm olduğunda gerçekleşir. Dolayısıyla kulun «Eûzü billâh» sözü, «Kādir, Alîm ve Hakîm olana sığınırım» demesi hükmündedir. Bu sıfatlar ise günahlardan sakındırmanın zirvesidir. Zira hırsız hükümdarın kudretini bildiği halde malını çalabilir; çünkü hırsız bilir ki o hükümdar kādir olsa bile her şeyi bilmez. Dolayısıyla tek başına kudret caydırmada yeterli değildir, aksine onunla beraber ilim de şarttır. Yine kudret ve ilim de tek başına caydırmanın gerçekleşmesinde kâfi gelmez; zira hükümdar bir kötülüğü gördüğü halde kötülükten nehyetmiyorsa, onun hazır bulunması kötülüğe engel

مِنْهُ، أَمَّا إِذَا حَصَلَتِ الْقُدْرَةُ وَحَصَلَ الْعِلْمُ وَحَصَلَتِ الْحِكْمَةُ الْمَانِعَةُ مِنَ الْقَبَائِحِ فَهَهُنَا يَحْصُلُ الزَّجْرُ الْكَامِلُ، فَإِذَا قَالَ الْعَبْدُ (أَعُوذُ بِاللَّهِ) فَكَأَنَّهُ قَالَ: أَعُوذُ بِالْقَادِرِ الْعَلِيمِ الْحَكِيمِ الَّذِي لَا يَرْضَى بِشَيْءٍ مِنَ الْمُنْكَرَاتِ فَلَا جَرَمَ يَحْصُلُ الزَّجْرُ التَّامُّ. النُّكْتَةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: لَمَّا قَالَ الْعَبْدُ (أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ) دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ لَا يَرْضَى بِأَنْ يُجَاوِرَ الشَّيْطَانَ، وَإِنَّمَا لَمْ يَرْضَ بِذَلِكَ لِأَنَّ الشَّيْطَانَ عَاصٍ، وَعِصْيَانُهُ لَا يَضُرُّ هَذَا الْمُسْلِمَ فِي الْحَقِيقَةِ، فَإِذَا كَانَ الْعَبْدُ لَا يَرْضَى بِجِوَارِ الْعَاصِي فَبِأَنْ لَا يَرْضَى بِجِوَارِ عَيْنِ الْمَعْصِيَةِ أَوْلَى. النُّكْتَةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ: الشَّيْطَانُ اسْمٌ، وَالرَّجِيمُ صِفَةٌ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَقْتَصِرْ عَلَى الِاسْمِ بَلْ ذَكَرَ الصِّفَةَ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ إِنَّ هَذَا الشَّيْطَانَ بَقِيَ فِي الْخِدْمَةِ أُلُوفًا مِنَ السِّنِينَ فَهَلْ سَمِعْتَ أَنَّهُ ضَرَّنَا أَوْ فَعَلَ مَا يَسُوءُنَا؟ ثُمَّ إِنَّا مَعَ ذَلِكَ رَجَمْنَاهُ حَتَّى طَرَدْنَاهُ، وَأَمَّا أَنْتَ فَلَوْ جَلَسَ هَذَا الشَّيْطَانُ مَعَكَ لَحْظَةً وَاحِدَةً لَأَلْقَاكَ فِي النَّارِ الْخَالِدَةِ فَكَيْفَ لَا تَشْتَغِلُ بِطَرْدِهِ وَلَعْنِهِ فَقُلْ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ) . النُّكْتَةُ الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لِمَ لَمْ يَقُلْ: «أَعُوذُ بِالْمَلَائِكَةِ» مَعَ أَنَّ أَدْوَنَ مَلَكٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ يَكْفِي فِي دَفْعِ الشَّيْطَانِ؟ فَمَا السَّبَبُ فِي أَنَّ جَعْلَ ذِكْرِ هَذَا الْكَلْبِ فِي مُقَابَلَةِ ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى؟ وَجَوَابُهُ كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ:

olamaz. Fakat kudret, ilim ve çirkinlikleri meneden hikmet bir arada bulunduğunda, işte burada tam bir caydırıcılık hâsıl olur. Kul «Eûzü billâh» dediğinde, âdeta kötülüklerin hiçbirine rıza göstermeyen Kādir, Alîm ve Hakîm olan Zât'a sığınırım demiş olur; böylece tam bir sakındırma gerçekleşir. On İkinci Nükte: Kul «Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm» dediğinde bu, onun şeytanla komşu olmaya rıza göstermediğine delalet eder. Buna rıza göstermemesinin sebebi ise şeytanın asi olmasıdır; halbuki onun isyanı hakikatte bu Müslümana zarar vermez. Kul asinin komşuluğuna rıza göstermediğine göre, bizzat masiyetin (günahın) komşuluğuna rıza göstermemesi hayli hayli önceliklidir. On Üçüncü Nükte: Şeytan bir isim, racîm (taşlanmış/kovulmuş) ise bir sıfattır. Yüce Allah sadece isimle yetinmeyip sıfatı da zikretmiştir; âdeta Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Bu şeytan binlerce yıl hizmette kaldı; onun bize bir zarar verdiğini veya bizi üzecek bir şey yaptığını duydun mu? Sonra biz buna rağmen onu kovuncaya kadar taşladık. Sana gelince; bu şeytan seninle bir an bile otursa seni ebedî ateşe atardı. Hal böyleyken onu kovmak ve lanetlemekle nasıl meşgul olmazsın? Öyleyse: «Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm» de! On Dördüncü Nükte: Biri şöyle diyebilir: Meleklerin en alt derecedeki bir meleği bile şeytanı defetmeye kâfi geldiği halde, niçin «Meleklere sığınırım» demedi? Bu köpeğin zikrinin Allah Teâlâ'nın zikrinin karşısına konulmasının sebebi nedir? Cevabı şudur: Âdeta Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:

عَبْدِي إِنَّهُ يَرَاكَ وَأَنْتَ لَا تَرَاهُ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ [الْأَعْرَافِ: ٢٧] وإنما نفذ كيده فيكم لِأَنَّهُ يَرَاكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تَرَوْنَهُ، / فَتَمَسَّكُوا بِمَنْ يَرَى الشَّيْطَانَ وَلَا يَرَاهُ الشَّيْطَانُ، وَهُوَ اللَّهُ ﷾ فَقُولُوا: أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ. النُّكْتَةُ الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ: أُدْخِلَ الْأَلِفُ وَاللَّامُ فِي الشَّيْطَانِ لِيَكُونَ تَعْرِيفًا لِلْجِنْسِ، لِأَنَّ الشَّيَاطِينَ كَثِيرَةٌ مَرْئِيَّةٌ وَغَيْرُ مَرْئِيَّةٍ، بَلِ الْمَرْئِيُّ رُبَّمَا كَانَ أَشَدَّ، حُكِيَ عَنْ بَعْضِ الْمُذَكِّرِينَ أَنَّهُ قَالَ فِي مَجْلِسِهِ: إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَتَصَدَّقَ فَإِنَّهُ يَأْتِيهِ سَبْعُونَ شَيْطَانًا فَيَتَعَلَّقُونَ بِيَدَيْهِ وَرِجْلَيْهِ وَقَلْبِهِ وَيَمْنَعُونَهُ مِنَ الصَّدَقَةِ، فَلَمَّا سَمِعَ بَعْضُ الْقَوْمِ ذَلِكَ فَقَالَ: إِنِّي أُقَاتِلُ هَؤُلَاءِ السَّبْعِينَ، وَخَرَجَ مِنَ الْمَسْجِدِ وَأَتَى الْمَنْزِلَ وَمَلَأَ ذَيْلَهُ مِنَ الْحِنْطَةِ وَأَرَادَ أَنْ يَخْرُجَ وَيَتَصَدَّقَ بِهِ فَوَثَبَتْ زَوْجَتُهُ وَجَعَلَتْ تُنَازِعُهُ وَتُحَارِبُهُ حَتَّى أَخْرَجَتْ ذَلِكَ مِنْ ذَيْلِهِ، فَرَجَعَ الرَّجُلُ خَائِبًا إِلَى الْمَسْجِدِ فَقَالَ الْمُذَكِّرُ: مَاذَا عَمِلْتَ؟ فَقَالَ: هَزَمْتُ السَّبْعِينَ فَجَاءَتْ أُمُّهُمْ فَهَزَمَتْنِي، وَأَمَّا إِنْ جَعَلْنَا الْأَلِفَ وَاللَّامَ لِلْعَهْدِ فَهُوَ أَيْضًا جَائِزٌ لِأَنَّ جَمِيعَ الْمَعَاصِي بِرِضَى هَذَا الشَّيْطَانِ، وَالرَّاضِي يَجْرِي مَجْرَى الْفَاعِلِ لَهُ، وَإِذَا اسْتَبْعَدْتَ ذَلِكَ فَاعْرِفْهُ بِالْمَسْأَلَةِ الشَّرْعِيَّةِ، فَإِنَّ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ قِرَاءَةُ الْإِمَامِ قِرَاءَةٌ لِلْمُقْتَدِي مِنْ حَيْثُ رَضِيَ بِهَا وَسَكَتَ خَلْفَهُ. النُّكْتَةُ السَّادِسَةَ عَشْرَةَ: الشَّيْطَانُ مَأْخُوذٌ مِنْ «شَطَنَ» إِذَا بَعُدَ فَحُكِمَ عَلَيْهِ بِكَوْنِهِ بَعِيدًا، وَأَمَّا الْمُطِيعُ فَقَرِيبٌ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ [الْعَلَقِ: ١٩] وَاللَّهُ قَرِيبٌ مِنْكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ [الْبَقَرَةِ: ١٨٦] وَأَمَّا الرَّجِيمُ فَهُوَ الْمَرْجُومُ بِمَعْنَى كَوْنِهِ مَرْمِيًّا بِسَهْمِ اللَّعْنِ وَالشَّقَاوَةِ وَأَمَّا أَنْتَ فَمَوْصُولٌ بِحَبْلِ السَّعَادَةِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى [الْفَتْحِ: ٢٦] فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّهُ جَعَلَ الشَّيْطَانَ بَعِيدًا مَرْجُومًا، وَجَعَلَكَ قَرِيبًا مَوْصُولًا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ أَنَّهُ لَا يَجْعَلُ الشَّيْطَانَ الَّذِي هُوَ بَعِيدٌ قَرِيبًا لأنه تعالى قال:

«Kulum! Yüce Allah'ın: { إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ } “Çünkü o ve kabilesi, sizin onları göremeyeceğiniz yerden sizi görürler” [A'râf: 27] kavlinin delaletiyle; o seni görür, sen ise onu görmezsin. Onun hilesinin size geçmesi, sırf o sizi gördüğü ve siz onu görmediğiniz içindir./ O halde şeytanı gören ve şeytanın kendisini göremediği Zât'a tutunun; O da azîz ve celîl olan Allah'tır. Dolayısıyla: Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm deyin!» On Beşinci Nükte: «eş-Şeytân» kelimesine cins belirten lam-ı tarif getirilmiştir; çünkü şeytanlar hem görülen hem de görülmeyen olmak üzere pek çoktur; hatta görüneni bazen daha şiddetlidir. Vaizlerden birinden nakledildiğine göre o meclisinde şöyle demiştir: «Kişi sadaka vermek istediğinde ona yetmiş şeytan gelir; ellerine, ayaklarına ve kalbine yapışıp onu sadaka vermekten alıkoyarlar.» Cemaatten biri bunu işitince: «Ben bu yetmiş kişiyle savaşacağım» dedi, mescitten çıkıp eve geldi, eteğini buğdayla doldurdu, çıkıp onu sadaka olarak vermek istedi. Bunun üzerine hanımı fırladı, onunla çekişip mücadele etti ve nihayet buğdayı eteğinden çekip aldı. Adam eli boş olarak mescide dönünce vaiz: «Ne yaptın?» dedi. Adam: «Yetmişini hezimete uğrattım, fakat anaları geldi ve beni hezimete uğrattı» dedi. Eğer lam-ı tarifi ahd için kılarsak bu da caizdir; zira bütün günahlar bu şeytanın rızasıyladır; razı olan da onu yapan hükmündedir. Bunu uzak görürsen fıkhî meseleden anla: Zira Ebû Hanîfe'ye göre imamın okuması, muktedînin buna razı olup arkasında susması hasebiyle muktedînin de okuması sayılır. On Altıncı Nükte: Şeytan, uzaklaştı manasındaki «şatane» (شَطَنَ) kökünden alınmıştır; böylece onun uzak olduğuna hükmedilmiştir. İtaat eden ise yakındır; nitekim Allah Teâlâ: { وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ } “Secde et ve yakınlaş!” [Alak: 19] buyurmuştur. Allah da sana yakındır; nitekim Allah Teâlâ: { وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ } “Kullarım sana beni sorduklarında, [bilsinler ki] ben şüphesiz yakınım” [Bakara: 186] buyurmuştur. Racîm ise lanet ve şekavet okuyla atılmış manasında mercûmdur (taşlanmıştır). Sen ise saadet ipine bağlanmışsın; nitekim Allah Teâlâ: { وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى } “Onlara takva kelimesini bağlayıcı kıldı” [Fetih: 26] buyurmuştur. Bu da O'nun şeytanı uzak ve taşlanmış kıldığına, seni ise yakın ve kavuşmuş kıldığına delalet eder. Sonra Yüce Allah, uzak olan şeytanı yakın kılmayacağını haber vermiştir; çünkü Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا [فَاطِرٍ: ٤٣] فَاعْرِفْ أَنَّهُ لَمَّا جَعَلَكَ قَرِيبًا فَإِنَّهُ لَا يَطْرُدُكَ وَلَا يُبْعِدُكَ عَنْ فضله ورحمته.

{ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا } “Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın” [Fâtır: 43]. O halde bil ki O, seni yakın kıldığında seni lütfundan ve rahmetinden kovmaz ve uzaklaştırmaz.

النُّكْتَةُ السَّابِعَةَ عَشْرَةَ: قَالَ جَعْفَرٌ الصَّادِقُ: إِنَّهُ لَا بُدَّ قَبْلَ الْقِرَاءَةِ مِنَ التَّعَوُّذِ، وَأَمَّا سَائِرُ الطَّاعَاتِ فَإِنَّهُ لَا يُتَعَوَّذُ فِيهَا، وَالْحِكْمَةُ فِيهِ أَنَّ الْعَبْدَ قَدْ يُنَجَّسُ لِسَانُهُ بِالْكَذِبِ وَالْغِيبَةِ وَالنَّمِيمَةِ فَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى الْعَبْدَ بِالتَّعَوُّذِ لِيَصِيرَ لِسَانُهُ طَاهِرًا فَيَقْرَأُ بِلِسَانٍ طَاهِرٍ كَلَامًا أُنْزِلَ مِنْ رَبٍّ طَيِّبٍ طَاهِرٍ. النُّكْتَةُ الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ: كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: إِنَّهُ شَيْطَانٌ رَجِيمٌ، وَأَنَا رَحْمَنٌ رَحِيمٌ، فَابْعُدْ عَنِ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ لِتَصِلَ إِلَى الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ. النُّكْتَةُ التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ: الشَّيْطَانُ عَدُوُّكَ، وَأَنْتَ عَنْهُ غَافِلٌ غَائِبٌ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّهُ يَراكُمْ/ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ [الْأَعْرَافِ: ٢٧] .

On Yedinci Nükte: Ca'fer es-Sâdık şöyle demiştir: Kıraatten önce teavvüz (eûzü çekmek) şarttır; diğer itaatlerde ise teavvüz yapılmaz. Bundaki hikmet şudur: Kulun dili yalan, gıybet ve koğuculuk ile kirlenebilir; bu sebeple Allah Teâlâ kulun dilinin tertemiz olması ve tertemiz, pâk bir Rabden indirilmiş olan kelâmı temiz bir dille okuması için ona teavvüzü emretmiştir. On Sekizinci Nükte: Âdeta Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: O kovulmuş bir şeytandır, ben ise Rahmân ve Rahîm'im; Rahmân ve Rahîm'e ulaşmak için racîm olan şeytandan uzaklaş! On Dokuzuncu Nükte: Şeytan senin düşmanındır, sen ise ondan habersiz ve gâfilsin. Nitekim Yüce Allah: { إِنَّهُ يَراكُمْ / هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ } “Çünkü o ve kabilesi, sizin onları göremeyeceğiniz yerden sizi görürler” [A'râf: 27] buyurmuştur.

فَعَلَى هَذَا لَكَ عَدُوٌّ غَائِبٌ وَلَكَ حَبِيبٌ غَالِبٌ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ [يُوسُفَ: ٢١] فَإِذَا قَصَدَكَ الْعَدُوُّ الْغَائِبُ فَافْزَعْ إِلَى الْحَبِيبِ الْغَالِبِ، وَاللَّهُ ﷾ أعلم بمراده.

Buna göre senin görünmeyen bir düşmanın ve galip bir Dostun vardır; zira Yüce Allah: { وَاللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ } “Allah, emrini yerine getirmeye kādirdir (hükmünde galiptir)” [Yûsuf: 21] buyurmuştur. Görünmeyen düşman seni hedef aldığında, galip olan Dosta sığın! Murâdını en iyi bilen azîz ve celîl olan Allah'tır.

الباب السابع فِي الْمَسَائِلِ الْمُلْتَحِقَةِ بِقَوْلِهِ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ)

Yedinci Bab: «Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm» Sözüne Eklenen Meseleler Hakkındadır

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فَرْقٌ بَيْنَ أَنْ يُقَالَ: «أَعُوذُ بِاللَّهِ» وَبَيْنَ أَنْ يُقَالَ: (بِاللَّهِ أَعُوذُ) فَإِنَّ الْأَوَّلَ لَا يُفِيدُ الْحَصْرَ، وَالثَّانِي: يُفِيدُهُ، فَلِمَ وَرَدَ الْأَمْرُ بِالْأَوَّلِ دُونَ الثَّانِي مَعَ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الثَّانِيَ أَكْمَلُ وَأَيْضًا جَاءَ قَوْلُهُ: «الْحَمْدُ لِلَّهِ» وَجَاءَ قَوْلُهُ: «لِلَّهِ الْحَمْدُ» وَأَمَّا هُنَا فَقَدْ جَاءَ «أَعُوذُ بِاللَّهِ» وَمَا جَاءَ قَوْلُهُ «بِاللَّهِ أَعُوذُ» فَمَا الْفَرْقُ؟.

Birinci Mesele: «Eûzü billâh» denilmesi ile «Billâhi eûzü» denilmesi arasında fark vardır; zira birincisi hasr (yalnızca O'na tahsis etme) ifade etmez, ikincisi ise ifade eder. İkincisinin daha kâmil olduğunu açıkladığımız halde, niçin ikincisi değil de birincisiyle emir vârid olmuştur? Ayrıca «el-Hamdü lillâh» kavli geldiği gibi «Lillâhi'l-hamd» kavli de gelmiştir; burada ise «Eûzü billâh» gelmiş, «Billâhi eûzü» kavli gelmemiştir; aradaki fark nedir?

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) لَفْظُهُ الْخَبَرُ وَمَعْنَاهُ الدُّعَاءُ، وَالتَّقْدِيرُ: اللَّهُمَّ أَعِذْنِي. أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَالَ:

İkinci Mesele: «Eûzü billâh» sözünün lafzı haberdir, manası ise duadır ve takdiri: «Allahümme eıznî» (Allah'ım beni koru/sığındır) şeklindedir. Görmez misin ki O:

وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ [آلِ عِمْرَانَ: ٣٦] كَقَوْلِهِ: «أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ» أَيِ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ قَوْلَهُ: أَعُوذُ بِاللَّهِ إِخْبَارٌ عَنْ فِعْلِهِ، وَهَذَا الْقَدْرُ لَا فَائِدَةَ فِيهِ إِنَّمَا الْفَائِدَةُ فِي أَنْ يُعِيذَهُ اللَّهُ، فَمَا السَّبَبُ فِي أَنَّهُ قَالَ: «أَعُوذُ بِاللَّهِ» وَلَمْ يَقُلْ أَعِذْنِي؟ وَالْجَوَابُ أَنَّ بَيْنَ الرَّبِّ وَبَيْنَ الْعَبْدِ عَهْدًا كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ [النَّحْلِ: ٩١] وَقَالَ: وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٠] فَكَأَنَّ الْعَبْدَ يَقُولُ أَنَا مَعَ لُؤْمِ الْإِنْسَانِيَّةِ وَنَقْصِ الْبَشَرِيَّةِ وَفَّيْتُ بِعَهْدِ عُبُودِيَّتِي حَيْثُ قُلْتُ: «أَعُوذُ بِاللَّهِ» فَأَنْتَ مَعَ نِهَايَةِ الْكَرَمِ وَغَايَةِ الْفَضْلِ وَالرَّحْمَةِ أَوْلَى بِأَنْ تَفِيَ بِعَهْدِ الرُّبُوبِيَّةِ فَتَقُولُ: إِنِّي أُعِيذُكَ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ.

{ وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ } “Onu ve soyunu kovulmuş şeytandan sana sığındırıyorum” [Âl-i İmrân: 36] buyurmuştur. Bu, «Estağfirullâh» yani «Allah'ım beni bağışla» sözü gibidir. Bunun delili şudur: Kulun «Eûzü billâh» demesi kendi fiilini haber vermesidir ve sadece bu kadarıyla bir fayda hâsıl olmaz; asıl fayda Allah'ın onu sığındırmasındadır. Peki kulun «Eıznî» (beni sığındır) demeyip «Eûzü billâh» demesinin sebebi nedir? Cevap şudur: Rab ile kul arasında bir ahit vardır; nitekim Yüce Allah: { وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ } “Ahitleştiğiniz zaman Allah'ın ahdini yerine getirin” [Nahl: 91] ve: { وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “Bana verdiğiniz ahdi yerine getirin ki, ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim” [Bakara: 40] buyurmuştur. Âdeta kul şöyle der: Ben insanlığın alçaklığına ve beşeriyetin noksanlığına rağmen «Eûzü billâh» diyerek kulluk ahdimi yerine getirdim; Sen ise nihayetsiz kereminle, lütuf ve rahmetin son noktasıyla rubûbiyet ahdini yerine getirip «Seni kovulmuş şeytandan korudum» demeye daha layıksın.

الْمَسْأَلَةُ ج: أَعُوذُ فِعْلٌ مُضَارِعٌ، وَهُوَ يَصْلُحُ لِلْحَالِ وَالِاسْتِقْبَالِ، فَهَلْ هُوَ حَقِيقَةٌ فِيهِمَا؟ وَالْحَقُّ أَنَّهُ حَقِيقَةٌ فِي الْحَالِ مَجَازٌ فِي الِاسْتِقْبَالِ، وَإِنَّمَا يَخْتَصُّ بِهِ بِحَرْفِ السِّينِ وَسَوْفَ.

Üçüncü Mesele (c): «Eûzü» muzâri bir fiildir ve şimdiki zaman ile gelecek zamana elverişlidir. Acaba bu ikisinde hakikat midir? Doğru olan şudur: Şimdiki zamanda hakikat, gelecek zamanda mecazdır; ona ancak «sîn» (س) ve «sevfe» (سَوْفَ) harfleriyle tahsis edilir.

(د) لِمَ وَقَعَ الِاشْتِرَاكُ بَيْنَ الْحَاضِرِ وَالْمُسْتَقْبَلِ، وَلَمْ يَقَعْ بَيْنَ الْحَاضِرِ وَالْمَاضِي؟.

(d) Şimdiki zaman ile gelecek zaman arasında ortaklık vaki olduğu halde, niçin şimdiki zaman ile geçmiş zaman arasında vaki olmamıştır?

(هـ) كَيْفَ الْمُشَابَهَةُ بَيْنَ الْمُضَارِعِ وَبَيْنَ الِاسْمِ.

(e) Muzâri fiil ile isim arasındaki benzerlik nasıldır?

(و) كَيْفَ الْعَامِلُ فِيهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ مَعْمُولٌ فَمَا هُوَ.

(f) Ondaki âmil (etki eden) nasıldır? Şüphe yok ki o ma'mûldür (etkilenendir), peki o nedir?

(ز) قَوْلُهُ: (أَعُوذُ) يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ مُسْتَعِيذٌ فِي الْحَالِ وَفِي كُلِّ الْمُسْتَقْبَلِ، وَهُوَ الْكَمَالُ، فَهَلْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الِاسْتِعَاذَةَ بَاقِيَةٌ في الجنة.

(g) Kulun «Eûzü» sözü, onun hem halihazırda hem de bütün gelecekte sığınmakta olduğuna delalet eder ki kemâl de budur. Acaba bu durum, bu sığınmanın cennette de baki olduğuna delalet eder mi?

(ح) قَوْلُهُ: (أَعُوذُ) حِكَايَةٌ عَنِ النَّفْسِ، وَلَا بد من الأربعة المذكورة في قوله: (أتين) .

(h) Kulun «Eûzü» sözü nefisten bir hikâyedir (birinci tekil şahıs anlatımıdır) ve «Eteyne» (أتين) [muzâri harfleri] terkibinde zikredilen dört harften birinin bulunması zorunludur.

/ أَمَّا الْمَبَاحِثُ الْعَقْلِيَّةُ الْمُتَعَلِّقَةُ بِالْبَاءِ فِي قَوْلِهِ أَعُوذُ بِاللَّهِ فَهِيَ كَثِيرَةٌ (أ) الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: «بِاللَّهِ» بَاءُ الْإِلْصَاقِ وَفِيهِ مَسَائِلُ: - الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْبَصْرِيُّونَ يُسَمُّونَهُ بَاءَ الْإِلْصَاقِ، وَالْكُوفِيُّونَ يُسَمُّونَهُ بَاءَ الْآلَةِ، وَيُسَمِّيهِ قَوْمٌ بَاءَ التَّضْمِينِ، وَاعْلَمْ أَنَّ حَاصِلَ الْكَلَامِ أَنَّ هَذِهِ الْبَاءَ مُتَعَلِّقَةٌ بِفِعْلٍ لَا مَحَالَةَ، وَالْفَائِدَةُ فِيهِ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ إِلْصَاقُ ذَلِكَ الْفِعْلِ بِنَفْسِهِ إِلَّا بِوَاسِطَةِ الشَّيْءِ الَّذِي دَخَلَ عَلَيْهِ، هَذَا الْبَاءُ فَهُوَ باء الإلصاق لِكَوْنِهِ سَبَبًا لِلْإِلْصَاقِ، وَبَاءُ الْآلَةِ لِكَوْنِهِ دَاخِلًا عَلَى الشَّيْءِ الَّذِي هُوَ آلَةٌ.

