Binûn

Fâtiha Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

المسألة التاسعة [حكم لام أل] : تَشْدِيدُ الرَّاءِ مِنْ قَوْلِهِ: «الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» لِأَجْلِ إِدْغَامِ لَامِ التَّعْرِيفِ فِي الرَّاءِ، وَلَا خِلَافَ بَيْنَ الْقُرَّاءِ فِي لُزُومِ إِدْغَامِ لَامِ التَّعْرِيفِ فِي اللَّامِ، وَفِي ثَلَاثَةَ عَشَرَ حَرْفًا سِوَاهُ وَهِيَ: الصَّادُ، وَالضَّادُ، وَالسِّينُ، وَالشِّينُ، وَالدَّالُ، وَالذَّالُ، وَالرَّاءُ، وَالزَّايُ، وَالطَّاءُ، وَالظَّاءُ، وَالتَّاءُ، وَالثَّاءُ، وَالنُّونُ، انْتَهَى. كَقَوْلِهِ تَعَالَى:

Dokuzuncu Mesele [Harf-i Ta'rîfin Lâm'ının Hükmü]: «er-Rahmân er-Rahîm» kavlindeki râ'nın şeddeli olması, harf-i ta'rîfin lâm'ının râ'ya idğam edilmesinden dolayıdır. Kurrâ arasında harf-i ta'rîfin lâm'ının hem lâm harfine hem de bunun dışındaki on üç harfe idğam edilmesinin lüzumunda hiçbir ihtilaf yoktur; bu harfler de şunlardır: Sâd, dâd, sîn, şîn, dâl, zâl, râ, zây, tâ, zâ, tâ, sâ ve nûn; [bu bahis] bitti. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْعِلَّةُ الْمُوجِبَةُ لِجَوَازِ هَذَا الْإِدْغَامِ قُرْبُ الْمَخْرَجِ، فَإِنَّ اللَّامَ وَكُلَّ هَذِهِ الْحُرُوفِ الْمَذْكُورَةِ مَخْرَجُهَا مِنْ طَرْفِ اللِّسَانِ وَمَا يَقْرُبُ مِنْهُ، فَحَسُنَ الْإِدْغَامُ، وَلَا خِلَافَ بَيْنَ الْقُرَّاءِ فِي امْتِنَاعِ إِدْغَامِ لَامِ التَّعْرِيفِ فِيمَا عَدَا هَذِهِ الثَّلَاثَةَ عشر كقوله:

التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ Bu idğamın cevazını gerektiren illet ise mahreç yakınlığıdır. Zira lâm ile zikredilen bu harflerin tamamının mahreci dilin ucundan ve ona yakın yerlerdendir; bu sebeple idğam güzel olmuştur. Kurrâ arasında harf-i ta'rîfin lâm'ının bu on üç harfin dışındakilere idğam edilmesinin imkânsızlığında hiçbir ihtilaf yoktur. Nitekim şu buyrukta olduğu gibi:

الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ ... الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ [التوبة: ١١٢] كُلُّهَا بِالْإِظْهَارِ، وَإِنَّمَا لَمْ يَجُزِ الْإِدْغَامُ فِيهَا لِبُعْدِ الْمَخْرَجِ، فَإِنَّهُ إِذَا بَعُدَ مَخْرَجُ الْحَرْفِ الْأَوَّلِ عَنْ مَخْرَجِ الْحَرْفِ الثَّانِي ثَقُلَ النُّطْقُ بِهِمَا دَفْعَةً فَوَجَبَ تَمْيِيزُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَنِ الْآخَرِ، بِخِلَافِ الْحَرْفَيْنِ اللَّذَيْنِ يَقْرُبُ مَخْرَجَاهُمَا، لِأَنَّ التَّمْيِيزَ بَيْنَهُمَا مُشْكِلٌ صَعْبٌ.

{ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ ... الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ } [Tevbe: 112] “İbadet edenler, hamdedenler... İyiliği emredenler” [kelimelerinin] tamamı izhar iledir. Bunlarda idğamın caiz olmayışı sadece mahreç uzaklığından ötürüdür. Zira birinci harfin mahreci ikinci harfin mahrecinden uzak olduğunda, ikisini birden bir hamlede telaffuz etmek ağırlaşır; dolayısıyla her birini diğerinden ayırt etmek vacip olur. Mahreçleri birbirine yakın olan iki harf ise böyle değildir; çünkü onların arasını ayırt etmek müşkül ve zordur.

الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يُمَالُ لَفْظُ «الرَّحْمَنِ» وَفِي جَوَازِ إِمَالَتِهِ قَوْلَانِ لِلنَّحْوِيِّينَ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ يَجُوزُ، وَلَعَلَّهُ قَوْلُ سِيبَوَيْهِ، وَعِلَّةُ جَوَازِهِ انْكِسَارُ النُّونِ بَعْدَ الْأَلِفِ، وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ الْأَظْهَرُ عِنْدَ النَّحْوِيِّينَ، أَنَّهُ لَا يَجُوزُ.

Onuncu Mesele: «er-Rahmân» lafzının imâle ile okunamayacağı hususunda icmâ etmişlerdir. Ancak bunun imâlesinin cevazı hakkında nahivcilerin iki görüşü vardır: Birincisi: Bunun caiz olduğudur; bu muhtemelen Sîbeveyhi'nin görüşüdür ve cevazının illeti eliften sonraki nûn'un kesreli olmasıdır. İkinci görüş ise nahivciler nezdinde daha zâhir olan görüş olup caiz olmadığıdır.

الْمَسْأَلَةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ إِعْرَابَ «الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» هُوَ الْجَرُّ لِكَوْنِهِمَا صِفَتَيْنِ لِلْمَجْرُورِ الْأَوَّلِ إِلَّا أَنَّ الرَّفْعَ وَالنَّصْبَ جَائِزَانِ فِيهِمَا بِحَسَبِ النَّحْوِ، أَمَّا الرَّفْعُ فَعَلَى تَقْدِيرِ بِسْمِ اللَّهِ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ، وَأَمَّا النَّصْبُ فَعَلَى تَقْدِيرِ بِسْمِ الله أعين الرَّحْمَنَ الرَّحِيمَ.

On Birinci Mesele: «er-Rahmâni'r-Rahîm»in irabının, önceki mecrûrun iki sıfatı olmaları sebebiyle cer olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Ne var ki nahiv bakımından her ikisinde ref' ve nasb da caizdir. Ref' hali, [gizli bir hüve ile] «Bismillâhi hüve'r-Rahmânu'r-Rahîm» takdiri üzeredir; nasb hali ise [gizli bir a'nî fiili ile] «Bismillâhi a'ni'r-Rahmâne'r-Rahîm» takdiri üzeredir.

النَّوْعُ الثَّانِي مِنْ مَبَاحِثِ هَذَا الباب ما يتعلق بالخط، وفيه مسائل: - ما يتعلق بالبسملة قراءة وكتابة:

Bu babın incelemelerinden ikinci tür, hat (yazı) ile ilgili olanlardır ve bunda birtakım meseleler vardır: - Kıraat ve kitabet bakımından besmele ile ilgili hususlar:

المسألة الأولى [ما يتعلق بالبسملة قراءة وكتابة] : طَوَّلُوا الْبَاءَ مِنْ «بِسْمِ اللَّهِ» وَمَا طَوَّلُوهَا فِي سَائِرِ الْمَوَاضِعِ، وَذَكَرُوا فِي الْفَرْقِ وَجْهَيْنِ:

Birinci Mesele [Kıraat ve kitabet bakımından besmele ile ilgili hususlar]: «Bismillâh»taki bâ harfini uzatmışlar, diğer yerlerde ise uzatmamışlardır. Bu fark hakkında iki vecih zikretmişlerdir:

الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَمَّا حُذِفَتْ أَلِفُ الْوَصْلِ بَعْدَ الْبَاءِ طَوَّلُوا هَذِهِ الْبَاءَ لِيَدُلَّ طُولُهَا/ عَلَى الْأَلِفِ الْمَحْذُوفَةِ الَّتِي بَعْدَهَا، أَلَا تَرَى أَنَّهُمْ لَمَّا كَتَبُوا اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ [الْعَلَقِ: ١] بِالْأَلِفِ رَدُّوا الْبَاءَ إِلَى صِفَتِهَا الْأَصْلِيَّةِ، الثَّانِي: قَالَ الْقُتَيْبِيُّ، إِنَّمَا طَوَّلُوا الْبَاءَ لِأَنَّهُمْ أَرَادُوا أَنْ لَا يَسْتَفْتِحُوا كِتَابَ اللَّهِ إِلَّا بِحَرْفٍ مُعَظَّمٍ، وَكَانَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ يَقُولُ لِكُتَّابِهِ طَوِّلُوا الْبَاءَ، وَأَظْهِرُوا السِّينَ. وَدَوِّرُوا الْمِيمَ تَعْظِيمًا لِكِتَابِ اللَّهِ.

Birincisi: Bâ harfinden sonraki vasıl elifi hazfedilince, bu bâ'nın uzunluğu kendisinden sonraki hazfedilmiş elife delalet etsin diye bu bâ'yı uzattılar. Görmez misin ki { اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ } [Alak: 1] “Rabbinin ismiyle oku” [ayetini] elif ile yazdıklarında bâ harfini asıl şekline döndürdüler. İkincisi: el-Kuteybî şöyle demiştir: Bâ harfini sırf Allah'ın Kitabı'na ancak tâzim edilmiş bir harfle başlamak istedikleri için uzattılar. Ömer b. Abdilazîz de kâtiplerine şöyle derdi: «Allah'ın Kitabı'na tâzim amacıyla bâ'yı uzatın, sîn'in [dişlerini] belirgin yapın ve mîm'i yuvarlak yazın.»

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَهْلُ الْإِشَارَةِ وَالْبَاءُ حَرْفٌ مُنْخَفِضٌ فِي الصُّورَةِ فَلَمَّا اتَّصَلَ بِكُتُبِهِ لَفْظُ اللَّهِ ارْتَفَعَتْ وَاسْتَعْلَتْ، فَنَرْجُو أَنَّ الْقَلْبَ لَمَّا اتَّصَلَ بِخِدْمَةِ اللَّهِ ﷿ أَنْ يَرْتَفِعَ حَالُهُ وَيَعْلُوَ شَأْنُهُ.

İkinci Mesele: İşaret ehli şöyle demiştir: Bâ harfi şekilde alçak bir harftir; yazılışında Allah lafzı ona bitiştiğinde yükselmiş ve yücelmiştir. Binaenaleyh kalp de aziz ve celil olan Allah'ın hizmetine bağlandığında halinin yükselmesini ve şanının yücelmesini umarız.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: حَذَفُوا أَلِفَ «اسْمِ» مِنْ قَوْلِهِ: «بِسْمِ اللَّهِ» وَأَثْبَتُوهُ فِي قَوْلِهِ: (اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ) وَالْفَرْقُ من وجهين: الأول: أن كلمة «باسم اللَّهِ» مَذْكُورَةٌ فِي أَكْثَرِ الْأَوْقَاتِ عِنْدَ أَكْثَرِ الْأَفْعَالِ، فَلِأَجْلِ التَّخْفِيفِ حَذَفُوا الْأَلِفَ، بِخِلَافِ سَائِرِ الْمَوَاضِعِ فَإِنَّ ذِكْرَهَا قَلِيلٌ. الثَّانِي: قَالَ الْخَلِيلُ: إِنَّمَا حُذِفَتِ الْأَلِفُ فِي قَوْلِهِ: «بِسْمِ اللَّهِ» لِأَنَّهَا إِنَّمَا دَخَلَتْ بِسَبَبِ أَنَّ الِابْتِدَاءَ بِالسِّينِ السَّاكِنَةِ غَيْرُ مُمْكِنٍ، فَلَمَّا دَخَلَتِ الْبَاءُ عَلَى الِاسْمِ نَابَتْ عَنِ الْأَلِفِ فَسَقَطَتْ فِي الْخَطِّ، وَإِنَّمَا لَمْ تَسْقُطْ فِي قَوْلِهِ: اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ لِأَنَّ الْبَاءَ لَا تَنُوبُ عَنِ الْأَلِفِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ كَمَا فِي (بِسْمِ اللَّهِ) لِأَنَّهُ يُمْكِنُ حَذْفُ الْبَاءِ مِنِ اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ مَعَ بَقَاءِ الْمَعْنَى صَحِيحًا، فَإِنَّكَ لَوْ قُلْتَ اقْرَأِ اسْمَ رَبِّكَ صَحَّ الْمَعْنَى، أَمَّا لَوْ حَذَفْتَ الْبَاءَ مِنْ «بِسْمِ اللَّهِ» لَمْ يَصِحَّ الْمَعْنَى فَظَهَرَ الْفَرْقُ.

Üçüncü Mesele: «Bismillâh» kavlindeki «ism»in elifini hazfettiler, { اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ } “Rabbinin ismiyle oku” kavlinde ise onu sabit bıraktılar. Aradaki fark iki vecihtendir: Birincisi: «Bismillâh» kelimesi çoğu fiilde çoğu vakitte zikredilmektedir; dolayısıyla tahfîf (kolaylık) amacıyla elifi hazfettiler. Diğer yerler ise böyle değildir, zira oralarda zikredilmesi azdır. İkincisi: Halîl şöyle demiştir: «Bismillâh» kavlindeki elif ancak sâkin olan sîn harfiyle başlamak mümkün olmadığı sebebiyle dâhil edilmişti. Bâ harfi ismin üzerine dâhil olunca elifin yerine geçti ve böylece hatta (yazıda) düştü. { اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ } kavlinde düşmemesi ise bâ harfinin bu makamda, (Bismillâh)'ta olduğu gibi elifin yerine geçmemesindendir. Çünkü mânâ sahih kalarak { اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ } ifadesinden bâ'yı hazfetmek mümkündür; zira «İkra' isme Rabbike» desen de mânâ sahih olur. Fakat «Bismillâh» ifadesinden bâ'yı hazfetsen mânâ sahih olmaz; böylece fark ortaya çıkmıştır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: كَتَبُوا لَفْظَةَ اللَّهِ بِلَامَيْنِ، وَكَتَبُوا لَفْظَةَ الَّذِي بِلَامٍ وَاحِدَةٍ، مَعَ اسْتِوَائِهِمَا فِي اللَّفْظِ وَفِي كَثْرَةِ الدَّوَرَانِ عَلَى الْأَلْسِنَةِ، وَفِي لُزُومِ التَّعْرِيفِ، وَالْفَرْقُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَنَا: «اللَّهُ» اسْمٌ معرب متصرف

Dördüncü Mesele: Lafızda, dillerde çokça tekrarlanmasında ve belirliliğin lüzumunda eşit olmalarına rağmen «Allâh» lafzını iki lâm ile yazdılar, «ellezî» lafzını ise tek lâm ile yazdılar. Aradaki fark birkaç vecihtendir: Birincisi: «Allâh» kavlimiz isimlerin çekimi gibi çekimlenen mu'rab bir isimdir;

تَصَرُّفَ الْأَسْمَاءِ، فَأَبْقَوْا كِتَابَتَهُ عَلَى الْأَصْلِ، أَمَّا قَوْلُنَا «الَّذِي» فَهُوَ مَبْنِيٌّ لِأَجْلِ أَنَّهُ نَاقِصٌ، لِأَنَّهُ لَا يُفِيدُ إِلَّا مَعَ صِلَتِهِ فَهُوَ كَبَعْضِ الْكَلِمَةِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ بَعْضَ الْكَلِمَةِ يَكُونُ مَبْنِيًّا، فَأَدْخَلُوا فِيهِ النُّقْصَانَ لِهَذَا السَّبَبِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُمْ كَتَبُوا قَوْلَهُمْ: «اللَّذَانِ» بِلَامَيْنِ، لِأَنَّ التَّثْنِيَةَ أَخْرَجَتْهُ عَنْ مُشَابَهَةِ الْحُرُوفِ، فَإِنَّ الْحَرْفَ لَا يُثَنَّى.

bu yüzden onun yazılışını aslı üzere bıraktılar. «Ellezî» kavlimiz ise noksan olduğu için mebnîdir; zira sılası olmadan bir fayda vermez, dolayısıyla kelimenin bir cüzü gibidir. Malumdur ki kelimenin cüzü mebnî olur; bu sebeple ona noksanlığı dâhil ettiler. Görmez misin ki onlar «ellezâni» sözlerini iki lâm ile yazdılar; çünkü tesniye (ikillik) onu harflere benzemekten çıkarmıştır, zira harf tesniye yapılmaz.

الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَنَا: «اللَّهُ» لَوْ كُتِبَ بِلَامٍ وَاحِدَةٍ لَالْتَبَسَ بِقَوْلِهِ إِلَهٌ، وَهَذَا الِالْتِبَاسُ غَيْرُ حَاصِلٍ فِي قَوْلِنَا الَّذِي.

İkincisi: «Allâh» kavlimiz şayet tek lâm ile yazılsaydı «ilâh» kavli ile karışırdı; bu karışıklık ise «ellezî» kavlimizde meydana gelmez.

الثَّالِثُ: أَنَّ تَفْخِيمَ ذِكْرِ اللَّهِ فِي اللَّفْظِ وَاجِبٌ، فَكَذَا فِي الْخَطِّ، وَالْحَذْفُ يُنَافِي التَّفْخِيمَ وَأَمَّا قَوْلُنَا: «الَّذِي» فَلَا تَفْخِيمَ لَهُ فِي الْمَعْنَى فَتَرَكُوا أَيْضًا تَفْخِيمَهُ فِي الْخَطِّ.

Üçüncüsü: Allah'ın zikrinin telaffuzda tefhîmi (büyük/kalın tutulması) vaciptir; aynı şekilde hatta (yazıda) da böyledir. Hazif ise tefhîme münafidir. «Ellezî» kavlimize gelince, onun mânada bir tefhîmi yoktur; bu yüzden hatta da onun tefhîmini terk ettiler.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: إِنَّمَا حَذَفُوا الْأَلِفَ قَبْلَ الْهَاءِ مِنْ قَوْلِنَا: «اللَّهُ» فِي الْخَطِّ لِكَرَاهَتِهِمُ اجْتِمَاعَ الْحُرُوفِ الْمُتَشَابِهَةِ بِالصُّورَةِ عِنْدَ الْكِتَابَةِ، وَهُوَ مِثْلُ كَرَاهَتِهِمُ اجْتِمَاعَ الْحُرُوفِ الْمُتَمَاثِلَةِ فِي اللَّفْظِ عِنْدَ الْقِرَاءَةِ.

Beşinci Mesele: «Allâh» kavlimizde hâ harfinden önceki elifi hatta sırf yazıda şekilce birbirine benzeyen harflerin toplanmasını kerih gördükleri için hazfettiler. Bu, kıraatte telaffuzca birbirine denk harflerin toplanmasını kerih görmeleri gibidir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالُوا: الْأَصْلُ فِي قَوْلِنَا: «اللَّهُ» الْإِلَهُ، وَهِيَ سِتَّةُ حُرُوفٍ، فَلَمَّا أَبْدَلُوهُ بِقَوْلِهِمُ: «اللَّهُ» بَقِيَتْ أَرْبَعَةُ أَحْرُفٍ فِي الْخَطِّ: هَمْزَةٌ، وَلَامَانِ، وَهَاءٌ، فَالْهَمْزَةُ مِنْ أَقْصَى الْحَلْقِ وَاللَّامُ مِنْ طَرَفِ اللِّسَانِ، وَالْهَاءُ مِنْ أَقْصَى الْحَلْقِ، وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى حَالَةٍ عَجِيبَةٍ، فَإِنَّ أَقْصَى الْحَلْقِ مَبْدَأُ التَّلَفُّظِ بِالْحُرُوفِ، ثُمَّ لَا يَزَالُ يَتَرَقَّى قليلا قَلِيلًا إِلَى أَنْ يَصِلَ إِلَى طَرَفِ اللِّسَانِ ثُمَّ يَعُودُ إِلَى الْهَاءِ الَّذِي هُوَ فِي دَاخِلِ الْحَلْقِ، وَمَحَلُّ الرُّوحِ، فَكَذَلِكَ الْعَبْدُ يَبْتَدِئُ مِنْ أَوَّلِ حَالَتِهِ الَّتِي هِيَ حَالَةُ النَّكِرَةِ والجهالة، ويترقى قليلا قَلِيلًا فِي مَقَامَاتِ الْعُبُودِيَّةِ، حَتَّى إِذَا وَصَلَ إِلَى آخِرِ مَرَاتِبِ الْوُسْعِ وَالطَّاقَةِ وَدَخَلَ فِي عَالَمِ الْمُكَاشَفَاتِ وَالْأَنْوَارِ أَخَذَ يَرْجِعُ قَلِيلًا قَلِيلًا حَتَّى يَنْتَهِيَ إِلَى الْفَنَاءِ فِي بَحْرِ التَّوْحِيدِ، فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا قِيلَ: النِّهَايَةُ رُجُوعٌ إِلَى الْبِدَايَةِ.

Altıncı Mesele: Şöyle dediler: «Allâh» kavlimizin aslı altı harf olan «el-ilâh»tır. Bunu «Allâh» kavimleriyle tebdil ettiklerinde hatta dört harf kaldı: hemze, iki lâm ve hâ. Hemze boğazın en dibinden, lâm dilin ucundan ve hâ boğazın en dibindendir. Bu acayip bir duruma işarettir; zira boğazın en dibi harflerin telaffuzunun başlangıcıdır, sonra dilin ucuna ulaşıncaya kadar yavaş yavaş yükselir, ardından boğazın içinde olan ve ruhun mahalli bulunan hâ harfine geri döner. Aynı şekilde kul da nekirelik ve cehalet hali olan ilk halinden başlar, kulluk makamlarında yavaş yavaş yükselir; nihayet güç ve takat mertebelerinin sonuna ulaşıp mükâşefeler ve nurlar âlemine girdiğinde, tevhid denizinde fenâ bulup sonlanıncaya kadar yavaş yavaş geri dönmeye başlar. İşte bu, «Son, başlangıca dönüştür» denilen söze bir işarettir.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: إِنَّمَا جَازَ حَذْفُ الْأَلِفِ قَبْلَ النُّونِ مِنْ «الرَّحْمَنِ» فِي الْخَطِّ عَلَى سَبِيلِ التَّخْفِيفِ، وَلَوْ كُتِبَ بِالْأَلِفِ حَسُنَ، وَلَا يَجُوزُ حَذْفُ الْيَاءِ مِنَ الرَّحِيمِ، لِأَنَّ حَذْفَ الْأَلِفِ مِنَ الرَّحْمَنِ لَا يُخِلُّ بِالْكَلِمَةِ وَلَا يَحْصُلُ فِيهَا الْتِبَاسٌ، بِخِلَافِ حَذْفِ الْيَاءِ مِنَ الرَّحِيمِ.

Yedinci Mesele: «er-Rahmân»daki nûn'dan önceki elifin hatta hazfedilmesi sadece tahfîf (kolaylık) yoluyla caiz olmuştur; elif ile yazılmış olsaydı da güzel olurdu. «er-Rahîm»deki yâ harfinin hazfedilmesi ise caiz değildir; çünkü «er-Rahmân»daki elifin hazfi kelimeyi bozmaz ve onda bir karışıklık meydana getirmez; «er-Rahîm»deki yâ'nın hazfi ise böyle değildir.

الْبَابُ الثَّالِثُ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ فِي مَبَاحِثِ الِاسْمِ،

Bu kitabın İsim bahislerine dair Üçüncü Babı,

وَهِيَ نَوْعَانِ أَحَدُهُمَا: مَا يَتَعَلَّقُ مِنَ الْمَبَاحِثِ النَّقْلِيَّةِ بِالِاسْمِ، وَالثَّانِي: مَا يَتَعَلَّقُ مِنَ الْمَبَاحِثِ الْعَقْلِيَّةِ بِالِاسْمِ.

ve bunlar iki nevidir: Birincisi: İsme dair naklî bahislerle ilgili olanlar; İkincisi: İsme dair aklî bahislerle ilgili olanlar.

النَّوْعُ الْأَوَّلُ: وفيه مسائل: - لغات الاسم:

Birinci Tür: Bunda birtakım meseleler vardır: - İsmin Lügatleri:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي هَذَا اللَّفْظِ لُغَتَانِ مَشْهُورَتَانِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: هَذَا اسْمُهُ وَسِمُهُ، قَالَ: بِاسْمِ الَّذِي فِي كُلِّ سُورَةٍ سِمُهُ.

Birinci Mesele: Bu lafızda meşhur iki lügat vardır. Araplar: «Hâzâ ismuhu ve simuhu (Bu onun ismidir)» derler. [Şair] şöyle demiştir: «Her surede ismi olanın adıyla.»

وَقِيلَ: فِيهِ لُغَتَانِ غَيْرُهُمَا سِمٌ وَسُمٌ، قَالَ الْكِسَائِيُّ: إِنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ تَارَةً إِسْمٌ بِكَسْرِ الْأَلِفِ وَأُخْرَى بِضَمِّهِ، فَإِذَا طَرَحُوا الْأَلِفَ قَالَ الَّذِينَ لُغَتُهُمْ كَسْرُ الْأَلِفِ سِمٌ، وَقَالَ الَّذِينَ لُغَتُهُمْ ضَمُّ الْأَلِفِ سُمٌ، وَقَالَ ثَعْلَبٌ: مَنْ جَعَلَ أَصْلَهُ مِنْ سَمَا يَسْمَى قَالَ إِسْمٌ وَسِمٌ، وَمَنْ جَعَلَ أَصْلَهُ مِنْ سَمَا يَسْمُو قَالَ أُسْمٌ وَسُمٌ، وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: سَمِعْتُ

Bunda bu ikisinin dışında «simun» ve «sumun» şeklinde iki lügat daha olduğu söylenmiştir. Kisâî şöyle demiştir: Araplar bazen elifin kesresiyle «ismun», bazen de dammesiyle [«usmun»] derler. Elifi attıklarında elifi kesreli olan lügate sahip olanlar «simun», elifi dammeli olan lügate sahip olanlar ise «sumun» derler. Sa'leb şöyle demiştir: Aslını 'semâ yesmâ'dan sayan kimse «ismun» ve «simun» demiştir; aslını 'semâ yesmû'dan sayan kimse ise «usmun» ve «sumun» demiştir. el-Müberred de şöyle demiştir: Duydum ki

الْعَرَبَ تَقُولُ إِسْمُهُ وَأُسْمُهُ وَسِمُهُ وَسُمُهُ وَسَمَاهُ.

Araplar «ismuhu», «usmuhu», «simuhu», «sumuhu» ve «semâhu» derler.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ تَصْغِيرَ الِاسْمِ سمي وجمعه أسماء وأسامي.

İkinci Mesele: İsmin ism-i tasgîrinin «sümeyyün», çoğulunun ise «esmâ'» ve «esâmî» olduğu hususunda icmâ etmişlerdir.

اشتقاق الاسم:

İsmin İştikakı (Türeyişi):

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي اشْتِقَاقِهِ قَوْلَانِ: قَالَ الْبَصْرِيُّونَ: هُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ سَمَا يَسْمُو إِذَا عَلَا وَظَهَرَ، فَاسْمُ الشَّيْءِ مَا عَلَاهُ حَتَّى ظَهَرَ ذَلِكَ الشَّيْءُ بِهِ، وَأَقُولُ: اللَّفْظُ مُعَرِّفٌ لِلْمَعْنَى، وَمُعَرِّفُ الشَّيْءِ مُتَقَدِّمٌ فِي الْمَعْلُومِيَّةِ عَلَى الْمُعَرَّفِ، فَلَا جَرَمَ كَانَ الِاسْمُ عَالِيًا عَلَى الْمَعْنَى وَمُتَقَدِّمًا عَلَيْهِ، وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: هُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ وَسَمَ يَسِمُ سِمَةً، وَالسِّمَةُ الْعَلَامَةُ، فَالِاسْمُ كَالْعَلَامَةِ الْمُعَرِّفَةِ لِلْمُسَمَّى، حُجَّةُ الْبَصْرِيِّينَ لَوْ كَانَ اشْتِقَاقُ الِاسْمِ مِنَ السِّمَةِ لَكَانَ تَصْغِيرُهُ وُسَيْمًا وَجَمْعُهُ أَوْسَامًا.

