Binûn

Bakara Suresi — 25. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَمَعْلُومٌ أَنَّ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ ويتفكرون في خلق السموات وَالْأَرْضِ يَدْخُلُ فِيهِ الْعَاصِي وَالزَّانِي وَشَارِبُ الْخَمْرِ، فَلَمَّا حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ تَعَالَى اسْتَجَابَ لَهُمْ فِي ذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُخْزِيهِمْ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُخْزِي عُصَاةَ أَهْلِ الْقِبْلَةِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ كُلَّ مَنْ أُدْخِلَ النَّارَ فَقَدْ أُخْزِيَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩٢] ، فَثَبَتَ بِمَجْمُوعِ هَاتَيْنِ الْمُقَدِّمَتَيْنِ أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ لَا يَدْخُلُ النَّارَ. الْعَاشِرُ: الْعُمُومَاتُ الْكَثِيرَةُ الْوَارِدَةُ فِي الْوَعْدِ نَحْوَ قوله: وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ [الْبَقَرَةِ: ٤- ٥] ، فَحَكَمَ بِالْفَلَاحِ عَلَى كُلِّ مَنْ آمَنَ، وَقَالَ:

Bilinen bir husustur ki "ayaktayken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı zikreden ve göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde düşünenler" ifadesinin kapsamına günahkâr, zâni (zina eden) ve şarap içen kimse de girer. Allah onların: { وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Ve kıyamet gününde bizi rüsvay etme” dediklerini nakledip sonra da Yüce Kendisinin bu konuda onların dualarına icabet ettiğini açıklayınca, Yüce [Allah'ın] onları rüsvay etmeyeceği sabit olmuştur. Dolayısıyla zikrettiğimiz şeyle, Yüce [Allah'ın] kıble ehlinin günahkârlarını rüsvay etmeyeceği sabit olmuştur. Ateşe sokulan herkesin rüsvay edildiğini söylememiz ise Yüce Allah'ın: { رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ } “Rabbimiz! Şüphesiz Sen kimi ateşe sokarsan, onu gerçekten rüsvay etmişsindir” [Âl-i İmrân, 192] buyruğundan dolayıdır. Bu iki öncülün toplamıyla büyük günah sahibinin ateşe girmeyeceği sabit olmuştur. Onuncusu: Vaad konusunda varid olan pek çok genel (umûmî) ifadedir; nitekim O şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “Ve onlar sana indirilene de senden önce indirilene de iman ederler ve ahirete de kesin olarak inanırlar. İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler ve işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” [Bakara, 4-5]. Böylece [Allah], iman eden herkesin kurtuluşa erdiğine hükmetmiş ve şöyle buyurmuştur:

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالنَّصارى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ [الْبَقَرَةِ: ٦٢] . فَقَوْلُهُ: وَعَمِلَ صالِحاً نَكِرَةٌ فِي الْإِثْبَاتِ فَيَكْفِي فِيهِ الْإِثْبَاتُ بِعَمَلٍ وَاحِدٍ وَقَالَ: وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ [النِّسَاءِ: ١٢٤] وَإِنَّهَا كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَلَنَا فِيهِ رِسَالَةٌ مُفْرَدَةٌ مَنْ أَرَادَهَا فَلْيُطَالِعْ تِلْكَ الرِّسَالَةَ. وَالْجَوَابُ عَنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ: أَنَّهَا مُعَارَضَةٌ بِعُمُومَاتِ الْوَعِيدِ، وَالْكَلَامُ فِي تَفْسِيرِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ يَجِيءُ فِي مَوْضِعِهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، أَمَّا أَصْحَابُنَا الَّذِينَ قَطَعُوا بِالْعَفْوِ فِي حَقِّ الْبَعْضِ وَتَوَقَّفُوا فِي الْبَعْضِ فَقَدِ احْتَجُّوا مِنَ الْقُرْآنِ بِآيَاتٍ.

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالنَّصارى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Hristiyanlar ve Sâbiîlerden kim Allah'a ve ahiret gününe iman edip salih amel işlerse, Rableri katında onların mükâfatları vardır; onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir” [Bakara, 62]. O'nun: { وَعَمِلَ صالِحاً } “ve salih amel işlerse” sözü olumlu cümlede nekredir (belirsiz isimdir); dolayısıyla tek bir amelin yerine getirilmesiyle sabit olması için yeterlidir. [Yüce Allah] yine şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ } “Erkek olsun, kadın olsun, her kim mümin olarak salih amellerden işlerse, işte onlar cennete girerler” [Nisâ, 124]. Bu [türden ayetler] gerçekten pek çoktur; bizim bu hususta müstakil bir risalemiz vardır, dileyen kimse o risaleye baksın. Bu delillere cevap şudur: Bunlar tehdit (vaîd) bildiren umûmî delillerle çatışmaktadır; bu ayetlerin her birinin tefsirine dair söz, inşâallahu teâlâ kendi yerinde gelecektir. Bir kısım [günahkârlar] hakkında affın kesin olduğuna hükmedip bir kısmı hakkında ise tevakkuf eden (hüküm vermekten kaçınan) arkadaşlarımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) ise Kur'an'dan birtakım ayetleri delil getirmişlerdir.

الْحُجَّةُ الْأُولَى: الْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى كَوْنِ اللَّهِ تَعَالَى عَفُوًّا غَفُورًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ وَيَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ [الشُّورَى: ٢٥] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ [الشورى: ٣٠] وقوله: وَمِنْ آياتِهِ الْجَوارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ [الشُّورَى: ٣٢] إِلَى قَوْلِهِ: أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِما كَسَبُوا وَيَعْفُ عَنْ كَثِيرٍ [الشُّورَى: ٣٤] وَأَيْضًا أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ اللَّهَ يَعْفُو عَنْ عِبَادِهِ وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ مِنْ جُمْلَةِ أَسْمَائِهِ الْعَفُوَّ فَنَقُولُ: الْعَفْوُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ عبارة عن إسقاط العقاب عمن يحسن عقابه أَوْ عَمَّنْ لَا يَحْسُنُ عِقَابُهُ، وَهَذَا الْقِسْمُ الثَّانِي بَاطِلٌ، لِأَنَّ عِقَابَ مَنْ لَا يَحْسُنُ عِقَابُهُ قَبِيحٌ، وَمَنْ تَرَكَ مِثْلَ هَذَا الْفِعْلِ لَا يُقَالُ: إِنَّهُ عَفَا، أَلَا تَرَى أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا لَمْ يَظْلِمْ أَحَدًا لَا يُقَالُ: أَنَّهُ عَفَا عَنْهُ، إِنَّمَا يُقَالُ لَهُ: عَفَا إِذَا كَانَ لَهُ أَنْ يُعَذِّبَهُ فَتَرَكَهُ وَلِهَذَا قَالَ: وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [الْبَقَرَةِ: ٢٣٧] وَلِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ [الشُّورَى: ٢٥] ، فَلَوْ كَانَ الْعَفْوُ عِبَارَةً عَنْ إِسْقَاطِ الْعِقَابِ عَنِ التَّائِبِ لَكَانَ ذَلِكَ تَكْرِيرًا/ مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْعَفْوَ عبارة عن إسقاط العقاب عمن يحسن عقابه وَذَلِكَ هُوَ مَذْهَبُنَا.

Birinci Delil: Yüce Allah'ın afv edici (Afuvv) ve bağışlayıcı (Gafûr) olduğuna delalet eden ayetlerdir; Yüce Allah'ın şu buyruğu gibi: { وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ وَيَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ } “O, kullarından tövbeyi kabul eden, kötülükleri bağışlayan ve yaptıklarınızı bilendir” [Şûrâ, 25]. Yine Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ } “Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizin işledikleri sebebiyledir; O birçoğunu da affeder” [Şûrâ, 30] ve şu buyruğu: { وَمِنْ آياتِهِ الْجَوارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ } “Denizde dağlar gibi akıp giden gemiler de O'nun ayetlerindendir” [Şûrâ, 32] ayetinden şu sözüne kadar: { أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِما كَسَبُوا وَيَعْفُ عَنْ كَثِيرٍ } “Yahut yaptıklarından ötürü onları helak eder; birçoğunu da affeder” [Şûrâ, 34]. Ayrıca ümmet, Allah'ın kullarını affettiğinde ve isimlerinden birinin el-Afuvv olduğunda icma etmiştir. Biz de deriz ki: Af, ya cezalandırılması uygun olan kimseden cezanın düşürülmesinden ibarettir ya da cezalandırılması uygun olmayan kimseden. Bu ikinci kısım batıldır; çünkü cezalandırılması uygun olmayan kimseyi cezalandırmak çirkindir ve böyle bir fiili terk eden kimse hakkında "afvetti" denmez. Görmez misin ki bir insan birine haksızlık etmediğinde onun hakkında "onu affetti" denmez; ancak ona ceza verme yetkisi varken bunu terk ettiğinde ona "afvetti" denir. İşte bu yüzden O: { وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Affetmeniz takvaya daha yakındır” [Bakara, 237] buyurmuştur. Yine Yüce [Allah]: { وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ } “O, kullarından tövbeyi kabul eden ve kötülükleri bağışlayandır” [Şûrâ, 25] buyurduğu için, eğer af tövbe edenden cezanın düşürülmesinden ibaret olsaydı, bu faydasız bir tekrar / olurdu. Böylece anladık ki af, cezalandırılması uygun olan kimseden cezanın düşürülmesinden ibarettir; bu da bizim mezhebimizdir.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: الْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى غَافِرًا وَغَفُورًا وَغَفَّارًا، قَالَ تَعَالَى: غافِرِ الذَّنْبِ وَقابِلِ التَّوْبِ [غَافِرٍ: ٣] وَقَالَ: وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ [الْكَهْفِ: ٥٨] وَقَالَ: وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ [طه: ٨٢] وَقَالَ: غُفْرانَكَ رَبَّنا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٥] . وَالْمَغْفِرَةُ لَيْسَتْ عِبَارَةً عَنْ إِسْقَاطِ الْعِقَابِ عَمَّنْ لَا يَحْسُنُ عِقَابُهُ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ عِبَارَةً عَنْ إِسْقَاطِ الْعِقَابِ عَمَّنْ يَحْسُنُ عِقَابُهُ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الْوَجْهَ الْأَوَّلَ بَاطِلٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى يَذْكُرُ صِفَةَ الْمَغْفِرَةِ فِي مَعْرِضِ الِامْتِنَانِ عَلَى الْعِبَادِ وَلَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْأَوَّلِ لَمْ يَبْقَ هَذَا الْمَعْنَى لِأَنَّ تَرْكَ الْقَبِيحِ لَا يَكُونُ مِنَّةً عَلَى الْعَبْدِ بَلْ كَأَنَّهُ أَحْسَنَ إِلَى نَفْسِهِ فَإِنَّهُ لَوْ فَعَلَهُ لَاسْتَحَقَّ الذَّمَّ وَاللَّوْمَ وَالْخُرُوجَ عَنْ حَدِّ الْإِلَهِيَّةِ فَهُوَ بِتَرْكِ الْقَبَائِحِ لَا يَسْتَحِقُّ الثَّنَاءَ مِنَ الْعَبْدِ، وَلَمَّا بَطَلَ ذَلِكَ تَعَيَّنَ حَمْلُهُ عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي وَهُوَ الْمَطْلُوبُ.

İkinci Delil: Yüce Allah'ın Gâfir, Gafûr ve Gaffâr olduğuna delalet eden ayetlerdir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { غافِرِ الذَّنْبِ وَقابِلِ التَّوْبِ } “Günahı bağışlayan, tövbeyi kabul eden” [Gâfir, 3]. Yine şöyle buyurmuştur: { وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ } “Senin Rabbin çok bağışlayıcıdır, merhamet sahibidir” [Kehf, 58]. Yine şöyle buyurmuştur: { وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ } “Şüphesiz Ben, tövbe eden kimse için çok bağışlayıcıyım” [Tâhâ, 82]. Yine şöyle buyurmuştur: { غُفْرانَكَ رَبَّنا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ } “Bağışlamanı dileriz Rabbimiz, dönüş de ancak Sanadır” [Bakara, 285]. Mağfiret, cezalandırılması uygun olmayan kimseden cezanın düşürülmesinden ibaret değildir; dolayısıyla bunun cezalandırılması uygun olan kimseden cezanın düşürülmesinden ibaret olması zorunludur. Birinci vechin batıl olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü Yüce [Allah] mağfiret sıfatını kullara minnet ve lütufta bulunma makamında zikretmektedir. Eğer bunu birinciye hamledersek bu anlam kalmaz; çünkü çirkin olanı terk etmek kula karşı bir lütuf ve minnet sayılmaz, bilakis sanki kendi nefsine iyilik etmiş gibi olur. Zira onu yapsaydı yerilmeyi, kınanmayı ve ilahlık sınırından çıkmayı hak ederdi; dolayısıyla O, çirkinlikleri terk etmekle kuldan bir övgüyü hak etmiş olmaz. Bu [vecih] batıl olunca, ikinci veche hamledilmesi tayin etmiş olur ki aranan da budur.

فَإِنْ قِيلَ: لم يَجُوزُ حَمْلُ الْعَفْوِ وَالْمَغْفِرَةِ عَلَى تَأْخِيرِ الْعِقَابِ مِنَ الدُّنْيَا إِلَى الْآخِرَةِ وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْعَفْوَ مُسْتَعْمَلٌ فِي تَأْخِيرِ الْعَذَابِ عَنِ الدُّنْيَا قَوْلُهُ تَعَالَى فِي قِصَّةِ الْيَهُودِ: ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ [الْبَقَرَةِ: ٥٢] وَالْمُرَادُ

Eğer denilirse ki: Af ve mağfireti, cezanın dünyadan ahirete ertelenmesine hamletmek niçin caiz olmasın? Affın azabın dünyadan ertelenmesi anlamında kullanıldığına delil, Yüce Allah'ın Yahudiler kıssasındaki şu buyruğudur: { ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Sonra bunun ardından sizi affettik” [Bakara, 52]. Buradaki murat

لَيْسَ إِسْقَاطَ الْعِقَابِ، بَلْ تَأْخِيرَهُ إِلَى الْآخِرَةِ وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ [الشُّورَى: ٣٠] أَيْ مَا يُعَجِّلُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ مَصَائِبِ عِقَابِهِ إِمَّا عَلَى جِهَةِ الْمِحْنَةِ أَوْ عَلَى جِهَةِ الْعُقُوبَةِ الْمُعَجَّلَةِ فَبِذُنُوبِكُمْ وَلَا يُعَجِّلُ الْمِحْنَةَ وَالْعِقَابَ عَلَى كَثِيرٍ مِنْهَا، وكذا قوله تعالى: وَمِنْ آياتِهِ الْجَوارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ [الشُّورَى: ٣٢] إِلَى قَوْلِهِ: أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِما كَسَبُوا وَيَعْفُ عَنْ كَثِيرٍ [الشُّورَى: ٣٤] أَيْ لَوْ شَاءَ إِهْلَاكَهُنَّ لَأَهْلَكَهُنَّ وَلَا يُهْلِكُ عَلَى كَثِيرٍ مِنَ الذُّنُوبِ. وَالْجَوَابُ: الْعَفْوُ أَصْلُهُ مِنْ عَفَا أَثَرَهُ أَيْ أَزَالَهُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُسَمَّى مِنَ الْعَفْوِ الْإِزَالَةَ لِهَذَا قَالَ تَعَالَى: فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ [الْبَقَرَةِ: ١٧٨] وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ التَّأْخِيرُ، بَلِ الْإِزَالَةُ وَكَذَا قَوْلُهُ: وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [الشورى: ٢٣٧] وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ التَّأْخِيرَ إِلَى وَقْتٍ مَعْلُومٍ، بَلِ الْإِسْقَاطُ الْمُطْلَقُ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَفْوَ لَا يَتَنَاوَلُ التَّأْخِيرَ أَنَّ الْغَرِيمَ إِذَا أَخَّرَ الْمُطَالَبَةَ لَا يُقَالُ: إِنَّهُ عَفَا عَنْهُ وَلَوْ أَسْقَطَهُ يُقَالُ: إِنَّهُ عَفَا عَنْهُ فَثَبَتَ أَنَّ الْعَفْوَ لَا يُمْكِنُ تَفْسِيرُهُ بِالتَّأْخِيرِ. الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: الْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى رَحْمَانًا رَحِيمًا وَالِاسْتِدْلَالُ بِهَا أَنَّ رَحْمَتَهُ سُبْحَانَهُ إِمَّا أَنْ تَظْهَرَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمُطِيعِينَ الَّذِينَ يَسْتَحِقُّونَ الثَّوَابَ أَوْ إِلَى الْعُصَاةِ الَّذِينَ يَسْتَحِقُّونَ الْعِقَابَ، وَالْأَوَّلُ: بَاطِلٌ لِأَنَّ رَحْمَتَهُ فِي حَقِّهِمْ إِمَّا أَنْ تَحْصُلَ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَعْطَاهُمُ الثَّوَابَ الَّذِي هُوَ حَقُّهُمْ أَوْ لِأَنَّهُ تَفَضَّلَ عَلَيْهِمْ بِمَا هُوَ أَزْيَدُ مِنْ حَقِّهِمْ. وَالْأَوَّلُ: بَاطِلٌ لِأَنَّ أَدَاءَ الْوَاجِبِ لَا يُسَمَّى رَحْمَةً، أَلَا تَرَى أَنَّ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى إِنْسَانٍ مِائَةُ دِينَارٍ فَأَخَذَهَا مِنْهُ قَهْرًا وَتَكْلِيفًا لَا يُقَالُ فِي الْمُعْطِي إِنَّهُ أَعْطَى الْآخِذَ ذَلِكَ الْقَدْرَ رَحْمَةً. وَالثَّانِي: بَاطِلٌ لِأَنَّ الْمُكَلَّفَ صَارَ بِمَا أخذ من الثواب الذي هو حقه كالمستغني عَنْ ذَلِكَ التَّفَضُّلِ فَتِلْكَ الزِّيَادَةُ تُسَمَّى زِيَادَةً فِي الْإِنْعَامِ وَلَا تُسَمَّى الْبَتَّةَ رَحْمَةً، أَلَا تَرَى أَنَّ السُّلْطَانَ الْمُعَظَّمَ إِذَا كَانَ فِي خِدْمَتِهِ أَمِيرٌ لَهُ ثَرْوَةٌ عَظِيمَةٌ وَمَمْلَكَةٌ كَامِلَةٌ، ثُمَّ إِنَّ السُّلْطَانَ ضَمَّ إِلَى مَالِهِ مِنَ الْمُلْكِ مَمْلَكَةً أُخْرَى، فَإِنَّهُ لَا يُقَالُ: إِنَّ السُّلْطَانَ رَحِمَهُ بَلْ يُقَالُ: زَادَ فِي الْإِنْعَامِ عليه فكذا/ هاهنا. أَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي:

cezanın düşürülmesi değil, bilakis ahirete ertelenmesidir. Keza Yüce Allah'ın: { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ } “Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizin işledikleri sebebiyledir; O birçoğunu da affeder” [Şûrâ, 30] buyruğu da böyledir; yani Yüce Allah'ın ceza kabilinden peşin verdiği musibetler ya bir imtihan yoluyla yahut peşin bir ceza yoluyla günahlarınız sebebiyledir; pek çoğunda ise imtihan ve cezayı peşin vermez. Keza Yüce Allah'ın: { وَمِنْ آياتِهِ الْجَوارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ } “Denizde dağlar gibi akıp giden gemiler de O'nun ayetlerindendir” [Şûrâ, 32] ayetinden şu sözüne kadarki kısmı da böyledir: { أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِما كَسَبُوا وَيَعْفُ عَنْ كَثِيرٍ } “Yahut yaptıklarından ötürü onları helak eder; birçoğunu da affeder” [Şûrâ, 34]; yani dileseydi onları helak ederdi, fakat günahların çoğundan dolayı helak etmemektedir. Cevap: Affın aslı "izini yok etti" anlamına gelen "afâ eserahû" kökündendir, yani onu giderdi demektir. Durum böyle olunca, af diye isimlendirilen şeyin gidermek/yok etmek olması vacip olur. Nitekim Yüce Allah: { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ } “Kime kardeşi tarafından bir şey bağışlanırsa” [Bakara, 178] buyurmuştur ve buradaki murat erteleme değil, bilakis gidermektir. Keza O'nun: { وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Affetmeniz takvaya daha yakındır” [Bakara, 237] buyruğundaki murat da belirli bir vakte kadar ertelemek değil, bilakis mutlak olarak düşürmektir. Affın ertelemeyi kapsamadığına delalet eden hususlardan biri de şudur: Alacaklı borcun talebini ertelediğinde onun hakkında "onu affetti" denmez; ancak borcu düşürdüğünde "onu affetti" denir. Böylece affın erteleme ile tefsir edilmesinin mümkün olmadığı sabit olmuştur. Üçüncü Delil: Yüce Allah'ın Rahmân ve Rahîm olduğuna delalet eden ayetlerdir. Bunlarla istidlal şöyle yapılır: O Sübhân'ın merhameti ya sevabı hak eden itaatkârlara nispetle ortaya çıkar ya da cezayı hak eden günahkârlara nispetle. Birincisi batıldır; çünkü onların hakkındaki merhameti ya Yüce [Allah'ın] onlara kendi hakları olan sevabı vermesiyle yahut haklarının üzerinde bir lütufta bulunmasıyla hâsıl olur. İlki batıldır; çünkü vacip olanı ifa etmeye merhamet denmez. Görmez misin ki bir kimseden yüz dinar alacağı olan kişi bunu ondan zorla ve yükümlülük gereği aldığında, veren kimse hakkında "alan kimseye o miktarı merhameten verdi" denmez. İkincisi de batıldır; çünkü mükellef, hakkı olan sevaptan aldıklarıyla o lütuftan müstağni gibi olmuştur; dolayısıyla bu fazlalık nimeti artırma olarak adlandırılır, asla merhamet olarak adlandırılmaz. Görmez misin ki azametli bir sultanın hizmetinde büyük bir serveti ve tam bir mülkü olan bir emir bulunsa, sonra sultan onun sahip olduğu mülke bir mülk daha katsa, "Sultan ona merhamet etti" denmez; bilakis "Ona olan nimetini artırdı" denir. İşte / burada da durum böyledir. İkinci kısma gelince:

وَهُوَ أَنَّ رَحْمَتَهُ إِنَّمَا تَظْهَرُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَنْ يَسْتَحِقُّ الْعِقَابَ، فَإِمَّا أَنْ تَكُونَ رَحْمَتُهُ لِأَنَّهُ تَعَالَى تَرَكَ الْعَذَابَ الزَّائِدَ عَلَى الْعَذَابِ الْمُسْتَحَقِّ، وَهَذَا بَاطِلٌ لِأَنَّ تَرْكَ ذَلِكَ وَاجِبٌ وَالْوَاجِبُ لَا يُسَمَّى رَحْمَةً وَلِأَنَّهُ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ كُلُّ كَافِرٍ وَظَالِمٍ رَحِيمًا عَلَيْنَا لِأَجْلِ أَنَّهُ مَا ظَلَمَنَا، فَبَقِيَ أَنَّهُ إِنَّمَا يَكُونُ رَحِيمًا لِأَنَّهُ تَرَكَ الْعِقَابَ الْمُسْتَحَقَّ وَذَلِكَ لَا يَتَحَقَّقُ فِي حَقِّ صَاحِبِ الصَّغِيرَةِ وَلَا فِي حَقِّ صَاحِبِ الْكَبِيرَةِ بَعْدَ التَّوْبَةِ، لِأَنَّ تَرْكَ عِقَابِهِمْ وَاجِبٌ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ رَحْمَتَهُ إِنَّمَا حَصَلَتْ لِأَنَّهُ تَرَكَ عِقَابَ صَاحِبِ الْكَبِيرَةِ قَبْلَ التَّوْبَةِ، فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ رَحْمَتُهُ لِأَجْلِ أَنَّ الْخَلْقَ وَالتَّكْلِيفَ وَالرِّزْقَ كُلَّهَا تَفَضُّلٌ، وَلِأَنَّهُ تَعَالَى يُخَفِّفُ عَنْ عِقَابِ صَاحِبِ الْكَبِيرَةِ؟ قُلْنَا: أَمَّا الْأَوَّلُ: فَإِنَّهُ يُفِيدُ كَوْنَهُ رَحِيمًا فِي الدُّنْيَا فَأَيْنَ رَحْمَتُهُ فِي الْآخِرَةِ مَعَ أَنَّ الْأُمَّةَ مُجْتَمِعَةٌ عَلَى أَنَّ رَحْمَتَهُ فِي الْآخِرَةِ أَعْظَمُ مِنْ رَحْمَتِهِ فِي الدُّنْيَا. وَأَمَّا الثَّانِي: فَلِأَنَّ عندكم التخفيف عن العذاب غَيْرُ جَائِزٍ هَكَذَا قَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ الْوَعِيدِيَّةِ، إِذَا ثَبَتَ حُصُولُ التَّخْفِيفِ بِمُقْتَضَى هَذِهِ الْآيَةِ ثَبَتَ جَوَازُ الْعَفْوِ لِأَنَّ كُلَّ مَنْ قَالَ بِأَحَدِهِمَا قَالَ بِالْآخَرِ.

Ki bu da O'nun merhametinin ancak cezayı hak eden kimseye nispetle ortaya çıkmasıdır. Bu durumda O'nun merhameti ya Yüce [Allah'ın] hak edilen azabın üzerindeki fazla azabı terk etmesinden ötürüdür; bu batıldır, çünkü bunu terk etmek vaciptir ve vacip olana merhamet denmez. Ayrıca her kâfir ve zalimin bize zulmetmediği için bize karşı merhametli olması gerekir [ki bu da batıldır]. Geriye O'nun ancak hak edilen cezayı terk ettiği için merhametli olması kalır. Bu ise küçük günah sahibi hakkında da tövbeden sonra büyük günah sahibi hakkında da tahakkuk etmez; zira onların cezasını terk etmek [size göre] vaciptir. Bu da gösterir ki O'nun merhameti, tövbeden önce büyük günah sahibinin cezasını terk etmesi sebebiyle hâsıl olmuştur. Eğer denilirse ki: O'nun merhametinin, yaratmanın, mükellef tutmanın ve rızkın hepsinin bir lütuf olması ve Yüce Allah'ın büyük günah sahibinin cezasını hafifletmesi sebebiyle olması niçin caiz olmasın? Biz deriz ki: Birincisine gelince; bu O'nun dünyada merhametli olmasını ifade eder, oysa ümmet O'nun ahiretteki merhametinin dünyadaki merhametinden daha büyük olduğu üzerinde icma etmişken ahiretteki merhameti nerede kalır? İkincisine gelince; çünkü size göre azabın hafifletilmesi caiz değildir; Vaîdiyye Mutezilesi'nin görüşü böyledir. Bu ayetin gereğince hafifletmenin gerçekleştiği sabit olunca affın caiz olduğu da sabit olur; zira bu ikisinden birini söyleyen kimse diğerini de söylemiştir.

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النِّسَاءِ: ٤٨] ، فَنَقُولُ: «لِمَنْ يَشَاءُ» لَا يَجُوزُ أَنْ يَتَنَاوَلَ صَاحِبَ الصَّغِيرَةِ وَلَا صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ بَعْدَ التَّوْبَةِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ قَبْلَ التوبة، وإنما قلنا: لَا يَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَى الصَّغِيرَةِ وَلَا عَلَى الْكَبِيرَةِ بَعْدَ التَّوْبَةِ لِوُجُوهٍ.

Dördüncü Delil: Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” [Nisâ, 48]. Biz deriz ki: "Dilediği kimse için" ifadesinin küçük günah sahibini de tövbeden sonra büyük günah sahibini de kapsaması caiz değildir; dolayısıyla bundan muradın, tövbeden önce büyük günah sahibi olması vacip olur. Bunun küçük günaha ve tövbeden sonra büyük günaha hamledilmesinin caiz olmadığını söylememiz ise birkaç yöndendir:

أَحَدُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ، مَعْنَاهُ أَنَّهُ لَا يَغْفِرُهُ تَفَضُّلًا لَا أَنَّهُ لَا يَغْفِرُهُ اسْتِحْقَاقًا دَلَّ عَلَيْهِ الْعَقْلُ وَالسَّمْعُ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَزِمَ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ

Birincisi: Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ } sözünün anlamı, hak etme yoluyla bağışlamaması değil, lütuf yoluyla bağışlamamasıdır; akıl ve nakil buna delalet etmiştir. Durum böyle olunca O'nun: { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ

يَشاءُ

يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” sözünün anlamının da şöyle olması gerekir:

أَيْ وَيَتَفَضَّلُ بِغُفْرَانِ مَا دُونَ ذَلِكَ الشِّرْكِ حَتَّى يَكُونَ النَّفْيُ وَالْإِثْبَاتُ مُتَوَجِّهَيْنِ إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَوْ قَالَ: فُلَانٌ لَا يَتَفَضَّلُ بِمِائَةِ دِينَارٍ وَيُعْطِي مَا دُونَهَا لِمَنِ اسْتَحَقَّ لَمْ يَكُنْ كَلَامًا مُنْتَظِمًا، وَلَمَّا كَانَ غُفْرَانُ صَاحِبِ الصَّغِيرَةِ وَصَاحِبِ الْكَبِيرَةِ بَعْدَ التَّوْبَةِ مُسْتَحَقًّا امْتَنَعَ كَوْنُهُمَا مُرَادَيْنِ بِالْآيَةِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَوْ كَانَ قَوْلُهُ: وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ أَنَّهُ يَغْفِرُ الْمُسْتَحِقِّينَ كَالتَّائِبِينَ وَأَصْحَابِ الصَّغَائِرِ لَمْ يَبْقَ لِتَمْيِيزِ الشِّرْكِ مِمَّا دُونَ الشِّرْكِ مَعْنًى لِأَنَّهُ تَعَالَى كَمَا يَغْفِرُ مَا دُونَ الشِّرْكِ عِنْدَ الِاسْتِحْقَاقِ وَلَا يَغْفِرُهُ عِنْدَ عَدَمِ الِاسْتِحْقَاقِ فَكَذَلِكَ يَغْفِرُ الشِّرْكَ عِنْدَ الِاسْتِحْقَاقِ وَلَا يَغْفِرُهُ عِنْدَ عَدَمِ الِاسْتِحْقَاقِ، فَلَا يَبْقَى لِلْفَصْلِ وَالتَّمْيِيزِ فَائِدَةٌ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ غُفْرَانَ التَّائِبِينَ وَأَصْحَابِ الصَّغَائِرِ وَاجِبٌ وَالْوَاجِبُ غَيْرُ مُعَلَّقٍ عَلَى الْمَشِيئَةِ، لِأَنَّ الْمُعَلَّقَ عَلَى الْمَشِيئَةِ هُوَ الَّذِي إِنْ شَاءَ فَاعِلُهُ فِعْلَهُ يَفْعَلُهُ وإن شاء تركه يتركه فالواجب هو الذين لَا بُدَّ مِنْ فِعْلِهِ شَاءَ أَوْ أَبَى، وَالْمَغْفِرَةُ الْمَذْكُورَةُ فِي الْآيَةِ مُعَلَّقَةٌ عَلَى الْمَشِيئَةِ فَلَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْمَغْفِرَةُ الْمَذْكُورَةُ فِي الْآيَةِ مَغْفِرَةَ التَّائِبِينَ وَأَصْحَابِ الصَّغَائِرِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ بِأَسْرِهَا مُبَيَّنَةٌ عَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ مِنْ أَنَّهُ يَجِبُ غُفْرَانُ صَاحِبِ الصَّغِيرَةِ وَصَاحِبِ الْكَبِيرَةِ بَعْدَ التَّوْبَةِ، وَأَمَّا نَحْنُ فَلَا نَقُولُ ذَلِكَ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ يُفِيدُ الْقَطْعَ بِأَنَّهُ يَغْفِرُ كُلَّ مَا سِوَى/ الشِّرْكِ وَذَلِكَ يَنْدَرِجُ فِيهِ الصَّغِيرَةُ وَالْكَبِيرَةُ بَعْدَ التَّوْبَةِ وَقَبْلَ التَّوْبَةِ إِلَّا أَنَّ غُفْرَانَ كُلِّ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ يَحْتَمِلُ قِسْمَيْنِ، لِأَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَغْفِرَ كُلَّهَا لِكُلِّ أَحَدٍ وَأَنْ يَغْفِرَ كُلَّهَا لِلْبَعْضِ دُونَ الْبَعْضِ فَقَوْلُهُ: وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَغْفِرُ كُلَّ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ، ثُمَّ قَوْلُهُ: لِمَنْ يَشاءُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَغْفِرُ كُلَّ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ لَا لِلْكُلِّ بَلْ لِلْبَعْضِ. وَهَذَا الْوَجْهُ هُوَ اللَّائِقُ بِأُصُولِنَا، فَإِنْ قِيلَ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْمَغْفِرَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُعَذِّبُ الْعُصَاةَ فِي الْآخِرَةِ بَيَانُهُ أَنَّ الْمَغْفِرَةَ إِسْقَاطُ الْعِقَابِ وَإِسْقَاطُ الْعِقَابِ أَعَمُّ مِنْ إِسْقَاطِ الْعِقَابِ دَائِمًا أَوْ لَا دَائِمًا وَاللَّفْظُ الْمَوْضُوعُ بِإِزَاءِ الْقَدْرِ الْمُشْتَرَكِ لَا إِشْعَارَ لَهُ بِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ ذَيْنِكَ الْقَيْدَيْنِ، فَإِذَنْ لَفْظُ الْمَغْفِرَةِ لَا دَلَالَةَ فِيهِ عَلَى الْإِسْقَاطِ الدَّائِمِ. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُؤَخِّرُ عُقُوبَةَ الشِّرْكِ عَنِ الدُّنْيَا وَيُؤَخِّرُ عُقُوبَةَ مَا دُونَ الشِّرْكِ عَنِ الدُّنْيَا لِمَنْ يَشَاءُ، لَا يُقَالُ: كَيْفَ يَصِحُّ هَذَا وَنَحْنُ لَا نَرَى مَزِيدًا لِلْكُفَّارِ فِي عِقَابِ الدُّنْيَا عَلَى الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّا نَقُولُ: تَقْدِيرُ الْآيَةِ أَنَّ اللَّهَ لَا يُؤَخِّرُ عِقَابَ الشِّرْكِ فِي الدُّنْيَا لِمَنْ يَشَاءُ وَيُؤَخِّرُ عِقَابَ مَا دُونَ الشِّرْكِ فِي الدُّنْيَا لِمَنْ يَشَاءُ فَحَصَلَ بِذَلِكَ تَخْوِيفُ كِلَا الْفَرِيقَيْنِ بِتَعْجِيلِ الْعِقَابِ لِلْكُفَّارِ وَالْفُسَّاقِ لِتَجْوِيزِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ أَنْ يُعَجِّلَ عِقَابَهُ، وَإِنْ كَانَ لَا يَفْعَلُ ذَلِكَ بِكَثِيرٍ مِنْهُمْ. سَلَّمْنَا أَنَّ الْغُفْرَانَ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِسْقَاطِ عَلَى سَبِيلِ الدَّوَامِ فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّهُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى مَغْفِرَةِ التَّائِبِ وَمَغْفِرَةِ صَاحِبِ الصَّغِيرَةِ؟ أما الوجوه الثلاثة الأول: فَهِيَ مَبْنِيَّةٌ عَلَى أُصُولٍ لَا يَقُولُونَ بِهَا وَهِيَ وُجُوبُ مَغْفِرَةِ صَاحِبِ الصَّغِيرَةِ وَصَاحِبِ الْكَبِيرَةِ بَعْدَ التَّوْبَةِ، وَأَمَّا الْوَجْهُ الرَّابِعُ: فَلَا نُسَلِّمُ أن قوله: ما دُونَ ذلِكَ يفيد العموم، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ يَصِحُّ إِدْخَالُ لَفْظِ «كُلُّ» وَ «بَعْضُ» عَلَى الْبَدَلِ عَلَيْهِ مِثْلَ أَنْ يُقَالَ: وَيَغْفِرُ كُلَّ مَا دُونَ ذَلِكَ. وَيَغْفِرُ بَعْضَ مَا دُونَ ذَلِكَ وَلَوْ كَانَ قَوْلُهُ: مَا دُونَ ذلِكَ يُفِيدُ الْعُمُومَ لَمَا صَحَّ ذَلِكَ، سَلَّمْنَا أَنَّهُ لِلْعُمُومِ وَلَكِنَّا نُخَصِّصُهُ بِصَاحِبِ الصَّغِيرَةِ وَصَاحِبِ الْكَبِيرَةِ بَعْدَ التَّوْبَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْآيَاتِ الْوَارِدَةَ فِي الْوَعِيدِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا مُخْتَصٌّ بِنَوْعٍ وَاحِدٍ مِنَ الْكَبَائِرِ مِثْلَ الْقَتْلِ وَالزِّنَا، وَهَذِهِ الْآيَةُ مُتَنَاوِلَةٌ لِجَمِيعِ الْمَعَاصِي وَالْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ، فَآيَاتُ الْوَعِيدِ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ مُقَدَّمَةً عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ.

Yani nefiy (olumsuzluk) ile ispat (olumluluk) tek bir şeye yönelsin diye o şirkin dışındakileri lütuf olarak bağışlar. Görmez misin ki bir kimse: "Falanca yüz dinarı lütuf olarak vermez, onun altındakini ise hak edene verir" dese bu intizamlı (düzgün) bir söz olmaz. Küçük günah sahibinin ve tövbeden sonra büyük günah sahibinin bağışlanması [onlara göre] bir hak ediş olunca, ayetle bu ikisinin kastedilmiş olması imkânsızlaşır. İkincisi: Eğer O'nun: { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” sözü, tövbe edenler ve küçük günah sahipleri gibi hak edenleri bağışlayacağı anlamına gelseydi, şirki şirkten başkasından ayırt etmenin bir anlamı kalmazdı; çünkü Yüce [Allah] hak etme durumunda şirkin dışındakileri bağışlayıp hak etmeme durumunda bağışlamadığı gibi, aynı şekilde hak etme durumunda [tövbe ile] şirki de bağışlar, hak etmeme durumunda bağışlamaz. Böylece ayırma ve ayırt etmenin hiçbir faydası kalmazdı. Üçüncüsü: Tövbe edenlerin ve küçük günah sahiplerinin bağışlanması [onlara göre] vaciptir, vacip olan ise meşîete (dilemeye) bağlanamaz; zira meşîete bağlanan şey, faili yapmayı dilerse yaptığı, terk etmeyi dilerse terk ettiği şeydir; vacip olan ise dilese de dilemese de yapılması zorunlu olandır. Ayette zikredilen mağfiret ise meşîete bağlanmıştır; dolayısıyla ayette geçen mağfiretin tövbe edenlerin ve küçük günah sahiplerinin mağfireti olması caiz değildir. Bil ki bu vecihlerin tamamı Mutezile'nin "küçük günah sahibini ve tövbeden sonra büyük günah sahibini bağışlamak vaciptir" sözü üzerine bina edilmiştir; biz ise bunu söylemeyiz. Dördüncüsü: O'nun: { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” sözü, şirk / dışındaki her şeyi bağışlayacağını kesin olarak ifade eder ki buna küçük günah da tövbeden sonraki ve tövbeden önceki büyük günah da dâhildir. Ancak bu üçünün hepsinin bağışlanması iki kısma ihtimallidir: Zira hepsini herkese bağışlaması da hepsini herkese değil de bir kısmına bağışlaması da muhtemeldir. O'nun: { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ } sözü Yüce Allah'ın bu üçünün hepsini bağışlayacağına, sonraki: { لِمَنْ يَشاءُ } sözü ise Yüce Allah'ın bütün o şeyleri herkes için değil, bir kısım kimseler için bağışlayacağına delalet eder. Bizim usulümüze uygun olan vecih de budur. Eğer denilirse ki: Mağfiretin, Yüce Allah'ın ahirette günahkârlara azap etmeyeceğine delalet ettiğini kabul etmiyoruz. Açıklaması şudur: Mağfiret cezanın düşürülmesidir; cezanın düşürülmesi ise cezanın ebediyen veya ebedi olmaksızın düşürülmesinden daha geneldir. Ortak miktar için konulmuş olan lafız ise bu iki kaydın hiçbirini hissettirmez. Öyleyse mağfiret lafzında cezanın ebediyen düşürüleceğine dair bir delalet yoktur. Bu sabit olunca deriz ki: Murâdın, Allah Teâlâ'nın şirk koşanların cezasını dünyadan sonraya ertelememesi, şirk dışındakilerin cezasını ise dilediği kimseden dünyada ertelemesi olması niçin caiz olmasın? "Biz dünyada kâfirlerin cezasının müminlerden daha fazla olduğunu görmüyoruz, bu nasıl sahih olur?" denilemez; zira biz deriz ki: Ayetin takdiri, Allah'ın dilediği kimse için şirkin cezasını dünyada ertelememesi ve dilediği kimse için şirkten başkasının cezasını dünyada ertelemesidir. Böylece kâfirler ve fasıklar için cezanın peşin verilmesi korkusuyla her iki grubun da korkutulması hâsıl olmuştur; zira bunlardan her biri, kendilerinden pek çoğuna bunu yapmasa da cezasının peşin verilmesini muhtemel görür. Mağfiretin ebedî surette düşürmekten ibaret olduğunu kabul etsek bile, bunun tövbe edenin mağfiretine ve küçük günah sahibinin mağfiretine hamledilmesinin mümkün olmadığını nereden çıkardınız? İlk üç veche gelince; bunlar onların kabul etmediği usuller üzerine bina edilmiştir ki o da küçük günah sahibinin ve tövbeden sonra büyük günah sahibinin bağışlanmasının vacip olmasıdır. Dördüncü veche gelince: { ما دُونَ ذلِكَ } sözünün umum (genellik) ifade ettiğini kabul etmiyoruz; buna delil, onun yerine bedel olarak "küll" (bütün) ve "ba'z" (bir kısım) lafızlarının dâhil edilmesinin sahih olmasıdır; nitekim: "bunun dışındakilerin hepsini bağışlar" ve "bunun dışındakilerin bir kısmını bağışlar" denilebilir. Eğer { مَا دُونَ ذلِكَ } sözü umum ifade etseydi bu sahih olmazdı. Bunun umum için olduğunu kabul etsek bile, biz onu küçük günah sahibi ve tövbeden sonra büyük günah sahibi ile tahsis ederiz. Zira tehdit (vaîd) hakkında gelen ayetlerin her biri öldürme ve zina gibi büyük günahlardan tek bir türe mahsustur; bu ayet ise bütün günahları kapsamaktadır ve hususi olan umûmî olana takdim edilir; dolayısıyla tehdit ayetlerinin bu ayete takdim edilmesi gerekir.

وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّا إِذَا حَمَلْنَا الْمَغْفِرَةَ عَلَى تَأْخِيرِ الْعِقَابِ وَجَبَ بِحُكْمِ الْآيَةِ أَنْ يَكُونَ عِقَابُ الْمُشْرِكِينَ فِي الدُّنْيَا أَكْثَرَ مِنْ عِقَابِ الْمُؤْمِنِينَ وَإِلَّا لَمْ يَكُنْ فِي هَذَا التَّفْصِيلِ فَائِدَةٌ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى:

Birincisine cevap: Biz mağfireti cezanın ertelenmesine hamledersek, ayetin hükmü gereğince müşriklerin dünyadaki cezasının müminlerin cezasından daha çok olması vacip olur; aksi takdirde bu ayrıntıda hiçbir fayda olmazdı. Bunun böyle olmadığı ise Yüce Allah'ın şu buyruğunun delaletiyle malumdur:

وَلَوْلا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ [الزخرف: ٣٣]

{ وَلَوْلا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ } “Eğer insanlar tek bir ümmet [küfürde birleşen tek bir topluluk] olacak olmasaydı, Rahmân'ı inkâr edenlerin evlerine gümüşten tavanlar yapardık” [Zuhruf, 33]

الْآيَةَ. قَوْلُهُ: لِمَ قُلْتُمْ إِنَّ قَوْلَهُ: مَا دُونَ ذلِكَ يُفِيدُ الْعُمُومَ؟ قُلْنَا: لِأَنَّ قَوْلَهُ: «مَا» تُفِيدُ الْإِشَارَةَ إِلَى الْمَاهِيَّةِ الْمَوْصُوفَةِ بِأَنَّهَا دون الشرك، وهذه الماهية وَاحِدَةٌ، وَقَدْ حَكَمَ قَطْعًا بِأَنَّهُ يَغْفِرُهَا، فَفِي كُلِّ صُورَةٍ تَتَحَقَّقُ فِيهَا هَذِهِ الْمَاهِيَّةُ وَجَبَ تَحَقُّقُ الْغُفْرَانِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لِلْعُمُومِ وَلِأَنَّهُ يَصِحُّ اسْتِثْنَاءُ أَيِّ مَعْصِيَةٍ كَانَتْ مِنْهَا وَعِنْدَ الْوَعِيدِيَّةِ صِحَّةُ الِاسْتِثْنَاءِ تَدُلُّ عَلَى الْعُمُومِ، أَمَّا قَوْلُهُ: آيَاتُ الْوَعِيدِ أَخَصُّ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ، قُلْنَا: لَكِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ أَخَصُّ مِنْهَا لِأَنَّهَا تُفِيدُ الْعَفْوَ عَنِ الْبَعْضِ دُونَ الْبَعْضِ/ وَمَا ذَكَرْتُمُوهُ يُفِيدُ الْوَعِيدَ لِلْكُلِّ، وَلِأَنَّ تَرْجِيحَ آيَاتِ الْعَفْوِ أَوْلَى لِكَثْرَةِ مَا جَاءَ فِي الْقُرْآنِ وَالْأَخْبَارِ مِنَ التَّرْغِيبِ فِي الْعَفْوِ.

ayetidir. Onun: "{ مَا دُونَ ذلِكَ } sözünün umum ifade ettiğini nereden söylediniz?" sözüne gelince; biz deriz ki: Çünkü { مَا } lafzı şirkten aşağı olmakla nitelenen mahiyete işaret eder; bu mahiyet ise tektir ve kesin olarak onu bağışlayacağına hükmetmiştir. Dolayısıyla bu mahiyetin gerçekleştiği her surette mağfiretin gerçekleşmesi vacip olur. Böylece onun umum için olduğu sabit olmuştur. Ayrıca ondan herhangi bir günahın istisna edilmesi de sahihtir ve Vaîdiyye'ye göre istisnanın sahih olması umuma delalet eder. Onun: "Tehdit ayetleri bu ayetten daha hususidir" sözüne gelince; biz deriz ki: Fakat bu ayet onlardan daha hususidir; çünkü bu ayet diğerlerine değil de bir kısım kimselere affı ifade etmektedir / zikrettiğiniz şey ise herkes için tehdit bildirmektedir. Ayrıca af ayetlerini tercih etmek, Kur'an'da ve haberlerde affa teşvik hususunda gelen şeylerin çokluğundan ötürü daha evladır.

الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: أَنْ نَتَمَسَّكَ بِعُمُومَاتِ الْوَعْدِ وَهِيَ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ، ثُمَّ نَقُولُ: لَمَّا وَقَعَ التَّعَارُضُ فَلَا بُدَّ مِنَ التَّرْجِيحِ أَوْ مِنَ التَّوْفِيقِ، وَالتَّرْجِيحُ مَعْنَاهُ مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ عُمُومَاتِ الْوَعْدِ أَكْثَرُ وَالتَّرْجِيحُ بِكَثْرَةِ الْأَدِلَّةِ أَمْرٌ مُعْتَبَرٌ فِي الشَّرْعِ، وَقَدْ دَلَّلْنَا عَلَى صِحَّتِهِ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ، وَثَانِيهَا: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ [هُودٍ: ١١٤] يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحَسَنَةَ إِنَّمَا كَانَتْ مُذْهِبَةً لِلسَّيِّئَةِ لِكَوْنِهَا حَسَنَةً عَلَى مَا ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ، فَوَجَبَ بِحُكْمِ هَذَا الْإِيمَاءِ أَنْ تَكُونَ كُلُّ حَسَنَةٍ مُذْهِبَةً لِكُلِّ سَيِّئَةٍ تُرِكَ الْعَمَلُ بِهِ فِي حَقِّ الْحَسَنَاتِ الصَّادِرَةِ مِنَ الْكُفَّارِ، فَإِنَّهَا لَا تُذْهِبُ سَيِّئَاتِهِمْ فَيَبْقَى مَعْمُولًا بِهِ فِي الْبَاقِي. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها [الْأَنْعَامِ: ١٦٠] ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى زَادَ عَلَى الْعَشْرَةِ فَقَالَ:

Beşinci Delil: Kur'an'da pek çok olan vaad umumlarına sarılmamızdır. Sonra deriz ki: Çatışma vuku bulduğunda bir tercihte bulunmak veya arasını uzlaştırmak zorunludur. Tercihin anlamı ise birkaç yöndendir. Birincisi: Vaad umumları daha çoktur ve delillerin çokluğu ile tercih yapmak şeriatta muteber bir husustur; bunun sıhhatini fıkıh usulünde delillendirmiş bulunmaktayız. İkincisi: Yüce Allah'ın: { إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ } “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir” [Hûd, 114] buyruğu, fıkıh usulünde sabit olduğu üzere, iyiliğin kötülüğü gidermesinin sırf iyilik olmasından ötürü olduğuna delalet eder. Bu ima (işaret) gereğince her bir iyiliğin her bir kötülüğü giderici olması gerekirdi; kâfirlerden sâdır olan iyilikler hakkında bununla amel terk edilmiştir, zira onların iyilikleri kötülüklerini gidermez; geriye kalanlar hakkında ise bununla amel edilmeye devam edilir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها } “Kim bir iyilikle gelirse ona bunun on katı vardır; kim de bir kötülükle gelirse sadece onun misliyle cezalandırılır” [En'âm, 160]. Sonra Yüce [Allah] on katın üzerine artırarak şöyle buyurmuştur:

كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ ثُمَّ زَادَ عَلَيْهِ فَقَالَ: وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ [الْبَقَرَةِ: ٢٦١] وَأَمَّا فِي جَانِبِ السَّيِّئَةِ فَقَالَ: وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها، وَهَذَا فِي غَايَةِ الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ جَانِبَ الحسنة راجع عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى جَانِبِ السَّيِّئَةِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آيَةِ الْوَعْدِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا [النِّسَاءِ: ١٢٢] فَقَوْلُهُ: وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا إِنَّمَا ذَكَرَهُ لِلتَّأْكِيدِ وَلَمْ يَقُلْ فِي شَيْءٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ وَعِيدُ اللَّهِ حَقًّا.

{ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ } “Yedi başak bitiren ve her başağında yüz dane bulunan bir tohum tanesi gibidir” [Bakara, 261], sonra bunun üzerine de artırarak: { وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ } “Allah dilediğine kat kat fazlasını verir” [Bakara, 261] buyurmuştur. Kötülük tarafında ise: { وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها } “Kim de bir kötülükle gelirse sadece onun misliyle cezalandırılır” buyurmuştur. Bu, Allah Teâlâ katında iyilik tarafının kötülük tarafına racih olduğuna son derece açık bir delildir. Dördüncüsü: Yüce [Allah] Nisâ sûresindeki vaad ayetinde şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا } “İman edip salih ameller işleyenleri ise içinde ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan cennetlere sokacağız; bu Allah'ın hak bir vaadidir ve söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır?” [Nisâ, 122]. O'nun: { وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا } “bu Allah'ın hak bir vaadidir” sözünü ancak tekit için zikretmiştir; hiçbir yerde "Allah'ın tehdidi haktır" dememiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ [ق: ٢٩] الْآيَةَ، يَتَنَاوَلُ الْوَعْدَ وَالْوَعِيدَ. وَخَامِسُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى:

Yüce Allah'ın: { مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ } “Benim katımda söz değiştirilmez” [Kâf, 29] ayetine gelince, bu vaadi de tehdidi de kapsamaktadır. Beşincisi: Yüce Allah'ın şu buyruğudur:

وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً، وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً

{ وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً، وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً } “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur. Kim bir günah kazanırsa, onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam bir hüküm ve hikmet sahibidir”

[النِّسَاءِ: ١١٠- ١١١] وَالِاسْتِغْفَارُ طَلَبُ الْمَغْفِرَةِ وَهُوَ غير التوبة، فصرح هاهنا بِأَنَّهُ سَوَاءٌ تَابَ أَوْ لَمْ يَتُبْ فَإِذَا اسْتَغْفَرَ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ، وَلَمْ يَقُلْ وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّهُ يَجِدِ اللَّهَ مُعَذِّبًا مُعَاقِبًا، بل قال:

} “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur. Kim bir günah kazanırsa, onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam bir hüküm ve hikmet sahibidir” [Nisâ, 110-111]. İstiğfar bağışlanma talebidir ve tövbeden başkadır. Burada tövbe etsin ya da etmesin, istiğfar ettiği takdirde Allah'ın onu bağışlayacağını açıkça belirtmiş; "Kim bir günah kazanırsa Allah'ı azap edici ve cezalandırıcı bulur" dememiş, bilakis şöyle buyurmuştur:

فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ

{ فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ } “onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur”.

فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ جَانِبَ الْحَسَنَةِ رَاجِحٌ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها [الْإِسْرَاءِ: ٧] وَلَمْ يَقُلْ: وَإِنْ أسأتم أسأتم لها فكأنها تَعَالَى أَظْهَرَ إِحْسَانَهُ بِأَنْ أَعَادَهُ مَرَّتَيْنِ وَسَتَرَ عَلَيْهِ إِسَاءَتَهُ بِأَنْ لَمْ يَذْكُرْهَا إِلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً، وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَانِبَ الْحَسَنَةِ رَاجِحٌ.

Bu da iyilik tarafının racih olduğuna delalet etmiştir. Bunun bir benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها } “Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz; kötülük ederseniz o da kendi aleyhinedir” [İsrâ, 7]. "Ve eğer kötülük ederseniz kendinize kötülük etmiş olursunuz" dememiştir. Sanki Yüce [Allah] iki defa tekrarlayarak onun iyiliğini ortaya çıkarmış, kötülüğünü ise sadece bir defa zikrederek örtmüştür. Bütün bunlar iyilik tarafının racih olduğuna delalet eder.

وَسَادِسُهَا: أَنَّا قَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النِّسَاءِ: ٤٨] لَا يَتَنَاوَلُ إِلَّا الْعَفْوَ عَنْ صَاحِبِ الْكَبِيرَةِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَعَادَ هَذِهِ الْآيَةَ فِي السُّورَةِ الْوَاحِدَةِ مَرَّتَيْنِ وَالْإِعَادَةُ لَا تَحْسُنُ إِلَّا لِلتَّأْكِيدِ، وَلَمْ يَذْكُرْ شَيْئًا مِنْ آيَاتِ الْوَعِيدِ عَلَى وَجْهِ الْإِعَادَةِ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ، لَا فِي سُورَةٍ وَاحِدَةٍ وَلَا فِي سُورَتَيْنِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ عِنَايَةَ اللَّهِ بِجَانِبِ الْوَعْدِ عَلَى الْحَسَنَاتِ وَالْعَفْوِ عَنِ السَّيِّئَاتِ أَتَمُّ. وَسَابِعُهَا: أَنَّ عُمُومَاتِ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ لَمَّا تَعَارَضَتْ فَلَا بُدَّ مِنْ صَرْفِ التَّأْوِيلِ إِلَى أَحَدِ الْجَانِبَيْنِ وَصَرْفُ التَّأْوِيلِ إِلَى الْوَعِيدِ أَحْسَنُ مِنْ صَرْفِهِ إِلَى الْوَعْدِ لِأَنَّ الْعَفْوَ عَنِ

Altıncısı: Biz Yüce Allah'ın: { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” [Nisâ, 48] buyruğunun ancak büyük günah sahibini affetmeyi kapsadığını delillendirmiş bulunmaktayız. Sonra Yüce [Allah] bu ayeti tek bir surede iki defa tekrarlamıştır; tekrar ise ancak tekit için güzel olur. Tehdit ayetlerinden hiçbirini ise tek bir lafızla ne bir surede ne de iki surede tekrar yoluyla zikretmemiştir. Bu da Allah'ın, iyiliklere vaad ve kötülükleri affetme tarafına olan inayetinin daha mükemmel olduğuna delalet etmiştir. Yedincisi: Vaad ve tehdit umumları çatıştığı zaman tevili iki taraftan birine yöneltmek zorunludur. Tevili tehdide yöneltmek ise vaade yöneltmekten daha güzeldir; çünkü

الْوَعِيدِ مُسْتَحْسَنٌ فِي الْعُرْفِ وَإِهْمَالُ الْوَعْدِ مُسْتَقْبَحٌ فِي الْعُرْفِ، فَكَانَ صَرْفُ التَّأْوِيلِ إِلَى الْوَعِيدِ أَوْلَى مِنْ صَرْفِهِ إِلَى الْوَعْدِ. وَثَامِنُهَا: أَنَّ الْقُرْآنَ مَمْلُوءٌ مِنْ كَوْنِهِ تَعَالَى غَافِرًا غَفُورًا غَفَّارًا وَأَنَّ لَهُ الْغُفْرَانَ وَالْمَغْفِرَةَ، وَأَنَّهُ تَعَالَى رَحِيمٌ كَرِيمٌ، وَأَنَّ لَهُ الْعَفْوَ وَالْإِحْسَانَ وَالْفَضْلَ وَالْإِفْضَالَ، وَالْأَخْبَارُ الدَّالَّةُ عَلَى هَذِهِ الْأَشْيَاءِ قَدْ بَلَغَتْ مَبْلَغَ التَّوَاتُرِ وَكُلُّ ذَلِكَ مِمَّا يُؤَكِّدُ جَانِبَ الْوَعْدِ وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى بَعِيدٌ عَنِ الرَّحْمَةِ وَالْكَرَمِ وَالْعَفْوِ، وَكُلُّ ذَلِكَ يُوجِبُ رُجْحَانَ جَانِبِ الْوَعْدِ عَلَى جَانِبِ الْوَعِيدِ. وَتَاسِعُهَا: أَنَّ هَذَا الْإِنْسَانَ أَتَى بِمَا هُوَ أَفْضَلُ الْخَيْرَاتِ وَهُوَ الْإِيمَانُ وَلَمْ يَأْتِ بِمَا هُوَ أَقْبَحُ الْقَبَائِحِ وَهُوَ الْكُفْرُ، بَلْ أَتَى بِالشَّرِّ الَّذِي هُوَ فِي طَبَقَةِ الْقَبَائِحِ لَيْسَ فِي الْغَايَةِ وَالسَّيِّدُ الَّذِي لَهُ عَبْدٌ ثُمَّ أَتَى عَبْدُهُ بِأَعْظَمِ الطَّاعَاتِ وأتى بمعصية متوسطة فلو رجع الْمَوْلَى تِلْكَ الْمَعْصِيَةَ الْمُتَوَسِّطَةَ عَلَى الطَّاعَةِ الْعَظِيمَةِ لعد ذلك السيد لئيماً مؤذياً فكذا هاهنا، فَلَمَّا لَمْ يَجُزْ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ ثَبَتَ أَنَّ الرُّجْحَانَ لِجَانِبِ الْوَعْدِ. وَعَاشِرُهَا: قَالَ يَحْيَى بْنُ مُعَاذٍ الرَّازِيُّ: إِلَهِي إِذَا كَانَ تَوْحِيدُ سَاعَةٍ يَهْدِمُ كُفْرَ خَمْسِينَ سَنَةٍ فَتَوْحِيدُ خَمْسِينَ سَنَةٍ كَيْفَ لَا يَهْدِمُ مَعْصِيَةَ سَاعَةٍ! إِلَهِي لَمَّا كَانَ الْكُفْرُ لَا يَنْفَعُ مَعَهُ شَيْءٌ مِنَ الطَّاعَاتِ كَانَ مُقْتَضَى الْعَدْلِ أَنَّ الْإِيمَانَ لَا يَضُرُّ مَعَهُ شَيْءٌ مِنَ الْمَعَاصِي وَإِلَّا فَالْكُفْرُ أَعْظَمُ مِنَ الْإِيمَانِ! فَإِنْ يَكُنْ كَذَلِكَ فَلَا أَقَلَّ مِنْ رَجَاءِ الْعَفْوِ. وَهُوَ كَلَامٌ حَسَنٌ، الْحَادِيَ عَشَرَ: أَنَا قَدْ بَيَّنَّا بِالدَّلِيلِ أَنَّ قَوْلَهُ: وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى الصَّغِيرَةِ وَلَا عَلَى الْكَبِيرَةِ بَعْدَ التَّوْبَةِ، فَلَوْ لَمْ تَحْمِلْهُ عَلَى الْكَبِيرَةِ قَبْلَ التَّوْبَةِ لَزِمَ تَعْطِيلُ الْآيَةِ، أَمَّا لَوْ خَصَّصْنَا عُمُومَاتِ الْوَعِيدِ بِمَنْ يَسْتَحِلُّهَا لَمْ يَلْزَمْ مِنْهُ إِلَّا تَخْصِيصُ الْعُمُومِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ التَّخْصِيصَ أَهْوَنُ مِنَ التَّعْطِيلِ، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: تَرْجِيحُ جَانِبِ الْوَعِيدِ أَوْلَى مِنْ وُجُوهٍ. أَوَّلُهَا: هُوَ أَنَّ الْأُمَّةَ اتَّفَقَتْ عَلَى أَنَّ الْفَاسِقَ يُلْعَنُ وَيُحَدُّ عَلَى سَبِيلِ التَّنْكِيلِ وَالْعَذَابِ وَأَنَّهُ أَهْلُ الْخِزْيِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مُسْتَحِقٌّ لِلْعِقَابِ وَإِذَا كَانَ مُسْتَحِقًّا لِلْعِقَابِ اسْتَحَالَ أَنْ يَبْقَى فِي تِلْكَ الْحَالَةِ مُسْتَحِقًّا لِلثَّوَابِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا كَانَ جَانِبُ الْوَعِيدِ رَاجِحًا عَلَى جَانِبِ الْوَعْدِ. أَمَّا بَيَانُ أَنَّهُ يُلْعَنُ، فَالْقُرْآنُ وَالْإِجْمَاعُ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي قَاتِلِ الْمُؤْمِنِ: وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ [النِّسَاءِ: ٩٣] وَكَذَا قَوْلُهُ: أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ [الأعراف: ٤٤] وَأَمَّا الْإِجْمَاعُ فَظَاهِرٌ، وَأَمَّا أَنَّهُ يُحَدُّ عَلَى سَبِيلِ التَّنْكِيلِ فَلِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جَزاءً بِما كَسَبا نَكالًا مِنَ اللَّهِ [الْمَائِدَةِ: ٣٨] وَأَمَّا أَنَّهُ يُحَدُّ عَلَى سَبِيلِ الْعَذَابِ فَلِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي الزَّانِي: وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [النُّورِ: ٢] ، وَأَمَّا أَنَّهُمْ أَهْلُ الْخِزْيِ فَلِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي قُطَّاعِ الطَّرِيقِ: إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ [الْمَائِدَةِ: ٣٣] . وَإِذَا ثَبَتَ كَوْنُ الْفَاسِقِ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الصِّفَاتِ ثَبَتَ أَنَّهُ مُسْتَحِقٌّ لِلْعَذَابِ وَالذَّمِّ، وَمَنْ كَانَ مُسْتَحِقًّا لَهُمَا دَائِمًا وَمَتَى اسْتَحَقَّهُمَا دَائِمًا امْتَنَعَ أَنْ يَبْقَى مُسْتَحِقًّا لِلثَّوَابِ، لِأَنَّ الثَّوَابَ وَالْعِقَابَ مُتَنَافِيَانِ، فَالْجَمْعُ بَيْنَ اسْتِحْقَاقِهِمَا مُحَالٌ، وَإِذَا لَمْ يَبْقَ مُسْتَحِقًّا لِلثَّوَابِ ثَبَتَ أَنْ جَانِبَ الْوَعِيدِ رَاجِحٌ عَلَى جَانِبِ الْوَعْدِ، وَثَانِيهَا: أَنَّ آيَاتِ الْوَعْدِ عَامَّةٌ وَآيَاتِ الْوَعِيدِ خَاصَّةٌ وَالْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ النَّاسَ جُبِلُوا عَلَى الْفَسَادِ وَالظُّلْمِ فَكَانَتِ الْحَاجَةُ إِلَى الزَّجْرِ أَشَدَّ، فَكَانَ جَانِبُ الْوَعِيدِ أَوْلَى، قُلْنَا: الْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ مِنْ/ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: كَمَا وُجِدَتْ آيَاتٌ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُمْ يُلْعَنُونَ وَيُعَذَّبُونَ فِي الدُّنْيَا بِسَبَبِ مَعَاصِيهِمْ كَذَلِكَ أَيْضًا وُجِدَتْ آيَاتٌ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُمْ يُعَظَّمُونَ وَيُكْرَمُونَ فِي الدُّنْيَا بِسَبَبِ إِيمَانِهِمْ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ [الْأَنْعَامِ: ٥٤] ، فَلَيْسَ تَرْجِيحُ آيَاتِ الْوَعِيدِ فِي