/ «Eûzü billâh» kavlindeki bâ (ب) harfiyle ilgili aklî bahislere gelince, bunlar pek çoktur. (a) «Billâh» kavlindeki bâ, ilsâk (bitiştirme/bağlama) bâ'sıdır ve bunda birkaç mesele vardır: Birinci Mesele: Basralılar buna ilsâk bâ'sı, Kûfeliler âlet bâ'sı derler; bir topluluk da buna tazmin bâ'sı adını verir. Bil ki sözün özü şudur: Bu bâ harfi mutlaka bir fiile müteallıktır (bağlıdır). Bundaki fayda şudur: O fiili bizzat kendisine iliştirmek ancak bu bâ harfinin dâhil olduğu şeyin vasıtasıyla mümkündür. İlsâka sebep olduğu için ilsâk bâ'sı, alet olan şeyin üzerine dâhil olduğu için de alet bâ'sıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ فِيهِ مِنْ إِضْمَارِ فِعْلٍ، فَإِنَّكَ إِذَا قُلْتَ: «بِالْقَلَمِ» لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ كَلَامًا مُفِيدًا، بَلْ لَا بُدَّ وَأَنْ تَقُولَ: «كَتَبْتُ بِالْقَلَمِ» وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْحَرْفَ مُتَعَلِّقٌ بِمُضْمَرٍ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: «بِاللَّهِ لَأَفْعَلَنَّ» وَمَعْنَاهُ أَحْلِفُ بِاللَّهِ لَأَفْعَلَنَّ، فَحَذَفَ أحلف لدلالة الكلام عليه، فكذا هاهنا، وَيَقُولُ الرَّجُلُ لِمَنْ يَسْتَأْذِنُهُ فِي سَفَرِهِ: عَلَى اسْمِ اللَّهِ أَيْ سِرْ عَلَى اسْمِ اللَّهِ.

İkinci Mesele: Bunda bir fiilin takdir edilmesinin (gizlenmesinin) zorunlu olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Zira sen «bi'l-kalem» (kalemle) desen bu faydalı bir kelâm olmaz; bilakis mutlaka «ketebtü bi'l-kalem» (kalemle yazdım) demen gerekir. Bu da bu harfin gizli bir fiile müteallık olduğuna delalet eder. Bunun benzeri «Billâhi le-ef'alenne» sözüdür ki manası: «Allah'a yemin ederim ki mutlaka yapacağım» demektir; sözün delaletinden ötürü «ah докум» (yemin ederim) fiili hazfedilmiştir. Burada da böyledir. Kişi, yolculuğu için kendisinden izin isteyen kimseye: «Alâ ismillâh» der; yani «Allah'ın ismiyle yürü» demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لَمَّا ثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْإِضْمَارِ فَنَقُولُ: الْحَذْفُ فِي هَذَا الْمَقَامِ أَفْصَحُ، وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّهُ لَوْ وَقَعَ التَّصْرِيحُ بِذَلِكَ الْمُضْمَرِ لَاخْتَصَّ قَوْلُهُ: «أَعُوذُ بِاللَّهِ» بِذَلِكَ الْحُكْمِ الْمُعَيَّنِ أَمَّا عِنْدَ الْحَذْفِ فَإِنَّهُ يَذْهَبُ الْوَهْمُ كُلَّ مَذْهَبٍ، وَيَقَعُ فِي الْخَاطِرِ أَنَّ جَمِيعَ الْمُهِمَّاتِ، لَا تَتِمُّ إِلَّا بِوَاسِطَةِ الِاسْتِعَاذَةِ بِاللَّهِ، وَإِلَّا عِنْدَ الِابْتِدَاءِ بِاسْمِ اللَّهِ، وَنَظِيرُهُ أنه قال: «الله أكبر» ولم يقل أنه أَكْبَرُ مِنَ الشَّيْءِ الْفُلَانِيِّ لِأَجْلِ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ إِفَادَةِ الْعُمُومِ فَكَذَا هُنَا.

Üçüncü Mesele: Gizli bir fiilin bulunmasının zorunlu olduğu sabit olunca deriz ki: Bu makamda hazif daha fasîhtir. Bunun sebebi şudur: Şayet o gizli fiil açıkça söylenseydi, «Eûzü billâh» sözü o muayyen hükme tahsis edilmiş olurdu. Hazfedildiğinde ise vehim her cihete gider ve bütün mühim işlerin ancak Allah'a sığınmak vasıtasıyla ve ancak Allah'ın ismiyle başlamak suretiyle tamamlanabileceği hatıra gelir. Bunun bir benzeri, umum (genellik) ifade etmesi için zikrettiğimiz sebepten ötürü, «Allahu ekber» denilip falan şeyden daha büyüktür denilmemesidir; burada da durum böyledir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ سِيبَوَيْهِ لَمْ يَكُنْ لِهَذِهِ الْبَاءِ عَمَلٌ إِلَّا الْكَسْرُ فَكُسِرَتْ لِهَذَا السَّبَبِ، فَإِنْ قِيلَ: كَافُ التَّشْبِيهِ لَيْسَ لَهَا عَمَلٌ إِلَّا الْكَسْرُ ثُمَّ إِنَّهَا لَيْسَتْ مَكْسُورَةً بَلْ مَفْتُوحَةً، قُلْنَا: كَافُ التَّشْبِيهِ قَائِمٌ مَقَامَ الِاسْمِ، وَهُوَ فِي الْعَمَلِ ضَعِيفٌ، أَمَّا الْحَرْفُ فَلَا وُجُودَ لَهُ إِلَّا بِحَسَبِ هَذَا الْأَثَرِ، فَكَانَ فِيهِ كَلَامًا قَوِيًّا.

Dördüncü Mesele: Sîbeveyhi şöyle demiştir: Bu bâ harfinin kesreden başka bir ameli yoktu, bu sebeple kesrelendi. Şayet: «Teşbih kâf'ının da kesreden başka bir ameli yoktur; buna rağmen kesreli değil fethalıdır» denilirse, deriz ki: Teşbih kâf'ı ismin yerine kaimdir ve amelde zayıftır. Harfe gelince, onun bu etkiden başka bir varlığı yoktur; bu sebeple onda kuvvetli bir kelâm olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْبَاءُ قَدْ تَكُونُ أَصْلِيَّةً كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ [الْأَحْقَافِ: ٩] وَقَدْ تَكُونُ زَائِدَةً وَهِيَ عَلَى أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: لِلْإِلْصَاقِ وَهِيَ كَقَوْلِهِ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ) وَقَوْلِهِ: بِسْمِ اللَّهِ وَثَانِيهَا:

Beşinci Mesele: Bâ harfi bazen Yüce Allah'ın: { قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ } “De ki: «Ben peygamberlerden bir türedi değilim»” [Ahkāf: 9] kavlinde olduğu gibi aslî olur. Bazen de zâit olur ki bu dört vecih üzeredir: Birincisi: İlsâk içindir; bu da «Eûzü billâh» ve «Bismillâh» kavli gibidir. İkincisi:

لِلتَّبْعِيضِ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵁، وَثَالِثُهَا: لِتَأْكِيدِ النَّفْيِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [فُصِّلَتْ: ٤٦] وَرَابِعُهَا: لِلتَّعْدِيَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ [الْبَقَرَةِ: ١٧] أَيْ أَذْهَبَ نُورَهُمْ، وَخَامِسُهَا:

Şâfiî'ye radıyallâhu anh göre teb'îz (kısmîlik bildirmek) içindir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Rabbin kullara asla zulmedici değildir” [Fussilet: 46] kavlinde olduğu gibi nefyi tekit içindir. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: { ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } “Allah onların nurlarını giderdi” [Bakara: 17] yani nurlarını yok etti kavlinde olduğu gibi ta'diye (geçişlilik) içindir. Beşincisi:

الْبَاءُ بِمَعْنَى فِي قَالَ:

Bâ harfinin «fî» (fiil/içinde) manasında olmasıdır. Şair şöyle demiştir:

حَلَّ بِأَعْدَائِكَ مَا حَلَّ بِي أَيْ: حَلَّ فِي أَعْدَائِكَ، وَأَمَّا بَاءُ الْقَسَمِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: «بِاللَّهِ» فَهُوَ مِنْ جِنْسِ بَاءِ الْإِلْصَاقِ.

«Başıma gelen, düşmanlarının başına gelsin» yani düşmanlarının içinde vuku bulsun. Kasem bâ'sına, yani «Billâh» sözüne gelince; bu da ilsâk bâ'sı cinsindendir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: الْبَاءُ فِي قوله: وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ [آل عمران: ٦] زائدة والتقدير:

Altıncı Mesele: Bazıları şöyle demiştir: { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } “Başlarınızı meshedin” [Âl-i İmrân: 6] kavlindeki bâ harfi zâittir ve takdiri:

وامسحوا رؤسكم، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁ إِنَّهَا تُفِيدُ التبعيض، حجة الشافي ﵁ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ أَنَّ هَذِهِ الْبَاءَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ لَغْوًا أَوْ مُفِيدًا، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، لِأَنَّ الْحُكْمَ بِأَنَّ كَلَامَ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَأَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ لَغْوٌ فِي غَايَةِ الْبُعْدِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْكَلَامِ إِظْهَارُ الْفَائِدَةِ فَحَمْلُهُ عَلَى اللَّغْوِ عَلَى خِلَافِ الْأَصْلِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ يُفِيدُ فَائِدَةً زَائِدَةً، وَكُلُّ مَنْ قَالَ بِذَلِكَ قَالَ: إِنَّ تِلْكَ الْفَائِدَةَ هِيَ التَّبْعِيضُ، الثَّانِي: أَنَّ الْفَرْقَ بَيْنَ قَوْلِهِ: «مَسَحْتُ بِيَدَيَّ

«Vemsehû ruûseküm» (başlarınızı meshedin) şeklindedir. Şâfiî radıyallâhu anh ise onun teb'îz (bir kısmını meshetmek) ifade ettiğini söylemiştir. Şâfiî'nin radıyallâhu anh delili birkaç yöndendir: Birincisi: Bu bâ harfi ya lağv (fazlalık/anlamsız) veya mana ifade edicidir. Birincisi bâtıldır; çünkü Âlemlerin Rabbi ve Hâkimlerin Hâkimi'nin kelâmının lağv olduğuna hükmetmek son derece uzaktır. Zira kelâmdan maksat bir fayda ortaya koymaktır; onu lağve hamletmek ise asla aykırıdır. Böylece onun zâit bir fayda sağladığı sabit olmuş olur. Bunu söyleyen herkes, o faydanın teb'îz olduğunu söylemiştir. İkincisi: «Elimle

الْمِنْدِيلَ» وَبَيْنَ قَوْلِهِ: «مَسَحْتُ يَدَيَّ بِالْمِنْدِيلِ» يَكْفِي فِي صِحَّةِ صِدْقِهِ مَا إِذَا مَسَحَ يَدَهُ بِجُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْمِنْدِيلِ.

mendili sildim» sözü ile «Ellerimi mendile sürdüm» sözü arasındaki fark; elini mendilin parçalarından bir parçaya sürdüğünde de sözün doğruluğu için yeterli olmasıdır.

الثَّالِثُ: أَنَّ بَعْضَ أَهْلِ اللُّغَةِ قَالَ: الْبَاءُ قَدْ تَكُونُ لِلتَّبْعِيضِ، وَأَنْكَرَهُ بَعْضُهُمْ، لَكِنَّ رِوَايَةَ الْإِثْبَاتِ رَاجِحَةٌ فَثَبَتَ أَنَّ الْبَاءَ تُفِيدُ التَّبْعِيضَ، وَمِقْدَارُ ذَلِكَ الْبَعْضِ غَيْرُ مَذْكُورٍ فَوَجَبَ أَنْ تُفِيدَ أَيَّ مِقْدَارٍ يُسَمَّى بَعْضًا، فَوَجَبَ الِاكْتِفَاءُ بِمَسْحِ أَقَلِّ جُزْءٍ مِنَ الرَّأْسِ، وَهَذَا هُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ، وَالْإِشْكَالُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ [النِّسَاءِ: ٤٣] فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَسْحُ أَقَلِّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْوَجْهِ وَالْيَدِ كَافِيًا فِي التَّيَمُّمِ، وَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ لَا بُدَّ فِيهِ مِنَ الْإِتْمَامِ، وَلَهُ أَنْ يُجِيبَ فَيَقُولَ: مُقْتَضَى هَذَا النَّصِّ الِاكْتِفَاءُ فِي التَّيَمُّمِ بِأَقَلِّ جُزْءٍ مِنَ الْأَجْزَاءِ إِلَّا أَنَّ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ الزِّيَادَةَ عَلَى النَّصِّ لَيْسَتْ نَسْخًا فَأَوْجَبْنَا الْإِتْمَامَ لِسَائِرِ الدَّلَائِلِ، وَفِي مَسْحِ الرَّأْسِ لَمْ يُوجَدْ دَلِيلٌ يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ الْإِتْمَامِ فَاكْتَفَيْنَا بِالْقَدْرِ الْمَذْكُورِ فِي هَذَا النَّصِّ.