Üçüncü Mesele: Onun iştikakı hakkında iki görüş vardır: Basralılar şöyle demiştir: O, yüceldi ve zâhir oldu mânasına gelen 'semâ yesmû'dan türemiştir; binaenaleyh bir şeyin ismi, o şey kendisiyle zâhir olsun diye onun üzerine yükselen şeydir. Derim ki: Lafız mânayı tanıtan/belirleyendir; bir şeyi tanıtan ise bilinirlik bakımından tanıtılandan öncedir; dolayısıyla isim hiç şüphesiz mânanın üzerinde ve ondan öncedir. Kûfeliler ise şöyle demiştir: O, alâmet mânasındaki 'veseme yesimu simeten' kökünden türemiştir; zira sime (سِمَة) alâmet demektir. İsim de müsemmâyı (adlandırılanı) tanıtan bir alâmet gibidir. Basralıların hücceti şudur: Şayet ismin iştikakı simeden olsaydı, onun tasgîri 'vüseym', çoğulu da 'evsâm' olurdu.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الَّذِينَ قَالُوا اشْتِقَاقُهُ مِنَ السِّمَةِ قَالُوا أَصْلُهُ مِنْ وَسَمَ يَسِمُ، ثُمَّ حُذِفَ مِنْهُ الْوَاوُ، ثُمَّ زِيدَ فِيهِ أَلِفُ الْوَصْلِ عِوَضًا عَنِ الْمَحْذُوفِ كَالْعِدَةِ وَالصِّفَةِ وَالزِّنَةِ، أَصْلُهُ الْوَعْدُ وَالْوَصْفُ وَالْوَزْنُ، أُسْقِطَ مِنْهَا الْوَاوُ، وَزِيدَ فِيهَا الْهَاءُ، وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا اشْتِقَاقُهُ مِنَ السُّمُوِّ وَهُوَ الْعُلُوُّ، فَلَهُمْ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ أَصْلَ الِاسْمِ مِنْ سَمَا يَسْمُو وَسَمَا يَسْمَى، وَالْأَمْرُ فِيهِ اسْمُ: كَقَوْلِنَا ادْعُ مِنْ دَعَوْتَ، أَوِ اسْمِ مِثْلَ ارْمِ مِنْ رَمَيْتَ، ثُمَّ إِنَّهُمْ جَعَلُوا هَذِهِ الصِّيغَةَ اسْمًا وَأَدْخَلُوا عَلَيْهَا وُجُوهَ الْإِعْرَابِ، وَأَخْرَجُوهَا عَنْ حَدِّ الْأَفْعَالِ، قَالُوا: وَهَذَا كَمَا سَمُّوا الْبَعِيرَ يَعْمَلًا، وَقَالَ الْأَخْفَشُ: هَذَا مِثْلُ الْآنَ فَإِنَّ أَصْلَهُ آنَ يَئِينُ إِذَا حَضَرَ، ثُمَّ أَدْخَلُوا الْأَلِفَ وَاللَّامَ عَلَى الْمَاضِي مِنْ فِعْلِهِ، وَتَرَكُوهُ مَفْتُوحًا، وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَصْلُهُ سَمَوَ مِثْلَ حَمَوَ، وَإِنَّمَا حُذِفَتِ الْوَاوُ مِنْ آخِرِهِ اسْتِثْقَالًا لِتَعَاقُبِ الْحَرَكَاتِ عَلَيْهَا مَعَ كَثْرَةِ الدَّوَرَانِ، وَإِنَّمَا أَعْرَبُوا الْمِيمَ لِأَنَّهَا صَارَتْ بِسَبَبِ حَذْفِ الْوَاوِ آخِرَ الْكَلِمَةِ فَنُقِلَ حَرَكَةُ الْوَاوِ إِلَيْهَا، وَإِنَّمَا سَكَّنُوا السِّينَ لِأَنَّهُ لَمَّا حُذِفَتِ الْوَاوُ بَقِيَ حَرْفَانِ أَحَدُهُمَا سَاكِنٌ وَالْآخَرُ مُتَحَرِّكٌ، فَلَمَّا حُرِّكَ السَّاكِنُ وَجَبَ تَسْكِينُ الْمُتَحَرِّكِ لِيَحْصُلَ الِاعْتِدَالُ، وَإِنَّمَا أُدْخِلَتِ الْهَمْزَةُ فِي أَوَّلِهِ لِأَنَّ الِابْتِدَاءَ بِالسَّاكِنِ مُحَالٌ، فَاحْتَاجُوا إِلَى ذِكْرِ مَا يُبْتَدَأُ بِهِ، وَإِنَّمَا خُصَّتِ الْهَمْزَةُ بذلك لأنها من حروف الزيادة.

Dördüncü Mesele: Onun iştikakının simeden olduğunu söyleyenler şöyle dediler: Aslı 'veseme yesimu'dan olup sonra ondan vâv hazfedilmiş, ardından hazfedilenin yerine -tıpkı 'el-va'd', 'el-vasf' ve 'el-vezn'den vâv düşürülüp kendilerine hâ eklenerek 'el-ıdeh', 'es-sıfah' ve 'ez-zineh' yapılması gibi- vasıl elifi ziyade edilmiştir. Onun 'ulüvv' mânasına gelen 'sumüvv'den türediğini söyleyenlerin ise iki görüşü vardır: Birincisi: İsmin aslı 'semâ yesmû' ve 'semâ yesmâ'dandır. Ondaki emir kipi, 'daavte'den «ud'u» kavlimiz gibi «usmu» veya 'rameyte'den «irmi» gibi «ısmi»dir. Sonra onlar bu sîgayı bir isim kıldılar, üzerine irab vecihlerini dâhil ettiler ve fiillerin sınırından çıkardılar. Şöyle dediler: Bu, deveye «ya'mel» adını vermeleri gibidir. el-Ahfeş şöyle demiştir: Bu, «el-ân» gibidir; zira onun aslı hazır oldu mânasında 'âne yeînu'dur; sonra mazi fiilinin üzerine harf-i ta'rîfi dâhil ettiler ve onu fethalı bıraktılar. İkinci görüş: Aslı tıpkı 'hamve' gibi 'semve'dir. Sıkça tekrarlanmasıyla birlikte harflerin üzerinde hareke peş peşe gelmesi ağır görüldüğü için sonundaki vâv hazfedilmiştir. Mîm harfini irablandırdılar; çünkü vâv'ın hazfi sebebiyle o kelimenin sonu haline geldi ve vâv'ın harekesi ona nakledildi. Sîn harfini sâkin kıldılar; çünkü vâv hazfedilince geriye biri sâkin, diğeri harekeli iki harf kaldı; sâkin olan harekelendirilince dengenin sağlanması için harekeli olanın sâkin kılınması vacip oldu. Başına hemze dâhil edildi; çünkü sâkin harfle başlamak imkânsızdır, dolayısıyla kendisiyle başlanacak bir harfin zikredilmesine ihtiyaç duydular. Hemzenin buna tahsis edilmesi ise onun zâid harflerden olmasındandır.

مسائل الاسم العقلية:

İsmin Aklî Meseleleri:

النوع الثاني: من مباحث هذه الْبَابِ، الْمَسَائِلُ الْعَقْلِيَّةُ: - فَنَقُولُ: أَمَّا حَدُّ الِاسْمِ وَذِكْرُ أَقْسَامِهِ وَأَنْوَاعِهِ، فَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فِي أول هذه الكتاب وبقي هاهنا مَسَائِلُ: - الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَتِ الْحَشَوِيَّةُ وَالْكَرَامِيَّةُ وَالْأَشْعَرِيَّةُ: الِاسْمُ نَفْسُ الْمُسَمَّى وَغَيْرُ التَّسْمِيَةِ وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الِاسْمُ غَيْرُ الْمُسَمَّى وَنَفْسُ التَّسْمِيَةِ، وَالْمُخْتَارُ عِنْدَنَا أَنَّ الِاسْمَ غَيْرُ الْمُسَمَّى وَغَيْرُ التَّسْمِيَةِ.

İkinci Tür: Bu babın incelemelerinden aklî meseleler: - Şöyle deriz: İsmin tanımına, kısımlarının ve nevilerinin zikrine gelince; bu kitabın başında bunun zikri geçmişti. Burada geriye şu meseleler kaldı: - Birinci Mesele: Haşviyye, Kerrâmiyye ve Eş'ariyye: «İsim müsemmânın bizzat kendisidir ve tesmiyeden başkadır» dediler. Mu'tezile ise: «İsim müsemmâdan başkadır ve tesmiyenin bizzat kendisidir» dedi. Bizim nezdinde tercih edilen ise ismin hem müsemmâdan hem de tesmiyeden başka olduğudur.

وَقَبْلَ الْخَوْضِ فِي ذِكْرِ الدَّلَائِلِ لَا بُدَّ مِنَ التَّنْبِيهِ عَلَى مُقَدِّمَةٍ، وَهِيَ أَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ: «الِاسْمِ/ هَلْ هُوَ نَفْسُ الْمُسَمَّى أَمْ لَا» يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَسْبُوقًا بِبَيَانِ أَنَّ الِاسْمَ مَا هُوَ، وَأَنَّ الْمُسَمَّى مَا هُوَ، حَتَّى يُنْظَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فِي أَنَّ الِاسْمَ هَلْ هُوَ نَفْسُ الْمُسَمَّى أَمْ لَا، فَنَقُولُ: إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِالِاسْمِ هَذَا اللَّفْظَ الَّذِي هُوَ أَصْوَاتٌ مُقَطَّعَةٌ وَحُرُوفٌ مُؤَلَّفَةٌ، وَبِالْمُسَمَّى تِلْكَ الذَّوَاتِ فِي أَنْفُسِهَا، وَتِلْكَ الْحَقَائِقَ بِأَعْيَانِهَا، فَالْعِلْمُ الضَّرُورِيُّ حَاصِلٌ بِأَنَّ الِاسْمَ غَيْرُ الْمُسَمَّى، وَالْخَوْضُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ عَبَثًا، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِالِاسْمِ ذَاتَ الْمُسَمَّى، وَبِالْمُسَمَّى أَيْضًا تِلْكَ الذَّاتَ كَانَ قَوْلُنَا الِاسْمُ هُوَ الْمُسَمَّى مَعْنَاهُ أَنَّ ذَاتَ الشَّيْءِ عَيْنُ الشَّيْءِ، وَهَذَا وَإِنْ كَانَ حَقًّا

Delillerin zikrine girişmeden önce bir mukaddimeye dikkat çekmek gerekir; o da şudur: Bir kimsenin «İsim, müsemmânın bizzat kendisi midir yoksa değil midir?» sözünden önce; bundan sonra ismin müsemmânın kendisi olup olmadığına bakılabilmesi için ismin ne olduğunun ve müsemmânın ne olduğunun beyan edilmesi vaciptir. Deriz ki: Şayet isimden murat, kesik sesler ve telif edilmiş harflerden ibaret olan bu lafız; müsemmâdan [murat] ise o zâtların bizzat kendileri ve o hakikatlerin bizzat aynları ise, ismin müsemmâdan başka olduğuna dair zarurî bilgi mevcuttur ve bu takdir üzere bu meseleye dalmak abes olur. Şayet isimden murat müsemmânın zâtı ve müsemmâdan murat da yine o zât ise, «İsim müsemmânın kendisidir» sözümüzün mânası «Bir şeyin zâtı o şeyin aynıdır» demek olur. Bu her ne kadar hak olsa da,

إِلَّا أَنَّهُ مِنْ بَابِ إِيضَاحِ الْوَاضِحَاتِ وَهُوَ عَبَثٌ، فَثَبَتَ أَنَّ الْخَوْضَ فِي هَذَا الْبَحْثِ عَلَى جَمِيعِ التَّقْدِيرَاتِ يَجْرِي مَجْرَى الْعَبَثِ.

açık olan şeyleri açıklamaya çalışmak kabilindendir ve bu da abestir. Böylece sabit oldu ki bütün takdirlerde bu bahse dalmak abes mesabesindedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّا اسْتَخْرَجْنَا لِقَوْلِ مَنْ يَقُولُ الِاسْمُ نَفْسُ الْمُسَمَّى تَأْوِيلًا لَطِيفًا دَقِيقًا، وَبَيَانُهُ أَنَّ الِاسْمَ اسْمٌ لِكُلِّ لَفْظٍ دَلَّ عَلَى مَعْنًى مِنْ غَيْرِ أَنْ يَدُلَّ عَلَى زَمَانٍ مُعَيَّنٍ، وَلَفْظُ الِاسْمِ كَذَلِكَ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ لَفْظُ الِاسْمِ اسْمًا لِنَفْسِهِ، فَيَكُونُ لَفْظُ الِاسْمِ مُسَمًّى بِلَفْظِ الِاسْمِ، فَفِي هَذِهِ الصُّورَةِ الِاسْمُ نَفْسُ الْمُسَمَّى، إِلَّا أَنَّ فِيهِ إِشْكَالًا، وَهُوَ أَنَّ كَوْنَ الِاسْمِ اسْمًا لِلْمُسَمَّى مِنْ بَابِ الِاسْمِ الْمُضَافِ، وَأَحَدُ الْمُضَافَيْنِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُغَايِرًا لِلْآخَرِ.

İkinci Mesele: Bil ki biz «İsim müsemmânın bizzat kendisidir» diyen kimsenin sözü için lâtif ve dakik bir tevil çıkardık. Bunun beyanı şudur: İsim, belirli bir zamana delalet etmeksizin bir mânaya delalet eden her lafzın ismidir; «isim» lafzı da böyledir. Dolayısıyla «isim» lafzının bizzat kendisinin ismi olması vacip oldu; böylece «isim» lafzı yine «isim» lafzıyla adlandırılan (müsemmâ) olur. İşte bu surette isim müsemmânın bizzat kendisidir. Ne var ki bunda bir müşkillik vardır; o da ismin müsemmâ için bir isim olmasının mudâf isim kabilinden olmasıdır ve iki mudâftan biri diğerinden mutlaka farklı olmalıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي ذِكْرِ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ الِاسْمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْمُسَمَّى، وَفِيهِ وُجُوهٌ: - الْأَوَّلُ: أَنَّ الِاسْمَ قَدْ يَكُونُ مَوْجُودًا مَعَ كَوْنِ الْمُسَمَّى مَعْدُومًا، فَإِنَّ قَوْلَنَا: «الْمَعْدُومُ مَنْفِيٌّ» مَعْنَاهُ سَلْبٌ لَا ثُبُوتَ لَهُ، وَالْأَلْفَاظُ مَوْجُودَةٌ مَعَ أَنَّ الْمُسَمَّى بِهَا عَدَمُ مَحْضٍ وَنَفْيُ صَرْفٍ، وَأَيْضًا قَدْ يَكُونُ الْمُسَمَّى مَوْجُودًا وَالِاسْمُ مَعْدُومًا مِثْلَ الْحَقَائِقِ الَّتِي مَا وَضَعُوا لَهَا أَسْمَاءً مُعَيَّنَةً، وَبِالْجُمْلَةِ فَثُبُوتُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَالَ عَدَمِ الْآخَرِ مَعْلُومٌ مُقَرَّرٌ وَذَلِكَ يُوجِبُ الْمُغَايَرَةَ.

Üçüncü Mesele: İsmin müsemmâ olmasının caiz olmadığına delalet eden delillerin zikri hakkındadır ve bunda vecihler vardır: - Birincisi: Müsemmâ ma'dûm (yok) iken isim bazen mevcûd olabilir; zira «Ma'dûm menfîdir» kavlimizin mânası, sübûtu olmayan bir selbdir (yokluktur); lâfızlar mevcuttur, halbuki onlarla adlandırılan şey ise sırf adem (yokluk) ve katıksız nefydir. Keza müsemmâ mevcûd iken, kendilerine belirli isimler koymadıkları hakikatler gibi isim bazen ma'dûm olabilir. Velhasıl, birinin diğerinin yokluğu anında sübûtu bilinen ve mukarrer bir husustur; bu da başkalığı (muğayereti) gerektirir.

الثَّانِي: أَنَّ الْأَسْمَاءَ تَكُونُ كَثِيرَةً مَعَ كَوْنِ المسمى واحد كَالْأَسْمَاءِ الْمُتَرَادِفَةِ، وَقَدْ يَكُونُ الِاسْمُ وَاحِدًا وَالْمُسَمَّيَاتُ كَثِيرَةً كَالْأَسْمَاءِ الْمُشْتَرَكَةِ، وَذَلِكَ أَيْضًا يُوجِبُ الْمُغَايَرَةَ.

İkincisi: Eş anlamlı isimlerde olduğu gibi müsemmâ bir iken isimler çok olabilir; keza müşterek (eş sesli) isimlerde olduğu gibi isim bir iken müsemmâlar çok olabilir. Bu da yine başkalığı gerektirir.

الثَّالِثُ: أَنَّ كَوْنَ الِاسْمِ اسْمًا لِلْمُسَمَّى وَكَوْنَ المسمى مسمى بِالِاسْمِ مِنْ بَابِ الْإِضَافَةِ كَالْمَالِكِيَّةِ وَالْمَمْلُوكِيَّةِ، وَأَحَدُ الْمُضَافَيْنِ مُغَايِرٌ لِلْآخَرِ وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: يُشْكِلُ هَذَا بِكَوْنِ الشَّيْءِ عَالِمًا بِنَفْسِهِ.