tehditten vazgeçmek (afv) örfte güzel görülür, vaadin yerine getirilmemesi ise örfte çirkin görülür. Dolayısıyla tevili tehdide yöneltmek vaade yöneltmekten daha evladır. Sekizincisi: Kur'an, Yüce Allah'ın Gâfir, Gafûr, Gaffâr olduğu, mağfiret ve bağışlamanın O'na ait olduğu, Rahîm ve Kerîm olduğu, af, ihsan, lütuf ve ikramın O'na ait olduğu hususlarıyla doludur; bu hususlara delalet eden rivayetler ise tevatür derecesine ulaşmıştır. Bütün bunlar vaad tarafını teyit eden şeylerdir; Kur'an'da Yüce Allah'ın merhamet, kerem ve aftan uzak olduğuna delalet eden hiçbir şey yoktur. Bütün bunlar vaad tarafının tehdit tarafına racih olmasını gerektirir. Dokuzuncusu: Bu insan hayırların en faziletlisi olan imanı yerine getirmiş ve çirkinliklerin en çirkini olan küfrü işlememiştir; bilakis çirkinlikler mertebesinde en uç noktada olmayan bir kötülük işlemiştir. Bir kölesi olan efendi, kölesi en büyük itaatleri yerine getirip orta dereceli bir günah işlediğinde, şayet efendi bu orta dereceli günahı o büyük itaate racih kılarsa, o efendi alçak ve eziyet edici sayılır. Burada da durum böyledir; Allah hakkında böyle bir şey caiz olmadığına göre, rüçhaniyetin vaad tarafına ait olduğu sabit olmuştur. Onuncusu: Yahyâ b. Muâz er-Râzî şöyle demiştir: "İlâhî! Bir anlık tevhid elli yıllık küfrü yıkıp yok ederken, elli yıllık tevhid bir anlık günahı nasıl yıkıp yok etmesin! İlâhî! Küfürle beraber hiçbir itaat fayda vermediğine göre, adaletin gereği imanla beraber hiçbir günahın zarar vermemesidir; aksi takdirde küfür imandan daha büyük olurdu! Eğer böyle değilse, af ümidinden daha aşağısı da olamaz." Bu güzel bir sözdür. On birincisi: Biz delille açıkladık ki O'nun: { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” sözünün küçük günaha da tövbeden sonra büyük günaha da hamledilmesi mümkün değildir. Eğer bunu tövbeden önceki büyük günaha hamletmezseniz ayeti işlevsiz kılmak (tatil) gerekir. Oysa tehdit umumlarını bunu helal sayan kimselerle tahsis etsek, bundan sadece umumun tahsisi gerekir; tahsisin tatilden daha ehven olduğu ise bilinmektedir. Mutezile dedi ki: Tehdit tarafını tercih etmek birkaç yönden daha evladır. Birincisi: Ümmet fasık kimsenin lanetleneceği, ibret-i müessire ve azap yoluyla had cezasına çarptırılacağı ve rüsvaylığa layık olduğu konusunda ittifak etmiştir; bu da onun cezayı hak ettiğine delalet eder. Cezayı hak edince o durumda sevabı hak etmeye devam etmesi imkânsızlaşır. Bu sabit olunca tehdit tarafı vaad tarafına racih olur. Lanetleneceğinin beyanına gelince; bu Kur'an ve icma iledir. Kur'an'a gelince; Yüce Allah'ın mümini öldüren kimse hakkındaki şu buyruğudur: { وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ } “Allah ona gazap etmiş ve onu lanetlemiştir” [Nisâ, 93]. Keza O'nun şu buyruğudur: { أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ } “Haberiniz olsun ki Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir” [A'râf, 44]. İcmaya gelince bu açıktır. İbret-i müessire yoluyla had vurulmasına gelince; Yüce Allah'ın şu buyruğundan dolayıdır: { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جَزاءً بِما كَسَبا نَكالًا مِنَ اللَّهِ } “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının, yaptıklarına bir karşılık ve Allah'tan bir ibret cezası olarak ellerini kesin” [Mâide, 38]. Azap yoluyla had vurulmasına gelince; Yüce Allah'ın zina eden hakkındaki şu buyruğundan dolayıdır: { وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerden bir topluluk da onların cezalandırılmasına şahit olsun” [Nûr, 2]. Rüsvaylık ehli olduklarına gelince; Yüce Allah'ın yol kesiciler hakkındaki: { إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resûlüne karşı savaşanların cezası ancak...” ayetinden Yüce Allah'ın: { ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Bu, onlar için dünyada bir rüsvaylıktır; ahirette de onlar için büyük bir azap vardır” [Mâide, 33] sözüne kadar olan buyruğundan ötürüdür. Fâsıkın bu sıfatlarla nitelenmiş olduğu sabit olunca azabı ve yerilmeyi hak ettiği sabit olur; bu ikisini sürekli olarak hak eden kimseye gelince, bunları sürekli hak ettiği zaman sevabı hak etmeye devam etmesi imkânsızlaşır. Zira sevap ve ceza birbirine zıttır; bu ikisini hak etmeyi bir arada toplamak muhaldir. Sevabı hak edici kalmayınca tehdit tarafının vaad tarafına racih olduğu sabit olur. İkincisi: Vaad ayetleri umumîdir, tehdit ayetleri ise hususîdir ve hususî olan umumî olana takdim edilir. Üçüncüsü: İnsanlar fesat ve zulme meyilli yaratılmışlardır; dolayısıyla caydırıcılığa olan ihtiyaç daha şiddetlidir, bu sebeple tehdit tarafı daha evladır. Biz deriz ki: Birincisine cevap / birkaç yöndendir: Birincisi: Onların günahları sebebiyle dünyada lanetleneceklerine ve azap göreceklerine delalet eden ayetler bulunduğu gibi, aynı şekilde imanları sebebiyle dünyada tazim ve ikram göreceklerine delalet eden ayetler de bulunmaktadır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } “Ayetlerimize iman edenler sana geldikleri zaman de ki: Selam sizlere! Rabbiniz merhamet etmeyi kendi üzerine yazmıştır” [En'âm, 54]. Dolayısıyla

الْآخِرَةِ بِالْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُمْ يذمون وَيُعَذَّبُونَ فِي الدُّنْيَا بِأَوْلَى مِنْ تَرْجِيحِ آيَاتِ الْوَعْدِ فِي الْآخِرَةِ بِالْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُمْ يُعَظَّمُونَ بِسَبَبِ إِيمَانِهِمْ فِي الدُّنْيَا. الثَّانِي: فَكَمَا أن

onların dünyada yerildiklerine ve azap gördüklerine delalet eden ayetlerle ahiretteki tehdit ayetlerini tercih etmek, onların dünyada imanları sebebiyle tazim gördüklerine delalet eden ayetlerle ahiretteki vaad ayetlerini tercih etmekten daha evla değildir. İkincisi: Nasıl ki

آيَاتِ الْوَعْدِ مُعَارِضَةٌ لِآيَاتِ الْوَعِيدِ فِي الْآخِرَةِ فَهِيَ مُعَارِضَةٌ لِآيَاتِ الْوَعِيدِ وَالنَّكَالِ فِي الدُّنْيَا، فَلِمَ كَانَ تَرْجِيحُ آيَاتِ وَعِيدِ الدُّنْيَا عَلَى آيَاتِ وَعِيدِ الْآخِرَةِ أَوْلَى مِنَ الْعَكْسِ. الثَّالِثُ: أَنَّا أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ السَّارِقَ وَإِنْ تَابَ إِلَّا أَنَّهُ تُقْطَعُ يَدُهُ لَا نَكَالًا وَلَكِنِ امْتِحَانًا، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: جَزاءً بِما كَسَبا نَكالًا [الْمَائِدَةِ: ٣٨] مَشْرُوطٌ بِعَدَمِ التَّوْبَةِ، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ مَشْرُوطًا بِعَدَمِ الْعَفْوِ. وَالرَّابِعُ: أَنَّ الْجَزَاءَ مَا يُجْزِي وَيَكْفِي وَإِذَا كَانَ كَافِيًا وَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ الْعِقَابُ فِي الْآخِرَةِ وَإِلَّا قَدَحَ ذَلِكَ فِي كَوْنِهِ مُجْزِيًا وَكَافِيًا، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا يُنَافِي الْعَذَابَ فِي الْآخِرَةِ، وَإِذَا ثَبَتَ فَسَادُ قَوْلِهِمْ فِي تَرْجِيحِ جَانِبِ الْوَعِيدِ فَنَقُولُ: الْآيَتَانِ الدَّالَّتَانِ عَلَى الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ مَوْجُودَتَانِ فَلَا بُدَّ مِنَ التَّوْفِيقِ بَيْنَهُمَا، فَأَمَّا أَنْ يُقَالَ: الْعَبْدُ يَصِلُ إِلَيْهِ الثَّوَابُ ثُمَّ يُنْقَلُ إِلَى دَارِ الْعِقَابَ وَهُوَ قَوْلٌ بَاطِلٌ بِإِجْمَاعِ الْأُمَّةِ، أَوْ يُقَالُ: الْعَبْدُ يَصِلُ إِلَيْهِ الْعِقَابُ ثُمَّ يُنْقَلُ إِلَى دَارِ الثَّوَابِ وَيَبْقَى هُنَاكَ أَبَدَ الْآبَادِ وَهُوَ الْمَطْلُوبُ. أَمَّا التَّرْجِيحُ الثَّانِي فَهُوَ ضَعِيفٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لَا يَتَنَاوَلُ الْكُفْرَ وَقَوْلَهُ: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ [النساء: ١٤] [الأحزاب: ٣٦] يَتَنَاوَلُ الْكُلَّ فَكَانَ قَوْلُنَا هُوَ الْخَاصُّ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

vaad ayetleri ahiretteki tehdit ayetleriyle çatışıyorsa, aynı şekilde dünyadaki tehdit ve ceza ayetleriyle de çatışmaktadır. O halde niçin dünya tehdidi ayetlerini ahiret tehdidi ayetlerine tercih etmek bunun aksinden daha evla olsun? Üçüncüsü: Biz hırsızın tövbe etse bile ibret cezası olarak değil de bir imtihan olarak elinin kesileceği üzerinde icma ettik; böylece O'nun: { جَزاءً بِما كَسَبا نَكالًا } “yaptıklarına bir karşılık ve bir ibret cezası olarak” [Mâide, 38] sözünün tövbe etmeme şartına bağlı olduğu sabit olmuştur. Öyleyse bunun affın bulunmaması şartına da bağlı olması niçin caiz olmasın? Dördüncüsü: Ceza (cezâ), karşılık olan ve kifayet eden (yeten) şeydir. Kifayet edici olunca ahirette cezanın caiz olmaması vacip olur; aksi takdirde bu durum onun karşılık ve kifayet edici oluşuna halel getirir. Böylece bunun ahiretteki azaba aykırı olduğu sabit olmuştur. Tehdit tarafını tercih etme konusundaki sözlerinin fesadı sabit olunca deriz ki: Vaade ve tehdide delalet eden iki ayet de mevcuttur; dolayısıyla bu ikisinin arasını uzlaştırmak zorunludur. Ya kula sevabın ulaşacağı, sonra da ceza yurduna nakledileceği söylenecektir ki bu ümmetin icmasıyla batıl bir sözdür; yahut kula cezanın ulaşacağı, sonra sevap yurduna nakledileceği ve orada ebediyen kalacağı söylenecektir ki aranan da budur. İkinci tercihe gelince; bu zayıftır, çünkü O'nun: { وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ } “bunun dışındakileri bağışlar” sözü küfrü kapsamaz; O'nun: { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Kim Allah'a ve Resûlüne isyan ederse” [Nisâ, 14; Ahzâb, 36] sözü ise hepsini kapsar; dolayısıyla bizim sözümüz hususi olan olmuş olur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: أَنَا قَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ تَأْثِيرَ شَفَاعَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي إِسْقَاطِ الْعِقَابِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى مَذْهَبِنَا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.

Altıncı Delil: Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in şefaatinin cezanın düşürülmesinde etkili olduğunu delillendirmiş bulunmaktayız ve bu da bizim bu meseledeki mezhebimize delalet eder.

الْحُجَّةُ السَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً [الزُّمَرِ: ٥٣] وَهُوَ نَصٌّ فِي الْمَسْأَلَةِ. فَإِنْ قِيلَ: هَذِهِ الآية إن دلت فإنما تَدُلُّ عَلَى الْقَطْعِ بِالْمَغْفِرَةِ لِكُلِّ الْعُصَاةِ، وَأَنْتُمْ لَا تَقُولُونَ بِهَذَا الْمَذْهَبِ، فَمَا تَدُلُّ الْآيَةُ عَلَيْهِ لَا تَقُولُونَ بِهِ وَمَا تَقُولُونَ بِهِ لَا تَدُلُّ الْآيَةُ عَلَيْهِ؟ سَلَّمْنَا ذَلِكَ، لَكِنَّ الْمُرَادَ بِهَا أَنَّهُ تَعَالَى يَغْفِرُ جَمِيعَ الذُّنُوبِ مَعَ التَّوْبَةِ وَحَمْلُ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْمَحْمَلِ أَوْلَى لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّا إِذَا حَمَلْنَاهَا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَقَدْ حَمَلْنَاهَا عَلَى جَمِيعِ الذُّنُوبِ مِنْ غَيْرِ تَخْصِيصٍ، الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ عَقِيبَ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ [الزُّمَرِ: ٥٤] وَالْإِنَابَةُ هِيَ التَّوْبَةُ. فَدَلَّ عَلَى أَنَّ التَّوْبَةَ شَرْطٌ فِيهِ، وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ. أَنَّ قَوْلَهُ: يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً وَعْدٌ مِنْهُ بِأَنَّهُ تَعَالَى سَيُسْقِطُهَا فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَنَحْنُ نَقْطَعُ بِأَنَّهُ سَيَفْعَلُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ ذَلِكَ، فَإِنَّا نَقْطَعُ بِأَنَّهُ تَعَالَى سَيُخْرِجُ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ النَّارِ لَا مَحَالَةَ، فَيَكُونُ هَذَا قَطْعًا بِالْغُفْرَانِ لَا مَحَالَةَ، وَبِهَذَا ثَبَتَ أَنَّهُ لَا حَاجَةَ فِي إِجْرَاءِ الْآيَةِ عَلَى ظَاهِرِهَا عَلَى قَيْدِ التَّوْبَةِ، فَهَذَا تَمَامُ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ. وَلْنَرْجِعْ إِلَى تَفْسِيرِ الْآيَةِ فَنَقُولُ: إِنَّ الْمُعْتَزِلَةَ فسروا كون الخطيئة محبطة بِكَوْنِهَا كَبِيرَةً مُحْبِطَةً لِثَوَابِ فَاعِلِهَا، وَالِاعْتِرَاضُ عَلَيْهِ/ مِنْ وُجُوهٍ، الْأَوَّلُ: أَنَّهُ كَمَا أَنَّ مِنْ شَرْطِ كَوْنِ السَّيِّئَةِ مُحِيطَةً بِالْإِنْسَانِ كَوْنُهَا كَبِيرَةً فَكَذَلِكَ شَرْطُ هَذِهِ الْإِحَاطَةِ عَدَمُ الْعَفْوِ، لِأَنَّهُ لَوْ تَحَقَّقَ الْعَفْوُ لَمَا تَحَقَّقَتْ إِحَاطَةُ السَّيِّئَةِ بِالْإِنْسَانِ، فَإِذَنْ لَا يَثْبُتُ كَوْنُ السَّيِّئَةِ مُحِيطَةً بِالْإِنْسَانِ إِلَّا إِذَا ثَبَتَ عَدَمُ الْعَفْوِ، وَهَذَا أَوَّلُ الْمَسْأَلَةِ وَيَتَوَقَّفُ الِاسْتِدْلَالُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى ثُبُوتِ الْمَطْلُوبِ وَهُوَ بَاطِلٌ. الثَّانِي: أَنَّا لَا نُفَسِّرُ إِحَاطَةَ الْخَطِيئَةِ بِكَوْنِهَا كَبِيرَةً، بَلْ نُفَسِّرُهَا بِأَنْ يَكُونَ ظَاهِرُهُ وَبَاطِنُهُ مَوْصُوفًا بِالْمَعْصِيَةِ، وَذَلِكَ إِنَّمَا يَتَحَقَّقُ فِي حَقِّ الْكَافِرِ الَّذِي يَكُونُ عَاصِيًا لِلَّهِ بِقَلْبِهِ وَلِسَانِهِ وَجَوَارِحِهِ، فَأَمَّا الْمُسْلِمُ الَّذِي يَكُونُ مُطِيعًا لِلَّهِ بِقَلْبِهِ وَلِسَانِهِ وَيَكُونُ عَاصِيًا لِلَّهِ تَعَالَى بِبَعْضِ أَعْضَائِهِ دُونَ الْبَعْضِ فَهَهُنَا لَا تَتَحَقَّقُ إِحَاطَةُ الْخَطِيئَةِ بِالْعَبْدِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ تَفْسِيرَ الْإِحَاطَةِ بِمَا ذَكَرْنَاهُ أَوْلَى، لِأَنَّ الْجِسْمَ إِذَا مَسَّ بَعْضَ أَجْزَاءِ جِسْمٍ آخَرَ دُونَ بَعْضٍ لَا يُقَالُ: إِنَّهُ مُحِيطٌ بِهِ، وَعِنْدَ هَذَا يَظْهَرُ أَنَّهُ لَا تَتَحَقَّقُ إِحَاطَةُ الْخَطِيئَةِ بِالْعَبْدِ إِلَّا إِذَا كَانَ كَافِرًا. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ قَوْلُهُ: فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ يَقْتَضِي أَنَّ أَصْحَابَ النَّارِ لَيْسُوا إِلَّا هم وذلك

Yedinci Delil: Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً } “Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar” [Zümer, 53] buyruğudur ki bu meselede açık bir nastır. Eğer denilirse ki: "Bu ayet bir şeye delalet ediyorsa o da ancak bütün günahkârlar için bağışlanmanın kesin olduğuna delalet eder; siz ise bu mezhebi söylemiyorsunuz. Dolayısıyla ayetin delalet ettiği şeyi siz söylemiyorsunuz, sizin söylediğinize ise ayet delalet etmiyor. Bunu kabul etsek bile, bundan murat Yüce Allah'ın bütün günahları tövbe ile birlikte bağışlamasıdır. Ayeti bu anlama hamletmek iki yönden daha evladır: Birincisi: Ayeti bu veche hamlettiğimizde hiçbir tahsis yapmaksızın bütün günahlara hamletmiş oluruz. İkincisi: Yüce [Allah] bu ayetin hemen peşinden: { وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ } “Başınıza azap gelmeden önce Rabbinize yönelin ve O'na teslim olun” [Zümer, 54] buyruğunu zikretmiştir; inâbe ise tövbedir. Bu da tövbenin bunda şart olduğuna delalet etmiştir." Birincisine cevap: O'nun: { يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً } “bütün günahları bağışlar” sözü, Yüce [Allah'ın] gelecekte o [günahları] düşüreceğine dair bir vaadidir; biz de gelecekte bunu mutlaka yapacağına kesin olarak hükmediyoruz; zira Yüce [Allah'ın] müminleri ateşten muhakkak çıkaracağına kesin olarak hükmediyoruz; dolayısıyla bu, bağışlanmaya kesin olarak hükmetmektir. Bununla sabit olmuştur ki ayeti zahiri üzere yürütürken tövbe kaydına ihtiyaç yoktur. Bu meseledeki sözün tamamı budur; tevfik Allah'tandır. Ayetin tefsirine dönelim ve deriz ki: Mutezile günahın kuşatıcı olmasını, failinin sevabını boşa çıkaran (ihbât eden) bir büyük günah olmasıyla tefsir etmiştir. Buna itiraz / birkaç yöndendir: Birincisi: Kötülüğün insanı kuşatıcı olmasının şartı büyük günah olması olduğu gibi, bu kuşatıcılığın şartı da affın bulunmamasıdır. Çünkü af gerçekleşseydi kötülüğün insanı kuşatması gerçekleşmezdi. Öyleyse kötülüğün insanı kuşatmış olması ancak affın bulunmadığı sabit olursa sabit olur; bu ise meselenin başıdır ve bu ayetle istidlal aranan şeyin sübutuna bağlı kalır ki bu da batıldır. İkincisi: Biz günahın kuşatıcılığını büyük günah olmasıyla tefsir etmeyiz; bilakis onun zahirinin ve batınının isyanla nitelenmiş olmasıyla tefsir ederiz. Bu ise ancak kalbiyle, diliyle ve azalarıyla Allah'a isyankâr olan kâfir hakkında gerçekleşir. Kalbiyle ve diliyle Allah'a itaatkâr olup bazı uzuvlarıyla Allah Teâlâ'ya isyan eden Müslümana gelince; burada günahın kulu kuşatması gerçekleşmez. Kuşatmayı zikrettiğimiz şekilde tefsir etmenin daha evla olduğunda şüphe yoktur; zira bir cisim başka bir cismin bazı cüzlerine temas edip bazılarına etmediğinde onun hakkında "onu kuşatmıştır" denmez. Bu durumda ortaya çıkar ki günahın kulu kuşatması ancak kâfir olduğu zaman gerçekleşir. Bu sabit olunca deriz ki: O'nun: { فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ } “İşte onlar ateş ehlidirler” sözü, ateş ehlinin ancak onlardan ibaret olduğunu gerektirir; bu da

يَقْتَضِي أَنْ لَا يَكُونَ صَاحِبُ الْكَبِيرَةِ مِنْ أَهْلِ النَّارِ، الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ يَقْتَضِي كَوْنَهُمْ فِي النَّارِ فِي الْحَالِ وَذَلِكَ بَاطِلٌ، فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى أَنَّهُمْ يَسْتَحِقُّونَ النَّارَ. وَنَحْنُ نَقُولُ بِمُوجِبِهِ: لَكِنْ لَا نِزَاعَ فِي أَنَّهُ تَعَالَى هَلْ يَعْفُو عَنْ هَذَا الْحَقِّ وَهَذَا أَوَّلُ الْمَسْأَلَةِ، وَلْنَخْتِمِ الْكَلَامَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِقَاعِدَةٍ فِقْهِيَّةٍ: وَهِيَ أَنَّ الشرط هاهنا أَمْرَانِ، أَحَدُهُمَا: اكْتِسَابُ السَّيِّئَةِ، وَالثَّانِي: إِحَاطَةُ تِلْكَ السَّيِّئَةِ بِالْعَبْدِ وَالْجَزَاءُ الْمُعَلَّقُ عَلَى وُجُودِ الشَّرْطَيْنِ لَا يُوجَدُ عِنْدَ حُصُولِ أَحَدِهِمَا. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ عَقَدَ الْيَمِينَ عَلَى شَرْطَيْنِ فِي طَلَاقٍ أَوْ إِعْتَاقٍ أَنَّهُ لَا يَحْنَثُ بوجوه أحدهما والله أعلم.

büyük günah sahibinin ateş ehlinden olmamasını gerektirir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ } “İşte onlar ateş ehlidirler” buyruğu, onların şu anda ateşte olmalarını gerektirir ki bu batıldır; dolayısıyla bunun onların ateşi hak ettiklerine hamledilmesi vacip olur. Biz de bunun gereğini kabul ederiz; fakat Yüce Allah'ın bu haktan afv edip etmeyeceğinde ihtilaf yoktur ve bu da meselenin başıdır. Bu ayet hakkındaki sözü fıkhî bir kaide ile bitirelim: O da buradaki şartın iki şey olmasıdır: Birincisi kötülüğü kazanmak, ikincisi ise o kötülüğün kulu kuşatmasıdır; iki şartın varlığına bağlanan ceza ise bu iki şarttan sadece birinin gerçekleşmesiyle vücut bulmaz. Bu da göstermektedir ki talak veya köle azadında yeminini iki şarta bağlayan kimse, bu iki şarttan birinin gerçekleşmesiyle yeminini bozmuş (hânis) olmaz. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٨٢]

[Bakara Suresi (2), Âyet 82]

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٨٢)

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, işte onlar cennet ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.” (82)

اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ مَا ذَكَرَ فِي الْقُرْآنِ آيَةً فِي الْوَعِيدِ إِلَّا وَذَكَرَ بِجَنْبِهَا آيَةً فِي الْوَعْدِ، وَذَلِكَ لِفَوَائِدَ:

Bil ki O Celle Celâluh Kur'an'da tehdit bildiren bir ayet zikrettiğinde, mutlaka onun yanı başında vaad bildiren bir ayet de zikretmiştir; bu birtakım faydalar içindir:

أَحَدُهَا: لِيُظْهِرَ بِذَلِكَ عَدْلَهُ سُبْحَانَهُ، لِأَنَّهُ لَمَّا حَكَمَ بِالْعَذَابِ الدَّائِمِ عَلَى الْمُصِرِّينَ عَلَى الْكُفْرِ وَجَبَ أَنْ يَحْكُمَ بِالنَّعِيمِ الدَّائِمِ عَلَى الْمُصِرِّينَ عَلَى الْإِيمَانِ، وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُؤْمِنَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَعْتَدِلَ خَوْفُهُ وَرَجَاؤُهُ عَلَى مَا

Birincisi: Bununla O Sübhân'ın adaletini ortaya koyması içindir; çünkü küfürde ısrar edenler hakkında ebedî azaba hükmedince, imanda sebat gösterenler hakkında da ebedî nimete hükmetmesi vacip olmuştur. İkincisi: Müminin korku ve ümidinin dengede olması zorunludur; nitekim

قَالَ ﵊: «لَوْ وُزِنَ خَوْفُ الْمُؤْمِنِ وَرَجَاؤُهُ لَاعْتَدَلَا» ،

[Aleyhisselâm]: “Müminin korkusu ile ümidi tartılsaydı eşit gelirdi” buyurmuştur.

وَذَلِكَ الِاعْتِدَالُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِهَذَا الطَّرِيقِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ يُظْهِرُ بِوَعْدِهِ كَمَالَ رَحْمَتِهِ وَبِوَعِيدِهِ كَمَالَ حِكْمَتِهِ فَيَصِيرُ ذَلِكَ سبباً للعرفان، وهاهنا مَسَائِلُ:

Bu denge ise ancak bu yolla hâsıl olur. Üçüncüsü: Vaadiyle rahmetinin kemalini, tehdidiyle de hikmetinin kemalini ortaya koyar ve böylece bu marifete (Allah'ı tanımaya) bir sebep olur. Burada birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْعَمَلُ الصَّالِحُ خَارِجٌ عَنْ مُسَمَّى الْإِيمَانِ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَلَوْ دَلَّ الْإِيمَانُ عَلَى الْعَمَلِ الصَّالِحِ لَكَانَ ذِكْرُ الْعَمَلِ الصَّالِحِ بَعْدَ الْإِيمَانِ تَكْرَارًا/ أَجَابَ الْقَاضِي بِأَنَّ الْإِيمَانَ وَإِنْ كَانَ يَدْخُلُ فِيهِ جَمِيعُ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، إِلَّا أَنَّ قَوْلَهُ: آمَنَ لَا يُفِيدُ إِلَّا أَنَّهُ فَعَلَ فِعْلًا وَاحِدًا مِنْ أَفْعَالِ الْإِيمَانِ، فَلِهَذَا حَسُنَ أَنْ يَقُولَ: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ. وَالْجَوَابُ: أَنَّ فِعْلَ الْمَاضِي يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ الْمَصْدَرِ فِي زَمَانٍ مَضَى وَالْإِيمَانُ هُوَ الْمَصْدَرُ، فَلَوْ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى جَمِيعِ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ لَكَانَ قَوْلُهُ: آمَنَ دَلِيلًا عَلَى صُدُورِ كُلِّ تِلْكَ الْأَعْمَالِ مِنْهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Birinci Mesele: Salih amel imanın müsemmâsının (kapsamının) dışındadır; çünkü Yüce [Allah]: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “İman edip salih ameller işleyenler” buyurmuştur; eğer iman salih amele delalet etseydi, imandan sonra salih amelin zikredilmesi bir tekrar olurdu. / Kadı [Abdülcebbâr] şöyle cevap vermiştir: İmanın kapsamına bütün salih ameller girse de { آمَنَ } “iman etti” sözü ancak onun imanın fiillerinden tek bir fiili işlediğini ifade eder; işte bu sebeple: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “İman edip salih ameller işleyenler” buyurması güzel olmuştur. Cevap: Mazi fiil, geçmiş bir zamanda mastarın gerçekleştiğine delalet eder ve iman da mastardır. Dolayısıyla eğer bu bütün salih amellere delalet etseydi, O'nun: { آمَنَ } sözü bütün o amellerin kendisinden sâdır olduğuna delil olurdu. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ قَدْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ لِأَنَّا نَتَكَلَّمُ فِيمَنْ أَتَى بِالْإِيمَانِ وَبِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، ثُمَّ أَتَى بَعْدَ ذَلِكَ بِالْكَبِيرَةِ وَلَمْ يَتُبْ عَنْهَا، فَهَذَا الشَّخْصُ قَبْلَ إِتْيَانِهِ بِالْكَبِيرَةِ كَانَ قَدْ صُدِّقَ عَلَيْهِ أَنَّهُ آمَنَ وَعَمِلَ الصَّالِحَاتِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَمَنْ صُدِّقَ عَلَيْهِ ذَلِكَ صُدِّقَ عَلَيْهِ أَنَّهُ آمَنَ وَعَمِلَ الصَّالِحَاتِ وَإِذَا صُدِّقَ عَلَيْهِ ذَلِكَ وَجَبَ انْدِرَاجُهُ تَحْتَ قَوْلِهِ: أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ، فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

İkinci Mesele: Bu ayet, büyük günah sahibinin cennete girebileceğine delalet etmektedir; zira biz imanı ve salih amelleri yerine getirip daha sonra büyük günah işleyen ve bundan tövbe etmeyen kimse hakkında konuşmaktayız. Bu şahıs büyük günahı işlemeden önce, o vakitte iman edip salih ameller işlediği hususunda doğrulanmıştı (hakkında bu vasıf doğruydu). Hakkında bu vasıf doğru olan kimse hakkında iman edip salih ameller işlediği doğrulanmış olur; hakkında bu vasıf doğrulanınca da O'nun: { أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “İşte onlar cennet ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır” buyruğunun kapsamına girmesi vacip olur. Eğer denilirse ki: Yüce Allah'ın:

وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ إِلَّا إِذَا أَتَى بِجَمِيعِ الصَّالِحَاتِ وَمِنْ جُمْلَةِ الصَّالِحَاتِ التَّوْبَةُ، فَإِذَا لَمْ يَأْتِ بِهَا لَمْ يَكُنْ آتِيًا بِالصَّالِحَاتِ، فَلَا يَنْدَرِجُ تَحْتَ الْآيَةِ. قُلْنَا: قَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ قَبْلَ الْإِتْيَانِ بِالْكَبِيرَةِ صُدِّقَ عَلَيْهِ أَنَّهُ آمَنَ وَعَمِلَ الصَّالِحَاتِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ وَإِذَا صُدِّقَ عَلَيْهِ ذَلِكَ فَقَدْ صُدِّقَ عَلَيْهِ أَنَّهُ آمَنَ وَعَمِلَ الصَّالِحَاتِ، لِأَنَّهُ مَتَى صَدَقَ الْمُرَكَّبُ يَجِبُ صِدْقُ الْمُفْرَدِ، بَلْ إِنَّهُ إِذَا أَتَى بِالْكَبِيرَةِ لَمْ يُصَدَّقْ عَلَيْهِ أَنَّهُ آمَنَ وَعَمِلَ الصَّالِحَاتِ فِي كُلِّ الْأَوْقَاتِ، لَكِنَّ قَوْلَنَا: آمَنَ وَعَمِلَ الصَّالِحَاتِ أَعَمُّ مِنْ قَوْلِنَا: إِنَّهُ كَذَلِكَ فِي كُلِّ الْأَوْقَاتِ أَوْ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ، وَالْمُعْتَبَرُ فِي الْآيَةِ هُوَ الْقَدْرُ الْمُشْتَرَكُ، فَثَبَتَ أَنَّهُ مُنْدَرِجٌ تَحْتَ حُكْمِ الْوَعْدِ. بَقِيَ قَوْلُهُمْ: إِنَّ الْفَاسِقَ أَحْبَطَ عِقَابُ مَعْصِيَتِهِ ثَوَابَ طَاعَتِهِ فَيَكُونُ التَّرْجِيحُ لِجَانِبِ الْوَعِيدِ إِلَّا أَنَّ الْكَلَامَ عَلَيْهِ قَدْ تَقَدَّمَ.

{ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “ve salih ameller işleyenler” sözü, ancak bütün salih amelleri yerine getirdiği takdirde onun hakkında doğru olur; tövbe de salih ameller cümlesindendir. Tövbeyi yerine getirmeyince salih amelleri getiren biri olmaz, dolayısıyla ayetin kapsamına girmez. Biz deriz ki: Biz açıkladık ki o kimse büyük günahı işlemeden önce, o vakitte iman edip salih ameller işlediği hususunda doğrulanmıştı. Hakkında bu vasıf doğrulanınca onun iman edip salih ameller işlediği doğrulanmış olur; zira mürekkep (bileşik önerme) doğru olduğunda müfredin (tekil parçanın) de doğru olması vacip olur. Bilakis o büyük günahı işlediğinde onun her vakitte iman edip salih ameller işlediği doğrulanmaz; fakat "iman etti ve salih ameller işledi" sözümüz, "bunun her vakitte mi yoksa bazı vakitlerde mi böyle olduğu" sözümüzden daha geneldir ve ayette muteber olan ortak miktardır. Böylece onun vaad hükmünün kapsamına dâhil olduğu sabit olmuştur. Onların: "Fâsıkın günahının cezası itaatinin sevabını boşa çıkarmıştır (ihbât etmiştir), dolayısıyla tercih tehdit tarafına aittir" şeklindeki sözleri kalmaktadır ki buna dair açıklama daha önce geçmişti.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ الْجُبَّائِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ لَا يَدْخُلُهَا تَفَضُّلًا، لِأَنَّ قَوْلَهُ: أُولئِكَ

Üçüncü Mesele: Cübbâî bu ayetle cennete girecek olan kimsenin oraya lütuf yoluyla girmeyeceğine delil getirmiştir; çünkü O'nun: { أُولئِكَ

أَصْحابُ الْجَنَّةِ

أَصْحابُ الْجَنَّةِ } “İşte onlar cennet ehlidirler” sözü

لِلْحَصْرِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ لِلْجَنَّةِ أَصْحَابٌ إِلَّا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ، قُلْنَا: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ يَسْتَحِقُّونَهَا فَمَنْ أُعْطِيَ الْجَنَّةَ تَفَضُّلًا لَمْ يَدْخُلْ تَحْتَ هَذَا الْحُكْمِ والله أعلم.

hasr (sınırlandırma) içindir; bu da cennetin, iman edip salih ameller işleyen bu kimselerden başka ehli olmadığına delalet etmiştir. Biz deriz ki: Murâdın, onların cenneti hak eden kimseler olması niçin caiz olmasın? Dolayısıyla cennet kendisine lütuf olarak verilen kimse bu hükmün kapsamına girmez. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٨٣]

[Bakara Suresi (2), Âyet 83]

وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ (٨٣)

{ وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ } “Hani İsrâiloğullarından: 'Allah'tan başkasına ibadet etmeyin, ana babaya, akrabaya, yetimlere ve yoksullara iyilik yapın, insanlara güzel söz söyleyin, namazı dosdoğru kılın ve zekâtı verin' diye kesin söz almıştık. Sonra pek azınız müstesna yüz çevirdiniz ve siz hâlâ yüz çevirmekte olanlarsınız.” (83)

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنْ أَنْوَاعِ النِّعَمِ الَّتِي خَصَّهُمُ اللَّهُ بِهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ التَّكْلِيفَ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ مُوَصِّلٌ إِلَى أَعْظَمِ النِّعَمِ وَهُوَ الْجَنَّةُ، وَالْمُوَصِّلُ إِلَى النِّعْمَةِ نِعْمَةٌ، فَهَذَا التَّكْلِيفُ لَا مَحَالَةَ مِنَ النِّعَمِ، ثُمَّ إنه تعالى بين هاهنا أَنَّهُ كَلَّفَهُمْ بِأَشْيَاءَ: التَّكْلِيفُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki bu, Allah'ın onları kendisiyle özel kıldığı nimet türlerinden bir diğer türdür. Çünkü bu şeylerle mükellef kılınmak, nimetlerin en büyüğü olan cennete ulaştırıcıdır; nimete ulaştıran şey de bir nimettir. Dolayısıyla bu mükellefiyet muhakkak nimetlerdendir. Sonra Yüce [Allah] burada onları birtakım şeylerle mükellef kıldığını beyan etmiştir: Birinci mükellefiyet: Yüce Allah'ın: { لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ } “Allah'tan başkasına ibadet etmeyin” buyruğudur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ «يَعْبُدُونَ» بِالْيَاءِ وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ، وَوَجْهُ الْيَاءِ أَنَّهُمْ غَيْبٌ أَخْبَرَ عَنْهُمْ، وَوَجْهُ التَّاءِ أَنَّهُمْ كَانُوا مُخَاطَبِينَ وَالِاخْتِيَارُ التَّاءُ، قَالَ أَبُو عَمْرٍو: أَلَا تَرَى أَنَّهُ جَلَّ ذِكْرُهُ قَالَ:

Birinci Mesele: İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî [kelimeyi] yâ harfi ile «يَعْبُدُونَ» şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise tâ harfi ile [«لَا تَعْبُدُونَ» şeklinde] okumuşlardır. Yâ harfinin yönü, onların gâib (üçüncü şahıs) olmaları ve kendilerinden haber verilmesidir. Tâ harfinin yönü ise kendilerine hitap edilmekte olmasıdır; tercih edilen ise tâ harfidir. Ebû Amr şöyle demiştir: Görmez misin ki O Zikri Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur:

وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً فَدَلَّتِ الْمُخَاطَبَةُ عَلَى التَّاءِ.

{ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً } “ve insanlara güzel söz söyleyin”; bu hitap tâ harfine delalet etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي مَوْضِعِ «يَعْبُدُونَ» مِنَ الْإِعْرَابِ عَلَى خَمْسَةِ أَقْوَالٍ:

İkinci Mesele: «يَعْبُدُونَ» [lafzının] iraptaki yeri hakkında beş görüş üzere ihtilaf etmişlerdir:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: قَالَ الْكِسَائِيُّ: رَفْعُهُ عَلَى أَنْ لَا يَعْبُدُوا كَأَنَّهُ قِيلَ: أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ بِأَنْ لَا يَعْبُدُوا إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا أُسْقِطَتْ «أَنْ» رُفِعَ الْفِعْلُ كَمَا قَالَ طَرَفَةُ:

Birinci Görüş: Kisâî şöyle demiştir: Onun merfû oluşu «أَنْ لَا يَعْبُدُوا» (ibadet etmemeleri üzerine) takdirindedir; sanki "Onlardan ibadet etmemeleri üzerine söz aldık" denilmiş gibidir. Ancak «أَنْ» harfi düşürülünce, Tarafe'nin şu sözünde olduğu gibi fiil merfû kılınmıştır:

أَلَا أيهذا اللاثمي أَحْضُرَ الْوَغَى ... وَأَنْ أَشْهَدَ اللَّذَّاتِ هَلْ أَنْتَ مُخْلِدِي

"Ey savaşa katılmamı ve lezzetlere şahit olmamı ayıplayan adam! Sen beni ebedî kılacak mısın?"

أَرَادَ أَنْ أَحْضُرَ وَلِذَلِكَ عَطَفَ عَلَيْهِ «أَنْ» وَأَجَازَ هَذَا الْوَجْهَ الْأَخْفَشُ وَالْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ وَقُطْرُبٌ وَعَلِيُّ بْنُ عِيسَى وَأَبُو مُسْلِمٍ.

Burada «أَنْ أَحْضُرَ» (katılmamı) demek istemiştir; bu sebeple üzerine «أَنْ» ile atıf yapmıştır. Bu vechi Ahfeş, Ferrâ, Zeccâc, Kutrub, Ali b. Îsâ ve Ebû Müslim de caiz görmüştür.

الْقَوْلُ الثَّانِي: مَوْضِعُهُ رَفْعٌ عَلَى أَنَّهُ جَوَابُ الْقَسَمِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: وَإِذْ أَقْسَمْنَا عَلَيْهِمْ لَا يَعْبُدُونَ، وَأَجَازَ هَذَا الْوَجْهَ الْمُبَرِّدُ وَالْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الْأَخْفَشِ.

İkinci Görüş: İraptaki yeri yeminin cevabı olarak merfûdur; sanki "Hani onlara ibadet etmeyeceksiniz diye yemin verdirdik" denilmiş gibidir. Bu vechi Müberred, Kisâî, Ferrâ ve Zeccâc caiz görmüştür; bu Ahfeş'in iki görüşünden biridir.

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: قَوْلُ قُطْرُبٍ: أَنَّهُ يَكُونُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ فَيَكُونُ مَوْضِعُهُ نَصْبًا كَأَنَّهُ قَالَ: أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ غَيْرَ عَابِدِينَ إِلَّا اللَّهَ.

Üçüncü Görüş: Kutrub'un görüşüdür: [Bu ifade] hâl konumundadır, dolayısıyla yeri mansubdur. Sanki "Biz sizin mîsakınızı yalnızca Allah'a ibadet eden kimseler olmanız şartıyla aldık" denilmiş gibidir.

الْقَوْلُ الرَّابِعُ: قَوْلُ الْفَرَّاءِ إِنَّ مَوْضِعَ «لَا تَعْبُدُونَ» عَلَى النَّهْيِ إِلَّا أَنَّهُ جَاءَ عَلَى لَفْظِ الْخَبَرِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها [الْبَقَرَةِ: ٢٣٣] بِالرَّفْعِ وَالْمَعْنَى عَلَى النَّهْيِ، وَالَّذِي يُؤَكِّدُ كَوْنَهُ نَهْيًا أُمُورٌ. أَحَدُهَا: قَوْلُهُ:

Dördüncü Görüş: Ferrâ'nın görüşüdür: «لَا تَعْبُدُونَ» ifadesinin konumu nehiy (yasaklama) anlamındadır; ancak Yüce Allah'ın merfû olarak gelen: { لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها } [el-Bakara 233] buyruğundaki gibi haber lafzında gelmiştir, anlamı ise nehiydir. Bunun nehiy olduğunu pekiştiren birtakım hususlar vardır. Birincisi: [Allah Teâlâ'nın]

أَقِيمُوا، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ يَنْصُرُهُ قِرَاءَةُ عَبْدِ اللَّهِ وَأُبَيٍّ: لَا تَعْبُدُوا. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْإِخْبَارَ فِي مَعْنَى الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ آكَدُ وَأَبْلَغُ مِنْ صَرِيحِ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ، لِأَنَّهُ كَأَنَّهُ سُورِعَ إِلَى الِامْتِثَالِ وَالِانْتِهَاءِ فَهُوَ يُخْبِرُ عَنْهُ.

{ أَقِيمُوا } [buyruğudur]. İkincisi: Abdullah [b. Mes'ûd] ve Übeyy'in: «لَا تَعْبُدُوا» şeklindeki kıraatinin bunu desteklemesidir. Üçüncüsü: Emir ve nehiy anlamındaki haber, açık emir ve nehiyden daha pekiştirici ve daha beliğdir; zira sanki emre uyma ve yasaktan kaçınma hususunda acele edilmiş de O bundan haber veriyormuş gibidir.

الْقَوْلُ الْخَامِسُ: التَّقْدِيرُ أَنْ لَا تَعْبُدُوا تَكُونُ «أَنْ» مَعَ الْفِعْلِ بَدَلًا عَنِ الْمِيثَاقِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِتَوْحِيدِهِمْ.

Beşinci Görüş: Takdir «أَنْ لَا تَعْبُدُوا» şeklindedir; «أَنْ» fiille birlikte mîsak kelimesinden bedel olur. Sanki "İsrailoğullarından tevhidi yerine getirmeleri mîsakını aldık" denilmiş gibidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هَذَا الْمِيثَاقُ يَدُلُّ عَلَى تَمَامِ مَا لَا بُدَّ مِنْهُ فِي الدِّينِ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَنَهَى

Üçüncü Mesele: Bu mîsak dinde mutlaka bulunması gereken şeylerin tamamına delalet eder. Çünkü Yüce [Allah] Allah Teâlâ'ya ibadeti emredip

عَنْ عِبَادَةِ غَيْرِهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْأَمْرَ بِعِبَادَتِهِ وَالنَّهْيَ عَنْ عِبَادَةِ غَيْرِهِ مَسْبُوقٌ بِالْعِلْمِ بِذَاتِهِ سُبْحَانَهُ، وَجَمِيعُ مَا يَجِبُ وَيَجُوزُ وَيَسْتَحِيلُ عَلَيْهِ وَبِالْعِلْمِ بِوَحْدَانِيَّتِهِ وَبَرَاءَتِهِ عَنِ الْأَضْدَادِ وَالْأَنْدَادِ وَالْبَرَاءَةِ عَنِ الصَّاحِبَةِ وَالْأَوْلَادِ، وَمَسْبُوقٌ أَيْضًا بِالْعِلْمِ بِكَيْفِيَّةِ تِلْكَ الْعِبَادَةِ الَّتِي لَا سَبِيلَ إِلَى مَعْرِفَتِهَا إِلَّا بِالْوَحْيِ وَالرِّسَالَةِ، فَقَوْلُهُ: لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ يَتَضَمَّنُ كُلَّ مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ عِلْمُ الْكَلَامِ وَعِلْمُ الْفِقْهِ وَالْأَحْكَامِ لِأَنَّ الْعِبَادَةَ لَا تَتَأَتَّى إِلَّا مَعَهَا.

başkasına ibadeti yasaklayınca -şüphe yok ki O'na ibadeti emretmek ve başkasına ibadeti yasaklamak; Sübhân olan Zâtı'nı, O'nun hakkında zorunlu, caiz ve imkânsız olan her şeyi bilmeyi, O'nun birliğini, zıtlardan ve denklerden münezzeh olduğunu, eşten ve çocuklardan berî olduğunu bilmeyi önceler; ayrıca ancak vahiy ve peygamberlikle bilinmesine imkân bulunan o ibadetin keyfiyetini bilmeyi de önceler-, O'nun: { لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ } buyruğu, kelam ilminin, fıkıh ve ahkâm ilminin kapsadığı her şeyi ihtiva eder; zira ibadet ancak bunlarla birlikte gerçekleşebilir.

التَّكْلِيفُ الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

İkinci Mükellefiyet: Yüce Allah'ın: { وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } “ana babaya da iyilik yapın” buyruğudur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يُقَالُ: بِمَ يَتَّصِلُ الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَعَلَامَ انْتَصَبَ؟ قُلْنَا فِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: انْتَصَبَ عَلَى مَعْنَى أَحْسِنُوا بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا. وَالثَّانِي: قِيلَ عَلَى مَعْنَى وَصَّيْنَاهُمْ بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا لِأَنَّ اتِّصَالَ الْبَاءِ بِهِ أَحْسَنُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ وَلَوْ كَانَ عَلَى الْأَوَّلِ لَكَانَ وَإِلَى الْوَالِدَيْنِ كَأَنَّهُ قِيلَ:

Birinci Mesele: Şöyle denilir: Yüce Allah'ın: { وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } buyruğundaki bâ (ب) harfi neye bitişmektedir ve [ihsân kelimesi] ne üzere mansub olmuştur? Deriz ki: Bunda üç görüş vardır: Birincisi: Zeccâc şöyle demiştir: "Ana babaya iyilikle muamele edin" anlamı üzere mansub olmuştur. İkincisi: "Onlara ana babaya iyilik etmelerini vasiyet ettik/emrettik" anlamı üzeredir denilmiştir; zira bâ harfinin ona bitişmesi bu vecihte daha uygundur. Eğer birinci [görüş] üzere olsaydı «وَإِلَى الْوَالِدَيْنِ» şeklinde olurdu, sanki şöyle denilmiş gibi:

وَأَحْسِنُوا إِلَى الْوَالِدَيْنِ. الثَّالِثُ: قِيلَ: بَلْ هُوَ عَلَى الْخَبَرِ الْمَعْطُوفِ عَلَى الْمَعْنَى الْأَوَّلِ يَعْنِي أَنْ تَعْبُدُوا وَتُحْسِنُوا.

"Ana babaya iyilik edin". Üçüncüsü: Şöyle denilmiştir: Bilakis o, birinci anlama matuf bir haberdir; yani ibadet etmeniz ve iyilik yapmanız [şeklindedir].

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّمَا أَرْدَفَ عِبَادَةَ اللَّهِ بِالْإِحْسَانِ إِلَى الْوَالِدَيْنِ لِوُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ نِعْمَةَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى الْعَبْدِ أَعْظَمُ، فَلَا بُدَّ مِنْ تَقْدِيمِ شُكْرِهِ عَلَى شُكْرِ غَيْرِهِ ثُمَّ بَعْدَ نِعْمَةِ اللَّهِ فَنِعْمَةُ الْوَالِدَيْنِ أَعَمُّ النِّعَمِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْوَالِدَيْنِ هُمَا الْأَصْلُ وَالسَّبَبُ فِي كَوْنِ الْوَلَدِ وَوُجُودِهِ كَمَا أَنَّهُمَا مُنْعِمَانِ عَلَيْهِ بِالتَّرْبِيَةِ، وَأَمَّا غَيْرُ الْوَالِدَيْنِ فَلَا يَصْدُرُ عَنْهُ الْإِنْعَامُ بِأَصْلِ الْوُجُودِ، بَلْ بِالتَّرْبِيَةِ فَقَطْ، فَثَبَتَ أَنَّ إِنْعَامَهُمَا أَعْظَمُ وُجُوهِ الْإِنْعَامِ بَعْدَ إِنْعَامِ اللَّهِ تَعَالَى. وَثَانِيهَا: أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ هُوَ الْمُؤَثِّرُ فِي وُجُودِ الْإِنْسَانِ فِي الْحَقِيقَةِ وَالْوَالِدَانِ هُمَا الْمُؤَثِّرَانِ فِي وُجُودِهِ بِحَسَبِ الْعُرْفِ الظَّاهِرِ، فَلَمَّا ذَكَرَ الْمُؤَثِّرَ الْحَقِيقِيَّ أَرْدَفَهُ بِالْمُؤَثِّرِ بِحَسَبِ الْعُرْفِ الظَّاهِرِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَطْلُبُ بِإِنْعَامِهِ عَلَى الْعَبْدِ عِوَضًا الْبَتَّةَ بَلِ الْمَقْصُودُ إِنَّمَا هُوَ مَحْضُ الْإِنْعَامِ وَالْوَالِدَانِ كَذَلِكَ، فَإِنَّهُمَا لَا يَطْلُبَانِ عَلَى الْإِنْعَامِ عَلَى الْوَلَدِ عِوَضًا مَالِيًّا وَلَا ثَوَابًا، فَإِنَّ مَنْ يُنْكِرُ الْمِيعَادَ يُحْسِنُ إِلَى وَلَدِهِ وَيُرَبِّيهِ، فَمِنْ هَذَا الْوَجْهِ أَشْبَهَ إِنْعَامُهُمَا إِنْعَامَ اللَّهِ تَعَالَى.

İkinci Mesele: Allah'a ibadetin hemen peşinden ana babaya iyiliği zikretmesi birtakım yönlerdendir. Birincisi: Allah Teâlâ'nın kul üzerindeki nimeti en büyüktür; bu sebeple O'na şükrün başkasına şükürden öne alınması zorunludur. Sonra Allah'ın nimetinden sonra ana babanın nimeti nimetlerin en kapsamlısıdır; zira ana baba, terbiyesiyle ona nimette bulunanlar olduğu gibi çocuğun var olmasının ve vücudunun aslı ve sebebidir. Ana babadan başkası ise varlığın aslı ile nimette bulunmaz, sadece terbiye ile bulunur. Böylece onların nimetinin, Allah Teâlâ'nın nimetinden sonra nimet türlerinin en büyüğü olduğu sabit olmuştur. İkincisi: Sübhân olan Allah hakikatte insanın varlığında müessir (etkili) olandır; ana baba ise zahirî örfe göre onun varlığında müessirdir. Hakiki müessiri zikredince, zahirî örfe göre müessir olanı onun peşine eklemiştir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ kul üzerindeki nimetine karşılık kesinlikle hiçbir ivaz (karşılık) talep etmez; bilakis maksat sırf nimettir. Ana baba da böyledir; zira onlar çocuğa olan nimetlerine karşılık ne mali bir ivaz ne de bir sevap talep ederler. Çünkü âhireti inkâr eden bile çocuğuna iyilik eder ve onu büyütür; bu yönden onların nimeti Allah Teâlâ'nın nimetine benzemiştir.

الرَّابِعُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَمَلُّ مِنَ الْإِنْعَامِ عَلَى الْعَبْدِ وَلَوْ أَتَى الْعَبْدُ بِأَعْظَمِ الْجَرَائِمِ، فَإِنَّهُ لَا يَقْطَعُ عَنْهُ مَوَادَّ نِعَمِهِ وَرَوَادِفَ كَرَمِهِ، وَكَذَا الْوَالِدَانِ لَا يَمَلَّانِ الْوَلَدَ وَلَا يَقْطَعَانِ عَنْهُ مَوَادَّ مَنْحِهِمَا وَكَرَمِهِمَا، وَإِنْ كَانَ الْوَلَدُ مُسِيئًا إِلَى الْوَالِدَيْنِ. الْخَامِسُ: كَمَا أَنَّ الْوَالِدَ الْمُشْفِقَ يَتَصَرَّفُ فِي مَالِ وَلَدِهِ بِالِاسْتِرْبَاحِ وَطَلَبِ الزِّيَادَةِ وَيَصُونُهُ عَنِ الْبَخْسِ وَالنُّقْصَانِ، فَكَذَا الْحَقُّ ﷾ مُتَصَرِّفٌ فِي طَاعَةِ الْعَبْدِ فَيَصُونُهَا عَنِ الضَّيَاعِ ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ يَجْعَلُ أَعْمَالَهُ الَّتِي لَا تَبْقَى كَالشَّيْءِ الْبَاقِي أَبَدَ الْآبَادِ كَمَا قَالَ: مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ [الْبَقَرَةِ: ٢٦١] . السَّادِسُ: أَنَّ نِعْمَةَ اللَّهِ وَإِنْ كَانَتْ أَعْظَمَ مِنْ نِعْمَةِ الْوَالِدَيْنِ وَلَكِنَّ نِعْمَةَ اللَّهِ مَعْلُومَةٌ بِالِاسْتِدْلَالِ وَنِعْمَةَ الْوَالِدَيْنِ مَعْلُومَةٌ بِالضَّرُورَةِ، إِلَّا أَنَّهَا قَلِيلَةٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى نِعَمِ اللَّهِ فَاعْتَدَلَا مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ وَالرُّجْحَانِ لِنِعَمِ اللَّهِ فَلَا جَرَمَ جَعَلْنَا نِعَمَ الْوَالِدَيْنِ كَالتَّالِيَةِ لِنِعَمِ اللَّهِ تَعَالَى.

Dördüncüsü: Allah Teâlâ, kul en büyük cürümleri işlese bile ona nimet vermekten usanmaz; zira nimetlerinin maddelerini ve kereminin ihsanlarını ondan kesmez. Ana baba da böyledir; çocuk ana babaya kötülük etse bile çocuktan usanmazlar, bağış ve keremlerinin maddelerini ondan kesmezler. Beşincisi: Şefkatli bir babanın çocuğunun malında kâr arayışı ve artırma talebiyle tasarrufta bulunup onu eksilme ve noksanlıktan koruduğu gibi, Hak celle celâluh da kulun itaatinde tasarrufta bulunur, onu zayi olmaktan korur; sonra da O Sübhân [Varlık], kulun baki kalmayan amellerini ebediyen baki kalan bir şey gibi kılar. Nitekim şöyle buyurmuştur: { مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ } [el-Bakara 261] “Mallarını Allah yolunda infak edenlerin durumu, yedi başak bitiren ve her başakta yüz tane bulunan bir tohumun durumu gibidir”. Altıncısı: Allah'ın nimeti ana babanın nimetinden daha büyük olsa da Allah'ın nimeti istidlâl ile, ana babanın nimeti ise zaruretle (apaçık gözlemle) bilinir; ancak Allah'ın nimetlerine nispetle azdır. Bu yönden denk olmuşlar ve üstünlük Allah'ın nimetlerine ait olmuştur; bu sebeple ana babanın nimetini Allah Teâlâ'nın nimetinin peşi sıra kıldık.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اتَّفَقَ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ تَعْظِيمُ الْوَالِدَيْنِ وَإِنْ كَانَا كَافِرَيْنِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ.

Üçüncü Mesele: Âlimlerin çoğu, kâfir bile olsalar ana babaya tazim göstermenin vacip olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Buna birtakım yönler delalet eder.

أَحَدُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً غَيْرُ مُقَيَّدٍ بِكَوْنِهِمَا مُؤْمِنَيْنِ أَمْ لَا، وَلِأَنَّهُ ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ الْحُكْمَ الْمُرَتَّبَ عَلَى الْوَصْفِ مُشْعِرٌ بِعِلِّيَّةِ الْوَصْفِ، فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ بِتَعْظِيمِ الْوَالِدَيْنِ لِمَحْضِ كَوْنِهِمَا وَالِدَيْنِ وَذَلِكَ يَقْتَضِي الْعُمُومَ، وَهَكَذَا الِاسْتِدْلَالُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا تَقُلْ لَهُما/ أُفٍّ وَلا تَنْهَرْهُما الْآيَةَ، وَهَذَا نِهَايَةُ الْمُبَالَغَةِ فِي الْمَنْعِ مِنْ إِيذَائِهِمَا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آخِرِ الآية: وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً

Birincisi: Bu ayetteki: { وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } buyruğu, onların mümin olup olmamasıyla kayıtlanmamıştır. Fıkıh usulünde bir vasfa bağlanan hükmün o vasfın illet olduğuna delalet ettiği sabit olduğundan, bu ayet ana babaya tazim emrinin sırf onların ana baba olmalarından ötürü olduğuna delalet etmiştir; bu da umumilik (genellik) gerektirir. Yüce Allah'ın: { وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } buyruğuyla yapılan istidlâl de böyledir. İkincisi: Yüce Allah'ın: { فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَلا تَنْهَرْهُما } ... ayetidir; bu, onlara eziyet etmekten menetmede mübalağanın son noktasıdır. Sonra Yüce [Allah] ayetin sonunda şöyle buyurmuştur: { وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً }

[الْإِسْرَاءِ: ٢٣، ٢٤] فَصَرَّحَ بِبَيَانِ السَّبَبِ فِي وُجُوبِ هَذَا التَّعْظِيمِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَكَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَنَّهُ كَيْفَ تَلَطَّفَ فِي دَعْوَةِ أَبِيهِ مِنَ الْكُفْرِ إِلَى الْإِيمَانِ فِي قوله: يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً

[el-İsrâ 23, 24] “ve de ki: Rabbim, onlar beni küçükken nasıl terbiye ettilerse sen de onlara merhamet et”. Böylece bu tazimin vacip oluşundaki sebebi açıkça belirtmiştir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ, İbrâhim aleyhisselâm'dan, babasını küfürden imana davet ederken şu buyruğundaki gibi nasıl yumuşak davrandığını nakletmiştir: { يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً }

[مَرْيَمَ: ٤٢] ثُمَّ إِنَّ أَبَاهُ كَانَ يُؤْذِيهِ وَيَذْكُرُ الْجَوَابَ الْغَلِيظَ وَهُوَ ﵇ كَانَ يَتَحَمَّلُ ذَلِكَ، وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ فِي حَقِّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ ثَبَتَ مِثْلُهُ فِي حَقِّ هَذِهِ الْأُمَّةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً [النَّحْلِ: ١٢٣] .

[Meryem 42] “Ey babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir faydası olmayan şeylere niçin ibadet ediyorsun?” Sonra babası ona eziyet ediyor ve kaba cevaplar veriyordu; o aleyhisselâm ise buna tahammül ediyordu. Bu durum İbrâhim aleyhisselâm hakkında sabit olunca, Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } [en-Nahl 123] “Sonra sana: 'Hanîf olarak İbrâhim'in dinine uy' diye vahyettik” buyruğundan dolayı bu ümmet hakkında da bir benzeri sabit olur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْإِحْسَانَ إِلَيْهِمَا هُوَ أَلَّا يُؤْذِيَهُمَا الْبَتَّةَ وَيُوَصِّلَ إِلَيْهِمَا مِنَ الْمَنَافِعِ قَدْرَ مَا يَحْتَاجَانِ إِلَيْهِ، فَيَدْخُلُ فِيهِ دَعْوَتُهُمَا إِلَى الْإِيمَانِ إِنْ كَانَا كَافِرَيْنِ وَأَمْرُهُمَا بِالْمَعْرُوفِ عَلَى سَبِيلِ الرِّفْقِ إِنْ كَانَا فَاسِقَيْنِ.

Dördüncü Mesele: Bil ki onlara iyilik etmek; onlara kesinlikle eziyet etmemek ve ihtiyaç duydukları ölçüde menfaatleri onlara ulaştırmaktır. Eğer kâfir iseler onları imana davet etmek, fâsık iseler onları tatlılıkla iyiliğe emretmek de bunun içine girer.

التَّكْلِيفُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَذِي الْقُرْبى وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Üçüncü Mükellefiyet: Yüce Allah'ın: { وَذِي الْقُرْبى } “akrabaya da” buyruğudur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: لَوْ أَوْصَى لِأَقَارِبِ زَيْدٍ دَخَلَ فِيهِ الْوَارِثُ الْمَحْرَمُ وَغَيْرُ الْمَحْرَمِ، وَلَا يَدْخُلُ الْأَبُ وَالِابْنُ لِأَنَّهُمَا لَا يُعْرَفَانِ بِالْقَرِيبِ، وَيَدْخُلُ الْأَحْفَادُ وَالْأَجْدَادُ، وَقِيلَ: لَا يَدْخُلُ الْأُصُولُ وَالْفُرُوعُ وقيل بدخول الكل. وهاهنا دَقِيقَةٌ، وَهِيَ أَنَّ الْعَرَبَ يَحْفَظُونَ الْأَجْدَادَ الْعَالِيَةَ فَيَتَّسِعُ نَسْلُهُمْ وَكُلُّهُمْ أَقَارِبُ، فَلَوْ تَرَقَّيْنَا إِلَى الْجَدِّ الْعَالِي وَحَسَبْنَا أَوْلَادَهُ كَثُرُوا، فَلِهَذَا قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: يَرْتَقِي إِلَى أَقْرَبِ جَدٍّ يَنْتَسِبُ هُوَ إِلَيْهِ وَيُعْرَفُ بِهِ وَإِنْ كَانَ كَافِرًا، وَذَكَرَ الْأَصْحَابُ فِي مِثَالِهِ: أَنَّهُ لَوْ أَوْصَى لِأَقَارِبِ الشَّافِعِيِّ ﵁ فَإِنَّا نَصْرِفُهُ إِلَى بَنِي شَافِعٍ دُونَ بَنِي الْمُطَّلِبِ وَبَنِي عَبْدِ مَنَافٍ وَإِنْ كَانُوا أَقَارِبَ، لِأَنَّ الشَّافِعِيَّ يَنْتَسِبُ فِي الْمَشْهُورِ إِلَى شَافِعٍ دُونَ عَبْدِ مَنَافٍ. قَالَ الشَّيْخُ الْغَزَالِيُّ: وَهَذَا فِي زَمَانِ الشَّافِعِيِّ، أَمَّا فِي زَمَانِنَا فَلَا يَنْصَرِفُ إِلَّا إِلَى أَوْلَادِ الشَّافِعِيِّ ﵁ وَلَا يَرْتَقِي إِلَى بَنِي شَافِعٍ لِأَنَّهُ أَقْرَبُ مَنْ يُعْرَفُ بِهِ أَقَارِبُهُ فِي زَمَانِنَا، أَمَّا قَرَابَةُ الْأُمِّ فَإِنَّهَا تَدْخُلُ فِي وَصِيَّةِ الْعَجَمِ وَلَا تَدْخُلُ فِي وَصِيَّةِ الْعَرَبِ عَلَى الْأَظْهَرِ، لِأَنَّهُمْ لَا يُعِدُّونَ ذَلِكَ قَرَابَةً، أَمَّا لَوْ قَالَ لِأَرْحَامِ فُلَانٍ دَخَلَ فِيهِ قَرَابَةُ الْأَبِ وَالْأُمِّ.

Birinci Mesele: Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: [Bir kimse] Zeyd'in akrabalarına vasiyette bulunsa, buna mahrem olan ve mahrem olmayan vâris girer; baba ve oğul ise girmez, çünkü onlar "akraba" olarak isimlendirilmezler; torunlar ve dedeler ise girer. Usul ve fürûun girmeyeceği de söylenmiştir; hepsinin gireceği de söylenmiştir. Burada ince bir nokta vardır: Araplar üst dedeleri ezberlerler, dolayısıyla soyları genişler ve hepsi akraba olur. Eğer üst dedeye kadar çıkıp onun çocuklarını sayarsak çok olurlar. Bu sebeple Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: Kâfir bile olsa, nispet edildiği ve kendisiyle tanındığı en yakın dedeye kadar çıkılır. Mezhep âlimleri bunun örneğinde şunu zikretmişlerdir: Şâfiî'nin radıyallâhu anh akrabalarına vasiyette bulunulsa, akraba olsalar bile Muttaliboğulları ve Abdümenâfoğullarına değil Şâfioğullarına sarfederiz; çünkü Şâfiî meşhur olarak Abdümenâf'a değil Şâfi'e nispet edilir. Şeyh Gazzâlî şöyle demiştir: Bu Şâfiî'nin zamanındaydı; bizim zamanımızda ise sadece Şâfiî'nin radıyallâhu anh çocuklarına sarfedilir, Şâfioğullarına kadar çıkılmaz; çünkü zamanımızda akrabalarının kendisiyle tanındığı en yakın kişi odur. Anne tarafının akrabalığına gelince, bu Acemlerin vasiyetine girer; Arapların vasiyetine ise en zahir görüşe göre girmez, çünkü onlar bunu akrabalık saymazlar. Fakat falanın "erhâmı" (rahim akrabaları) derse, buna hem baba hem anne akrabası girer.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ حَقَّ ذِي الْقُرْبَى كَالتَّابِعِ لِحَقِّ الْوَالِدَيْنِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِنَّمَا يَتَّصِلُ بِهِ أَقْرِبَاؤُهُ بِوَاسِطَةِ اتِّصَالِهِمْ بِالْوَالِدَيْنِ وَالِاتِّصَالُ بِالْوَالِدَيْنِ مُقَدَّمٌ عَلَى الِاتِّصَالِ بِذِي الْقُرْبَى، فَلِهَذَا أَخَّرَ اللَّهُ ذِكْرَهُ عَنِ الْوَالِدَيْنِ،

İkinci Mesele: Bil ki akrabanın hakkı ana babanın hakkına tâbi gibidir; çünkü insanın akrabaları onunla ancak ana babaya bitişmeleri vasıtasıyla bitişirler ve ana babaya olan bağ akrabaya olan bağdan öncedir. Bu sebeple Allah onun zikrini ana babadan sonraya bırakmıştır.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «إن الرحم سجنة مِنَ الرَّحْمَنِ فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ يَقُولُ: أَيْ رَبِّ إِنِّي ظُلِمْتُ، إِنِّي أُسِيءَ إِلَيَّ، إِنِّي قُطِعْتُ. قَالَ فَيُجِيبُهَا رَبُّهَا: أَلَا تَرْضَيْنَ أَنِّي أَقْطَعُ مَنْ قَطَعَكِ وَأَصِلُ مَنْ وَصَلَكِ، ثُمَّ قَرَأَ فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ،

Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz akrabalık bağı (sıla-i rahim) Rahmân'dan bir daldır. Kıyamet günü olunca şöyle der: Ey Rabbim! Bana zulmedildi, bana kötülük yapıldı, ben koparıldım. [Resûlullah] buyurdu ki: Rabbi ona şöyle cevap verir: Seni gözeteni gözetmeme, seninle bağını koparandan bağımı koparmama razı olmaz mısın? Sonra şu ayeti okudu: { فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ } “Demek siz idareyi ele alırsanız yeryüzünde bozgunculuk çıkaracak ve akrabalık bağlarınızı koparacaksınız öyle mi?”»

وَالسَّبَبُ الْعَقْلِيُّ فِي تَأْكِيدِ رِعَايَةِ هَذَا الْحَقِّ أَنَّ الْقَرَابَةَ مَظِنَّةُ الِاتِّحَادِ وَالْأُلْفَةِ وَالرِّعَايَةِ وَالنُّصْرَةِ، فَلَوْ لَمْ يَحْصُلْ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ لَكَانَ ذَلِكَ أَشَقَّ على القلب وأبلغ في الإيمام وَالْإِيحَاشِ وَالضَّرُورَةِ، وَكُلَّمَا كَانَ أَقْوَى كَانَ دَفْعُهُ أَوْجَبَ، فَلِهَذَا وَجَبَتْ رِعَايَةُ حُقُوقِ الْأَقَارِبِ.

Bu hakkın gözetilmesini pekiştirmedeki aklî sebep ise şudur: Akrabalık; birleşme, kaynaşma, gözetme ve yardımlaşma yeridir. Eğer bunlardan hiçbir şey hâsıl olmazsa bu kalbe daha ağır gelir, üzüntü, yabancılaşma ve sıkıntı vermede daha ileri olur. Bir şey ne kadar güçlü olursa onu defetmek o kadar vacip olur; bu sebeple akrabaların haklarını gözetmek vacip kılınmıştır.

التَّكْلِيفُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْيَتامى وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Dördüncü Mükellefiyet: Yüce Allah'ın: { وَالْيَتامى } “yetimlere” buyruğudur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْيَتِيمُ الَّذِي مَاتَ أَبُوهُ حَتَّى يَبْلُغَ الْحُلُمَ وَجَمْعُهُ أَيْتَامٌ وَيَتَامَى، كَقَوْلِهِمْ: نَدِيمٌ وَنَدَامَى، وَلَا يُقَالُ لِمَنْ مَاتَتْ أُمُّهُ إِنَّهُ يَتِيمٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: هَذَا فِي الْإِنْسَانِ، أَمَّا فِي غَيْرِ الْإِنْسَانِ فَيُتْمُهُ مِنْ قِبَلِ أُمِّهِ.

Birinci Mesele: Yetim, ergenlik çağına ulaşıncaya kadar babası ölen kimsedir; çoğulu nedîm ve nedâmâ dedikleri gibi eytâm ve yetâmâ şeklinde gelir. Annesi ölen kimseye yetim denilmez. Zeccâc şöyle demiştir: Bu insandadır; insandan başkasında ise yetimlik anne tarafından olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْيَتِيمُ كَالتَّالِي لِرِعَايَةِ حُقُوقِ الْأَقَارِبِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لِصِغَرِهِ لَا يَنْتَفِعُ بِهِ وَلِيُتْمِهِ وَخُلُوِّهِ عمن

İkinci Mesele: Yetim, akrabaların haklarını gözetmenin peşi sıra gelir; zira küçüklüğünden dolayı ondan faydalanılmaz ve yetimliği ile kendisine

يَقُومُ بِهِ، يَحْتَاجُ إِلَى مَنْ يَنْفَعُهُ وَالْإِنْسَانُ قَلَّمَا يَرْغَبُ فِي صُحْبَةِ مِثْلِ هَذَا، وَإِذَا كَانَ هَذَا التَّكْلِيفُ شَاقًّا عَلَى النَّفْسِ لَا جَرَمَ كَانَتْ دَرَجَتُهُ عَظِيمَةً فِي الدِّينِ.

bakacak kimseden yoksun oluşundan ötürü kendisine fayda sağlayacak birine muhtaçtır. İnsan ise böylesi birinin arkadaşlığına pek rağbet etmez. Bu mükellefiyet nefse zor gelince, şüphesiz dindeki derecesi de pek büyük olmuştur.

التَّكْلِيفُ الْخَامِسُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْمَساكِينِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Beşinci Mükellefiyet: Yüce Allah'ın: { وَالْمَساكِينِ } “ve yoksullara” buyruğudur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: «وَالْمَسَاكِينُ» وَاحِدُهَا مِسْكِينٌ، أُخِذَ مِنَ السُّكُونِ كَأَنَّ الْفَقْرَ قَدْ سَكَنَهُ وَهُوَ أَشَدُّ فَقْرًا مِنَ الْفَقِيرِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ اللُّغَةِ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁ وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ مِسْكِيناً ذَا مَتْرَبَةٍ [الْبَلَدِ: ١٦] وَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵁: الْفَقِيرُ أَسْوَأُ حَالًا، لِأَنَّ الْفَقِيرَ اشْتِقَاقُهُ مِنْ فَقَارِ الظَّهْرِ كَأَنَّ فَقَارَهُ انْكَسَرَ لِشِدَّةِ حَاجَتِهِ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْأَنْبَارِيِّ. وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ [الْكَهْفِ: ٧٩] جَعَلَهُمْ مَسَاكِينَ مَعَ أَنَّ السَّفِينَةَ كَانَتْ مِلْكًا لَهُمْ.

Birinci Mesele: «الْمَسَاكِينُ» kelimesinin tekili miskindir (مِسْكِين); sükûndan (durgunluk/hareketsizlik) türetilmiştir, sanki fakirlik onu hareketsiz bırakmıştır. Çoğu dil ehline göre o, fakirden daha şiddetli yoksuldur; Ebû Hanîfe'nin radıyallâhu anh görüşü de budur. Onlar Yüce Allah'ın: { أَوْ مِسْكِيناً ذَا مَتْرَبَةٍ } [el-Beled 16] “Yahut toz toprak içinde kalmış bir yoksula” buyruğunu delil getirmişlerdir. Şâfiî'ye radıyallâhu anh göre ise fakirin hâli daha kötüdür; zira fakir kelimesi sırt omurlarından (fakârü'z-zahr) türemiştir, sanki şiddetli ihtiyacından ötürü omurgası kırılmıştır. Bu İbnü'l-Enbârî'nin de görüşüdür. Ona karşı Yüce Allah'ın: { أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ } [el-Kehf 79] “Gemiye gelince, o denizde çalışan yoksullara aitti” buyruğunu delil getirmişlerdir; gemi onların mülkü olmasına rağmen onları miskin kılmıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّمَا تَأَخَّرَتْ دَرَجَتُهُمْ عَنِ الْيَتَامَى لِأَنَّ الْمِسْكِينَ قَدْ يَكُونُ بِحَيْثُ يُنْتَفَعُ بِهِ فِي الِاسْتِخْدَامِ فَكَانَ الْمَيْلُ إِلَى مُخَالَطَتِهِ أَكْثَرَ مِنَ الْمَيْلِ إِلَى مُخَالَطَةِ الْيَتَامَى، وَلِأَنَّ الْمِسْكِينَ أَيْضًا يُمْكِنُهُ الِاشْتِغَالُ بِتَعَهُّدِ نَفْسِهِ وَمَصَالِحِ مَعِيشَتِهِ، وَالْيَتِيمُ لَيْسَ كَذَلِكَ فَلَا جَرَمَ قَدَّمَ اللَّهُ ذِكْرَ الْيَتِيمِ عَلَى الْمِسْكِينِ.

İkinci Mesele: Onların derecesinin yetimlerden sonraya kalması; miskinin hizmet ettirilerek kendisinden yararlanılacak durumda olabilmesi, dolayısıyla onunla bir arada bulunma meylinin yetimlerle bir arada bulunma meylinden daha fazla olması sebebiyledir. Bir de miskin kendi işini ve geçim maslahatlarını bizzat görmeye güç yetirebilir, yetim ise böyle değildir. Bu sebeple Allah, yetimin zikrini miskinden öne almıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْإِحْسَانُ إِلَى ذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى، لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُغَايِرًا لِلزَّكَاةِ لِأَنَّ الْعَطْفَ يَقْتَضِي التَّغَايُرَ.

Üçüncü Mesele: Akrabaya ve yetimlere iyilik etmek zekâttan farklı olmak zorundadır; zira atıf başkalığı gerektirir.

التَّكْلِيفُ السَّادِسُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Altıncı Mükellefiyet: Yüce Allah'ın: { وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً } “insanlara da güzel söz söyleyin” buyruğudur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: (حَسَنًا) بِفَتْحِ الْحَاءِ وَالسِّينِ عَلَى مَعْنَى الْوَصْفِ لِلْقَوْلِ، كَأَنَّهُ قَالَ:

Birinci Mesele: Hamza ve Kisâî, sözün vasfı olması anlamıyla hâ ve sîn harflerinin fethasıyla (حَسَنًا) şeklinde okumuşlardır; sanki şöyle demiştir:

قُولُوا لِلنَّاسِ قَوْلًا حَسَنًا، وَالْبَاقُونَ بِضَمِّ الْحَاءِ وَسُكُونِ السِّينِ، وَاسْتَشْهَدُوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَوَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ حُسْناً [الْعَنْكَبُوتِ: ٨] وَبِقَوْلِهِ: ثُمَّ بَدَّلَ حُسْناً بَعْدَ سُوءٍ [النَّمْلِ: ١١] وَفِيهِ أَوْجُهٌ، الْأَوَّلُ: قَالَ الْأَخْفَشُ: مَعْنَاهُ قَوْلًا ذَا حُسْنٍ. الثَّانِي: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حُسْنًا فِي مَوْضِعِ حَسَنًا كَمَا تَقُولُ: رَجُلٌ عَدْلٌ. الثَّالِثُ:

"İnsanlara güzel bir söz söyleyin". Diğerleri ise hâ harfinin zammesi ve sîn harfinin sükûnu ile [«حُسْنًا» şeklinde] okumuşlar ve Yüce Allah'ın: { وَوَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ حُسْناً } [el-Ankebût 8] “Biz insana ana babasına iyilik yapmasını vasiyet ettik” buyruğunu ve: { ثُمَّ بَدَّلَ حُسْناً بَعْدَ سُوءٍ } [en-Neml 11] “Sonra kötülüğün ardından onu iyiliğe çevirdi” buyruğunu şahit getirmişlerdir. Bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Ahfeş şöyle demiştir: Bunun manası "güzellik sahibi bir söz" demektir. İkincisi: Tıpkı "adaletli adam" (raculün adl) dediğin gibi «حُسْنًا» kelimesinin «حَسَنًا» yerinde olması caizdir. Üçüncüsü:

أَنْ يَكُونَ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً أَيْ لِيَحْسُنَ قَوْلُكُمْ نُصِبَ عَلَى مَصْدَرِ الْفِعْلِ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ الْأَوَّلُ. الرَّابِعُ: حُسْنًا أَيْ قَوْلٌ هُوَ حَسَنٌ فِي نَفْسِهِ لِإِفْرَاطِ حُسْنِهِ.

O'nun: { وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً } buyruğunun manasının "sözünüz güzel olsun diye" şeklinde olmasıdır; önceki kelamın delalet ettiği fiilin masdarı olarak mansub kılınmıştır. Dördüncüsü: «حُسْنًا» yani güzelliğindeki aşırılıktan dolayı bizzat kendisi güzel olan bir söz [demektir].

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: يُقَالُ: لِمَ خُوطِبُوا بِقُولُوا بَعْدَ الْإِخْبَارِ؟ وَالْجَوَابُ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ [يُونُسَ: ٢٢] . وَثَانِيهَا: فِيهِ حَذْفٌ أَيْ قُلْنَا لَهُمْ قُولُوا. وَثَالِثُهَا: الْمِيثَاقُ لَا يَكُونُ إِلَّا كَلَامًا كأنه قيل: قلت لا تعبدوا وقولوا.

İkinci Mesele: Şöyle denilir: Haberden sonra niçin «قُولُوا» (söyleyin) şeklinde hitap edilmişlerdir? Cevap üç yöndendir: Birincisi: Yüce Allah'ın: { حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ } [Yûnus 22] “Hatta siz gemilerde bulunduğunuz ve o gemiler de onları alıp götürdüğü zaman” buyruğundaki gibi iltifât yoluyladır. İkincisi: Orada bir hazif vardır; yani "Onlara: Söyleyin, dedik" [demektir]. Üçüncüsü: Mîsak ancak bir kelamla olur; sanki şöyle denilmiştir: "İbadet etmeyin ve söyleyin, dedim."

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْمُخَاطَبَ بِقَوْلِهِ: وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً مَنْ هُوَ؟ فَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى أَخَذَ الْمِيثَاقَ عَلَيْهِمْ أَنْ لَا يَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ وَعَلَى أَنْ يَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى أَخَذَ الْمِيثَاقَ عَلَيْهِمْ أَنْ لَا يَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ ثُمَّ قَالَ لِمُوسَى وَأُمَّتِهِ: قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَالْكُلُّ مُمْكِنٌ بِحَسَبِ اللَّفْظِ وَإِنْ كَانَ الأول أقرب حتى تكون القصة قصة وَاحِدَةً مُشْتَمِلَةً عَلَى مَحَاسِنِ الْعَادَاتِ وَمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ.

Üçüncü Mesele: { وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً } buyruğu ile hitap edilenin kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Yüce Allah'ın onlardan yalnız Allah'a ibadet etmeleri ve insanlara güzel söz söylemeleri üzerine mîsak aldığı söylenebileceği gibi; Yüce Allah'ın onlardan yalnız Allah'a ibadet etmeleri üzerine mîsak aldığı, sonra da Mûsâ ve ümmetine: "İnsanlara güzel söz söyleyin" dediği de söylenebilir. Her ne kadar birincisi kıssanın her yönüyle güzel âdetleri ve üstün ahlakı kapsayan tek bir kıssa olması için daha yakın olsa da, lafız bakımından hepsi mümkündür.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّمَا يَجِبُ الْقَوْلُ الْحَسَنُ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ، أَمَّا مَعَ الْكُفَّارِ وَالْفُسَّاقِ فَلَا، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ وَجْهَانِ، الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يَجِبُ لَعْنُهُمْ وَذَمُّهُمْ وَالْمُحَارَبَةُ مَعَهُمْ، فَكَيْفَ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْقَوْلُ مَعَهُمْ حَسَنًا، وَالثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ [النِّسَاءِ: ١٤٨] فَأَبَاحَ الْجَهْرَ

Dördüncü Mesele: Onlardan bazıları şöyle demiştir: Güzel söz ancak müminlerle vaciptir; kâfirler ve fâsıklarla ise değildir. Bunun delili iki yöndür: Birincisi: Onlara lanet etmek, yermek ve onlarla savaşmak vaciptir; o hâlde onlarla sözün güzel olması nasıl mümkün olabilir? İkincisi: Yüce Allah'ın: { لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ } [en-Nisâ 148] “Allah, zulme uğrayan müstesna, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez” buyruğudur; dolayısıyla kötülüğün açıkça söylenmesini

بِالسُّوءِ لِمَنْ ظُلِمَ، ثُمَّ إِنَّ الْقَائِلِينَ بِهَذَا الْقَوْلِ مِنْهُمْ مَنْ زَعَمَ أَنَّ هَذَا الْأَمْرَ صَارَ مَنْسُوخًا بِآيَةِ الْقِتَالِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ دَخَلَهُ التَّخْصِيصُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَحْصُلُ هاهنا احْتِمَالَانِ، أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ التَّخْصِيصُ وَاقِعًا بِحَسَبِ الْمُخَاطَبِ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَقُولُوا لِلْمُؤْمِنِينَ حُسْنًا. وَالثَّانِي: أَنْ يَقَعَ بِحَسَبِ الْمُخَاطَبِ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا فِي الدعاء إلى الله تعالى وفي الأمر المعروف، فَعَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ: يَتَطَرَّقُ التَّخْصِيصُ إِلَى الْمُخَاطَبِ دُونَ الْخِطَابِ وَعَلَى الثَّانِي: يَتَطَرَّقُ إِلَى الْخِطَابِ دُونَ الْمُخَاطَبِ، وَزَعَمَ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الْبَاقِرُ أَنَّ هَذَا الْعُمُومَ بَاقٍ عَلَى ظَاهِرِهِ وَأَنَّهُ لَا حَاجَةَ إِلَى التَّخْصِيصِ، وَهَذَا هُوَ الْأَقْوَى وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ مُوسَى وَهَارُونَ مَعَ جَلَالِ مَنْصِبِهِمَا أُمِرَا بِالرِّفْقِ وَاللِّينِ مَعَ فِرْعَوْنَ، وَكَذَلِكَ مُحَمَّدٌ ﷺ مَأْمُورٌ بِالرِّفْقِ وَتَرْكِ الْغِلْظَةِ وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ [النَّحْلِ: ١٢٥] وَقَالَ تَعَالَى:

zulme uğrayan kimse için mubah kılmıştır. Sonra bu görüşü savunanlardan kimi bu emrin kıtal ayetiyle neshedildiğini ileri sürmüş, kimi de ona tahsis girdiğini söylemiştir. Bu takdire göre burada iki ihtimal ortaya çıkar: Birincisi: Tahsisin muhatap bakımından vaki olmasıdır; bu da muradın "Müminlere güzel söz söyleyin" şeklinde olmasıdır. İkincisi: Hitap bakımından vaki olmasıdır; bu da muradın "Allah Teâlâ'ya davette ve iyiliği emretmede insanlara güzel söz söyleyin" şeklinde olmasıdır. Birinci veche göre tahsis hitaba değil muhataba yönelir; ikinciye göre ise muhataba değil hitaba yönelir. Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali el-Bâkır ise bu umumiliğin zahiri üzere baki kaldığını ve tahsise gerek olmadığını ileri sürmüştür; en kuvvetli olan da budur. Bunun delili ise Mûsâ ve Hârûn'un, makamlarının yüceliğine rağmen Firavun'a karşı yumuşaklık ve tatlılıkla emrolunmalarıdır. Aynı şekilde Muhammed ﷺ de yumuşaklıkla ve kabalığı terk etmekle emrolunmuştur; keza Yüce Allah'ın: { ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ } [en-Nahl 125] “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et” buyruğu da böyledir. Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur:

وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ [الْأَنْعَامِ: ١٠٨] وَقَوْلُهُ: وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً [الْفُرْقَانِ: ٧٢] وَقَوْلُهُ: وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ [الْأَعْرَافِ: ١٩٩] أَمَّا الَّذِي تَمَسَّكُوا بِهِ أَوَّلًا مِنْ أَنَّهُ يَجِبُ لَعْنُهُمْ وَذَمُّهُمْ فَلَا يُمْكِنُهُمُ الْقَوْلُ الْحَسَنُ مَعَهُمْ، قُلْنَا: أَوَّلًا لَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ يَجِبُ لَعْنُهُمْ وَسَبُّهُمْ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ [الْأَنْعَامِ: ١٠٨] سَلَّمْنَا أَنَّهُ يَجِبُ لَعْنُهُمْ لَكِنْ لَا نُسَلِّمُ أَنَّ اللَّعْنَ لَيْسَ قَوْلًا حَسَنًا بَيَانُهُ: أَنَّ الْقَوْلَ الْحَسَنَ لَيْسَ عِبَارَةً عَنِ الْقَوْلِ الَّذِي يَشْتَهُونَهُ وَيُحِبُّونَهُ، بَلِ الْقَوْلُ الْحَسَنُ هُوَ الَّذِي يَحْصُلُ انْتِفَاعُهُمْ بِهِ وَنَحْنُ إِذَا لَعَنَّاهُمْ وَذَمَمْنَاهُمْ لِيَرْتَدِعُوا بِهِ عَنِ الْفِعْلِ الْقَبِيحِ كَانَ ذَلِكَ الْمَعْنَى نَافِعًا فِي حَقِّهِمْ فَكَانَ ذَلِكَ اللَّعْنُ قَوْلًا حَسَنًا وَنَافِعًا، كَمَا أَنَّ تَغْلِيظَ الْوَالِدِ فِي الْقَوْلِ قَدْ يَكُونُ حَسَنًا وَنَافِعًا مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ يَرْتَدِعُ بِهِ عَنِ الْفِعْلِ الْقَبِيحِ، سَلَّمْنَا أَنَّ لَعْنَهُمْ لَيْسَ قَوْلًا حَسَنًا وَلَكِنْ لَا نُسَلِّمُ أَنَّ وُجُوبَهُ يُنَافِي وُجُوبَ الْقَوْلِ الْحَسَنِ، بَيَانُهُ أَنَّهُ لَا مُنَافَاةَ بَيْنَ كَوْنِ الشَّخْصِ مُسْتَحِقًّا لِلتَّعْظِيمِ بِسَبَبِ إِحْسَانِهِ إِلَيْنَا وَمُسْتَحِقًّا لِلتَّحْقِيرِ بِسَبَبِ كُفْرِهِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وُجُوبُ الْقَوْلِ الْحَسَنِ مَعَهُمْ، وَأَمَّا الَّذِي تَمَسَّكُوا بِهِ ثَانِيًا وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

{ وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ } [el-En'âm 108] “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin ki onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövmesinler”; { وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً } [el-Furkân 72] “Boş şeylerle karşılaştıklarında vakarla geçip giderler” buyruğu ve: { وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ } [el-A'râf 199] “Cahillerden yüz çevir” buyruğudur. İlk olarak tutundukları, onlara lanet etmenin ve yermenin vacip olduğu, dolayısıyla onlarla güzel sözün mümkün olamayacağı gerekçesine gelince; deriz ki: İlkin, onlara lanet etmenin ve sövmenin vacip olduğunu kabul etmiyoruz; bunun delili Yüce Allah'ın: { وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } [el-En'âm 108] “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin” buyruğudur. Onlara lanet etmenin vacip olduğunu kabul etsek bile, lanetin güzel bir söz olmadığını kabul etmiyoruz. Bunun açıklaması şudur: Güzel söz onların arzuladığı ve hoşlandığı sözden ibaret değildir; bilakis güzel söz onların kendisiyle faydalanacağı sözdür. Biz çirkin fiilden vazgeçsinler diye onlara lanet edip onları yerdiğimizde, bu mana onlar hakkında faydalı olur; böylece o lanet güzel ve faydalı bir söz olur. Tıpkı babanın sözü sertleştirmesinin, çirkin fiilden vazgeçirmesi yönüyle güzel ve faydalı olabilmesi gibi. Onlara lanet etmenin güzel bir söz olmadığını kabul etsek bile, onun vacip oluşunun güzel sözün vacip oluşuna zıt olduğunu kabul etmiyoruz. Bunun açıklaması şudur: Bir şahsın bize yaptığı iyilik sebebiyle tazime hak kazanması ile küfrü sebebiyle tahkire hak kazanması arasında bir zıtlık yoktur. Durum böyle olunca, onlarla güzel sözün vacip olması niçin caiz olmasın? İkinci olarak tutundukları Yüce Allah'ın:

لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ [النِّسَاءِ: ١٤٨] فَالْجَوَابُ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ كَشْفَ حَالِ الظَّالِمِ/ لِيَحْتَرِزَ النَّاسُ عَنْهُ؟ وَهُوَ الْمُرَادُ

{ لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ } [en-Nisâ 148] “Allah, zulme uğrayan müstesna, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez” buyruğuna gelince; cevap şudur: Ondan maksadın, insanların sakınması için zalimin durumunu açığa vurmak olması niçin caiz olmasın?

بِقَوْلِهِ ﷺ: «اذْكُرُوا الْفَاسِقَ بِمَا فِيهِ كَيْ يَحْذَرَهُ النَّاسُ» .

Nitekim O'nun ﷺ: «İnsanlar sakınsın diye fâsıkı onda bulunan şeyle anın» buyruğundan murat da budur.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ أَهْلُ التَّحْقِيقِ: كَلَامُ النَّاسِ مَعَ النَّاسِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي الْأُمُورِ الدِّينِيَّةِ أَوْ فِي الْأُمُورِ الدُّنْيَوِيَّةِ، فَإِنْ كَانَ فِي الْأُمُورِ الدِّينِيَّةِ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي الدَّعْوَةِ إِلَى الْإِيمَانِ وَهُوَ مَعَ الْكُفَّارِ أَوْ فِي الدَّعْوَةِ إِلَى الطَّاعَةِ وَهُوَ مَعَ الْفَاسِقِ، أَمَّا الدَّعْوَةُ إِلَى الْإِيمَانِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ بِالْقَوْلِ الْحَسَنِ كَمَا قَالَ تَعَالَى لِمُوسَى وَهَارُونَ: فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى [طه: ٤٤] أَمَرَهُمَا اللَّهُ تَعَالَى بِالرِّفْقِ مَعَ فِرْعَوْنَ مَعَ جَلَالَتِهِمَا وَنِهَايَةِ كُفْرِ فِرْعَوْنَ وَتَمَرُّدِهِ وَعُتُوِّهِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَقَالَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ: وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٥٩] الْآيَةَ، وَأَمَّا دَعْوَةُ الْفُسَّاقِ فَالْقَوْلُ الْحَسَنُ فِيهِ مُعْتَبَرٌ، قَالَ تَعَالَى: ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ

Beşinci Mesele: Tahkik ehli şöyle demiştir: İnsanların insanlarla konuşması ya dinî hususlarda ya da dünyevî hususlardadır. Eğer dinî hususlarda ise ya kâfirlerle olan imana davette yahut fâsıkla olan itaate davettedir. İmana davete gelince; bu mutlaka güzel sözle olmalıdır. Nitekim Allah Teâlâ, Mûsâ ve Hârûn'a: { فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى } [Tâhâ 44] “Ona yumuşak söz söyleyin, belki düşünür veya korkar” buyurmuştur. İkisinin yüceliğine, Firavun'un da küfrünün, azgınlığının ve Allah Teâlâ'ya karşı kibrinin son haddinde olmasına rağmen Allah Teâlâ onlara Firavun'a karşı yumuşaklığı emretmiştir. Muhammed'e ﷺ de: { وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ } [Âl-i İmrân 159] “Eğer kaba, katı yürekli olsaydın onlar senin etrafından dağılıp giderlerdi” ... buyurmuştur. Fâsıkların davetine gelince, onda da güzel söz muteberdir. Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ }

[النَّحْلِ: ١٢٥] وَقَالَ: ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ [فُصِّلَتْ: ٣٤] وَأَمَّا فِي الْأُمُورِ الدُّنْيَوِيَّةِ فَمِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ أَنَّهُ إِذَا أَمْكَنَ التَّوَصُّلُ إِلَى الْغَرَضِ بِالتَّلَطُّفِ مِنَ الْقَوْلِ لَمْ يَحْسُنْ سِوَاهُ، فَثَبَتَ أَنَّ جَمِيعَ آدَابِ الدِّينِ وَالدُّنْيَا داخلة تحت قوله تعالى:

[en-Nahl 125] “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et”; ve şöyle buyurmuştur: { ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ } [Fussilet 34] “Kötülüğü en güzel olanla sav; o zaman göreceksin ki seninle arasında düşmanlık bulunan kimse sanki sımsıcak bir dost oluvermiştir”. Dünyevî hususlara gelince; zaruretle bilinmektedir ki amaca sözün tatlılığı ile ulaşmak mümkün olduğunda başkası güzel olmaz. Böylece din ve dünyanın bütün edeplerinin Yüce Allah'ın şu buyruğu altına girdiği sabit olmuştur:

وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً.

{ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً } “insanlara da güzel söz söyleyin”.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِحْسَانَ إِلَى ذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ كَانَ وَاجِبًا عَلَيْهِمْ فِي دِينِهِمْ،

Altıncı Mesele: Ayetin zahiri, akrabaya, yetimlere ve yoksullara iyilik etmenin onların dininde kendilerine vacip olduğuna delalet eder.

وَكَذَا الْقَوْلُ الْحَسَنُ لِلنَّاسِ كَانَ وَاجِبًا عَلَيْهِمْ، لِأَنَّ أَخْذَ الْمِيثَاقِ يَدُلُّ عَلَى الْوُجُوبِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ ظَاهِرَ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ وَلِأَنَّهُ تَعَالَى ذَمَّهُمْ عَلَى التَّوَلِّي عَنْهُ وَذَلِكَ يُفِيدُ الْوُجُوبَ وَالْأَمْرَ فِي شَرْعِنَا أَيْضًا، كَذَلِكَ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ الزَّكَاةَ نَسَخَتْ كُلَّ حَقٍّ، وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ لَا خِلَافَ أَنَّ مَنِ اشْتَدَّتْ بِهِ الْحَاجَةُ وَشَاهَدْنَاهُ بِهَذِهِ الصِّفَةِ فَإِنَّهُ يَلْزَمُنَا التَّصَدُّقُ عَلَيْهِ، وَإِنْ لَمْ يَجِبْ عَلَيْنَا الزَّكَاةُ حَتَّى أَنَّهُ إِنْ لَمْ تَنْدَفِعْ حَاجَتُهُمْ بِالزَّكَاةِ كَانَ التَّصَدُّقُ وَاجِبًا وَلَا شَكَّ فِي وُجُوبِ مُكَالَمَةِ النَّاسِ بِطَرِيقٍ لَا يَتَضَرَّرُونَ بِهِ.

Aynı şekilde insanlara güzel söz söylemek de onlara vacip idi; zira mîsak almak vücuba (gerekliliğe) delalet eder. Çünkü emrin zahiri vücub içindir ve Yüce [Allah] bundan yüz çevirdikleri için onları yermiştir; bu da vücub ifade eder. Bizim şeriatımızda da bu emir bazı yönlerden böyledir. İbn Abbâs'tan: "Zekât her hakkı neshetmiştir" dediği rivayet edilmiştir; ancak bu zayıftır. Çünkü ihtiyacı şiddetlenmiş ve bu nitelikte olduğunu gördüğümüz bir kimseye, üzerimize zekât vacip olmasa bile sadaka vermemizin bize gerekeceği hususunda hilaf yoktur; hatta onların ihtiyacı zekâtla giderilmezse sadaka vacip olur. İnsanlarla kendilerine zarar vermeyecek bir tarzda konuşmanın vacip olduğunda da şüphe yoktur.

التَّكْلِيفُ السَّابِعُ وَالثَّامِنُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُمَا.

Yedinci ve Sekizinci Mükellefiyet: Yüce Allah'ın: { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } “Namazı kılın, zekâtı verin” buyruğudur; bunların tefsiri daha önce geçmişti.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ أَنَّهُ أَخَذَ الْمِيثَاقَ عَلَيْهِمْ فِي هَذِهِ التَّكَالِيفِ الثَّمَانِيَةِ، بَيَّنَ أَنَّهُ مَعَ إِنْعَامِهِ عَلَيْهِمْ بِأَخْذِ الْمِيثَاقِ عَلَيْهِمْ بِكُلِّ ذَلِكَ لِيَقْبَلُوا فَتَحْصُلُ لَهُمُ الْمَنْزِلَةُ الْعُظْمَى عِنْدَ رَبِّهِمْ، تَوَلَّوْا وَأَسَاءُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَمْ يَتَلَقَّوْا نِعَمَ رَبِّهِمْ بِالْقَبُولِ مَعَ تَوْكِيدِ الدَّلَائِلِ وَالْمَوَاثِيقِ عَلَيْهِمْ، وَذَلِكَ يَزِيدُ فِي قُبْحِ مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْإِعْرَاضِ وَالتَّوَلِّي، لِأَنَّ الْإِقْدَامَ عَلَى مُخَالَفَةِ اللَّهِ تَعَالَى بَعْدَ أَنْ بَلَغَ الْغَايَةَ فِي الْبَيَانِ وَالتَّوَثُّقِ يَكُونُ أَعْظَمَ مِنَ الْمُخَالَفَةِ مَعَ الْجَهَالَةِ، وَاخْتَلَفُوا فِيمَنِ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ مَنْ تَقَدَّمَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ خِطَابٌ لِمَنْ كَانَ فِي عَصْرِ النَّبِيِّ ﷺ مِنَ الْيَهُودِ، يَعْنِي أَعْرَضْتُمْ بَعْدَ ظُهُورِ الْمُعْجِزَاتِ كَإِعْرَاضِ أَسْلَافِكُمْ، وَثَالِثُهَا: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مَنْ تَقَدَّمَ بِقَوْلِهِ: وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ وَمَنْ تَأَخَّرَ. أَمَّا وَجْهُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَنَّهُ إِذَا كَانَ الْكَلَامُ الْأَوَّلُ فِي الْمُتَقَدِّمِينَ مِنْهُمْ فَظَاهِرُ الْخَطَّابِ يَقْتَضِي أَنَّ آخِرَهُ فِيهِمْ أَيْضًا إِلَّا بِدَلِيلٍ يُوجِبُ الِانْصِرَافَ عَنْ/ هَذَا الظَّاهِرِ، يُبَيِّنُ ذَلِكَ أَنَّهُ تَعَالَى سَاقَ الْكَلَامَ الْأَوَّلَ سِيَاقَةَ إِظْهَارِ النِّعَمِ بِإِقَامَةِ الْحُجَجِ عَلَيْهِمْ، ثُمَّ بَيَّنَ مِنْ بَعْدُ أَنَّهُمْ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَإِنَّهُمْ بَقَوْا عَلَى مَا دَخَلُوا فِيهِ. أَمَّا وَجْهُ الْقَوْلِ الثَّانِي أَنَّ قَوْلَهُ: ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ خِطَابُ مُشَافَهَةٍ وَهُوَ بِالْحَاضِرِينَ أَلْيَقُ وَمَا تَقَدَّمَ حِكَايَةٌ، وَهُوَ بِسَلَفِهِمُ الْغَائِبِينَ أَلْيَقُ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ تِلْكَ الْعُهُودَ وَالْمَوَاثِيقَ كَمَا لَزِمَهُمُ التَّمَسُّكُ بِهَا فَذَلِكَ هُوَ لَازِمٌ لَكُمْ لِأَنَّكُمْ تَعْلَمُونَ مَا فِي التَّوْرَاةِ مِنْ حَالِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَصِحَّةِ نُبُوَّتِهِ، فَيَلْزَمُكُمْ مِنَ الْحُجَّةِ مِثْلُ الَّذِي لَزِمَهُمْ وَأَنْتُمْ مَعَ ذَلِكَ قَدْ تَوَلَّيْتُمْ وَأَعْرَضْتُمْ عَنْ ذَلِكَ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَهُمُ الَّذِينَ آمَنُوا وَأَسْلَمُوا، فَهَذَا مُحْتَمَلٌ، وَأَمَّا وَجْهُ الْقَوْلِ الثَّالِثِ فَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ أَنْعَمَ عَلَيْهِمْ بِتِلْكَ النِّعَمِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ تَوَلَّوْا عَنْهَا كَانَ ذَلِكَ دَالًّا عَلَى نِهَايَةِ قُبْحِ أَفْعَالِهِمْ وَيَكُونُ قَوْلُهُ: وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ مُخْتَصًّا بِمَنْ فِي زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﷺ أَيْ أَنَّكُمْ بِمَنْزِلَةِ الْمُتَقَدِّمِينَ الَّذِينَ تَوَلَّوْا بَعْدَ أَخْذِ هَذِهِ الْمَوَاثِيقِ فَإِنَّكُمْ بَعْدَ اطِّلَاعِكُمْ عَلَى دَلَائِلِ صِدْقِ مُحَمَّدٍ ﷺ أَعْرَضْتُمْ عَنْهُ وَكَفَرْتُمْ بِهِ، فَكُنْتُمْ فِي هَذَا الْإِعْرَاضِ بِمَثَابَةِ أُولَئِكَ الْمُتَقَدِّمِينَ فِي ذَلِكَ التولي والله أعلم.

Bil ki Yüce [Allah], bu sekiz mükellefiyet hususunda onlardan mîsak aldığını açıkladığında; kabul etsinler de Rableri katında en büyük mertebeye ulaşsınlar diye bütün bunlar üzerine kendilerinden mîsak alarak onlara nimette bulunmasına rağmen, yüz çevirdiklerini, nefislerine kötülük ettiklerini ve aleyhlerindeki deliller ve mîsaklar pekiştirilmişken Rablerinin nimetlerini kabulle karşılamadıklarını beyan etmiştir. Bu da onların içinde bulundukları yüz çevirme ve dönüp gitme durumunun çirkinliğini artırır; zira Yüce Allah'a muhalefete kalkışmak, beyan ve tevsik (sağlamlaştırma) son dereceye ulaştıktan sonra, cehaletle olan muhalefetten daha büyüktür. O'nun: «ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ» (Sonra yüz çevirdiniz) buyruğu ile kimin murat edildiği hususunda üç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: İsrailoğullarından geçmiş olan kimselerdir. İkincisi: Yahudilerden Hz. Peygamber ﷺ döneminde bulunan kimselere hitaptır; yani atalarınızın yüz çevirmesi gibi siz de mucizeler ortaya çıktıktan sonra yüz çevirdiniz [demektir]. Üçüncüsü: «ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ» buyruğu ile geçmiştekilerin, «وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ» buyruğu ile de sonrakilerin murat edilmiş olmasıdır. Birinci görüşün yönüne gelince; kelamın başı onlardan geçmiştekiler hakkında olunca, hitabın zahiri -bu zahirden dönmeyi gerektiren bir delil olmadıkça- sonunun da onlar hakkında olmasını gerektirir. Bunu, Allah Teâlâ'nın kelamın başını onlara deliller ikame ederek nimetleri ortaya koyma tarzında sevk etmesi açıklar; sonra da pek azı müstesna onların yüz çevirdiklerini beyan etmiştir; çünkü o pek azı girdikleri [iman] üzere sebat etmişlerdir. İkinci görüşün yönüne gelince; O'nun: «ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ» buyruğu doğrudan yüz yüze yapılan bir hitaptır ve bu hazır olanlara daha uygundur; önceki ise bir anlatıdır ve gâib olan atalarına daha uygundur. Sanki Allah Teâlâ şöyle beyan etmiştir: O ahitlere ve mîsaklara sarılmak onlara nasıl lazım geldiyse, aynı şekilde size de lazımdır; çünkü siz Tevrat'ta Muhammed'in ﷺ durumunu ve nübüvvetinin sıhhatini bilmektesiniz. Dolayısıyla onlara lazım gelen hüccetin bir benzeri size de lazım gelir; siz ise buna rağmen, pek azınız müstesna ondan yüz çevirdiniz ve sırt döndünüz; o pek azı da iman edip Müslüman olanlardır. İşte bu da muhtemeldir. Üçüncü görüşün yönüne gelince; Yüce [Allah], onlara bu nimetleri verdiğini, sonra da onların bundan yüz çevirdiklerini beyan edince bu durum fiillerinin son derece çirkin olduğuna delalet etmiştir; «وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ» (Siz hâlâ yüz çevirenlersiniz) buyruğu da Muhammed ﷺ zamanındakilere mahsus olur. Yani siz, bu mîsaklar alındıktan sonra yüz çeviren geçmiştekiler konumundasınız; zira siz Muhammed'in ﷺ doğruluğunun delillerine muttali olduktan sonra ondan yüz çevirdiniz ve onu inkâr ettiniz. Dolayısıyla siz bu yüz çevirmede, o yüz çevirmedeki geçmiştekiler mesabesindesiniz. Allah en iyisini bilir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٨٤]

[Bakara Suresi (2), Ayet 84]

وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٨٤)

{ وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ } “Hani sizden: 'Birbirinizin kanlarını dökmeyeceksiniz, birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayacaksınız' diye mîsak almıştık; sonra siz de ikrar etmiştiniz ve siz [buna] şahitlik ediyordunuz.” (84)

اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى نَوْعٍ آخَرَ مِنْ نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى كَلَّفَهُمْ هَذَا التَّكْلِيفَ وَأَنَّهُمْ أَقَرُّوا بِصِحَّتِهِ ثُمَّ خَالَفُوا الْعَهْدَ فِيهِ.

Bil ki bu ayet Allah'ın onlar üzerindeki nimetlerinin başka bir türüne delalet eder; o da Yüce [Allah]'ın onları bu mükellefiyetle mükellef kılması, onların da bunun doğruluğunu ikrar etmeleri, sonra da bu husustaki ahde muhalefet etmeleridir.