Üçüncüsü: Dil ehlinden bazıları bâ harfinin bazen teb'îz için olabileceğini söylemiş, bazıları ise bunu inkâr etmiştir; fakat ispat rivayeti racih olduğundan bâ harfinin teb'îz ifade ettiği sabit olmuştur. O bâ'zın (kısmın) miktarı zikredilmemiştir; dolayısıyla «kısım/bâ'z» olarak isimlendirilen herhangi bir miktarı ifade etmesi vacip olur. Bu yüzden başın en az bir cüzünü meshetmekle yetinmek vacip olmuştur; Şâfiî'nin görüşü de budur. Ona yöneltilen itiraz ise şudur: Yüce Allah: { فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ } “Yüzlerinizi ve ellerinizi meshedin” [Nisâ: 43] buyurmuştur; buna göre teyemmümde yüzün ve elin parçalarından en az bir cüzünü meshetmenin kâfi gelmesi gerekirdi; oysa Şâfiî'ye göre bunda tamamının meshedilmesi şarttır. Şâfiî buna şöyle cevap verebilir: Bu nassın gereği teyemmümde parçalardan en az bir cüz ile yetinmektir; ancak Şâfiî'ye göre nass üzerine ziyade nesih değildir, dolayısıyla diğer deliller sebebiyle tamamını meshetmeyi vacip kıldık. Başın meshedilmesinde ise tamamının meshedilmesinin vücûbuna delalet eden bir delil bulunmamıştır; bu sebeple bu nassta zikredilen miktar ile yetindik.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: فَرَّعَ أَصْحَابُ أَبِي حَنِيفَةَ عَلَى بَاءِ الْإِلْصَاقِ مَسَائِلَ: إِحْدَاهَا: قَالَ مُحَمَّدٌ فِي «الزِّيَادَاتِ» :

Yedinci Mesele: Ebû Hanîfe'nin arkadaşları ilsâk bâ'sı üzerine bazı meseleler bina etmişlerdir: Birincisi: Muhammed «ez-Ziyâdât» adlı eserinde şöyle demiştir:

إِذَا قَالَ الرَّجُلُ لِامْرَأَتِهِ: أَنْتِ طَالِقٌ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى لَا يَقَعُ الطَّلَاقُ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: أَنْتِ طَالِقٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، وَلَوْ قَالَ: لِمَشِيئَةِ اللَّهِ يَقَعُ، لِأَنَّهُ أَخْرَجَهُ مَخْرَجَ التَّعْلِيلِ، وَكَذَلِكَ أَنْتِ طَالِقٌ بِإِرَادَةِ اللَّهِ لَا يَقَعُ الطَّلَاقُ، وَلَوْ قَالَ لِإِرَادَةِ اللَّهِ يَقَعُ، أَمَّا إِذَا قَالَ: أَنْتِ طَالِقٌ بِعِلْمِ اللَّهِ أَوْ لِعِلْمِ اللَّهِ فَإِنَّهُ يَقَعُ الطَّلَاقُ فِي الْوَجْهَيْنِ، وَلَا بُدَّ مِنَ الْفَرْقِ، وَثَانِيهَا:

Bir kimse hanımına «Sen Allah Teâlâ'nın meşîetiyle (dilemesiyle) boşsun» derse talâk vaki olmaz; bu, onun «İnşâallâh boşsun» demesi gibidir. Şayet «Allah'ın meşîeti için boşsun» derse talâk vaki olur; çünkü bunu talil (gerekçe) tarzında ifade etmiştir. Aynı şekilde «Allah'ın iradesiyle boşsun» derse talâk vaki olmaz; «Allah'ın iradesi için» derse vaki olur. Fakat «Allah'ın ilmiyle boşsun» yahut «Allah'ın ilmi için boşsun» derse, her iki durumda da talâk vaki olur; bu farkın bilinmesi gerekir. İkincisi:

قَالَ فِي كِتَابِ الْأَيْمَانِ لَوْ قَالَ لِامْرَأَتِهِ: إِنْ خَرَجْتِ مِنْ هَذِهِ الدَّارِ إِلَّا بِإِذْنِي فَأَنْتِ طَالِقٌ، فَإِنَّهَا تَحْتَاجُ فِي كُلِّ مَرَّةٍ إِلَى إِذْنِهِ، وَلَوْ قَالَ: إِنْ خَرَجْتِ إِلَّا أَنْ آذَنَ لَكِ فَأَذِنَ لَهَا مَرَّةً كَفَى، وَلَا بُدَّ مِنَ الْفَرْقِ، وَثَالِثُهَا: لَوْ قَالَ لِامْرَأَتِهِ:

Kitâbü'l-Eymân'da şöyle demiştir: Bir kimse hanımına: «Benim iznim olmaksızın bu evden çıkarsan boşsun» dese, kadın her defasında onun iznine muhtaç olur. Şayet: «Sana izin vermem müstesna, çıkarsan boşsun» dese ve ona bir kez izin verse bu yeterli olur; bu farkın da bilinmesi gerekir. Üçüncüsü: Hanımına:

طَلِّقِي نَفْسَكِ ثَلَاثًا بِأَلْفٍ، فَطَلَّقَتْ نَفْسَهَا وَاحِدَةً وَقَعَتْ بِثُلُثِ الْأَلْفِ وَذَلِكَ أَنَّ الْبَاءَ هاهنا تَدُلُّ عَلَى الْبَدَلِيَّةِ فَيُوَزَّعُ الْبَدَلُ عَلَى الْمُبْدَلِ، فصار بإزاء من طَلْقَةٍ ثُلُثُ الْأَلْفِ، وَلَوْ قَالَ: طَلِّقِي نَفْسَكِ ثَلَاثًا عَلَى أَلْفٍ فَطَلَّقَتْ نَفْسَهَا وَاحِدَةً لَمْ يَقَعْ شَيْءٌ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ لِأَنَّ لَفْظَةَ «عَلَى» كَلِمَةُ شَرْطٍ وَلَمْ يُوجَدِ الشَّرْطُ وَعِنْدَ صاحبيه تقع واحدة بثلث الألف.

«Bin [dirhem] karşılığında kendini üç talâkla boşa» dese, kadın da kendini bir talâkla boşasa, binin üçte biri karşılığında bir talâk vaki olur. Zira buradaki bâ harfi bedeliyet (karşılık) ifade eder; böylece bedel mübdele taksim edilir ve her bir talâkın karşılığı binin üçte biri olur. Şayet: «Bin [dirhem] üzerine kendini üç talâkla boşa» dese ve kadın kendini bir talâkla boşasa, Ebû Hanîfe'ye göre hiçbir şey vaki olmaz; çünkü «alâ» lafzı şart kelimesidir ve şart gerçekleşmemiştir. İki talebesine (İmâmeyn'e) göre ise binin üçte biri karşılığında bir talâk vaki olur.

قلت: وهاهنا مَسَائِلُ كَثِيرَةٌ مُتَعَلِّقَةٌ بِالْبَاءِ.

Derim ki: Burada bâ harfiyle ilgili pek çok mesele vardır.

(أ) قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: الثَّمَنُ إِنَّمَا يَتَمَيَّزُ عَنِ الْمُثَمَّنِ بِدُخُولِ حَرْفِ الْبَاءِ عَلَيْهِ، فَإِذَا قَالَ: بِعْتُ كَذَا بِكَذَا، فَالَّذِي دَخَلَ عَلَيْهِ الْبَاءُ هُوَ الثَّمَنُ فَقَطْ، وَعَلَى هَذَا الْفَرْقِ بَنَى مَسْأَلَةَ الْبَيْعِ الْفَاسِدِ فَإِنَّهُ قَالَ: إِذَا قَالَ: بِعْتُ هَذَا الْكِرْبَاسَ بِمَنٍّ مِنَ الْخَمْرِ صَحَّ الْبَيْعُ وَانْعَقَدَ فَاسِدًا، وَإِذَا قَالَ بِعْتُ هَذَا الْخَمْرَ بِهَذَا الْكِرْبَاسِ لَمْ يَصِحَّ، وَالْفَرْقُ أَنَّ فِي الصُّورَةِ الْأُولَى: الْخَمْرَ ثَمَنٌ، وَفِي الصُّورَةِ الثَّانِيَةِ: الْخَمْرَ مثمن، وجعل الخمر ثمنا جائز أَمَّا جَعْلُهُ مُثَمَّنًا فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ.

(a) Ebû Hanîfe şöyle demiştir: Semen (fiyat), ancak üzerine bâ harfinin dâhil olmasıyla müsemmenden (satılan maldan) ayırt edilir. Bir kimse: «Şunu şununla (şuna karşılık) sattım» dediğinde, bâ harfinin dâhil olduğu şey yalnızca semendir. Fasit satış meselesini de bu fark üzerine bina etmiştir; nitekim o şöyle demiştir: «Bu pamuklu kumaşı bir men şaraba karşılık sattım» derse satış sahih olur ve fasit olarak mün'akid olur. «Bu şarabı bu kumaşa karşılık sattım» derse satış sahih olmaz. Aradaki fark şudur: Birinci surette şarap semendir, ikinci surette ise şarap müsemmendir. Şarabı semen kılmak caizdir, onu müsemmen kılmak ise caiz değildir.

(ب) قَالَ الشَّافِعِيُّ: إِذَا قَالَ بِعْتُ مِنْكَ هَذَا الثَّوْبَ بِهَذَا الدِّرْهَمِ تَعَيَّنَ ذَلِكَ الدِّرْهَمُ، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ لَا يَتَعَيَّنُ.

(b) Şâfiî şöyle demiştir: «Sana bu elbiseyi şu dirheme karşılık sattım» dediğinde o dirhem taayyün eder (bizzat o dirhemin verilmesi gerekir); Ebû Hanîfe'ye göre ise taayyün etmez.

(ج) قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ [التَّوْبَةِ: ١١١] فَجَعَلَ الْجَنَّةَ ثَمَنًا لِلنَّفْسِ وَالْمَالِ.

(c) Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ } “Şüphesiz Allah, cennet kendilerinin olmak karşılığında müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır” [Tevbe: 111] buyurmuş, böylece cenneti can ve malın semeni kılmıştır.

وَمِنْ أُصُولِ الْفِقْهِ مَسَائِلُ: (أ) الْبَاءُ تَدُلُّ عَلَى السَّبَبِيَّةِ قَالَ اللَّهُ تعالى: لِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ

Fıkıh usûlünden bazı meseleler: (a) Bâ harfi sebebiyet bildirir; nitekim Allah Teâlâ: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ } [buyurmuştur]...

[الأنفال: ١٣] هاهنا الْبَاءُ دَلَّتْ عَلَى السَّبَبِيَّةِ، وَقِيلَ: إِنَّهُ لَا يَصِحُّ لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ إِدْخَالُ لَفْظِ الْبَاءِ عَلَى السَّبَبِ فَيُقَالُ ثَبَتَ هَذَا الْحُكْمُ بِهَذَا السبب.

“[Bu ceza], onların Allah'a ve Resûlüne karşı gelmelerindendir” [Enfâl: 13]. Burada bâ harfi sebebiyet bildirmiştir. Bir görüşe göre bu sahih değildir; çünkü bâ lafzının sebebin üzerine dâhil edilmesi caiz değildir; zira «Bu hüküm şu sebeple sabit oldu» denilir.

(ب) إِذَا قُلْنَا الْبَاءُ تُفِيدُ السَّبَبِيَّةَ فَمَا الْفَرْقُ بَيْنَ بَاءِ السَّبَبِيَّةِ وَبَيْنَ لَامِ السَّبَبِيَّةِ، لَا بُدَّ مِنْ بَيَانِهِ.

(b) Bâ harfinin sebebiyet ifade ettiğini söylersek, sebebiyet bildiren bâ ile sebebiyet bildiren lâm arasındaki fark nedir? Bunun açıklanması gerekir.

(ج) الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: «سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ» لَا بُدَّ مِنَ الْبَحْثِ عَنْهُ فَإِنَّهُ لَا يَدْرِي أَنَّ هَذِهِ الْبَاءَ بِمَاذَا تَتَعَلَّقُ، وَكَذَلِكَ الْبَحْثُ عَنْ قَوْلِهِ: وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ [الْبَقَرَةِ: ٣٠] فَإِنَّهُ يَجِبُ الْبَحْثُ عَنْ هَذِهِ الْبَاءِ.

(c) «Sübhânekellâhumme ve bi-hamdik» sözündeki bâ harfinin incelenmesi gerekir; zira bu bâ harfinin neye taalluk ettiği [hemen] bilinmez. Aynı şekilde: { وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ } “Biz ise seni hamdinle tesbih ederiz” [Bakara: 30] kavlindeki bu bâ harfinin de incelenmesi vaciptir.

(د) قِيلَ: كُلُّ الْعُلُومِ مُنْدَرِجٌ فِي الْكُتُبِ الْأَرْبَعَةِ، وَعُلُومُهَا فِي الْقُرْآنِ، وَعُلُومُ الْقُرْآنِ فِي الْفَاتِحَةِ، وَعُلُومُ الْفَاتِحَةِ فِي (بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ) وَعُلُومُهَا فِي الْبَاءِ مِنْ بِسْمِ اللَّهِ (قُلْتُ) لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ كُلِّ الْعُلُومِ وُصُولُ الْعَبْدِ إِلَى الرَّبِّ، وَهَذَا الْبَاءُ بَاءُ الْإِلْصَاقِ فَهُوَ يُلْصِقُ الْعَبْدَ بِالرَّبِّ، فَهُوَ كَمَالُ الْمَقْصُودِ.

(d) Şöyle denilmiştir: Bütün ilimler dört kitapta toplanmıştır; bu kitapların ilimleri Kur'an'da, Kur'an'ın ilimleri Fâtiha'da, Fâtiha'nın ilimleri { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ } “Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla”da, onun ilimleri de Besmele'deki bâ harfindedir. (Derim ki:) Çünkü bütün ilimlerden maksat kulun Rabbine ulaşmasıdır; bu bâ ise ilsâk (bağlama/bitiştirme) bâ'sıdır; dolayısıyla kulu Rabbe bitiştirir/bağlar. İşte bu, maksadın kemalidir.

النَّوْعُ الثَّالِثُ مِنْ مَبَاحِثِ هَذَا الْبَابِ، مَبَاحِثُ حُرُوفِ الْجَرِّ.

Bu bâbın bahislerinin üçüncü türü: Harf-i cerlere dair bahisler.