Üçüncüsü: İsmin müsemmânın ismi olması ve müsemmânın da isimle adlandırılmış olması, mâliklik ve memlûklük gibi izafet kabilindendir; izafet bağı kurulan iki şeyden her biri ise diğerinden farklıdır. Bir söz söyleyen şöyle diyebilir: «Bu durum, bir şeyin bizzat kendisini bilmesi ile müşkil hale gelir.»

الرَّابِعُ: الِاسْمُ أَصْوَاتٌ مُقَطَّعَةٌ وُضِعَتْ لِتَعْرِيفِ الْمُسَمَّيَاتِ، وَتِلْكَ الْأَصْوَاتُ أَعْرَاضٌ غَيْرُ بَاقِيَةٍ، وَالْمُسَمَّى قَدْ يَكُونُ بَاقِيًا، بَلْ يَكُونُ وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ.

Dördüncüsü: İsim, müsemmâları tanıtmak için konulmuş kesik seslerdir ve bu sesler baki olmayan arazlardır. Müsemmâ ise bazen baki olabilir; hatta zâtı gereği Vâcibü'l-Vücûd olur.

الْخَامِسُ: أَنَّا إِذَا تَلَفَّظْنَا بِالنَّارِ وَالثَّلْجِ فَهَذَانِ اللَّفْظَانِ مَوْجُودَانِ فِي أَلْسِنَتِنَا، فَلَوْ كَانَ الِاسْمُ نَفْسَ الْمُسَمَّى لَزِمَ أَنْ يَحْصُلَ فِي أَلْسِنَتِنَا النَّارُ وَالثَّلْجُ، وَذَلِكَ لَا يَقُولُهُ عَاقِلٌ.

Beşincisi: Biz ateş ve kar lafızlarını telaffuz ettiğimizde, bu iki lafız dillerimizde mevcuttur. Şayet isim müsemmânın bizzat kendisi olsaydı, dillerimizde ateşin ve karın hâsıl olması gerekirdi; bunu ise hiçbir akıl sahibi söylemez.

السَّادِسُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها

Altıncısı: Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها } “En güzel isimler Allah'ındır; O'na onlarla dua edin”

وَقَوْلُهُ ﷺ: «إِنَّ لِلَّهِ تَعَالَى تِسْعَةً وَتِسْعِينَ اسْمًا»

Ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğudur: «Şüphesiz Allah Teâlâ'nın doksan dokuz ismi vardır.»

فَهَهُنَا الْأَسْمَاءُ كَثِيرَةٌ وَالْمُسَمَّى وَاحِدٌ، وَهُوَ اللَّهُ ﷿.

Burada isimler çoktur, müsemmâ ise birdir; O da aziz ve celil olan Allah'tır.

السَّابِعُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: بِسْمِ اللَّهِ وَقَوْلَهُ: تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ [الرَّحْمَنِ: ٧٨] فَفِي هَذِهِ الْآيَاتِ يَقْتَضِي إِضَافَةُ الِاسْمِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَإِضَافَةُ الشَّيْءِ إِلَى نَفْسِهِ مُحَالٌ.

Yedincisi: Allah Teâlâ'nın { بِسْمِ اللَّهِ } “Allah'ın ismiyle” kavli ile { تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ } [Rahmân: 78] “Rabbinin ismi ne yücedir” kavlidir. Bu ayetlerde ismin Allah Teâlâ'ya izafe edilmesi iktiza etmektedir; bir şeyin bizzat kendisine izafe edilmesi ise imkânsızdır.

الثَّامِنُ: أَنَّا نُدْرِكُ تَفْرِقَةً ضَرُورِيَّةً بَيْنَ قَوْلِنَا اسْمُ اللَّهِ، وَبَيْنَ قَوْلِنَا اسْمُ الِاسْمِ، وَبَيْنَ قَوْلِنَا اللَّهُ اللَّهُ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الِاسْمَ غَيْرُ الْمُسَمَّى.

Sekizincisi: Biz «İsmullâh», «İsmü'l-İsm» ve «Allâh Allâh» kavillerimiz arasında zarurî bir fark idrak ederiz. Bu da ismin müsemmâdan başka olduğuna delalet eder.

التَّاسِعُ: أَنَّا نَصِفُ الْأَسْمَاءَ بِكَوْنِهَا عَرَبِيَّةً وَفَارِسِيَّةً فَنَقُولُ: اللَّهُ اسْمٌ عَرَبِيٌّ، وَخَدَايُ اسْمٌ فَارِسِيٌّ، وَأَمَّا ذَاتُ اللَّهِ تَعَالَى فَمُنَزَّهٌ عَنْ كَوْنِهِ كَذَلِكَ.

Dokuzuncusu: Biz isimleri Arapça ve Farsça olmakla niteler ve şöyle deriz: «Allâh» Arapça bir isimdir, «Hudâ» ise Farsça bir isimdir. Allah Teâlâ'nın zâtı ise böyle olmaktan münezzehtir.

الْعَاشِرُ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها [الْأَعْرَافِ: ١٨٠] أَمَرَنَا بِأَنْ نَدْعُوَ اللَّهَ بأسمائه

Onuncusu: Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها } [A'râf: 180] “En güzel isimler Allah'ındır; O'na onlarla dua edin.” Bize Allah'a isimleriyle dua etmemizi emretmiştir;

فَالِاسْمُ آلَةُ الدُّعَاءِ، وَالْمَدْعُوُّ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَالْمُغَايَرَةُ بَيْنَ ذَاتِ الْمَدْعُوِّ وَبَيْنَ اللَّفْظِ الَّذِي يَحْصُلُ بِهِ الدُّعَاءُ مَعْلُومٌ بِالضَّرُورَةِ.

dolayısıyla isim duanın vasıtasıdır, kendisine dua edilen (med'uvv) ise Allah Teâlâ'dır. Kendisine dua edilenin zâtı ile kendisiyle dua edilen lafız arasındaki başkalık ise zaruretle bilinmektedir.

وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ الِاسْمُ هُوَ الْمُسَمَّى بِالنَّصِّ، وَالْحُكْمِ، أَمَّا النَّصُّ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ [الرَّحْمَنِ: ٧٨] وَالْمُتَبَارِكُ الْمُتَعَالِي هُوَ اللَّهُ تَعَالَى لَا الصَّوْتُ وَلَا الْحَرْفُ، وَأَمَّا الْحُكْمُ فَهُوَ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا قَالَ:

«İsim müsemmânın bizzat kendisidir» diyenler nass ve hüküm ile delil getirdiler. Nassa gelince; Allah Teâlâ'nın { تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ } [Rahmân: 78] “Rabbinin ismi ne yücedir” kavlidir; zira mübarek ve yüce olan ses ya da harf değil, Allah Teâlâ'dır. Hükme gelince; bir adam:

زَيْنَبُ طَالِقٌ، وَكَانَ زَيْنَبُ اسْمًا لِامْرَأَتِهِ وَقَعَ عَلَيْهَا الطَّلَاقُ، وَلَوْ كَانَ الِاسْمُ غَيْرَ الْمُسَمَّى لَكَانَ قَدْ أُوقِعَ الطَّلَاقُ عَلَى غَيْرِ تِلْكَ الْمَرْأَةِ، فَكَانَ يَجِبُ أَنْ لَا يَقَعَ الطَّلَاقُ عَلَيْهَا.

«Zeyneb boştur» dese ve Zeyneb de hanımının ismi olsa boşanma onun üzerine vâki olur. Şayet isim müsemmâdan başka olsaydı, boşanma o kadından başkası üzerine vâki kılınmış olurdu ve kadının üzerine boşanmanın vâki olmaması gerekirdi.

وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ أَنْ يُقَالَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: كَمَا أَنَّهُ يَجِبُ عَلَيْنَا أَنْ نَعْتَقِدَ كَوْنَهُ تَعَالَى مُنَزَّهًا عَنْ النَّقَائِصِ وَالْآفَاتِ، فَكَذَلِكَ يَجِبُ عَلَيْنَا تَنْزِيهُ الْأَلْفَاظِ الْمَوْضُوعَةِ لِتَعْرِيفِ ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَصِفَاتِهِ عَنِ الْعَبَثِ وَالرَّفَثِ وَسُوءِ الْأَدَبِ.

Birincisine cevap olarak şöyle denir: Niçin şöyle denilmesin: Tıpkı Allah Teâlâ'nın noksanlıklardan ve afetlerden münezzeh olduğuna inanmamız bize vacip olduğu gibi, Allah Teâlâ'nın zâtını ve sıfatlarını tanıtmak için konulmuş lafızları da abeslikten, çirkin sözlerden ve edepsizlikten tenzih etmemiz aynı şekilde bize vaciptir.

وَعَنِ الثَّانِي أَنَّ قَوْلَنَا زَيْنَبُ طَالِقٌ مَعْنَاهُ أَنَّ الذَّاتَ الَّتِي يُعَبَّرُ عَنْهَا بِهَذَا اللَّفْظِ طَالِقٌ، فَلِهَذَا السَّبَبِ وَقَعَ الطَّلَاقُ عَلَيْهَا.

İkincisine [cevap] ise şudur: «Zeyneb boştur» sözümüzün mânası, bu lafızla kendisinden ifade edilen zât boştur demektir; bu sebeple boşanma kadının üzerine vâki olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: التَّسْمِيَةُ عِنْدَنَا غَيْرُ الِاسْمِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ التَّسْمِيَةَ عِبَارَةٌ عَنْ تَعْيِينِ اللَّفْظِ الْمُعَيَّنِ لِتَعْرِيفِ الذَّاتِ الْمُعَيَّنَةِ، وَذَلِكَ التَّعْيِينُ مَعْنَاهُ قَصْدُ الْوَاضِعِ وَإِرَادَتُهُ، وَأَمَّا الِاسْمُ فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ تِلْكَ اللفظة المعينة.

Dördüncü Mesele: Bize göre tesmiye (isimlendirme) isimden başkadır. Bunun delili şudur: Tesmiye, muayyen bir zâtı tanıtmak için muayyen bir lafzı tayin etmekten ibarettir; bu tayinin mânası ise vaz' edenin kastı ve iradesidir. İsme gelince, o bizzat o muayyen lafızdan ibarettir.

والفرق بينهما معلوم بالضرورة.

İkisi arasındaki fark ise zaruretle bilinmektedir.

الاسم أسبق من الفعل وضعا:

İsmin vaz' bakımından fiilden önce oluşu:

المسألة الخامسة [الاسم أسبق من الفعل وضعا] : قَدْ عَرَفْتَ أَنَّ الْأَلْفَاظَ الدَّالَّةَ عَلَى تِلْكَ الْمَعَانِي تَسْتَتْبِعُ ذِكْرَ الْأَلْفَاظِ/ الدَّالَّةِ عَلَى ارْتِبَاطِ بَعْضِهَا بِالْبَعْضِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ الظَّاهِرِ وَضْعُ الْأَسْمَاءِ وَالْأَفْعَالِ سَابِقٌ عَلَى وَضْعِ الْحُرُوفِ، فَأَمَّا الْأَفْعَالُ وَالْأَسْمَاءُ فَأَيُّهُمَا أَسْبَقُ؟ الْأَظْهَرُ أَنَّ وَضْعَ الْأَسْمَاءِ سَابِقٌ عَلَى وَضْعِ الْأَفْعَالِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: - الْأَوَّلُ: أَنَّ الِاسْمَ لَفْظٌ دَالٌّ عَلَى الْمَاهِيَّةِ، وَالْفِعْلَ لَفْظٌ دَالٌّ عَلَى حُصُولِ الْمَاهِيَّةِ بِشَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ فِي زَمَانٍ مُعَيَّنٍ، فَكَانَ الِاسْمُ مُفْرَدًا وَالْفِعْلُ مُرَكَّبًا، وَالْمُفْرَدُ سَابِقٌ عَلَى الْمُرَكَّبِ بِالذَّاتِ وَالرُّتْبَةِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ سَابِقًا عَلَيْهِ فِي الذِّكْرِ وَاللَّفْظِ.

Beşinci Mesele [İsmin vaz' bakımından fiilden önce oluşu]: Bu anlamlara delalet eden lafızların, bunların birbirleriyle irtibatına delalet eden lafızların zikredilmesini gerektirdiğini öğrenmiştin. Bu açık sebepten ötürü isimlerin ve fiillerin vaz'ı, harflerin vaz'ından öncedir. Fiiller ile isimlere gelince; acaba hangisi daha öncedir? Daha zahir olan, isimlerin vaz'ının fiillerin vaz'ından önce olmasıdır. Buna birkaç vecih delalet eder: - Birincisi: İsim, mahiyete delalet eden bir lafızdır; fiil ise muayyen bir zamanda mahiyetin şeylerden bir şey ile meydana gelişine delalet eden bir lafızdır. Dolayısıyla isim müfret (yalın), fiil ise mürekkeptir (bileşiktir). Müfret olan ise zât ve mertebe bakımından mürekkepten öncedir; bu sebeple zikirde ve lafızda da ondan önce olması vacip olmuştur.

الثَّانِي: أَنَّ الْفِعْلَ يَمْتَنِعُ التَّلَفُّظُ بِهِ إِلَّا عِنْدَ الْإِسْنَادِ إِلَى الْفَاعِلِ، أَمَّا اللَّفْظُ الدَّالُّ عَلَى ذَلِكَ الْفَاعِلِ فَقَدْ يَجُوزُ التَّلَفُّظُ بِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُسْنَدَ إِلَيْهِ الْفِعْلُ، فَعَلَى هَذَا الْفَاعِلُ غَنِيٌّ عَنِ الْفِعْلِ، وَالْفِعْلُ مُحْتَاجٌ إِلَى الْفَاعِلِ، وَالْغَنِيُّ سَابِقٌ بِالرُّتْبَةِ عَلَى الْمُحْتَاجِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ سَابِقًا عَلَيْهِ فِي الذِّكْرِ.

İkincisi: Fiilin, faile isnat edilmesi hali müstesna, telaffuz edilmesi imkânsızdır. O faile delalet eden lafza gelince; kendisine fiil isnat edilmeksizin de telaffuz edilmesi caizdir. Buna göre fail fiilden müstağnidir (bağımsızdır), fiil ise faile muhtaçtır. Müstağni olan, mertebe bakımından muhtaç olandan öncedir; bu sebeple zikirde de ondan önce olması vacip olmuştur.

الثَّالِثُ: أَنَّ تَرْكِيبَ الِاسْمِ مَعَ الِاسْمِ مُفِيدٌ، وَهُوَ الْجُمْلَةُ الْمُرَكَّبَةُ مِنَ المبتدأ والخير، أَمَّا تَرْكِيبُ الْفِعْلِ مَعَ الْفِعْلِ فَلَا يُفِيدُ الْبَتَّةَ، بَلْ مَا لَمْ يَحْصُلْ فِي الْجُمْلَةِ الِاسْمُ لَمْ يُفِدِ الْبَتَّةَ، فَعَلِمْنَا أَنَّ الِاسْمَ مُتَقَدِّمٌ بِالرُّتْبَةِ عَلَى الْفِعْلِ، فَكَانَ الْأَظْهَرُ تَقَدُّمَهُ عليه بحسب الوضع.