فَإِنَّ هَذِهِ الْكَلِمَةَ اشْتَمَلَتْ عَلَى نَوْعَيْنِ مِنْهَا: أَحَدُهُمَا: الْبَاءُ، وَثَانِيهُمَا: لَفْظُ «مِنْ» فَنَقُولُ: فِي لَفْظِ «مِنْ» مَبَاحِثُ: - (أ) أَنَّكَ تَقُولُ: «أَخَذْتُ الْمَالَ مِنِ ابْنِكَ» فَتَكْسِرُ النُّونَ ثُمَّ تَقُولُ: «أَخَذْتُ الْمَالَ مِنَ الرَّجُلِ» فَتَفْتَحُ النُّونَ، فَهَهُنَا اخْتَلَفَ آخِرُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ، وَإِذَا اخْتَلَفَتِ الْأَحْوَالُ دَلَّتْ عَلَى اخْتِصَاصِ كُلِّ حَالَةٍ بِهَذِهِ الْحَرَكَةِ، فَهَهُنَا اخْتَلَفَ آخِرُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ بِاخْتِلَافِ الْعَوَامِلِ، فَإِنَّهُ لَا/ مَعْنَى لِلْعَامِلِ إِلَّا الْأَمْرُ الدَّالُّ عَلَى اسْتِحْقَاقِ هَذِهِ الْحَرَكَاتِ، فَوَجَبَ كَوْنُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ مُعْرَبَةً.

Zira bu kelime bunlardan iki türü içermiştir: Birincisi bâ harfi, ikincisi ise «min» lafzıdır. Şöyle deriz: «Min» lafzında birtakım bahisler vardır: (a) Sen: «Ahaztü'l-mâle mini'bnik» (Parayı senin oğlundan aldım) dersin ve nûn harfini kesreli okursun; sonra: «Ahaztü'l-mâle mine'r-racul» (Parayı adamdan aldım) dersin ve nûn harfini fethalı okursun. Burada bu kelimenin sonu değişmiştir; durumlar değiştiğinde bu, her bir durumun o harekeye tahsis edildiğini gösterir. Burada kelimenin sonu âmillerin değişmesiyle değişmiştir; zira âmil, bu harekelerin hak edilmesini gösteren husustan başka bir şey değildir. Bu durumda bu kelimenin mu'rab olması gerekirdi.

(ب) كَلِمَةُ «مِنْ» وَرَدَتْ عَلَى وُجُوهٍ أَرْبَعَةٍ: ابْتِدَاءِ الْغَايَةِ، وَالتَّبْعِيضِ، وَالتَّبْيِينِ، وَالزِّيَادَةِ.

(b) «Min» kelimesi dört vecih üzere gelmiştir: İbtidâ-i gaye (başlangıç bildirme), teb'îz (kısmîlik bildirme), tebyîn (açıklama) ve ziyadelik (zâid olma).

(ج) قَالَ الْمُبَرِّدُ: الْأَصْلُ هُوَ ابْتِدَاءُ الْغَايَةِ، وَالْبَوَاقِي مُفَرَّعَةٌ عَلَيْهِ، وَقَالَ آخَرُونَ: الْأَصْلُ هُوَ التَّبْعِيضُ، وَالْبَوَاقِي مُفَرَّعَةٌ عَلَيْهِ.

(c) Müberred: «Asıl olan ibtidâ-i gayedir, diğerleri ise ondan türemiştir» demiştir. Başkaları ise: «Asıl olan teb'îzdir, diğerleri ondan türemiştir» demiştir.

(د) أَنْكَرَ بَعْضُهُمْ كَوْنَهَا زَائِدَةً، وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ [نُوحٍ: ٤] فَقَدْ بَيَّنُوا أَنَّهُ يُفِيدُ فَائِدَةً زَائِدَةً فَكَأَنَّهُ قَالَ يَغْفِرُ لَكُمْ بَعْضَ ذُنُوبِكُمْ، وَمَنْ غَفَرَ كُلَّ بَعْضٍ مِنْهُ فَقَدْ غَفَرَ كُلَّهُ.

(d) Bazıları onun zâid olmasını inkâr etmiştir. Allah Teâlâ'nın: { يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ } “Günahlarınızdan bir kısmını bağışlasın” [Nûh: 4] kavline gelince, bunun zâid bir fayda ifade ettiğini açıklamışlardır; zira sanki: «Günahlarınızın bazısını bağışlasın» demiştir; kim onun her bir cüzünü bağışlarsa, hepsini bağışlamış olur.

(هـ) الْفَرْقُ بَيْنَ مِنْ وَبَيْنَ عَنْ لَا بُدَّ مِنْ ذِكْرِهِ قَالَ الشَّيْطَانُ ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ [الْأَعْرَافِ: ١٧] وَفِيهِ سُؤَالَانِ: الْأَوَّلُ: لِمَ خَصَّ الْأَوَّلَيْنِ بِلَفْظِ مِنْ وَالثَّالِثَ وَالرَّابِعَ بِلَفْظِ عَنْ. الثَّانِي: لَمَّا ذَكَرَ الشَّيْطَانُ لَفْظَ مِنْ وَلَفْظَ عَنْ فَلِمَ جَاءَتِ الِاسْتِعَاذَةُ بِلَفْظِ مِنْ فَقَالَ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ) وَلَمْ يَقُلْ عَنِ الشَّيْطَانِ.

(e) «Min» ile «an» arasındaki farkın zikredilmesi gerekir. Şeytan şöyle demiştir: { ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ } “Sonra elbette onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından sokulacağım” [A'râf: 17]. Burada iki soru vardır: Birincisi: İlk iki yönü neden «min» lafzıyla, üçüncü ve dördüncüyü ise «an» lafzıyla tahsis etmiştir? İkincisi: Şeytan hem «min» hem de «an» lafzını zikrettiği hâlde, istiâze neden «min» lafzıyla gelmiş de: «Eûzü billâhi mine'ş-şeytân» denilmiş ve «ani'ş-şeytân» denilmemiştir?

النَّوْعُ الرَّابِعُ مِنْ مَبَاحِثِ هَذَا الْبَابِ: - (أ) الشَّيْطَانُ مُبَالَغَةٌ فِي الشَّيْطَنَةِ، كَمَا أَنَّ الرَّحْمَنَ مُبَالَغَةٌ فِي الرَّحْمَةِ، وَالرَّجِيمُ فِي حَقِّ الشَّيْطَانِ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، كَمَا أَنَّ الرَّحِيمَ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَهَذِهِ الْكَلِمَةُ تَقْتَضِي الْفِرَارَ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ إِلَى الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، وَهَذَا يَقْتَضِي الْمُسَاوَاةَ بَيْنَهُمَا، وَهَذَا يَنْشَأُ عَنْهُ قَوْلُ الثَّنَوِيَّةِ الَّذِينَ يَقُولُونَ إِنَّ اللَّهَ وَإِبْلِيسَ أَخَوَانِ، إِلَّا أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْأَخُ الْكَرِيمُ الرَّحِيمُ الْفَاضِلُ، وَإِبْلِيسَ هُوَ الْأَخُ اللَّئِيمُ الْخَسِيسُ الْمُؤْذِي، فَالْعَاقِلُ يَفِرُّ مِنْ هَذَا الشِّرِّيرِ إِلَى ذَلِكَ الخير.

Bu bâbın bahislerinin dördüncü türü: - (a) Şeytan, tıpkı Rahmân'ın rahmette mübalağa olması gibi şeytanlıkta mübalağadır. Şeytan hakkındaki recîm, mef'ûl (kovulmuş/taşlanmış) anlamında fa'îldir; tıpkı Allah Teâlâ hakkındaki Rahîm'in fâil (merhamet eden) anlamında fa'îl olması gibi. Bunu bildiğinde, bu kelime kovulmuş şeytandan Rahmân ve Rahîm olan Allah'a kaçmayı iktiza eder. Bu ise ikisi arasında bir eşitliği iktiza eder ve bundan da Allah ile İblis'in iki kardeş olduğunu; ancak Allah'ın cömert, merhametli ve faziletli kardeş, İblis'in ise alçak, aşağılık ve eziyet verici kardeş olduğunu, akıllı kimsenin bu şerliden o hayırlıya kaçtığını söyleyen Seneviyye'nin (düalistlerin) sözü doğar.

(ب) الْإِلَهُ هَلْ هُوَ رَحِيمٌ كَرِيمٌ؟ فَإِنْ كَانَ رَحِيمًا كَرِيمًا فَلِمَ خَلَقَ الشَّيْطَانَ الرَّجِيمَ وَسَلَّطَهُ عَلَى الْعِبَادِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ رَحِيمًا كَرِيمًا فَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي الرُّجُوعِ إِلَيْهِ وَالِاسْتِعَاذَةِ بِهِ مِنْ شَرِّ الشَّيْطَانِ.

(b) İlah rahim ve kerim midir? Şayet rahim ve kerim ise, niçin kovulmuş şeytanı yarattı ve onu kulların üzerine musallat etti? Şayet rahim ve kerim değilse, O'na sığınmanın ve şeytanın şerrinden O'na iltica etmenin ne faydası vardır?

(ج) الْمَلَائِكَةُ فِي السموات هَلْ يَقُولُونَ: (أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ) فَإِنْ ذَكَرُوهُ فَإِنَّمَا يَسْتَعِيذُونَ مِنْ شُرُورِ أَنْفُسِهِمْ لَا مِنْ شُرُورِ الشَّيْطَانِ.

(c) Göklerdeki melekler: «Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm» derler mi? Şayet bunu söylerlerse, şeytanın şerlerinden değil, yalnızca kendi nefislerinin şerlerinden sığınırlar.

(د) أَهْلُ الْجَنَّةِ فِي الْجَنَّةِ هَلْ يَقُولُونَ أَعُوذُ بِاللَّهِ.

(d) Cennet ehli cennette «Eûzü billâh» der mi?

(هـ) الْأَنْبِيَاءُ وَالصِّدِّيقُونَ لِمَ يَقُولُونَ (أَعُوذُ بِاللَّهِ) مَعَ أَنَّ الشَّيْطَانَ أَخْبَرَ أَنَّهُ لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِهِمْ فِي قَوْلِهِ:

(e) Şeytan şu kavlinde onlarla hiçbir ilişiğinin bulunmadığını bildirdiği hâlde peygamberler ve sıddîklar niçin «Eûzü billâh» derler:

فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ [ص: ٨٢، ٨٣] .

{ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “[İblis:] 'Senin izzetine andolsun ki, içlerinden ihlâsa erdirilmiş kulların hariç, onların hepsini mutlaka azdıracağım' [dedi].” [Sâd: 82-83].

(و) الشَّيْطَانُ أَخْبَرَ أَنَّهُ لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِهِمْ إِلَّا فِي مُجَرَّدِ الدَّعْوَةِ حَيْثُ قَالَ: وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ [إِبْرَاهِيمَ: ٢٢] وَأَمَّا الْإِنْسَانُ فَهُوَ الَّذِي/ أَلْقَى نَفْسَهُ فِي الْبَلَاءِ فَكَانَتِ اسْتِعَاذَةُ الْإِنْسَانِ مِنْ شَرِّ نَفْسِهِ أَهَمَّ وَأَلْزَمَ مِنِ اسْتِعَاذَتِهِ مِنْ شَرِّ الشَّيْطَانِ فَلِمَ بَدَأَ بِالْجَانِبِ الْأَضْعَفِ وَتَرَكَ الْجَانِبَ الْأَهَمَّ؟.

(f) Şeytan: { وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ } “Benim sizin üzerinizde hiçbir hâkimiyetim yoktu; sadece sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz. Artık beni kınamayın, kendinizi kınayın” [İbrâhîm: 22] diyerek onlarla kuru bir davetten başka hiçbir alakasının olmadığını bildirmiştir. İnsana gelince, nefsini belaya atan bizzat kendisidir. Dolayısıyla insanın kendi nefsinin şerrinden sığınması, şeytanın şerrinden sığınmasından daha mühim ve daha elzem idi; öyleyse niçin daha zayıf tarafla başlanıp daha mühim olan taraf terk edilmiştir?

الْكِتَابُ الثَّانِي فِي مَبَاحِثِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ وَفِيهِ أَبْوَابٌ

İKİNCİ KİTAP: BİSMİLLÂHİRRAHMÂNİRRAHÎM'İN BAHİSLERİ HAKKINDADIR VE BİRTAKIM BÂBLAR İÇERİR

الْبَابُ الْأَوَّلُ فِي مَسَائِلَ جَارِيَةٍ مجرى المقدمات

BİRİNCİ BÂB: MUKADDİME MESABESİNDE OLAN MESELELER HAKKINDADIR

وفيه مسائل متعلق باء البسملة:

Bu bâbda Besmele'deki bâ harfine dair meseleler vardır:

المسألة الأولى [متعلق باء البسملة] : قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْبَاءَ مِنْ (بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ) مُتَعَلِّقَةٌ بِمُضْمَرٍ، فَنَقُولُ: هَذَا الْمُضْمَرُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ اسْمًا، وَأَنْ يَكُونَ فِعْلًا، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُتَقَدِّمًا، وَأَنْ يَكُونَ مُتَأَخِّرًا، فَهَذِهِ أَقْسَامٌ أَرْبَعَةٌ، أَمَّا إِذَا كَانَ مُتَقَدِّمًا وَكَانَ فِعْلًا فَكَقَوْلِكَ: أَبْدَأُ بِاسْمِ اللَّهِ، وَأَمَّا إِذَا كَانَ مُتَقَدِّمًا وَكَانَ اسْمًا فَكَقَوْلِكَ:

Birinci Mesele [Besmele'deki Bâ'nın Müteallakı]: { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ }'deki bâ harfinin muzmer (gizli) bir kelimeye müteallik olduğunu açıklamıştık. Deriz ki: Bu muzmer kelimenin isim olması da fiil olması da muhtemeldir. Her iki takdire göre de öne geçmiş (mukaddem) olması caiz olduğu gibi sona kalmış (muahhar) olması da caizdir. İşte bunlar dört kısımdır: Şayet mukaddem ve fiil olursa, tıpkı senin: «Ebdeü bismillâh» (Allah'ın adıyla başlarım) demen gibidir. Şayet mukaddem ve isim olursa, tıpkı senin:

ابْتِدَاءُ الْكَلَامِ بِاسْمِ اللَّهِ، وَأَمَّا إِذَا كَانَ مُتَأَخِّرًا وَكَانَ فِعْلًا فَكَقَوْلِكَ: بِاسْمِ اللَّهِ أَبْدَأُ، وَأَمَّا إِذَا كَانَ مُتَأَخِّرًا وَكَانَ اسْمًا فكقولك: باسم الله ابتدائي ويجب البحث هاهنا عَنْ شَيْئَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ التَّقْدِيمَ أَوْلَى أَمِ التَّأْخِيرَ؟ فَنَقُولُ كِلَاهُمَا وَارِدٌ فِي الْقُرْآنِ، أَمَّا التقديم فكقوله: بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها [هود: ٤١] وَأَمَّا التَّأْخِيرُ فَكَقَوْلِهِ: اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ [الْعَلَقِ: ١] وَأَقُولُ: التَّقْدِيمُ عِنْدِي أَوْلَى، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الأول: أنه تعالى قديم واجب الوجود لذاته، فيكون وجوده سابقا على وجود غَيْرِهِ، وَالسَّابِقُ بِالذَّاتِ يَسْتَحِقُّ السَّبْقَ، فِي الذِّكْرِ، الثَّانِي: قَالَ تَعَالَى:

«İbtidâü'l-kelâmi bismillâh» (Söze başlangıç Allah'ın adıyladır) demen gibidir. Şayet muahhar ve fiil olursa, tıpkı senin: «Bismillâhi ebdeü» (Allah'ın adıyla başlarım) demen gibidir. Şayet muahhar ve isim olursa, tıpkı senin: «Bismillâhi ibtidâî» (Benim başlangıcım Allah'ın adıyladır) demen gibidir. Burada iki şeyin incelenmesi gerekir: Birincisi: Takdim mi daha evladır yoksa tehir mi? Deriz ki: Her ikisi de Kur'an'da vârid olmuştur. Takdime gelince, tıpkı O'nun: { بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها } “Onun yüzmesi de durması da Allah'ın adıyladır” [Hûd: 41] kavli gibidir. Tehire gelince, tıpkı O'nun: { اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ } “Yaratan Rabbinin adıyla oku” [Alak: 1] kavli gibidir. Ben derim ki: Bana göre takdim daha evladır; buna birtakım vecihler delalet eder: Birincisi: Allah Teâlâ kadîmdir, zâtı gereği vâcibü'l-vücûddur; dolayısıyla O'nun varlığı başkasının varlığından öncedir. Zâtı itibarıyla önde olan, zikirde de önde olmayı hak eder. İkincisi: Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ [الْحَدِيدِ: ٣] وَقَالَ: لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ، [الرُّومِ: ٤] الثَّالِثُ: أَنَّ التَّقْدِيمَ فِي الذِّكْرِ أُدْخِلَ فِي التَّعْظِيمِ، الرَّابِعُ: أَنَّهُ قَالَ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ فَهَهُنَا الْفِعْلُ مُتَأَخِّرٌ عَنِ الِاسْمِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ فِي قَوْلِهِ: (بِسْمِ اللَّهِ) كَذَلِكَ، فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ بِاسْمِ اللَّهِ أَبْتَدِئُ، الْخَامِسُ: سَمِعْتُ الشَّيْخَ الْوَالِدَ ضِيَاءَ الدِّينِ عُمَرَ رَضِيَ

{ هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ } “O, Evvel'dir ve Âhir'dir” [Hadîd: 3] ve { لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ } “Önünde de sonunda da emir Allah'ındır” [Rûm: 4] buyurmuştur. Üçüncüsü: Zikirde takdim etmek, tazimde daha ileri bir derecedir. Dördüncüsü: O: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız sana kulluk ederiz” buyurmuştur; burada fiil isimden sonraya bırakılmıştır. Dolayısıyla «Bismillâh» kavlinde de böyle olması vacip olur; buna göre takdir «Bismillâhi ebtediü» (Allah'ın adıyla başlarım) şeklinde olur. Beşincisi: Muhterem babam Şeyh Ziyâüddin Ömer radıyallâhu anh'ın şöyle dediğini işittim:

اللَّهُ عَنْهُ يَقُولُ: سَمِعْتُ الشَّيْخَ أَبَا الْقَاسِمِ الْأَنْصَارِيَّ يَقُولُ: حَضَرَ الشَّيْخُ أَبُو سَعِيدِ بْنُ أَبِي الْخَيْرِ الْمِيهَنِيُّ مَعَ الْأُسْتَاذِ أَبِي الْقَاسِمِ الْقُشَيْرِيِّ فَقَالَ الْأُسْتَاذُ الْقُشَيْرِيُّ: الْمُحَقِّقُونَ قَالُوا مَا رَأَيْنَا شَيْئًا إِلَّا وَرَأَيْنَا اللَّهَ بَعْدَهُ، فَقَالَ الشَّيْخُ أَبُو سَعِيدِ بْنُ أَبِي الْخَيْرِ: ذَاكَ مَقَامُ الْمُرِيدِينَ أَمَّا الْمُحَقِّقُونَ فَإِنَّهُمْ مَا رَأَوْا شَيْئًا إِلَّا وَكَانُوا قَدْ رَأَوُا اللَّهَ قَبْلَهُ، قُلْتُ: وَتَحْقِيقُ الْكَلَامِ أَنَّ الِانْتِقَالَ مِنَ الْمَخْلُوقِ إِلَى الْخَالِقِ إِشَارَةٌ إِلَى بُرْهَانِ الْآنِ، وَالنُّزُولُ مِنَ الْخَالِقِ إِلَى الْمَخْلُوقِ بُرْهَانُ اللِّمَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ بُرْهَانَ اللِّمَ أَشْرَفُ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَمَنْ أَضْمَرَ الْفِعْلَ أَوَّلًا فَكَأَنَّهُ انْتَقَلَ مِنْ رُؤْيَةِ فِعْلِهِ إِلَى رُؤْيَةِ وُجُوبِ الِاسْتِعَانَةِ بِاسْمِ اللَّهِ/ وَمَنْ قَالَ: (بِاسْمِ اللَّهِ) ثُمَّ أَضْمَرَ الْفِعْلَ ثَانِيًا فَكَأَنَّهُ رَأَى وُجُوبَ الِاسْتِعَانَةِ بِاللَّهِ ثُمَّ نَزَلَ مِنْهُ إِلَى أَحْوَالِ نَفْسِهِ.

Şeyh Ebu'l-Kâsım el-Ensârî'nin şöyle dediğini işittim: Şeyh Ebû Saîd b. Ebi'l-Hayr el-Mîhenî, Üstat Ebu'l-Kâsım el-Kuşeyrî'nin yanında bulundu. Üstat Kuşeyrî: «Muhakkikler: Biz hiçbir şey görmedik ki ardından Allah'ı görmüş olmayalım, dediler» dedi. Bunun üzerine Şeyh Ebû Saîd b. Ebi'l-Hayr: «Bu müridlerin makamıdır. Muhakkiklere gelince; onlar hiçbir şey görmemişlerdir ki ondan önce Allah'ı görmüş olmasınlar» dedi. Derim ki: Sözün hakikati şudur: Mahlûktan Hâlık'a intikal etmek bürhân-ı innî'ye (eserden müessire giden delile) işarettir; Hâlık'tan mahlûka inmek ise bürhân-ı limmî'dir (müessirden esere giden delildir). Malumdur ki bürhân-ı limmî daha şereflidir. Bu sabit olunca, fiili ilk başta muzmer (gizli) kılan kimse sanki kendi fiilini görmekten Allah'ın adıyla istianenin (yardım dilemenin) vacip olduğunu görmeye intikal etmiştir. «Bismillâh» deyip fiili ikinci olarak muzmer kılan kimse ise sanki önce Allah'tan yardım dilemenin vacip olduğunu görmüş, sonra oradan kendi nefsinin hâllerine inmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِضْمَارُ الْفِعْلِ أَوْلَى أَمْ إِضْمَارُ الِاسْمِ، قَالَ الشَّيْخُ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ: نَسَقُ تِلَاوَةِ الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُضْمَرَ هُوَ الْفِعْلُ، وَهُوَ الْأَمْرُ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ [الفاتحة: ٤] وَالتَّقْدِيرُ قُولُوا إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ، فَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ التَّقْدِيرُ قُولُوا بِسْمِ اللَّهِ، وَأَقُولُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: بَلْ إِضْمَارُ الِاسْمِ أَوْلَى، لِأَنَّا إِذَا قُلْنَا تَقْدِيرُ الْكَلَامِ بِسْمِ اللَّهِ ابْتِدَاءُ كُلِّ شَيْءٍ كَانَ هَذَا إِخْبَارًا عَنْ كَوْنِهِ مَبْدَأً فِي ذَاتِهِ لجميع الحوادث وخالفا لِجَمِيعِ الْكَائِنَاتِ، سَوَاءٌ قَالَهُ قَائِلٌ أَوْ لَمْ يَقُلْهُ، وَسَوَاءٌ ذَكَرَهُ ذَاكِرٌ أَوْ لَمْ يَذْكُرْهُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا الِاحْتِمَالَ أَوْلَى، وَتَمَامُ الكلام فيه يجيء في بيان أن الأولى أَنْ يُقَالَ قُولُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ أَوِ الْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ، لِأَنَّهُ إِخْبَارٌ عَنْ كَوْنِهِ فِي نَفْسِهِ مُسْتَحِقًّا لِلْحَمْدِ سَوَاءٌ قَالَهُ قَائِلٌ أَوْ لَمْ يَقُلْهُ.

İkinci Mesele: Fiili muzmer kılmak mı daha evladır, yoksa ismi muzmer kılmak mı? Şeyh Ebû Bekir er-Râzî şöyle demiştir: Kur'an tilavetinin akışı, muzmer olanın fiil olduğunu ve bunun da emir olduğunu gösterir. Zira Allah Teâlâ: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız sana kulluk eder ve yalnız senden yardım dileriz” [Fâtiha: 5] buyurmuştur ve takdiri: «İyyâke na'büdü ve iyyâke nesteîn deyiniz» şeklindedir. Aynı şekilde O'nun: { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } “Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla” kavlinin takdiri de «Bismillâh deyiniz» şeklindedir. Derim ki: Bir kimse şöyle diyebilir: Bilakis ismi muzmer kılmak daha evladır; çünkü kelamın takdiri «Bismillâhi ibtidâü külli şey'» (Her şeyin başlangıcı Allah'ın adıyladır) dediğimizde, bu durum bir kimse söylesin veya söylemesin, bir zikreden O'nu zikretsin veya zikretmesin, O'nun bütün hâdiseler için bizzat mebde (başlangıç) ve bütün varlıkların yaratıcısı olduğunu haber vermek olur. Şüphesiz bu ihtimal daha evladır. Buna dair sözün tamamı, «Kûlü'l-hamdü lillâh» (Elhamdülillâh deyiniz) denilmesinin mi evla olduğu yoksa bir kimse söylesin veya söylemesin O'nun bizzat hamde müstahak olduğunu haber vermek üzere «Elhamdülillâh» denilmesinin mi evla olduğu açıklanırken gelecektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْجَرُّ يَحْصُلُ بِشَيْئَيْنِ: أَحَدُهُمَا: بِالْحَرْفِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: «بِاسْمِ» وَالثَّانِي: بِالْإِضَافَةِ كَمَا فِي «اللَّهِ» مِنْ قَوْلِهِ: «بِاسْمِ اللَّهِ» وَأَمَّا الْجَرُّ الْحَاصِلُ فِي لَفْظِ «الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» فَإِنَّمَا حَصَلَ لِكَوْنِ الْوَصْفِ تَابِعًا لِلْمَوْصُوفِ فِي الْإِعْرَابِ، فَهَهُنَا أَبْحَاثٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ حُرُوفَ الْجَرِّ لِمَ اقْتَضَتِ الْجَرَّ؟ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْإِضَافَةَ لِمَ اقْتَضَتِ الْجَرَّ؟ وَثَالِثُهَا: أَنَّ اقْتِضَاءَ الْحَرْفِ أَقْوَى أَوِ اقْتِضَاءَ الْإِضَافَةِ، وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْإِضَافَةَ عَلَى كَمْ قِسْمٍ تَقَعُ، قَالُوا إِضَافَةُ الشَّيْءِ إِلَى نَفْسِهِ مُحَالٌ، فَبَقِيَ أَنْ تَقَعَ الْإِضَافَةُ بَيْنَ الْجُزْءِ وَالْكُلِّ، أَوْ بَيْنَ الشَّيْءِ وَالْخَارِجِ عَنْ ذَاتِ الشَّيْءِ الْمُنْفَصِلِ عَنْهُ، أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ فَنَحْوُ «بَابُ حَدِيدٍ، وَخَاتَمُ ذَهَبٍ» لِأَنَّ ذَلِكَ الْبَابَ بَعْضُ الْحَدِيدِ وَذَلِكَ الْخَاتَمَ بَعْضُ الذَّهَبِ، وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي فَكَقَوْلِكَ: «غُلَامُ زَيْدٍ» فَإِنَّ الْمُضَافَ إِلَيْهِ مُغَايِرٌ لِلْمُضَافِ بِالْكُلِّيَّةِ، وَأَمَّا أَقْسَامُ النَّسَبِ وَالْإِضَافَاتِ فَكَأَنَّهَا خَارِجَةٌ عَنِ الضَّبْطِ وَالتَّعْدِيدِ، فَإِنَّ أَنْوَاعَ النَّسَبِ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ.

Üçüncü Mesele: Cer iki şeyle hâsıl olur: Birincisi: «Bism» kavlinde olduğu gibi harf ile; ikincisi: «Bismillâh» kavlindeki «Allâh» lafzında olduğu gibi izâfet ile. «Er-Rahmâni'r-Rahîm» lafzında hâsıl olan cerre gelince, bu ancak sıfatın irapta mevsûfa tâbi olmasından dolayı hâsıl olmuştur. Burada birtakım bahisler vardır: Birincisi: Harf-i cerler niçin cerri iktiza etmiştir? İkincisi: İzâfet niçin cerri iktiza etmiştir? Üçüncüsü: Harfin iktizası mı daha kuvvetlidir, yoksa izâfetin iktizası mı? Dördüncüsü: İzâfet kaç kısım üzere vaki olur? Demişlerdir ki: Bir şeyin bizzat kendisine izâfe edilmesi muhaldir; geriye izâfetin cüz ile kül arasında yahut bir şey ile o şeyin zâtının dışında ve ondan ayrı olan bir şey arasında vaki olması kalır. Birinci kısım «Bâbü hadîd» (Demir kapı) ve «Hâtemü zeheb» (Altın yüzük) gibidir; zira o kapı demirin bir parçasıdır ve o yüzük altının bir parçasıdır. İkinci kısım ise tıpkı senin: «Gulâmü Zeyd» (Zeyd'in kölesi) demen gibidir; zira muzâfun ileyh, muzâftan tamamen başkadır. Nisbet ve izâfet kısımlarına gelince, bunlar adeta zapt ve sayım sınırlarının dışındadır; zira nisbet türleri nihayetsizdir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: كَوْنُ الِاسْمِ اسْمًا لِلشَّيْءِ نِسْبَةً بَيْنَ اللَّفْظَةِ الْمَخْصُوصَةِ الَّتِي هِيَ الِاسْمُ وَبَيْنَ الذَّاتِ الْمَخْصُوصَةِ الَّتِي هِيَ الْمُسَمَّى، وَتِلْكَ النِّسْبَةُ مَعْنَاهَا أَنَّ النَّاسَ اصْطَلَحُوا عَلَى جَعْلِ تِلْكَ اللَّفْظَةِ الْمَخْصُوصَةِ مُعَرِّفَةً لِذَلِكَ الشَّيْءِ الْمَخْصُوصِ، فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا مَتَى سَمِعْتُمْ هَذِهِ اللَّفْظَةَ مِنَّا فَافْهَمُوا أَنَّا أَرَدْنَا بِهَا ذَلِكَ الْمَعْنَى الْفُلَانِيَّ، فَلَمَّا حَصَلَتْ هَذِهِ النِّسْبَةُ بَيْنَ الِاسْمِ وَبَيْنَ الْمُسَمَّى لَا جَرَمَ صَحَّتْ إِضَافَةُ الِاسْمِ إِلَى الْمُسَمَّى، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ إِضَافَةِ الِاسْمِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى.

Dördüncü Mesele: İsmin bir şeye isim olması, isim olan o muayyen lafız ile müsemmâ olan o muayyen zât arasındaki bir nisbettir. Bu nisbetin anlamı ise insanların o muayyen lafzı o muayyen şeyi bildirici kılmak üzere uzlaşmış olmalarıdır; sanki onlar: «Bizden bu lafzı işittiğinizde, bununla filanca manayı kastettiğimizi anlayın» demişlerdir. İsim ile müsemmâ arasında bu nisbet hâsıl olunca, elbette ismin müsemmâya izâfe edilmesi sahih olmuştur. İşte ismin Allah Teâlâ'ya izâfe edilmesinden murat budur.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: ذِكْرُ الِاسْمِ فِي قَوْلِهِ: «بِسْمِ اللَّهِ» صِلَةٌ زَائِدَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ بِاللَّهِ قَالَ، وَإِنَّمَا ذِكْرُ لَفْظَةِ الِاسْمِ: إِمَّا لِلتَّبَرُّكِ، وَإِمَّا لِيَكُونَ فَرْقًا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْقِسْمِ، وَأَقُولُ/ وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: «بسم الله» قوله:

Beşinci Mesele: Ebû Ubeyde şöyle demiştir: «Bismillâh» kavlindeki isim zikri zâid bir sıladır (ilavedir) ve takdiri «Billâh» şeklindedir. İsim lafzının zikredilmesi ise ya teberrük içindir yahut bununla yemin arasını ayırmak içindir. Ben derim ki: «Bismillâh» kavlinden murat, O'nun:

ابدءوا بسم اللَّهِ، وَكَلَامُ أَبِي عُبَيْدٍ ضَعِيفٌ، لِأَنَّا لَمَّا أُمِرْنَا بِالِابْتِدَاءِ فَهَذَا الْأَمْرُ إِنَّمَا يَتَنَاوَلُ فِعْلًا مِنْ أَفْعَالِنَا، وَذَلِكَ الْفِعْلُ هُوَ لَفْظُنَا وَقَوْلُنَا، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ ابْدَأْ بِذِكْرِ اللَّهِ، وَالْمُرَادُ ابْدَأْ بِبِسْمِ اللَّهِ، وَأَيْضًا فَالْفَائِدَةُ فِيهِ أنه كما

«Allah'ın adıyla başlayınız» sözüdür. Ebû Ubeyde'nin sözü zayıftır; zira biz başlamakla emrolunduğumuzda, bu emir ancak fiillerimizden bir fiili kapsar; o fiil ise bizim lafzımız ve sözümüzdür. Dolayısıyla muradın «Allah'ın zikriyle başla» olması vacip olur; murat ise «Bismillâh ile başla» demektir. Ayrıca bundaki fayda şudur: Nasıl ki

أَنَّ ذَاتَ اللَّهِ تَعَالَى أَشْرَفُ الذَّوَاتِ فَكَذَلِكَ ذِكْرُهُ أَشْرَفُ الْأَذْكَارِ، وَاسْمُهُ أَشْرَفُ الْأَسْمَاءِ، فَكَمَا أَنَّهُ فِي الْوُجُودِ سَابِقٌ عَلَى كُلِّ مَا سِوَاهُ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذِكْرُهُ سَابِقًا عَلَى كُلِّ الْأَذْكَارِ، وَأَنْ يَكُونَ اسْمُهُ سَابِقًا عَلَى كُلِّ الْأَسْمَاءِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَقَدْ حَصَلَ فِي لَفْظِ الِاسْمِ هَذِهِ الْفَوَائِدُ الْجَلِيلَةُ.

Allah Teâlâ'nın zâtı zâtların en şereflisi ise, aynı şekilde O'nun zikri zikirlerin en şereflisi, ismi de isimlerin en şereflisidir. Varlıkta O'nun dışındaki her şeyden önce olduğu gibi, zikrinin de bütün zikirlerden önce olması, isminin de bütün isimlerden önce olması vacip olmuştur. Bu takdire göre isim lafzında bu yüce faydalar hâsıl olmuştur.

الْبَابُ الثَّانِي فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ مِنَ الْقِرَاءَةِ والكتابة

İKİNCİ BÂB: BU KELİMENİN KIRAAT VE KİTABETİYLE İLGİLİ HUSUSLAR HAKKINDADIR

أما المباحث المتعلقة بالقراءة فكثيرة: - الوقف على كلمات البسملة:

Kıraat ile ilgili bahisler pek çoktur: - Besmele'nin Kelimeleri Üzerinde Vakıf Yapmak:

المسألة الأولى [الوقف على كلمات البسملة] : أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْوَقْفَ عَلَى قَوْلِهِ: «بِسْمِ» نَاقِصٌ قَبِيحٌ، وَعَلَى قَوْلِهِ: «بِسْمِ اللَّهِ» أَوْ عَلَى قَوْلِهِ: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ» كَافٍ صَحِيحٌ، وَعَلَى قَوْلِهِ: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» تَامٌّ وَاعْلَمْ أَنَّ الْوَقْفَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَقَعَ عَلَى أَحَدِ هَذِهِ الْأَوْجُهِ الثَّلَاثَةِ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ نَاقِصًا، أَوْ كَافِيًا أَوْ كَامِلًا، فَالْوَقْفُ عَلَى كُلِّ كَلَامٍ لَا يُفْهَمُ بِنَفْسِهِ نَاقِصٌ، وَالْوَقْفُ عَلَى كُلِّ كَلَامٍ مَفْهُومِ الْمَعَانِي إِلَّا أَنَّ مَا بَعْدَهُ يَكُونُ مُتَعَلِّقًا بِمَا قَبْلَهُ يَكُونُ كَافِيًا، وَالْوَقْفُ عَلَى كُلِّ كَلَامٍ تَامٍّ وَيَكُونُ مَا بَعْدَهُ مُنْقَطِعًا عَنْهُ يَكُونُ وَقْفًا تَامًّا.

Birinci Mesele [Besmele'nin Kelimeleri Üzerinde Vakıf Yapmak]: «Bism» kavli üzerinde vakfın nâkıs ve kabîh (çirkin); «Bismillâh» kavli üzerinde veya «Bismillâhi'r-Rahmân» kavli üzerinde vakfın kâfî ve sahih; «Bismillâhi'r-Rahmâni'r-Rahîm» kavli üzerinde vakfın ise tâm olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Bil ki vakıf mutlaka bu üç vecihten biri üzere vaki olur: Ya nâkıs ya kâfî ya da kâmil (tâm) olur. Bizzat kendisinden bir mana anlaşılmayan her kelam üzerindeki vakıf nâkıstır. Anlamları anlaşılan, ancak kendisinden sonrası kendisinden öncesine taalluk eden her kelam üzerindeki vakıf kâfîdir. Tam olan ve kendisinden sonrası kendisinden kopuk olan her kelam üzerindeki vakıf ise tam vakıftır.

ثُمَّ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: قَوْلُهُ: «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ» كَلَامٌ تَامٌّ، إِلَّا أَنَّ قوله: «الرحمن الرحيم ملك» مُتَعَلِّقٌ بِمَا قَبْلَهُ، لِأَنَّهَا صِفَاتٌ، وَالصِّفَاتُ تَابِعَةٌ لِلْمَوْصُوفَاتِ، فَإِنْ جَازَ قَطْعُ الصِّفَةِ عَنِ الْمَوْصُوفِ وَجَعْلُهَا وَحْدَهَا آيَةً فَلِمَ لَمْ يَقُولُوا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ آيَةٌ؟ ثُمَّ يَقُولُوا الرَّحِيمِ آيَةٌ ثَانِيَةٌ، وَإِنْ لَمْ يَجُزْ ذَلِكَ فَكَيْفَ جَعَلُوا الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ آيَةً مُسْتَقِلَّةً، فَهَذَا الْإِشْكَالُ لَا بد من جوابه.

Sonra bir kimse şöyle diyebilir: «Elhamdü lillâhi rabbi'l-âlemîn» kavli tam bir kelamdır; ancak O'nun: «Er-Rahmâni'r-Rahîm, Mâliki...» kavli kendisinden öncesine taalluk eder; çünkü bunlar sıfattır ve sıfatlar mevsûflara tâbidir. Şayet sıfatın mevsûftan koparılması ve tek başına bir ayet kılınması caiz idiyse, niçin «Bismillâhi'r-Rahmân» bir ayettir, sonra «er-Rahîm» ikinci bir ayettir demediler? Şayet bu caiz değil idiyse, nasıl «er-Rahmâni'r-Rahîm»i müstakil bir ayet kıldılar? Bu müşkilin mutlaka cevaplandırılması gerekir.

حكم لام الجلالة:

Lafza-i Celâl'in Lâm'ının Hükmü:

المسألة الثانية [حكم لام الجلالة] : أَطْبَقَ الْقُرَّاءُ عَلَى تَرْكِ تَغْلِيظِ اللَّامِ فِي قَوْلِهِ: «بِسْمِ اللَّهِ» وَفِي قَوْلِهِ: «الْحَمْدُ لِلَّهِ» وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ الِانْتِقَالَ مِنَ الْكَسْرَةِ إِلَى اللَّامِ الْمُفَخَّمَةِ ثَقِيلٌ، لِأَنَّ الْكَسْرَةَ تُوجِبُ التَّسَفُّلَ، وَاللَّامَ الْمُفَخَّمَةَ حَرْفٌ مُسْتَعْلٍ، وَالِانْتِقَالَ مِنَ التَّسَفُّلِ إِلَى التَّصَعُّدِ ثَقِيلٌ، وَإِنَّمَا اسْتَحْسَنُوا تَفْخِيمَ اللَّامِ وَتَغْلِيظَهَا مِنْ هَذِهِ الْكَلِمَةِ فِي حَالِ كَوْنِهَا مَرْفُوعَةً أَوْ مَنْصُوبَةً كَقَوْلِهِ: اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبادِهِ [الشورى: ١٩] قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ [الْإِخْلَاصِ: ١] وَقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ [التَّوْبَةِ: ١١١] .