Üçüncüsü: İsmin isimle terkibi fayda verir [bir anlam ifade eder]; bu da mübteda (özne) ile haberden (yüklem) mürekkep olan cümledir. Fiilin fiille terkibine gelince; kesinlikle hiçbir fayda vermez, bilakis cümlede isim bulunmadıkça asla fayda vermez. Böylece ismin mertebe bakımından fiilden önde olduğunu anladık. Dolayısıyla vaz' bakımından da fiilden önde olması daha zahir olandır.

تقدم اسم الجنس على المشتق وضعا:

Cins ismin vaz' bakımından müştaktan (türemişten) önce oluşu:

المسألة السادسة [تقدم اسم الجنس على المشتق وضعا] : قَدْ عَلِمْتَ أَنَّ الِاسْمَ قَدْ يَكُونُ اسْمًا لِلْمَاهِيَّةِ مِنْ حَيْثُ هِيَ هِيَ، وَقَدْ يَكُونُ اسما مشتقا

Altıncı Mesele [Cins ismin vaz' bakımından müştaktan önce oluşu]: İsmin, olduğu gibi mahiyetin bizzat kendisinin ismi olabildiği gibi, müştak (türemiş) bir isim de olabileceğini bilmiş bulunuyorsun.

وَهُوَ الِاسْمُ الدَّالُّ عَلَى كَوْنِ الشَّيْءِ مَوْصُوفًا بِالصِّفَةِ الْفُلَانِيَّةِ كَالْعَالِمِ وَالْقَادِرِ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّ أَسْمَاءَ الْمَاهِيَّاتِ سَابِقَةٌ بِالرُّتْبَةِ عَلَى الْمُشْتَقَّاتِ، لِأَنَّ الْمَاهِيَّاتِ مُفْرَدَاتٌ وَالْمُشْتَقَّاتِ مُرَكَّبَاتٌ وَالْمُفْرَدَ قَبْلَ الْمُرَكَّبِ.

O da 'âlim' ve 'kâdir' gibi, bir şeyin falanca sıfatla nitelenmiş olduğuna delalet eden isimdir. Daha zahir olan şudur ki, mahiyet isimleri mertebe bakımından müştaklardan öncedir. Çünkü mahiyetler müfrettir (yalındır), müştaklar ise mürekkeptir (bileşiktir); müfret olan da mürekkepten öncedir.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: يُشْبِهُ أَنْ تَكُونَ أَسْمَاءُ الصِّفَاتِ سَابِقَةً بِالرُّتْبَةِ عَلَى أَسْمَاءِ الذَّوَاتِ الْقَائِمَةِ بِأَنْفُسِهَا، لِأَنَّا لَا نَعْرِفُ الذَّوَاتِ إِلَّا بِوَاسِطَةِ الصِّفَاتِ الْقَائِمَةِ بِهَا، وَالْمُعَرَّفُ مَعْلُومٌ قَبْلَ الْمُعَرِّفِ وَالسَّبْقُ فِي المعرفة يناسب السبق في الذكر.

Yedinci Mesele: Sıfat isimlerinin, kendi zâtıyla kaim olan zât isimlerinden mertebece önce olması muhtemeldir. Çünkü biz zâtları, ancak onlarla kaim olan sıfatlar vasıtasıyla tanırız. Tanıtılan (muarref), tanıtan (muarrif) vasıtasıyla bilinir ve marifetteki (tanımadaki) öncelik, zikirdeki önceliğe uygun düşer.

أقسام أسماء المسميات:

Müsemmâların isimlerinin kısımları:

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: فِي أَقْسَامِ الْأَسْمَاءِ الْوَاقِعَةِ عَلَى الْمُسَمَّيَاتِ: اعْلَمْ أَنَّهَا تِسْعَةٌ، فَأَوَّلُهَا: الِاسْمُ الْوَاقِعُ عَلَى الذَّاتِ، وَثَانِيهَا: الِاسْمُ الْوَاقِعُ عَلَى الشَّيْءِ بِحَسَبِ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ ذَاتِهِ كَمَا إِذَا قلنا لجدار إِنَّهُ جِسْمٌ وَجَوْهَرٌ، وَثَالِثُهَا: الِاسْمُ الْوَاقِعُ عَلَى الشَّيْءِ بِحَسَبِ صِفَةٍ حَقِيقِيَّةٍ قَائِمَةٍ بِذَاتِهِ كَقَوْلِنَا لِلشَّيْءِ إِنَّهُ أَسْوَدُ وَأَبْيَضُ وَحَارٌّ وَبَارِدٌ فَإِنَّ السواد والبياض والحرارة والبرودة صفات حقيقة قَائِمَةٌ بِالذَّاتِ لَا تَعَلُّقَ لَهَا بِالْأَشْيَاءِ الْخَارِجِيَّةِ، وَرَابِعُهَا:

Sekizinci Mesele: Müsemmâlara (isimlendirilen varlıklara) verilen isimlerin kısımları hakkındadır: Bil ki bunlar dokuzdur. Birincisi: Zâtın kendisine verilen isimdir. İkincisi: Bir duvara cisim ve cevher dememiz gibi, zâtının cüzlerinden bir cüze göre bir şeye verilen isimdir. Üçüncüsü: Bir şeye siyah, beyaz, sıcak ve soğuk dememiz gibi, zâtıyla kaim olan hakiki bir sıfata göre bir şeye verilen isimdir; zira siyahlık, beyazlık, sıcaklık ve soğukluk, zâtla kaim olan ve dış dünyadaki şeylerle ilgisi bulunmayan hakiki sıfatlardır. Dördüncüsü:

الِاسْمُ الْوَاقِعُ عَلَى الشَّيْءِ بِحَسَبِ صِفَةٍ إِضَافِيَّةٍ فَقَطْ كَقَوْلِنَا لِلشَّيْءِ إِنَّهُ مَعْلُومٌ وَمَفْهُومٌ وَمَذْكُورٌ وَمَالِكٌ وَمَمْلُوكٌ، وَخَامِسُهَا: الِاسْمُ الْوَاقِعُ عَلَى الشَّيْءِ بِحَسَبِ حَالَةٍ سَلْبِيَّةٍ كَقَوْلِنَا إِنَّهُ أَعْمَى وَفَقِيرٌ وَقَوْلِنَا إِنَّهُ سَلِيمٌ عَنِ الْآفَاتِ خَالٍ/ عن المخافات، وَسَادِسُهَا: الِاسْمُ الْوَاقِعُ عَلَى الشَّيْءِ بِحَسَبِ صِفَةٍ حَقِيقِيَّةٍ مَعَ صِفَةٍ إِضَافِيَّةٍ كَقَوْلِنَا لِلشَّيْءِ إِنَّهُ عَالِمٌ وَقَادِرٌ فَإِنَّ الْعِلْمَ عِنْدَ الْجُمْهُورِ صِفَةٌ حَقِيقِيَّةٌ وَلَهَا إِضَافَةٌ إِلَى الْمَعْلُومَاتِ وَالْقُدْرَةُ صِفَةٌ حَقِيقِيَّةٌ وَلَهَا إِضَافَةٌ إِلَى الْمَقْدُورَاتِ، وَسَابِعُهَا: الِاسْمُ الْوَاقِعُ عَلَى الشَّيْءِ بِحَسَبِ صِفَةٍ حَقِيقِيَّةٍ مَعَ صِفَةٍ سَلْبِيَّةٍ كَالْمَفْهُومِ مِنْ مَجْمُوعِ قَوْلِنَا قَادِرٌ لَا يَعْجَزُ عَنْ شَيْءٍ وَعَالِمٌ لَا يَجْهَلُ شَيْئًا. وَثَامِنُهَا: الِاسْمُ الْوَاقِعُ عَلَى الشَّيْءِ بِحَسَبِ صِفَةٍ إِضَافِيَّةٍ مَعَ صِفَةٍ سَلْبِيَّةٍ مِثْلُ لَفْظِ الْأَوَّلِ فَإِنَّهُ عِبَارَةٌ عَنْ مَجْمُوعِ أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ سَابِقًا عَلَى غَيْرِهِ وَهُوَ صِفَةٌ إِضَافِيَّةٌ.

Bir şeye malum, mefhum, mezkûr, mâlik ve memlûk dememiz gibi, sadece izafî bir sıfata göre o şeye verilen isimdir. Beşincisi: Bir şeye kör ve fakir dememiz veya onun afetlerden salim ve tehlikelerden uzak olduğunu söylememiz gibi, selbî (olumsuzluk bildiren) bir duruma göre o şeye verilen isimdir. Altıncısı: Bir şeye âlim ve kâdir dememiz gibi, hakiki bir sıfatla birlikte izafî bir sıfata göre o şeye verilen isimdir; zira ilim cumhura göre hakiki bir sıfattır ve malumat ile izafeti (bağlantısı) vardır, kudret de hakiki bir sıfattır ve makdûrat (güç yetirilenler) ile izafeti vardır. Yedincisi: «Hiçbir şeyden aciz olmayan bir kâdir» ve «hiçbir şeyi bilmezlik etmeyen bir âlim» sözümüzün tamamından anlaşılan mânada olduğu gibi, hakiki bir sıfatla birlikte selbî bir sıfata göre o şeye verilen isimdir. Sekizincisi: «Evvel» lafzında olduğu gibi, izafî bir sıfatla birlikte selbî bir sıfata göre o şeye verilen isimdir. Zira o iki hususun toplamından ibarettir: Biri: Başkasından önce olmasıdır ki bu izafî bir sıfattır.

وَالثَّانِي: أَنْ لَا يَسْبِقَهُ غَيْرُهُ وَهُوَ صِفَةٌ سَلْبِيَّةٌ، وَمِثْلُ الْقَيُّومِ فَإِنَّ مَعْنَاهُ كَوْنُهُ قَائِمًا بِنَفْسِهِ مُقَوِّمًا لِغَيْرِهِ فَقِيَامُهُ بِنَفْسِهِ أَنَّهُ لَا يَحْتَاجُ إِلَى غَيْرِهِ وَتَقْوِيمُهُ لِغَيْرِهِ احْتِيَاجُ غَيْرِهِ إِلَيْهِ، وَالْأَوَّلُ: سَلْبٌ، وَالثَّانِي: إِضَافَةٌ، وَتَاسِعُهَا: الِاسْمُ الْوَاقِعُ عَلَى الشَّيْءِ بِحَسَبِ مَجْمُوعِ صِفَةٍ حقيقة وَإِضَافِيَّةٍ وَسَلْبِيَّةٍ، فَهَذَا هُوَ الْقَوْلُ فِي تَقْسِيمِ الْأَسْمَاءِ، وَسَوَاءٌ كَانَ الِاسْمُ اسْمًا لِلَّهِ ﷾ أو لغيره من أقسام المحادثات فَإِنَّهُ لَا يُوجَدُ قِسْمٌ آخَرُ مِنْ أَقْسَامِ الْأَسْمَاءِ غَيْرُ مَا ذَكَرْنَاهُ.

İkincisi ise: Başkasının O'ndan önce olmamasıdır ki bu selbî bir sıfattır. Bir diğeri de «Kayyûm» gibidir; zira bunun mânası O'nun bizzat zâtıyla kaim olup başkasını kaim kılmasıdır. Zâtıyla kaim olması başkasına muhtaç olmaması demektir; başkasını kaim kılması ise başkasının O'na muhtaç olmasıdır. Birincisi selbîdir, ikincisi ise izafîdir. Dokuzuncusu: Hakiki, izafî ve selbî sıfatların tamamının toplamına göre bir şeye verilen isimdir. İsimlerin taksimi hususundaki söz işte bundan ibarettir. İsim ister Allah azze ve celle'nin bir ismi olsun, isterse sonradan yaratılan varlık nevilerinden başkasına ait olsun, isim kısımlarından zikrettiğimizin dışında başka bir kısım mevcut değildir.

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: فِي بَيَانِ أَنَّهُ هَلْ لِلَّهِ تَعَالَى بِحَسَبِ ذَاتِهِ الْمَخْصُوصَةِ اسْمٌ أَمْ لَا؟

Dokuzuncu Mesele: Allah Teâlâ'nın Kendisine mahsus zâtı itibarıyla bir isminin bulunup bulunmadığının beyanı hakkındadır.

اعْلَمْ أَنَّ الْخَوْضَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مَسْبُوقٌ بِمُقَدِّمَاتٍ عَالِيَةٍ مِنَ الْمَبَاحِثِ الْإِلَهِيَّةِ.

Bil ki bu meseleye giriş, ilahiyat bahislerinin yüce mukaddimelerini önceden bilmeyi gerektirir.

الْمُقَدِّمَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى مُخَالِفٌ لِخَلْقِهِ، لِذَاتِهِ الْمَخْصُوصَةِ لَا لِصِفَةٍ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ ذَاتَهُ مِنْ حَيْثُ هِيَ هِيَ مَعَ قَطْعِ النَّظَرِ عَنْ سَائِرِ الصِّفَاتِ إِنْ كَانَتْ مُخَالِفَةً لِخَلْقِهِ فَهُوَ الْمَطْلُوبُ، وَإِنْ كَانَتْ مُسَاوِيَةً لِسَائِرِ الذَّوَاتِ فَحِينَئِذٍ تَكُونُ مُخَالَفَةُ ذَاتِهِ لِسَائِرِ الذَّوَاتِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ لِصِفَةٍ زَائِدَةٍ، فَاخْتِصَاصُ ذَاتِهِ بِتِلْكَ الصِّفَةِ الَّتِي لِأَجْلِهَا وَقَعَتِ الْمُخَالَفَةُ إِنْ لَمْ يَكُنْ لِأَمْرٍ الْبَتَّةَ فَحِينَئِذٍ لَزِمَ رُجْحَانُ الْجَائِزِ لَا لِمُرَجِّحٍ، وَإِنْ كَانَ لِأَمْرٍ آخَرَ لَزِمَ إِمَّا التَّسَلْسُلُ وَإِمَّا الدَّوْرُ وَهُمَا مُحَالَانِ، فَإِنْ قِيلَ، هِيَ قَوْلُنَا فَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ خُصُوصِيَّةُ تِلْكَ الصِّفَةِ لِصِفَةٍ أُخْرَى وَيَلْزَمُ مِنْهُ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ.

Birinci Mukaddime: Allah Teâlâ, bir sıfattan dolayı değil, Kendisine mahsus zâtı sebebiyle mahlukatından farklıdır. Bunun delili şudur: O'nun zâtı, olduğu gibi diğer bütün sıfatlardan bağımsız olarak düşünüldüğünde mahlukatından farklı ise, matlup olan zaten budur. Şayet diğer zâtlarla eşit ise, bu durumda zâtının diğer zâtlarla farklılığı mutlaka zâit (ek) bir sıfattan dolayı olmak zorundadır. Zâtının, farklılığın kendisi sebebiyle vuku bulduğu o sıfata tahsisi şayet hiçbir şeyden dolayı değilse, bu takdirde tercih edici bir sebep olmaksızın caiz olanın tercihi (tercîh-i bilâ müreccih) lazım gelir; şayet başka bir sebepten dolayı ise ya teselsül ya da devir lazım gelir ki ikisi de muhaldir. Şayet «O bizim sözümüzdür» denilirse, bu da o sıfatın hususiyetinin başka bir sıfattan dolayı olmasını gerektirir ve bundan teselsül lazım gelir; bu ise muhaldir.

الْمُقَدِّمَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّا نَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى لَيْسَ بِجِسْمٍ وَلَا جَوْهَرٍ، لِأَنَّ سَلْبَ الْجِسْمِيَّةِ وَالْجَوْهَرِيَّةِ مَفْهُومٌ سلبي،

İkinci Mukaddime: Biz şöyle deriz: Allah Teâlâ cisim ve cevher değildir. Çünkü cisimliğin ve cevherliğin nefyedilmesi selbî (olumsuz) bir kavramdır,

وَذَاتَهُ الْمَخْصُوصَةَ أَمْرٌ ثَابِتٌ، وَالْمُغَايَرَةَ بَيْنَ السَّلْبِ وَالثُّبُوتِ مَعْلُومٌ بِالضَّرُورَةِ، وَأَيْضًا فَذَاتُهُ الْمَخْصُوصَةُ لَيْسَتْ عِبَارَةً عَنْ نَفْسِ الْقَادِرِيَّةِ وَالْعَالِمِيَّةِ، لِأَنَّ الْمَفْهُومَ مِنَ الْقَادِرِيَّةِ وَالْعَالِمِيَّةِ مَفْهُومَاتٌ إِضَافِيَّةٌ، وَذَاتَهُ ذَاتٌ قَائِمَةٌ بِنَفْسِهَا وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْمَوْجُودِ الْقَائِمِ بِالنَّفْسِ وَبَيْنَ الِاعْتِبَارَاتِ النِّسْبِيَّةِ وَالْإِضَافِيَّةِ مَعْلُومٌ بِالضَّرُورَةِ.

O'nun Kendisine mahsus zâtı ise sübûtî bir emirdir (varlıktır); olumsuzluk ile sübût arasındaki başkalık ise zaruretle bilinir. Ayrıca O'nun Kendisine mahsus zâtı, Kâdir ve Âlim oluşunun bizzat kendisinden ibaret de değildir; zira Kâdir ve Âlim olmaktan anlaşılan mânâlar izafî mefhumlardır, O'nun zâtı ise zâtıyla kaim olan bir zâttır. Zâtıyla kaim olan mevcut ile nisbî ve izafî itibarlar arasındaki fark da zaruretle bilinmektedir.

الْمُقَدِّمَةُ الثَّالِثَةُ: فِي بَيَانِ أَنَّا فِي هَذَا الْوَقْتِ لَا نَعْرِفُ ذَاتَهُ الْمَخْصُوصَةَ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: - الْأَوَّلُ: أَنَّا إِذَا رَجَعْنَا إِلَى عُقُولِنَا وَأَفْهَامِنَا لَمْ نَجِدْ عِنْدَ عُقُولِنَا مِنْ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا أَحَدَ أُمُورٍ: / أَرْبَعَةٍ:

Üçüncü Mukaddime: Bizim şu anda O'nun Kendisine mahsus zâtını bilmediğimizin beyanı hakkındadır. Buna birkaç vecih delalet eder: - Birincisi: Biz akıllarımıza ve anlayışlarımıza başvurduğumuzda, aklımızın nezdinde Allah Teâlâ'yı tanıma hususunda şu dört şeyden birinden başkasını bulamayız:

إِمَّا الْعِلْمَ بِكَوْنِهِ مَوْجُودًا، وَإِمَّا الْعِلْمَ بِدَوَامِ وَجُودِهِ، وَإِمَّا الْعِلْمَ بِصِفَاتِ الْجَلَالِ وَهِيَ الِاعْتِبَارَاتُ السَّلْبِيَّةُ، وَإِمَّا الْعِلْمَ بِصِفَاتِ الْإِكْرَامِ وَهِيَ الِاعْتِبَارَاتُ الْإِضَافِيَّةُ، وَقَدْ ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّ ذَاتَهُ الْمَخْصُوصَةَ مُغَايِرَةٌ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ، فَإِنَّهُ ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّ حَقِيقَتَهُ غَيْرُ وُجُودِهِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَتْ حَقِيقَتُهُ أَيْضًا مُغَايِرَةً لِدَوَامِ وُجُودِهِ، وَثَبَتَ أَنَّ حَقِيقَتَهُ غَيْرُ سَلْبِيَّةٍ وَغَيْرُ إِضَافِيَّةٍ، وَإِذَا كَانَ لَا مَعْلُومَ عِنْدَ الْخَلْقِ إِلَّا أَحَدُ هَذِهِ الْأُمُورِ الْأَرْبَعَةِ وَثَبَتَ أَنَّهَا مُغَايِرَةٌ لِحَقِيقَتِهِ الْمَخْصُوصَةِ، ثَبَتَ أَنَّ حَقِيقَتَهُ الْمَخْصُوصَةَ غَيْرُ مَعْلُومَةٍ لِلْبَشَرِ.

Ya O'nun mevcut olduğunu bilmektir, ya varlığının devamlılığını bilmektir, ya celâl sıfatlarını bilmektir ki bunlar selbî itibarlardır, ya da ikram sıfatlarını bilmektir ki bunlar da izafî itibarlardır. Delille sabit olmuştur ki O'nun Kendisine mahsus zâtı bu dört şeyin her birinden başkadır. Zira delille sabit olmuştur ki O'nun hakikati varlığından başkadır; durum böyle olunca O'nun hakikati varlığının devamlılığından da başkadır. Yine O'nun hakikatinin selbî ve izafî olmadığı da sabit olmuştur. Mahlukatın nezdinde bu dört husustan başka bilinen bir şey olmayınca ve bunların O'nun mahsus hakikatinden başka olduğu sabit olunca, O'nun Kendisine mahsus hakikatinin beşer tarafından bilinmediği sabit olmuş olur.

الثَّانِي: أَنَّ الِاسْتِقْرَاءَ التَّامَّ يَدُلُّ عَلَى أَنَّا لَا يُمْكِنُنَا أَنْ نَتَصَوَّرَ أَمْرًا مِنَ الْأُمُورِ إِلَّا مِنْ طُرُقِ أُمُورٍ أَرْبَعَةٍ:

İkincisi: Tam bir istikrâ (tümevarım) gösterir ki, bizim herhangi bir şeyi tasavvur edebilmemiz ancak şu dört yoldan biriyle mümkündür:

أَحَدُهَا: الْأَشْيَاءُ الَّتِي أَدْرَكْنَاهَا بِإِحْدَى هَذِهِ الْحَوَاسِّ الْخَمْسِ، وَثَانِيهَا: الْأَحْوَالُ الَّتِي نُدْرِكُهَا مِنْ أَحْوَالِ أَبْدَانِنَا كَالْأَلَمِ وَاللَّذَّةِ وَالْجُوعِ وَالْعَطَشِ وَالْفَرَحِ وَالْغَمِّ، وَثَالِثُهَا: الْأَحْوَالُ الَّتِي نُدْرِكُهَا بِحَسَبِ عُقُولِنَا مِثْلُ عِلْمِنَا بِحَقِيقَةِ الْوُجُودِ وَالْعَدَمِ وَالْوَحْدَةِ وَالْكَثْرَةِ وَالْوُجُوبِ وَالْإِمْكَانِ، وَرَابِعُهَا: الْأَحْوَالُ الَّتِي يُدْرِكُهَا الْعَقْلُ وَالْخَيَالُ مِنْ تِلْكَ الثَّلَاثَةِ، فَهَذِهِ الْأَشْيَاءُ هِيَ الَّتِي يُمْكِنُنَا أَنْ نَتَصَوَّرَهَا وَأَنْ نُدْرِكَهَا مِنْ حَيْثُ هِيَ هِيَ، فَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَثَبَتَ أَنَّ حَقِيقَةَ الْحَقِّ ﷾ مُغَايِرَةٌ لِهَذِهِ الْأَقْسَامِ، ثَبَتَ أَنَّ حَقِيقَتَهُ غَيْرُ مَعْقُولَةٍ لِلْخَلْقِ.

Birincisi: Bu beş duyudan biriyle idrak ettiğimiz şeylerdir. İkincisi: Acı, lezzet, açlık, susuzluk, sevinç ve keder gibi bedenlerimizin hallerinden idrak ettiğimiz durumlardır. Üçüncüsü: Varlık, yokluk, teklik, çokluk, vücûb ve imkânın hakikatine dair bilgimiz gibi akıllarımız vasıtasıyla idrak ettiğimiz durumlardır. Dördüncüsü: Aklın ve hayalin bu üçünden idrak ettiği durumlardır. İşte olduğu gibi tasavvur etmemiz ve idrak etmemiz mümkün olan şeyler bunlardır. Bu sabit olunca ve Hakk azze ve celle'nin hakikatinin de bu kısımlardan başka olduğu sabit olunca, O'nun hakikatinin mahlukat için kavranamaz olduğu sabit olmuş olur.

الثَّالِثُ: أَنَّ حَقِيقَتَهُ الْمَخْصُوصَةَ عِلَّةٌ لِجَمِيعِ لَوَازِمِهِ مِنَ الصِّفَاتِ الْحَقِيقِيَّةِ وَالْإِضَافِيَّةِ وَالسَّلْبِيَّةِ وَالْعِلْمُ بِالْعِلَّةِ عِلَّةٌ لِلْعِلْمِ بِالْمَعْلُولِ، وَلَوْ كَانَتْ حَقِيقَتُهُ الْمَخْصُوصَةُ مَعْلُومَةً لَكَانَتْ صِفَاتُهُ بِأَسْرِهَا مَعْلُومَةً بِالضَّرُورَةِ، وَهَذَا مَعْدُومٌ فَذَاكَ مَعْدُومٌ، فَثَبَتَ أَنَّ حَقِيقَةَ الْحَقِّ غَيْرُ مَعْقُولَةٍ لِلْبَشَرِ.

Üçüncüsü: O'nun Kendisine mahsus hakikati; hakiki, izafî ve selbî sıfatlarından ibaret olan bütün gereklerinin illetidir. İlleti bilmek ise ma'lûlü (sonucu) bilmenin illetidir. Şayet O'nun mahsus hakikati bilinseydi, bütün sıfatlarının da zorunlu olarak bilinmesi gerekirdi. Bu [sonuç] mevcut olmayınca o [illet] de mevcut değildir. Böylece Hakk'ın hakikatinin beşer tarafından kavranamaz olduğu sabit olmuştur.

الْمُقَدِّمَةُ الرَّابِعَةُ: فِي بَيَانِ أَنَّهَا وَإِنْ لَمْ تَكُنْ مَعْقُولَةً لِلْبَشَرِ فَهَلْ يُمْكِنُ أَنْ تَصِيرَ مَعْقُولَةً لَهُمْ.

Dördüncü Mukaddime: Bu hakikat beşer için akılla kavranabilir olmasa bile, onlar için akılla kavranabilir hale gelmesinin mümkün olup olmadığının beyanı hakkındadır.

الْمُقَدِّمَةُ الْخَامِسَةُ: فِي بَيَانِ أَنَّ الْبَشَرَ وَإِنِ امْتَنَعَ فِي عُقُولِهِمْ إِدْرَاكُ تِلْكَ الْحَقِيقَةِ الْمَخْصُوصَةِ فَهَلْ يُمْكِنُ ذَلِكَ الْعِرْفَانُ فِي حَقِّ جِنْسِ الْمَلَائِكَةِ أَوْ فِي حَقِّ فَرْدٍ مِنْ أَفْرَادِهِمْ؟ الْإِنْصَافُ أَنَّ هَذِهِ الْمَبَاحِثَ صَعْبَةٌ، وَالْعَقْلَ كَالْعَاجِزِ الْقَاصِرِ فِي الْوَفَاءِ بِهَا كَمَا يَنْبَغِي، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: عُقُولُ الْمَخْلُوقَاتِ وَمَعَارِفُهُمْ مُتَنَاهِيَةٌ، وَالْحَقُّ تَعَالَى غَيْرُ مُتَنَاهٍ، وَالْمُتَنَاهِي يَمْتَنِعُ وُصُولُهُ إِلَى غَيْرِ الْمُتَنَاهِي وَلِأَنَّ أَعْظَمَ الْأَشْيَاءِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَأَعْظَمَ الْعُلُومِ عِلْمُ اللَّهِ ﷾، وَأَعْظَمَ الْأَشْيَاءِ لَا يُمْكِنُ مَعْرِفَتُهُ إِلَّا بِأَعْظَمِ الْعُلُومِ، فَعَلَى هَذَا لَا يَعْرِفُ اللَّهَ إِلَّا اللَّهُ.

Beşinci Mukaddime: Beşerin akılları o Kendisine mahsus hakikati idrak etmekten aciz olsa bile, bu marifetin melekler cinsi hakkında veya onlardan bir fert hakkında mümkün olup olmadığının beyanı hakkındadır. İnsafla bakılırsa bu bahisler zordur ve akıl bunları gereği gibi yerine getirmede âdeta aciz ve yetersizdir. Bazıları şöyle demiştir: Mahlukatın akılları ve bilgileri sonludur; Hak Teâlâ ise sonsuzdur. Sonlu olanın sonsuz olana ulaşması ise imkânsızdır. Ayrıca varlıkların en yücesi Allah Teâlâ'dır; ilimlerin en yücesi ise Allah azze ve celle'nin ilmidir. En yüce varlık ancak en yüce ilimle bilinebilir; buna göre Allah'ı ancak Allah bilir.

الْمُقَدِّمَةُ السَّادِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ مَعْرِفَةَ الْأَشْيَاءِ عَلَى نَوْعَيْنِ: مَعْرِفَةٍ عَرَضِيَّةٍ، وَمَعْرِفَةٍ ذَاتِيَّةٍ: أَمَّا الْمَعْرِفَةُ الْعَرَضِيَّةُ فَكَمَا إِذَا رَأَيْنَا بناء عَلِمْنَا بِأَنَّهُ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ بَانٍ، فَأَمَّا أَنَّ ذَلِكَ الْبَانِيَ كَيْفَ كَانَ فِي مَاهِيَّتِهِ، وَأَنَّ حَقِيقَتَهُ مِنْ أَيِّ أَنْوَاعِ الْمَاهِيَّاتِ، فَوُجُودُ الْبِنَاءِ لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَأَمَّا/ الْمَعْرِفَةُ الذَّاتِيَّةُ فَكَمَا إِذَا عَرَفْنَا اللَّوْنَ الْمُعَيَّنَ بِبَصَرِنَا، وَعَرَفْنَا الْحَرَارَةَ بِلَمْسِنَا، وَعَرَفْنَا الصَّوْتَ بِسَمْعِنَا، فَإِنَّهُ لَا حَقِيقَةَ لِلْحَرَارَةِ وَالْبُرُودَةِ إِلَّا هَذِهِ الْكَيْفِيَّةُ الْمَلْمُوسَةُ، وَلَا حَقِيقَةَ لِلسَّوَادِ وَالْبَيَاضِ إِلَّا هَذِهِ الْكَيْفِيَّةُ الْمَرْئِيَّةُ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: أَنَّا إِذَا عَلِمْنَا احْتِيَاجَ الْمُحْدَثَاتِ إِلَى مُحْدِثٍ

Altıncı Mukaddime: Bil ki şeyleri bilmek iki kısımdır: Ârızî bilgi ve zâtî bilgi. Ârızî bilgiye gelince; bir bina gördüğümüzde onun mutlaka bir yapıcısı olduğunu bilmemiz gibidir. O yapıcının mahiyetinin nasıl olduğu ve hakikatinin hangi mahiyet türlerinden olduğuna gelince, binanın varlığı buna delalet etmez. Zâtî bilgiye gelince; muayyen bir rengi görmemizle, sıcaklığı dokunmamızla ve sesi işitmemizle bilmemiz gibidir. Zira sıcaklık ve soğukluğun bu dokunulan keyfiyetten başka bir hakikati yoktur; siyahlık ve beyazlığın da bu görülen keyfiyetten başka bir hakikati yoktur. Bunu bildiğinde deriz ki: Biz sonradan yaratılanların bir muhdise

وَخَالِقٍ فَقَدْ عَرَفْنَا اللَّهَ تَعَالَى مَعْرِفَةً عَرَضِيَّةً إِنَّمَا الَّذِي نَفَيْنَاهُ الْآنَ هُوَ الْمَعْرِفَةُ الذَّاتِيَّةُ، فَلْتَكُنْ هَذِهِ الدَّقِيقَةُ مَعْلُومَةً حَتَّى لَا تَقَعَ فِي الْغَلَطِ.

ve yaratıcıya muhtaç olduğunu bildiğimizde Allah Teâlâ'yı ârızî bir bilgiyle bilmiş oluruz. Bizim şu anda nefyettiğimiz ise ancak zâtî bilgidir. Hataya düşmemen için bu incelik iyi bilinmelidir.

الْمُقَدِّمَةُ السَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ إِدْرَاكَ الشَّيْءِ مِنْ حَيْثُ هُوَ هُوَ- أَعْنِي ذَلِكَ النَّوْعَ الَّذِي سَمَّيْنَاهُ بِالْمَعْرِفَةِ الذَّاتِيَّةِ- يَقَعُ فِي الشَّاهِدِ عَلَى نَوْعَيْنِ: أَحَدُهُمَا: الْعِلْمُ، وَالثَّانِي: الْإِبْصَارُ، فَإِنَّا إِذَا أَبْصَرْنَا السَّوَادَ ثُمَّ غَمَضْنَا الْعَيْنَ فَإِنَّا نَجِدُ تَفْرِقَةً بَدِيهِيَّةً بَيْنَ الْحَالَتَيْنِ، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْعِلْمَ غَيْرٌ، وَأَنَّ الْإِبْصَارَ غَيْرٌ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: بِتَقْدِيرِ أَنَّهُ يُقَالُ يُمْكِنُ حُصُولُ الْمَعْرِفَةِ الذَّاتِيَّةِ لِلْخَلْقِ فَهَلْ لِتِلْكَ الْمَعْرِفَةِ وَلِذَلِكَ الْإِدْرَاكِ طَرِيقٌ وَاحِدٌ فَقَطْ أَوْ يُمْكِنُ وُقُوعُهُ عَلَى طَرِيقَيْنِ مِثْلِ مَا فِي الشَّاهِدِ مِنَ الْعِلْمِ وَالْإِبْصَارِ؟ هَذَا أَيْضًا مِمَّا لَا سَبِيلَ لِلْعَقْلِ إِلَى الْقَضَاءِ بِهِ وَالْجَزْمِ فِيهِ، وَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ هُنَاكَ طَرِيقَانِ: أَحَدُهُمَا: الْمَعْرِفَةُ، وَالثَّانِي: الْإِبْصَارُ فَهَلِ الْأَمْرُ هُنَاكَ مَقْصُورٌ عَلَى هَذَيْنِ الطَّرِيقَيْنِ أَوْ هُنَاكَ طُرُقٌ كَثِيرَةٌ وَمَرَاتِبُ مُخْتَلِفَةٌ؟ كُلُّ هَذِهِ الْمَبَاحِثِ مِمَّا لَا يَقْدِرُ الْعَقْلُ عَلَى الْجَزْمِ فِيهَا الْبَتَّةَ، فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي هَذِهِ الْمُقَدِّمَاتِ.

Yedinci Mukaddime: Bil ki bir şeyi olduğu gibi idrak etmek -yani zâtî marifet olarak adlandırdığımız bu tür- görünen âlemde iki türlü vuku bulur: Birincisi: İlim, ikincisi: Görmek. Zira biz siyahı görüp sonra gözümüzü yumduğumuzda bu iki durum arasında apaçık bir ayrım buluruz; böylece ilmin başka, görmenin ise başka olduğunu anlarız. Bunu bildiğinde deriz ki: Mahlukat için zâtî marifetin meydana gelmesinin mümkün olduğu varsayılırsa, acaba bu marifet ve bu idrak için tek bir yol mu vardır, yoksa görünen âlemdeki ilim ve görme gibi iki yol üzere vuku bulması mümkün müdür? Bu da aklın hakkında kesin hüküm vermesine ve kati konuşmasına imkân olmayan konulardandır. Orada iki yolun bulunduğu varsayılsa bile -biri marifet, diğeri görmektir- acaba iş orada bu iki yolla mı sınırlıdır yoksa pek çok yollar ve farklı mertebeler mi vardır? Bütün bu bahisler aklın hakkında asla kesin bir yargıya varamayacağı hususlardandır. Bu mukaddimeler hakkındaki söz işte bundan ibarettir.

الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: فِي أَنَّهُ هَلْ لِلَّهِ تَعَالَى بِحَسَبِ ذَاتِهِ الْمَخْصُوصَةِ اسْمٌ أَمْ لَا؟ نُقِلَ عَنْ قُدَمَاءِ الْفَلَاسِفَةِ إِنْكَارُهُ، قَالُوا: وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ وَضْعِ الِاسْمِ الْإِشَارَةُ بِذِكْرِهِ إِلَى الْمُسَمَّى فَلَوْ كَانَ لِلَّهِ بِحَسَبِ ذَاتِهِ اسْمٌ لَكَانَ الْمُرَادُ مِنْ وَضْعِ ذَلِكَ الِاسْمِ ذِكْرَهُ مَعَ غَيْرِهِ لِتَعْرِيفِ ذَلِكَ الْمُسَمَّى، فَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ أَحَدًا مِنَ الْخَلْقِ لَا يَعْرِفُ ذَاتَهُ الْمَخْصُوصَةَ الْبَتَّةَ لَمْ يَبْقَ فِي وَضْعِ الِاسْمِ لِتِلْكَ الْحَقِيقَةِ فَائِدَةٌ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا النَّوْعَ مِنَ الِاسْمِ مَفْقُودٌ، فَعِنْدَ هَذَا قَالُوا: إِنَّهُ لَيْسَ لِتِلْكَ الْحَقِيقَةِ اسْمٌ، بَلْ لَهُ لَوَازِمُ مَعْرِفَةٍ، وَتِلْكَ اللَّوَازِمُ هِيَ أَنَّهُ الْأَزَلِيُّ الَّذِي لَا يَزُولُ، وَأَنَّهُ الْوَاجِبُ الَّذِي لَا يَقْبَلُ الْعَدَمَ، وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يُشْرِفَ بَعْضُ الْمُقَرَّبِينَ مِنْ عِبَادِهِ بِأَنْ يَجْعَلَهُ عَارِفًا بِتِلْكَ الْحَقِيقَةِ الْمَخْصُوصَةِ قَالُوا: إِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَحِينَئِذٍ لَا يَمْتَنِعُ وَضْعُ الِاسْمِ لِتِلْكَ الْحَقِيقَةِ الْمَخْصُوصَةِ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ مَبْنِيَّةٌ عَلَى تِلْكَ الْمُقَدِّمَاتِ السَّابِقَةِ.

Onuncu Mesele: Allah Teâlâ'nın Kendisine mahsus zâtı itibarıyla bir isminin bulunup bulunmadığı hakkındadır. Eski felsefecilerden bunun inkâr edildiği nakledilmiştir. Onlar şöyle demişlerdir: Bunun delili şudur ki, ismin vaz' edilmesinden maksat, onun anılmasıyla müsemmâya işaret edilmesidir. Şayet Allah'ın zâtı itibarıyla bir ismi olsaydı, o ismin vaz' edilmesinden maksat, o müsemmâyı tanıtmak için başkalarıyla birlikte zikredilmesi olurdu. Mahlukattan hiç kimsenin O'nun mahsus zâtını asla bilemediği sabit olunca, o hakikat için bir isim vaz' etmenin hiçbir faydası kalmaz. Böylece bu nevi bir ismin bulunmadığı sabit olur. Bunun üzerine onlar şöyle dediler: O hakikatin bir ismi yoktur, fakat O'nun marifetinin gerekleri (levâzımı) vardır. O gerekler ise O'nun yok olmayan bir Ezelî ve yokluğu kabul etmeyen bir Vâcib olmasıdır. Allah Teâlâ'nın kudretinde, Kendi kullarından bazı mukarreb olanları o mahsus hakikati bilir kılmak suretiyle şereflendirmesinin imkânsız olmadığını söyleyenlere gelince, onlar şöyle dediler: Durum böyle olunca, o mahsus hakikat için bir ismin vaz' edilmesi imkânsız olmaz. Böylece bu meselenin önceki mukaddimelere dayandığı sabit olmuş oldu.

الْمَسْأَلَةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: بِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ وَضْعُ الِاسْمِ لِتِلْكَ الْحَقِيقَةِ الْمَخْصُوصَةِ مُمْكِنًا وَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ ذَلِكَ الِاسْمَ أَعْظَمُ الْأَسْمَاءِ، وَذَلِكَ الذِّكْرَ أَشْرَفُ الْأَذْكَارِ، لِأَنَّ شَرَفَ الْعِلْمِ بِشَرَفِ الْمَعْلُومِ، وَشَرَفَ الذِّكْرِ بِشَرَفِ الْمَذْكُورِ، فَلَمَّا كَانَ ذَاتُ اللَّهِ تَعَالَى أَشْرَفَ الْمَعْلُومَاتِ وَالْمَذْكُورَاتِ/ كَانَ الْعِلْمُ بِهِ أَشْرَفَ الْعُلُومِ، وَكَانَ ذِكْرُ اللَّهِ أَشْرَفَ الْأَذْكَارِ، وَكَانَ ذَلِكَ الِاسْمُ أَشْرَفَ الْأَسْمَاءِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنَ الْكَلَامِ الْمَشْهُورِ الْوَاقِعِ فِي الْأَلْسِنَةِ، وَهُوَ اسْمُ اللَّهِ الْأَعْظَمُ، وَلَوِ اتَّفَقَ لِمَلَكٍ مُقَرَّبٍ أَوْ نَبِيٍّ مُرْسَلٍ الْوُقُوفُ عَلَى ذَلِكَ الِاسْمِ حَالَ مَا يَكُونُ قَدْ تَجَلَّى لَهُ مَعْنَاهُ لَمْ يَبْعُدْ أَنْ يُطِيعَهُ جَمِيعُ عوالم الجسمانيات والروحانيات.

On Birinci Mesele: O mahsus hakikat için bir ismin vaz' edilmesinin mümkün olduğu takdirde, o ismin isimlerin en büyüğü, o zikrin de zikirlerin en şereflisi olduğunu kesinlikle kabul etmek vacip olur. Çünkü bilginin şerefi bilinenin şerefiyle, zikrin şerefi de zikredilenin şerefiyledir. Allah Teâlâ'nın zâtı bilinenlerin ve zikredilenlerin en şereflisi olunca, O'na dair ilim ilimlerin en şereflisi, Allah'ın zikri zikirlerin en şereflisi ve o isim de isimlerin en şereflisi olur. Dillerde dolaşan meşhur sözden maksat da işte budur; o da İsm-i Âzam'dır (Allah'ın en yüce ismidir). Mukarreb bir meleğe veya gönderilmiş bir peygambere, mânası kendisine tecelli ettiği anda o isme vakıf olmak nasip olsaydı, cismanî ve ruhanî bütün âlemlerin ona itaat etmesi uzak bir ihtimal olmazdı.

اسم الله الأعظم:

İsm-i Âzam (Allah'ın en yüce ismi):

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الِاسْمَ الْأَعْظَمَ مَوْجُودٌ اخْتَلَفُوا فِيهِ عَلَى وُجُوهٍ: - الْأَوَّلُ: قَوْلُ مَنْ يَقُولُ إِنَّ ذَلِكَ الِاسْمَ الْأَعْظَمَ هُوَ قَوْلُنَا: ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ [الرَّحْمَنِ: ٢٧] وَوَرَدَ فِيهِ قوله ﵊: «أَلِظُّوا بِيَا ذَا الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ» وَهَذَا عِنْدِي ضَعِيفٌ، لِأَنَّ الْجَلَالَ إِشَارَةٌ إِلَى الصِّفَاتِ السَّلْبِيَّةِ، وَالْإِكْرَامَ إِشَارَةٌ إِلَى الصِّفَاتِ الْإِضَافِيَّةِ، وَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّ حَقِيقَتَهُ الْمَخْصُوصَةَ مُغَايِرَةٌ لِلسُّلُوبِ وَالْإِضَافَاتِ.

On İkinci Mesele: İsm-i Âzam'ın var olduğunu söyleyenler, onun ne olduğu hususunda birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: - Birincisi: Bu İsm-i Âzam'ın { ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ } [Rahmân: 27] “Celâl ve ikram sahibi” sözümüz olduğunu söyleyenlerin görüşüdür. Bu hususta Peygamber aleyhisselâm'ın: «Yâ Ze'l-celâli ve'l-ikrâm sözüne sımsıkı sarılın» kavli vârit olmuştur. Bu bana göre zayıftır; çünkü celâl selbî sıfatlara, ikram ise izafî sıfatlara işarettir. Oysa O'nun mahsus hakikatinin selblerden ve izafetlerden başka olduğunu öğrenmiştin.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: قَوْلُ مَنْ يَقُولُ أنه هو الْحَيُّ الْقَيُّومُ [البقرة: ٢٥٥] لِقَوْلِهِ ﵊ لِأُبَيِّ بْنِ

İkinci Görüş: Onun { الْحَيُّ الْقَيُّومُ } [Bakara: 255] olduğunu söyleyenlerin görüşüdür. Zira Peygamber aleyhisselâm Übey b.

كعب: ما أعظم آية في كتاب الله تَعَالَى؟ فَقَالَ: اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] فَقَالَ: «لِيَهْنِكَ الْعِلْمُ أَبَا الْمُنْذِرِ» وَعِنْدِي أَنَّهُ ضَعِيفٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْحَيَّ هُوَ الدَّرَّاكُ الْفَعَّالُ، وَهَذَا لَيْسَ فِيهِ كَثْرَةُ عَظَمَةٍ لِأَنَّهُ صِفَةٌ، وَأَمَّا الْقَيُّومُ فَهُوَ مُبَالَغَةٌ فِي الْقِيَامِ، وَمَعْنَاهُ كَوْنُهُ قَائِمًا بِنَفْسِهِ مُقَوِّمًا لِغَيْرِهِ، فَكَوْنُهُ قَائِمًا بِنَفْسِهِ مَفْهُومٌ سَلْبِيٌّ وَهُوَ اسْتِغْنَاؤُهُ عَنْ غَيْرِهِ، وَكَوْنُهُ مُقَوِّمًا لِغَيْرِهِ صِفَةٌ إِضَافِيَّةٌ فَالْقَيُّومُ لَفْظٌ دَالٌّ عَلَى مَجْمُوعِ سَلْبٍ وَإِضَافَةٍ، فَلَا يَكُونُ ذَلِكَ عِبَارَةً عَنِ الِاسْمِ الْأَعْظَمِ.

Kâ'b'a: «Allah Teâlâ'nın kitabındaki en büyük ayet hangisidir?» diye sormuş, o da: { اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ } [Bakara: 255] “Allah, O'ndan başka ilah yoktur; diridir, her şeyin varlığı Kendisine bağlı olandır” deyince, Resûlullah: «İlim sana mübarek olsun ey Ebü'l-Münzir!» buyurmuştur. Bana göre bu da zayıftır; zira Hayy, idrak eden ve faal olandır; bunda ise fazla bir azamet yoktur çünkü o bir sıfattır. Kayyûm'a gelince; kıyamda mübalağadır, mânası da O'nun Kendi zâtıyla kaim olup başkasını kaim kılmasıdır. Zâtıyla kaim olması selbî bir mefhumdur ki o da başkasından müstağni olmasıdır. Başkasını kaim kılması ise izafî bir sıfattır. Dolayısıyla Kayyûm, selb ve izafetin toplamına delalet eden bir lafızdır; bu sebeple İsm-i Âzam'dan ibaret olamaz.

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: قَوْلُ مَنْ يَقُولُ: أَسْمَاءُ اللَّهِ كُلُّهَا عَظِيمَةٌ مُقَدَّسَةٌ، وَلَا يَجُوزُ وَصْفُ الْوَاحِدِ مِنْهَا بِأَنَّهُ أَعْظَمُ، لِأَنَّ ذَلِكَ يَقْتَضِي وَصْفَ مَا عَدَاهُ بِالنُّقْصَانِ، وَعِنْدِي أَنَّ هَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْأَسْمَاءَ مُنْقَسِمَةٌ إِلَى الْأَقْسَامِ التِّسْعَةِ، وَبَيَّنَّا أَنَّ الِاسْمَ الدَّالَّ عَلَى الذَّاتِ الْمَخْصُوصَةِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ أَشْرَفَ الْأَسْمَاءِ وَأَعْظَمَهَا، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا بِالدَّلَائِلِ فَلَا سَبِيلَ فِيهِ إِلَى الْإِنْكَارِ.

Üçüncü Görüş: Şöyle diyenlerin görüşüdür: Allah'ın isimlerinin hepsi yücedir, mukaddestir ve onlardan birinin daha büyük (âzam) diye nitelenmesi caiz değildir; çünkü bu, onun dışındakilerin noksanlıkla nitelenmesini gerektirir. Bana göre bu da zayıftır; çünkü biz isimlerin dokuz kısma ayrıldığını açıkladık ve Kendisine mahsus zâta delalet eden ismin, isimlerin en şereflisi ve en büyüğü olması gerektiğini belirttik. Bu delillerle sabit olunca, artık onu inkâr etmenin hiçbir yolu yoktur.

الْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّ الِاسْمَ الْأَعْظَمَ هُوَ قَوْلُنَا: «اللَّهُ» وَهَذَا هُوَ الْأَقْرَبُ عِنْدِي لِأَنَّا سَنُقِيمُ الدَّلَالَةَ عَلَى أَنَّ هَذَا الِاسْمَ يَجْرِي مَجْرَى اسْمِ الْعَلَمِ فِي حَقِّهِ سُبْحَانَهُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ دَالًّا عَلَى ذَاتِهِ الْمَخْصُوصَةِ.

Dördüncü Görüş: İsm-i Âzam'ın «Allah» sözümüz olduğudur. Bana göre en uygun olanı da budur; çünkü biz bu ismin O Sübhânehu hakkında özel isim mesabesinde olduğuna dair delil getireceğiz. Böyle olunca da O'nun Kendisine mahsus zâtına delalet etmiş olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ: أَمَّا الِاسْمُ الدَّالُّ عَلَى الْمُسَمَّى بِحَسَبِ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ مَاهِيَّةِ الْمُسَمَّى فَهَذَا فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ، لِأَنَّ هَذَا إِنَّمَا يُتَصَوَّرُ فِي حَقِّ مَنْ كَانَتْ مَاهِيَّتُهُ مُرَكَّبَةً مِنَ الْأَجْزَاءِ وَذَلِكَ فِي حَقِّ اللَّهِ مُحَالٌ، لِأَنَّ كُلَّ مُرَكَّبٍ فَإِنَّهُ مُحْتَاجٌ إِلَى جُزْئِهِ، وَجُزْؤُهُ غَيْرُهُ فَكُلُّ مُرَكَّبٍ فَإِنَّهُ مُحْتَاجٌ إِلَى غَيْرِهِ، وَكُلُّ مُحْتَاجٍ إِلَى غَيْرِهِ فَهُوَ مُمْكِنٌ، يَنْتِجُ أَنَّ كُلَّ مُرَكَّبٍ فَهُوَ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، فَمَا لَا/ يَكُونُ مُمْكِنًا لِذَاتِهِ امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ مُرَكَّبًا، وَمَا لَا يَكُونُ مُرَكَّبًا امْتَنَعَ أَنْ يَحْصُلَ لَهُ اسْمٌ بِحَسَبِ جُزْءِ مَاهِيَّتِهِ.

On Üçüncü Mesele: Müsemmânın mahiyetinin cüzlerinden bir cüze göre müsemmâya delalet eden isme gelince, bu Allah Teâlâ hakkında muhaldir. Çünkü bu durum, ancak mahiyeti cüzlerden mürekkep olan varlıklar hakkında tasavvur edilebilir; bu ise Allah hakkında muhaldir. Zira her mürekkep (bileşik) varlık cüzüne muhtaçtır; cüzü ise kendisinden başkadır. Dolayısıyla her mürekkep, kendisinden başkasına muhtaçtır. Başkasına muhtaç olan her varlık ise mümkündür (varlığı zorunlu değildir). Buradan her mürekkebin zâtı gereği mümkün olduğu neticesi çıkar. Zâtı gereği mümkün olmayan varlığın ise mürekkep olması imkânsızdır. Mürekkep olmayan varlığın da mahiyetinin bir cüzü itibarıyla bir isminin bulunması imkânsızdır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ: اعْلَمْ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الِاسْمَ الدَّالَّ عَلَى الذَّاتِ هَلْ هُوَ حَاصِلٌ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى أَمْ لَا، قَدْ ذَكَرْنَا اخْتِلَافَ النَّاسِ فِيهِ، وَأَمَّا الِاسْمُ الدَّالُّ بِحَسَبِ جُزْءِ الْمَاهِيَّةِ فَقَدْ أَقَمْنَا الْبُرْهَانَ الْقَاطِعَ عَلَى امْتِنَاعِ حُصُولِهِ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى، فَبَقِيَتِ الْأَقْسَامُ السَّبْعَةُ فَنَقُولُ: أَمَّا الِاسْمُ الدَّالُّ عَلَى الشَّيْءِ بِحَسَبِ صِفَةٍ حَقِيقِيَّةٍ قَائِمَةٍ بِذَاتِهِ الْمَخْصُوصَةِ فَتِلْكَ الصِّفَةُ إِمَّا أَنْ تَكُونَ هِيَ الْوُجُودَ وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ كَيْفِيَّةً مِنْ كَيْفِيَّاتِ الْوُجُودِ، وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ صِفَةً أُخْرَى مُغَايِرَةً لِلْوُجُودِ وَلِكَيْفِيَّاتِ ذَلِكَ الْوُجُودِ، وَنَحْنُ نَذْكُرُ الْمَسَائِلَ الْمُفَرَّعَةَ عَلَى هَذِهِ الْأَقْسَامِ وَاللَّهُ الْهَادِي.

On Dördüncü Mesele: Bil ki biz zâta delalet eden ismin Allah Teâlâ hakkında bulunup bulunmadığını açıkladık ve insanların bu konudaki ihtilafını zikrettik. Mahiyetin cüzü itibarıyla delalet eden isme gelince; bunun Allah Teâlâ hakkında bulunmasının imkânsızlığına dair kesin delil getirdik. Geriye yedi kısım kaldı; deriz ki: Bir şeye Kendisine mahsus zâtıyla kaim olan hakiki bir sıfata göre delalet eden isme gelince; bu sıfat ya varlığın (vücûdun) bizzat kendisidir, ya varlığın keyfiyetlerinden bir keyfiyettir, ya da varlıktan ve o varlığın keyfiyetlerinden başka bir sıfattır. Biz bu kısımlardan doğan meseleleri zikredeceğiz; hidayet eden Allah'tır.

الْبَابُ الرَّابِعُ فِي الْبَحْثِ عَنِ الْأَسْمَاءِ الدَّالَّةِ عَلَى الصِّفَاتِ الْحَقِيقِيَّةِ

Dördüncü Bölüm: Hakiki Sıfatlara Delalet Eden İsimlerin İncelenmesi Hakkındadır

قَدْ عَرَفْتَ أَنَّ هَذَا الْبَحْثَ يَنْقَسِمُ إِلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ: الْأَوَّلُ: الْأَسْمَاءُ الدَّالَّةُ عَلَى الْوُجُودِ وفيه مسائل: - تسمية الله بالشيء:

Bu araştırmanın üç kısma ayrıldığını öğrenmiştin: Birincisi: Varlığa delalet eden isimler olup bunda birtakım meseleler vardır: - Allah'ın «şey» olarak isimlendirilmesi:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَطْبَقَ الْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ تَسْمِيَةُ اللَّهِ تَعَالَى بِاسْمِ الشَّيْءِ وَنُقِلَ عَنْ جَهْمِ بْنِ صَفْوَانَ أَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ، أَمَّا حُجَّةُ الْجُمْهُورِ فَوُجُوهٌ: - الْحُجَّةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ [الْأَنْعَامِ: ١٩] وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ

Birinci Mesele: Çoğunluk, Allah Teâlâ'nın «şey» ismiyle isimlendirilmesinin caiz olduğu konusunda ittifak etmiştir. Cehm b. Safvân'dan ise bunun caiz olmadığı nakledilmiştir. Cumhûrun deliline gelince; bunlar birkaç yöndendir: - Birinci Delil: Allah Teâlâ'nın: { قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ } [En'âm: 19] “De ki: 'Şahitlik bakımından hangi şey daha büyüktür?' De ki: 'Allah'” kavlidir. Bu ayet,

تَسْمِيَةُ اللَّهِ بِاسْمِ الشَّيْءِ، فَإِنْ قِيلَ: لَوْ كَانَ الْكَلَامُ مَقْصُورًا عَلَى قَوْلِهِ: قُلِ اللَّهُ لَكَانَ دَلِيلُكُمْ حَسَنًا، لَكِنْ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ بَلِ الْمَذْكُورُ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ [الْأَنْعَامِ: ١٩] وَهَذَا كَلَامٌ مُسْتَقِلٌّ بِنَفْسِهِ، وَلَا تَعَلُّقَ لَهُ بِمَا قَبْلَهُ، وَحِينَئِذٍ لَا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ تَعَالَى مُسَمًّى بِاسْمِ الشَّيْءِ قُلْنَا: لَمَّا قَالَ: أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً ثُمَّ قَالَ: قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ جَارِيَةً مَجْرَى الْجَوَابِ عَنْ قَوْلِهِ:

Allah'ın «şey» ismiyle isimlendirilmesinin caiz olduğuna delalet eder. Şayet: «Söz yalnızca O'nun { قُلِ اللَّهُ } kavriyle sınırlı olsaydı deliliniz güzel olurdu; fakat mesele öyle değildir, bilakis zikredilen kısım Allah Teâlâ'nın: { قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } [En'âm: 19] “De ki: 'Allah benimle sizin aranızda şahittir'” kavlidir. Bu ise başlı başına müstakil bir sözdür ve öncesiyle bağlantısı yoktur. Bu durumda Allah Teâlâ'nın 'şey' ismiyle isimlendirilmiş olması gerekmez» denilirse; deriz ki: Allah Teâlâ { أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً } “Şahitlik bakımından hangi şey daha büyüktür?” buyurup sonra da { قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } “De ki: 'Allah benimle sizin aranızda şahittir'” buyurunca, bu cümlenin O'nun:

أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً وَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ الْمَقْصُودُ.

{ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً } “Şahitlik bakımından hangi şey daha büyüktür?” sözünün cevabı mesabesinde olması vacip olmuştur; bu durumda da maksat hâsıl olur.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [الْقَصَصِ: ٨] وَالْمُرَادُ بِوَجْهِهِ ذَاتُهُ، وَلَوْ لَمْ تَكُنْ ذَاتُهُ شَيْئًا لَمَا جَازَ اسْتِثْنَاؤُهُ عَنْ قَوْلِهِ: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مُسَمًّى بِالشَّيْءِ.

İkinci Delil: Allah Teâlâ'nın: { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } [Kasas: 88] “O'nun zâtından başka her şey helak olucudur” kavlidir. O'nun vechi ile murad edilen zâtıdır. Şayet O'nun zâtı bir şey olmasaydı, { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ } “Her şey helak olucudur” kavlinden istisna edilmesi caiz olmazdı. Bu da Allah Teâlâ'nın 'şey' olarak isimlendirildiğine delalet eder.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ:

Üçüncü Delil:

قَوْلُهُ ﵇ فِي خَبَرِ عِمْرَانَ بْنِ الْحُصَيْنِ: «كَانَ اللَّهُ وَلَمْ يَكُنْ شَيْءٌ غَيْرَهُ»

İmrân b. Husayn hadisinde Peygamber aleyhisselâm'ın: «Allah vardı ve O'ndan başka hiçbir şey yoktu» kavlidir.

وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اسْمَ الشَّيْءِ يَقَعُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى.

Bu da 'şey' isminin Allah Teâlâ hakkında kullanıldığına delalet eder.

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ:

Dördüncü Delil:

رَوَى عَبْدُ اللَّهِ الْأَنْصَارِيُّ فِي الْكِتَابِ الَّذِي سَمَّاهُ «بِالْفَارُوقِ» عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «مَا مِنْ شَيْءٍ أَغْيَرُ مِنَ اللَّهِ ﷿» .

Abdullah el-Ensârî, «el-Fârûk» adını verdiği kitabında Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet etmiştir ki o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: «Allah azze ve celle'den daha kıskanç hiçbir şey yoktur».

الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّ الشَّيْءَ عِبَارَةٌ عَمَّا يَصِحُّ أَنْ يُعْلَمَ وَيُخْبَرَ عَنْهُ، وَذَاتُ اللَّهِ تَعَالَى كَذَلِكَ، فَيَكُونُ شَيْئًا.

Beşinci Delil: 'Şey', bilinmesi ve kendisinden haber verilmesi sahih olan şeyden ibarettir; Allah Teâlâ'nın zâtı da böyledir, binaenaleyh O bir 'şey'dir.