İkinci Mesele [Lafza-i Celâl'in Lâm'ının Hükmü]: Kurrâ, «Bismillâh» kavlinde ve «Elhamdü lillâh» kavlinde lâm harfinin tağlîzini (kalın okunmasını) terk etme hususunda ittifak etmiştir. Bunun sebebi şudur: Kesreden mufahham (kalın) lâma geçmek ağırdır; çünkü kesre aşağı çekilmeyi (teseffülü) gerektirir, mufahham lâm ise müste'lî (yukarı çıkan) bir harftir; aşağı çekilmekten yukarı çıkmaya geçmek ise ağırdır. Bu kelimeden lâmın tefhimini ve tağlîzini ancak merfû veya mansûb olduğu hâllerde güzel görmüşlerdir; nitekim: { اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبادِهِ } “Allah, kullarına lütufkârdır” [Şûrâ: 19], { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O Allah tektir” [İhlâs: 1] ve { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ } “Şüphesiz Allah, müminlerden canlarını satın almıştır” [Tevbe: 111] kavillerinde olduğu gibidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالُوا الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا التَّفْخِيمِ أَمْرَانِ: الأول: الفرق بينه وبين لفظ اللام/ فِي الذِّكْرِ، الثَّانِي: أَنَّ التَّفْخِيمَ مُشْعِرٌ بِالتَّعْظِيمِ، وَهَذَا اللَّفْظُ يَسْتَحِقُّ الْمُبَالَغَةَ فِي التَّعْظِيمِ، الثَّالِثُ: أَنَّ اللَّامَ الرَّقِيقَةَ إِنَّمَا تُذْكَرُ بِطَرْفِ اللِّسَانِ، وَأَمَّا هَذِهِ اللَّامُ الْمُغَلَّظَةُ فَإِنَّمَا تُذْكَرُ بِكُلِّ اللِّسَانِ فَكَانَ الْعَمَلُ فِيهِ أَكْثَرَ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَدْخَلَ فِي الثَّوَابِ، وَأَيْضًا جَاءَ فِي التَّوْرَاةِ يَا مُوسَى أَجِبْ رَبَّكَ بِكُلِّ قَلْبِكَ، فَهَهُنَا كَانَ الْإِنْسَانُ يَذْكُرُ رَبَّهُ بِكُلِّ لِسَانِهِ، وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَذْكُرُهُ بِكُلِّ قَلْبِهِ، فَلَا جَرَمَ كَانَ هَذَا أَدْخَلَ فِي التَّعْظِيمِ.

Üçüncü Mesele: Demişlerdir ki: Bu tefhimden maksat iki şeydir: Birincisi: Zikirde onunla [diğer] lâm lafzının arasını ayırmak. İkincisi: Tefhim tazimi hissettirir; bu lafız ise tazimde mübalağayı hak eder. Üçüncüsü: İnce lâm ancak dilin ucuyla zikredilir; bu kalın lâm ise dilin tamamıyla zikredilir; dolayısıyla bunda amel daha fazladır ve sevaba daha elverişli olması vacip olur. Ayrıca Tevrat'ta: «Ey Mûsâ! Rabbine bütün kalbinle icabet et» buyurulmuştur; burada da insan Rabbini bütün diliyle zikretmektedir; bu ise O'nu bütün kalbiyle zikrettiğine delalet eder. Dolayısıyla bu tazimde daha ileri bir derecedir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: نِسْبَةُ اللَّامِ الرَّقِيقَةِ إِلَى اللَّامِ الْغَلِيظَةِ كَنِسْبَةِ الدَّالِ إِلَى الطاء، وكنسبة

Dördüncü Mesele: Bir kimse şöyle diyebilir: İnce lâmın kalın lâma nisbeti, dâl harfinin tı harfine nisbeti ve sîn harfinin

السِّينِ إِلَى الصَّادِ، فَإِنَّ الدَّالَ تُذْكَرُ بِطَرْفِ اللِّسَانِ وَالطَّاءَ تُذْكَرُ بِكُلِّ اللِّسَانِ وَكَذَلِكَ السِّينُ تُذْكَرُ بِطَرْفِ اللِّسَانِ وَالصَّادُ تُذْكَرُ بِكُلِّ اللِّسَانِ، فَثَبَتَ أَنَّ نِسْبَةَ اللَّامِ الرَّقِيقَةِ إِلَى اللَّامِ الْغَلِيظَةِ كَنِسْبَةِ الدَّالِ إِلَى الطَّاءِ وَكَنِسْبَةِ السِّينِ إِلَى الصَّادِ، ثُمَّ أَنَّا رَأَيْنَا أَنَّ الْقَوْمَ قَالُوا الدَّالُ حَرْفٌ وَالطَّاءُ حَرْفٌ آخَرُ، وَكَذَلِكَ السِّينُ حَرْفٌ وَالصَّادُ حَرْفٌ آخَرُ فَكَانَ الْوَاجِبُ أَيْضًا أَنْ يَقُولُوا: اللَّامُ الرَّقِيقَةُ حَرْفٌ وَاللَّامُ الْغَلِيظَةُ حَرْفٌ آخَرُ، وَأَنَّهُمْ مَا فَعَلُوا ذَلِكَ ولا بد من الفرق.

sâd harfine nisbeti gibidir. Zira dâl dilin ucuyla zikredilir, tı ise dilin tamamıyla zikredilir; aynı şekilde sîn dilin ucuyla zikredilir, sâd ise dilin tamamıyla zikredilir. Böylece ince lâmın kalın lâma nisbetinin, dâlın tıya ve sînin sâda nisbeti gibi olduğu sabit olmuştur. Sonra biz gördük ki o âlimler dâl bir harftir, tı başka bir harftir; aynı şekilde sîn bir harftir, sâd başka bir harftir dediler. O hâlde: «İnce lâm bir harftir, kalın lâm başka bir harftir» demeleri de gerekirdi; hâlbuki onlar bunu yapmadılar. Aradaki farkın mutlaka ortaya konulması gerekir.

حكم الإدغام:

İdğamın Hükmü:

المسألة الخامسة [حكم الإدغام] : تَشْدِيدُ اللَّامِ مِنْ قَوْلِكَ: «اللَّهِ» لِلْإِدْغَامِ فَإِنَّهُ حَصَلَ هُنَاكَ لَامَانِ الْأُولَى: لَامُ التَّعْرِيفِ وَهِيَ سَاكِنَةٌ وَالثَّانِيَةُ: لَامُ الْأَصْلِ وَهِيَ مُتَحَرِّكَةٌ، وَإِذَا الْتَقَى حَرْفَانِ مِثْلَانِ مِنَ الْحُرُوفِ كُلِّهَا وَكَانَ أَوَّلُ الْحَرْفَيْنِ سَاكِنًا وَالثَّانِي مُتَحَرِّكًا أُدْغِمَ السَّاكِنُ فِي الْمُتَحَرِّكِ ضَرُورَةً سَوَاءٌ كَانَا فِي كَلِمَتَيْنِ أو كلمة واحدة، وأما فِي الْكَلِمَتَيْنِ فَكَمَا فِي قَوْلِهِ: فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ، [البقرة: ١٦] وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ، [النحل: ٥٣] ما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ

Beşinci Mesele [İdğamın Hükmü]: «Allâh» kavlindeki lâmın şeddesi idğam sebebiyledir; zira orada iki lâm hâsıl olmuştur: Birincisi lâm-ı ta'rîf olup sakindir; ikincisi ise kelimenin asıl lâmı olup harekatedir. Bütün harflerden birbirinin misli iki harf karşılaşıp bu iki harfin birincisi sakin, ikincisi harekeli olduğunda, ister iki kelimede olsun ister tek bir kelimede olsun sakin olan zorunlu olarak harekeli olana idğam edilir. İki kelimede olmasına gelince, tıpkı O'nun: { فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ } “Onların ticareti kazanç getirmemiştir” [Bakara: 16], { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ } “Nimet olarak size ne ulaşmışsa...” [Nahl: 53], { ما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ }

[الرعد: ٣٤] وَأَمَّا فِي الْكَلِمَةِ الْوَاحِدَةِ فَكَمَا فِي هَذِهِ الْكَلِمَةِ.

“Onları Allah'tan [koruyacak hiçbir kimse yoktur]” [Ra'd: 34] kavillerinde olduğu gibidir. Tek bir kelimede olmasına gelince, nitekim bu kelimede olduğu gibidir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ وَالْوَاوَ وَالْيَاءَ إِنْ كَانَتْ سَاكِنَةً امْتَنَعَ اجْتِمَاعُ مِثْلَيْنِ، فَامْتَنَعَ الْإِدْغَامُ لِهَذَا السَّبَبِ، وَإِنْ كَانَتْ مُتَحَرِّكَةً وَاجْتَمَعَ فِيهَا مِثْلَانِ كَانَ الْإِدْغَامُ جَائِزًا.

Bil ki elif, lâm, vâv ve yâ sakin olduklarında iki benzer harfin bir araya gelmesi imkânsız olur ve bu sebeple idğam imkânsızlaşır. Şayet harekeli olurlar ve kendilerinde iki benzer harf bir araya gelirse idğam caiz olur.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: لأرباب الإشارات والمجاهدات هاهنا دَقِيقَةٌ، وَهِيَ أَنَّ لَامَ التَّعْرِيفِ وَلَامَ الْأَصْلِ مِنْ لَفْظَةِ «اللَّهِ» اجْتَمَعَا فَأُدْغِمَ أَحَدُهُمَا فِي الثَّانِي، فَسَقَطَ لَامُ الْمَعْرِفَةِ وَبَقِيَ لَامُ لَفْظَةِ اللَّهِ، وَهَذَا كَالتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْمَعْرِفَةَ إِذَا حصلت إلى حضرة المعروفة سَقَطَتِ الْمَعْرِفَةُ وَفَنِيَتْ وَبَطَلَتْ، وَبَقِيَ الْمَعْرُوفُ الْأَزَلِيُّ كَمَا كَانَ مِنْ غَيْرِ زِيَادَةٍ وَلَا نُقْصَانٍ.

Altıncı Mesele: İşaret ve mücahede ehlinin burada ince bir nükteesi vardır; o da şudur: «Allâh» lafzındaki lâm-ı ta'rîf ile asıl lâm bir araya gelmiş ve biri diğerine idğam edilmiştir; böylece marifet (tanıma/belirleme) lâmı düşmüş, Allah lafzının lâmı baki kalmıştır. Bu sanki marifet ma'rûfun huzuruna ulaştığında marifetin düşeceğine, fâni olup zail olacağına ve ezeli olan Ma'rûf'un hiçbir fazlalık ve noksanlık olmaksızın olduğu gibi baki kalacağına bir tenbih gibidir.

مد لام الجلالة:

Lafza-i Celâl'in Lâm'ının Meddi:

المسألة السابعة [مد لام الجلالة] : لَا يَجُوزُ حَذْفُ الْأَلِفِ مِنْ قَوْلِنَا: اللَّهِ فِي اللَّفْظِ، وَجَازَ ذَلِكَ فِي ضَرُورَةِ الشِّعْرِ عِنْدَ الْوَقْفِ عَلَيْهِ، قَالَ بَعْضُهُمْ: -

Yedinci Mesele [Lafza-i Celâl'in Lâm'ının Meddi]: «Allâh» kavlimizdeki elifin telaffuzda hazfedilmesi caiz değildir; şiir zaruretinde onun üzerinde vakıf yapıldığında bu caiz görülmüştür. Nitekim bazısı şöyle demiştir: -

أَقْبَلَ سَيْلٌ جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ... يَجُودُ جُودَ الْجَنَّةِ الْمُغِلَّةِ

«Allah katından gelen bir sel yöneldi... / Bol ürün veren bir bahçenin cömertliği gibi cömertçe akıyor.»

انْتَهَى، وَيَتَفَرَّعُ عَلَى هَذَا الْبَحْثِ مَسَائِلُ فِي الشَّرِيعَةِ: إِحْدَاهَا: أَنَّهُ عِنْدَ الْحَلِفِ لَوْ قَالَ بِلَّهِ فَهَلْ يَنْعَقِدُ يَمِينُهُ أَمْ لَا قَالَ بَعْضُهُمْ: لَا، لِأَنَّ قَوْلَهُ بِلَّهِ اسْمٌ لِلرُّطُوبَةِ فَلَا يَنْعَقِدُ الْيَمِينُ، وَقَالَ آخَرُونَ يَنْعَقِدُ الْيَمِينُ بِهِ لِأَنَّهُ بِحَسَبِ أَصْلِ اللُّغَةِ جَائِزٌ، وَقَدْ نَوَى بِهِ الْحَلِفَ فَوَجَبَ أَنْ تَنْعَقِدَ وثانيها: لَوْ ذَكَرَهُ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ عِنْدَ الذَّبِيحَةِ هَلْ يَصِحُّ ذَلِكَ أَمْ لَا، وَثَالِثُهَا: لَوْ ذَكَرَ قَوْلَهُ: «اللَّهُ» فِي قَوْلِهِ: «اللَّهُ أَكْبَرُ» هَلْ تَنْعَقِدُ الصَّلَاةُ بِهِ أَمْ لَا؟.

[Şiir] bitti. Bu incelemeden şeriatta birtakım meseleler türemiştir: Birincisi: Yemin ederken «Billih» dese yemini mün'akid olur mu, olmaz mı? Bazıları: «Hayır, çünkü onun 'billih' sözü ıslaklık/nem için bir isimdir; binaenaleyh yemin mün'akid olmaz» demiştir. Başkaları ise: «Bununla yemin mün'akid olur; çünkü dilin aslı bakımından bu caizdir ve bununla yemin etmeyi niyet etmiştir, dolayısıyla mün'akid olması vacip olur» demiştir. İkincisi: Hayvan kesimi esnasında bu sıfat üzere zikretse bu sahih olur mu, olmaz mı? Üçüncüsü: «Allâhu ekber» kavlindeki «Allâh» lafzını bu şekilde zikretse namazı bununla mün'akid olur mu, olmaz mı?

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: لَمْ يَقْرَأْ أَحَدٌ اللَّهِ بِالْإِمَالَةِ إِلَّا قتيبة في بعض الروايات انتهى.

Sekizinci Mesele: Bazı rivayetlerde Kuteybe müstesna, hiç kimse «Allâh» lafzını imâle ile okumamıştır; [bu bahis] bitti.

حكم لام أل:

Harf-i Ta'rîfin Lâm'ının Hükmü: