وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ فَفِيهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ خِطَابٌ لِعُلَمَاءِ الْيَهُودِ فِي عَصْرِ النَّبِيِّ ﷺ، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ خِطَابٌ مَعَ أَسْلَافِهِمْ، وَتَقْدِيرُهُ وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ آبَائِكُمْ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ خِطَابٌ لِلْأَسْلَافِ وَتَقْرِيعٌ لِلْأَخْلَافِ وَمَعْنَى: أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ أَمَرْنَاكُمْ وَأَكَّدْنَا الْأَمْرَ وَقَبِلْتُمْ وَأَقْرَرْتُمْ بِلُزُومِهِ ووجوبه.
O'nun: «وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ» (Hani sizden mîsak almıştık) buyruğuna gelince; bunda [farklı] yönler vardır: Birincisi: Bu, Peygamber ﷺ zamanındaki Yahudi âlimlerine bir hitaptır. İkincisi: Geçmiş atalarına bir hitaptır; takdiri de: "Hani babalarınızın mîsakını almıştık" şeklindedir. Üçüncüsü: Geçmişlere hitap, sonradan gelenleri ise bir azarlamadır. «أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ» ifadesinin anlamı ise: "Size emrettik, emri pekiştirdik; siz de bunu kabul edip gerekliliğini ve vücubunu ikrar ettiniz" demektir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ فَفِيهِ إشكال، وهو أن الْإِنْسَانُ مُلْجَأٌ إِلَى أَنْ لَا يَقْتُلَ نَفْسَهُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلَا فَائِدَةَ فِي النَّهْيِ عَنْهُ. وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ أَوْجُهٍ، أَحَدُهَا: أَنَّ هَذَا الْإِلْجَاءَ قَدْ يَتَغَيَّرُ كَمَا ثَبَتَ فِي أَهْلِ الْهِنْدِ أَنَّهُمْ يُقَدِّرُونَ فِي قَتْلِ النَّفْسِ التَّخَلُّصَ مِنْ عَالَمِ الْفَسَادِ وَاللُّحُوقَ بِعَالَمِ النُّورِ وَالصَّلَاحِ أَوْ كَثِيرٌ مِمَّنْ صَعُبَ عَلَيْهِ الزَّمَانُ، وَثَقُلَ عَلَيْهِ أَمْرٌ مِنَ الْأُمُورِ، فَيَقْتُلُ نَفْسَهُ، فَإِذَا انْتَفَى كَوْنُ الْإِنْسَانِ مُلْجَأً إِلَى تَرْكِ قَتْلِهِ نَفْسَهُ صَحَّ كَوْنُهُ مُكَلَّفًا بِهِ، وَثَانِيهَا: الْمُرَادُ لَا يَقْتُلُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا، وَجَعَلَ غَيْرَ الرَّجُلِ نَفْسَهُ إِذَا اتَّصَلَ بِهِ نَسَبًا وَدِينًا وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٥٤] / وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ إِذَا قَتَلَ غَيْرَهُ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ نَفْسَهُ لِأَنَّهُ يُقْتَصُّ مِنْهُ، وَرَابِعُهَا:
Yüce [Allah]'ın: «لَا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ» (Birbirinizin kanlarını dökmeyeceksiniz) buyruğuna gelince; bunda bir müşkil vardır: İnsan kendi kendini öldürmemek hususunda zaten mecburdur (buna doğal bir meyli yoktur). Durum böyle olunca, bundan nehyedilmenin bir faydası yoktur. Buna birkaç yönden cevap verilir: Birincisi: Bu mecburiyet bazen değişebilir; nitekim Hindistan halkı hakkında sabit olduğu üzere, onlar kendi canlarına kıymakta fesat âleminden kurtulup nur ve salah âlemine kavuşmayı görürler. Yahut zamanın şartları kendisine ağır gelen ve bir iş sebebiyle bunalan pek çok kimse kendi canına kıyar. Dolayısıyla insanın kendi kendini öldürmeyi terk etme hususunda mecbur oluşu ortadan kalkınca, bu konuda mükellef tutulması da sahih olur. İkincisi: Kastedilen, "birbirinizi öldürmeyiniz" demektir. Bir kimseyle soy veya din bağı bulunan kişi, o kimsenin kendisi gibi sayılmıştır. Bu da Yüce [Allah]'ın: { فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Nefislerinizi öldürün” [Bakara 54] buyruğu gibidir. Üçüncüsü: Başkasını öldürdüğünde sanki kendi nefsini öldürmüş gibidir; çünkü kendisinden kısas alınır. Dördüncüsü:
لَا تَتَعَرَّضُوا لِمُقَاتَلَةِ مَنْ يَقْتُلُكُمْ فَتَكُونُوا قَدْ قَتَلْتُمْ أَنْفُسَكُمْ، وَخَامِسُهَا: لا تسفكون دماءكم مَنْ قِوَامُكُمْ فِي مَصَالِحِ الدُّنْيَا بِهِمْ فَتَكُونُونَ مُهْلِكِينَ لِأَنْفُسِكُمْ.
"Sizi öldürecek kimseyle savaşa kalkışmayın, aksi takdirde kendi nefislerinizi öldürmüş olursunuz" demektir. Beşincisi: "Dünya maslahatlarında düzeniniz kendileriyle sağlanan kimselerin kanlarını dökmeyin; yoksa kendi nefislerinizi helak etmiş olursunuz" demektir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ فَفِيهِ وَجْهَانِ، الْأَوَّلُ: لَا تَفْعَلُوا مَا تَسْتَحِقُّونَ بِسَبَبِهِ أَنْ تَخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ، الثَّانِي: الْمُرَادُ النَّهْيُ عَنْ إِخْرَاجِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا مِنْ دِيَارِهِمْ لِأَنَّ ذَلِكَ مِمَّا يَعْظُمُ فِيهِ الْمِحْنَةُ وَالشِّدَّةُ حَتَّى يُقْرُبَ مِنَ الْهَلَاكِ.
Yüce [Allah]'ın: «وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ» (Birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayacaksınız) buyruğuna gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: "Yurtlarınızdan çıkarılmayı hak edeceğiniz şeyleri yapmayın" demektir. İkincisi: Kastedilen, birbirlerini yurtlarından çıkarmaktan nehyedilmeleridir; çünkü bu, içinde sıkıntı ve meşakkatin büyüdüğü, hatta helake yaklaştığı bir durumdur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ فَفِيهِ وُجُوهٌ، أَحَدُهَا: وَهُوَ الْأَقْوَى، أَيْ: ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ بِالْمِيثَاقِ وَاعْتَرَفْتُمْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ بِلُزُومِهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ عَلَيْهَا كَقَوْلِكَ فُلَانٌ مُقِرٌّ عَلَى نَفْسِهِ بِكَذَا أَيْ شَاهِدٌ عَلَيْهَا، وَثَانِيهَا:
Yüce [Allah]'ın: «ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ» (Sonra siz de ikrar etmiştiniz ve siz [buna] şahitlik ediyordunuz) buyruğuna gelince; bunda [farklı] yönler vardır: Birincisi —ki en kuvvetli olanıdır—: Yani: "Sonra siz mîsakı ikrar ettiniz, onun gerekliliğini kendi aleyhinize itiraf ettiniz ve siz de bunun aleyhine şahitlik ediyordunuz." Nitekim senin: "Falan kimse kendi aleyhine şunu ikrar etti" yani "onun aleyhine şahitlik etti" demen gibidir. İkincisi:
اعْتَرَفْتُمْ بِقَبُولِهِ وَشَهِدَ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ كَانَ شَائِعًا فِيمَا بَيْنَهُمْ مَشْهُورًا. وَثَالِثُهَا: وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ الْيَوْمَ يَا مَعْشَرَ الْيَهُودِ عَلَى إِقْرَارِ أَسْلَافِكُمْ بِهَذَا الْمِيثَاقِ، وَرَابِعُهَا: الْإِقْرَارُ الَّذِي هُوَ الرِّضَاءُ بِالْأَمْرِ وَالصَّبْرِ عَلَيْهِ كَأَنْ يُقَالَ: فُلَانٌ لَا يُقِرُّ عَلَى الضَّيْمِ فَيَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى يَأْمُرُكُمْ بِذَلِكَ وَرَضِيتُمْ بِهِ فَأَقَمْتُمْ عَلَيْهِ وَشَهِدْتُمْ بِوُجُوبِهِ وَصِحَّتِهِ، فَإِنْ قِيلَ: لِمَ قَالَ: أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ، قُلْنَا فِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: أَقْرَرْتُمْ يَعْنِي أَسْلَافَكُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ الْآنَ يَعْنِي عَلَى إِقْرَارِهِمْ، الثَّانِي: أَقْرَرْتُمْ فِي وَقْتِ الْمِيثَاقِ الَّذِي مَضَى وَأَنْتُمْ بَعْدَ ذَلِكَ تَشْهَدُونَ، الثَّالِثُ: أنه للتأكيد.
Onu kabul ettiğinizi itiraf ettiniz ve bu hususta birbirinize şahit oldunuz; çünkü bu, aralarında yaygın ve meşhur idi. Üçüncüsü: "Ey Yahudi topluluğu! Siz bugün atalarınızın bu mîsakı ikrar ettiğine bizzat şahitlik ediyorsunuz." Dördüncüsü: İkrar, işe rıza göstermek ve ona katlanmaktır; nitekim: "Falan kimse zulme boyun eğmez (ikrar etmez)" denilmesi gibidir. Bu durumda mana: "Yüce [Allah] size bunu emretti, siz de buna razı oldunuz, bunun üzerinde sebat ettiniz ve onun vacipliğine ve sıhhatine şahitlik ettiniz" şeklinde olur. Şayet: "Mana bir olduğu halde niçin hem «أَقْرَرْتُمْ» (ikrar ettiniz) hem de «وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ» (şahitlik ediyorsunuz) demiştir?" denilirse; deriz ki: Bu hususta üç görüş vardır: Birincisi: «أَقْرَرْتُمْ», yani atalarınız ikrar etti; «وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ», yani sizler şu anda onların ikrarına şahitlik ediyorsunuz. İkincisi: Geçmişteki o mîsak vaktinde ikrar ettiniz ve siz bundan sonra da şahitlik ediyorsunuz. Üçüncüsü: Bu pekiştirme (tekit) içindir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٨٥]
[Bakara Suresi (2), Ayet 85]
ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلاَّ خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٨٥)
{ ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلاَّ خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Sonra sizler öyle kimselersiniz ki, birbirinizi öldürüyor, içinizden bir grubu yurtlarından çıkarıyor, onlara karşı günah ve düşmanlıkta yardımlaşıyorsunuz. Size esir olarak gelirlerse fidyelerini verip kurtarıyorsunuz; halbuki onları çıkarmak size haram kılınmıştı. Yoksa Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz? Sizden böyle yapanın cezası, dünya hayatında rezillikten başka nedir ki? Kıyamet gününde de onlar azabın en şiddetlisine uğratılırlar. Allah yaptıklarınızdan gafil değildir.” (85)
/ أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ فَفِيهِ إشكال لأن قوله: أَنْتُمْ للحاضرين وهؤُلاءِ لِلْغَائِبِينَ فَكَيْفَ يَكُونُ الْحَاضِرُ نَفْسَ الْغَائِبِ، وَجَوَابُهُ مِنْ وُجُوهٍ، أَحَدُهَا: تَقْدِيرُهُ ثُمَّ أَنْتُمْ يَا هَؤُلَاءِ، وَثَانِيهَا: تَقْدِيرُهُ ثُمَّ أَنْتُمْ أَعْنِي هَؤُلَاءِ الحاضرين، وثالثها: أنه بمعنى الذين وَصِلَتُهُ «تَقْتُلُونَ» وَمَوْضِعُ تَقْتُلُونَ رَفْعٌ إِذَا كَانَ خَبَرًا وَلَا مَوْضِعَ لَهُ إِذَا كَانَ صِلَةً. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَمِثْلُهُ فِي الصِّلَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يا مُوسى [طه: ١٧] يَعْنِي وَمَا تِلْكَ الَّتِي بِيَمِينِكَ، وَرَابِعُهَا: هَؤُلَاءِ تَأْكِيدٌ لِأَنْتُمْ، وَالْخَبَرُ «تَقْتُلُونَ» ، وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ فَقَدْ ذَكَرْنَا فِيهِ الْوُجُوهَ، وَأَصَحُّهَا أَنَّ الْمُرَادَ يَقْتُلُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا، وَقَتْلُ الْبَعْضِ لِلْبَعْضِ قَدْ يُقَالُ فِيهِ إِنَّهُ قَتْلٌ لِلنَّفْسِ إِذْ كَانَ الْكُلُّ بِمَنْزِلَةِ النَّفْسِ الْوَاحِدَةِ وَبَيَّنَّا الْمُرَادَ بِالْإِخْرَاجِ مِنَ الدِّيَارِ مَا هُوَ.
Yüce [Allah]'ın: «ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ» buyruğuna gelince; bunda bir müşkil vardır; zira O'nun: «أَنْتُمْ» sözü muhataplar (hazır olanlar) için, «هؤُلاءِ» ise gâibler içindir. Hazır olan bizzat gâibin kendisi nasıl olabilir? Bunun cevabı birkaç yöndendir: Birincisi: Takdiri: "Sonra sizler, ey bunlar!" şeklindedir. İkincisi: Takdiri: "Sonra sizler, yani hazır bulunan şu kimseler!" şeklindedir. Üçüncüsü: [هؤلاء kelimesi] «الَّذِينَ» manasındadır ve sılası «تَقْتُلُونَ» fiilidir; haber olduğunda «تَقْتُلُونَ» fiilinin iraptaki yeri merfûdur, sıla olduğunda ise iraptan mahalli yoktur. Zeccâc şöyle demiştir: Bunun sıla olmasındaki benzeri Yüce [Allah]'ın: { وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يا مُوسى } “Sağ elindeki nedir ey Mûsâ?” [Tâhâ 17] buyruğudur; yani: "Sağ elindeki o [şey] nedir?" demektir. Dördüncüsü: «هؤُلاءِ» kelimesi «أَنْتُمْ» zamirinin tekitidir; haber ise «تَقْتُلُونَ» fiilidir. Yüce [Allah]'ın: «تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ» (Birbirinizi öldürüyorsunuz) buyruğuna gelince; biz bu husustaki vecihleri zikretmiştik. Bunların en sahih olanı, maksadın "birbirinizi öldürüyorsunuz" şeklinde olmasıdır. Birbirini öldürmeye bazen nefsi öldürmek de denilebilir; çünkü hepsi tek bir nefis mesabesindedir. Yurtlardan çıkarılmaktan ne kastedildiğini de açıklamıştık.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce [Allah]'ın: «تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ» (Onlara karşı günah ve düşmanlıkta yardımlaşıyorsunuz) buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ «تَظَاهَرُونَ» بِتَخْفِيفِ الظَّاءِ، وَالْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ فَوَجْهُ التَّخْفِيفِ الْحَذْفُ لِإِحْدَى التَّاءَيْنِ كَقَوْلِهِ: وَلا تَعاوَنُوا وَوَجْهُ التَّشْدِيدِ إِدْغَامُ التَّاءِ فِي الظَّاءِ، كَقَوْلِهِ تعالى:
Birinci Mesele: Âsım, Hamza ve Kisâî «تَظَاهَرُونَ» kelimesini zâ (ظ) harfinin şeddesiz haliyle (tahfif ile) okumuşlardır; diğerleri ise şeddeli (teşdid ile) okumuşlardır. Şeddesiz okuyuşun gerekçesi, iki tâ harfinden birinin hazfedilmesidir; nitekim O'nun: «وَلا تَعاوَنُوا» (yardımlaşmayın) buyruğu böyledir. Şeddeli okuyuşun gerekçesi ise tâ harfinin zâ harfine idğam edilmesidir; nitekim Yüce [Allah]'ın:
اثَّاقَلْتُمْ [التوبة: ٣٨] وَالْحَذْفُ أَخَفُّ وَالْإِدْغَامُ أَدَلُّ عَلَى الْأَصْلِ.
{ اثَّاقَلْتُمْ } “Ağırlaştınız” [Tevbe 38] buyruğu böyledir. Hazif daha hafiftir; idğam ise aslı göstermeye daha delalet edicidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ التَّظَاهُرَ هُوَ التَّعَاوُنُ، وَلَمَّا كَانَ الْإِخْرَاجُ مِنَ الدِّيَارِ وَقَتْلُ الْبَعْضِ بَعْضًا مِمَّا تَعْظُمُ بِهِ الْفِتْنَةُ وَاحْتِيجَ فِيهِ إِلَى اقْتِدَارٍ وَغَلَبَةٍ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُمْ فَعَلُوهُ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِعَانَةِ بِمَنْ يُظَاهِرُهُمْ عَلَى الظُّلْمِ وَالْعُدْوَانِ.
İkinci Mesele: Bil ki tezâhür (تَظَاهُر), yardımlaşmak demektir. Yurtlardan çıkarmak ve birbirini öldürmek kendisiyle fitnenin büyüdüğü, içinde güç ve üstünlüğe ihtiyaç duyulan işlerden olunca Allah Teâlâ, onların bunu zulüm ve düşmanlıkta kendilerine arka çıkan kimselerden yardım istemek suretiyle yaptıklarını beyan etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الظُّلْمَ كَمَا هُوَ مُحَرَّمٌ فَكَذَا إِعَانَةُ الظَّالِمِ عَلَى ظُلْمِهِ مُحَرَّمَةٌ، فَإِنْ قِيلَ:
Üçüncü Mesele: Bu ayet, zulüm nasıl haram ise, zâlime zulmünde yardım etmenin de öylece haram olduğuna delalet eder. Şayet denilirse ki:
أَلَيْسَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَقْدَرَ الظَّالِمَ عَلَى الظُّلْمِ وَأَزَالَ الْعَوَائِقَ وَالْمَوَانِعَ وَسَلَّطَ عَلَيْهِ الشَّهْوَةَ الدَّاعِيَةَ إِلَى الظُّلْمِ كَانَ قَدْ أَعَانَهُ عَلَى الظُّلْمِ، فَلَوْ كَانَتْ إِعَانَةُ الظَّالِمِ عَلَى ظُلْمِهِ قَبِيحَةً لَوَجَبَ أَنْ لَا يُوجَدَ ذَلِكَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْجَوَابُ:
"Allah Teâlâ zâlime zulmetme gücü verip engelleri ve mânileri ortadan kaldırınca ve ona zulme çağıran şehveti musallat kılınca, ona zulümde yardım etmiş olmaz mı? Şayet zâlime zulmünde yardım etmek çirkin olsaydı, bunun Allah Teâlâ'dan sadır olmaması gerekirdi." Cevap şudur:
أَنَّهُ تَعَالَى وَإِنْ مَكَّنَ الظَّالِمَ مِنْ ذَلِكَ فَقَدْ زَجَرَهُ عَنِ الظُّلْمِ بِالتَّهْدِيدِ وَالزَّجْرِ، بِخِلَافِ الْمُعِينِ لِلظَّالِمِ عَلَى ظُلْمِهِ فَإِنَّهُ يُرَغِّبُهُ فِيهِ وَيُحَسِّنُهُ فِي عَيْنِهِ وَيَدْعُوهُ إِلَيْهِ فَظَهَرَ الْفَرْقُ.
Yüce [Allah] her ne kadar zâlime buna imkân vermişse de tehdit ve sakındırma yoluyla onu zulümden menetmiştir. Zâlime zulmünde yardım eden kimse ise böyle değildir; çünkü o, zâlimi buna teşvik eder, onun gözünde bunu güzel gösterir ve onu buna çağırır. Dolayısıyla aradaki fark ortaya çıkmıştır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْآيَةُ لَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَدْرَ ذَنْبِ الْمُعِينِ مِثْلُ قَدْرِ ذَنْبِ الْمُبَاشِرِ، بَلِ الدَّلِيلُ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ دُونَهُ لِأَنَّ الْإِعَانَةَ لَوْ حَصَلَتْ بِدُونِ الْمُبَاشَرَةِ لَمَا أَثَّرَتْ فِي حُصُولِ الظُّلْمِ وَلَوْ حَصَلَتِ الْمُبَاشَرَةُ بِدُونِ الْإِعَانَةِ لَحَصَلَ الضَّرَرُ وَالظُّلْمُ، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْمُبَاشَرَةَ أَدْخَلُ فِي الْحُرْمَةِ مِنَ الْإِعَانَةِ.
Dördüncü Mesele: Bu ayet, yardım edenin günah miktarının, fiili bizzat işleyenin günah miktarı gibi olduğuna delalet etmez; bilakis delil onun daha aşağıda olduğuna delalet etmiştir. Çünkü fiil bizzat işlenmeksizin sadece yardım gerçekleşseydi zulmün meydana gelmesine etki etmezdi; yardım olmaksızın fiil bizzat işlenseydi zarar ve zulüm meydana gelirdi. Böylece bildik ki, fiili bizzat işlemek, yardım etmeye göre haramlık bakımından daha ileridedir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce [Allah]'ın: «وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ» (Size esir olarak gelirlerse fidyelerini verip kurtarıyorsunuz) buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَعَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ: (أُسَارَى تُفَادُوهُمْ) بِالْأَلِفِ فِيهِمَا، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وحده بغير ألف فيهما والباقون: «أسارى» بالألف وَ «تُفْدُوهُمْ» بِغَيْرِ أَلِفٍ وَ «الْأَسْرَى» جَمْعُ أَسِيرٍ كَجَرِيحٍ وَجَرْحَى، وَفِي أُسَارَى قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ جَمْعُ أَسْرَى كَسَكْرَى وَسُكَارَى، وَالثَّانِي: جَمْعُ أَسِيرٍ، وَفَرَّقَ أَبُو عَمْرٍو بَيْنَ الْأَسْرَى وَالْأُسَارَى، وَقَالَ: الْأُسَارَى الَّذِينَ فِي وِثَاقٍ، وَالْأَسْرَى الَّذِينَ فِي الْيَدِ، كَأَنَّهُ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّ أُسَارَى أَشَدُّ مُبَالَغَةً، وَأَنْكَرَ ثَعْلَبٌ ذَلِكَ، وَقَالَ/ عَلِيُّ بن عيسى: الاختيار أسارى بالألف لِأَنَّ عَلَيْهِ أَكْثَرَ الْأَئِمَّةِ وَلِأَنَّهُ أَدَلُّ عَلَى مَعْنَى الْجَمْعِ إِذْ كَانَ يُقَالُ بِكَثْرَةٍ فِيهِ، وَهُوَ قَلِيلٌ فِي الْوَاحِدِ نَحْوَ شُكَاعَى وَلِأَنَّهَا لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ.
Birinci Mesele: Nâfi‘, Âsım ve Kisâî her iki kelimede elif ile (أُسَارَى تُفَادُوهُمْ) okumuşlardır. Hamza tek başına her ikisinde de elifsiz okumuştur. Geri kalanlar ise birinciyi elif ile «أسارى», ikinciyi elifsiz «تُفْدُوهُمْ» şeklinde okumuşlardır. «الْأَسْرَى», yaralı manasındaki «جَرِيحٌ» kelimesinin çoğulunun «جَرْحَى» olması gibi «أَسِيرٌ» kelimesinin çoğuludur. «أُسَارَى» kelimesinde ise iki görüş vardır: Birincisi: Sarhoş manasındaki «سَكْرَى» kelimesinin çoğulunun «سُكَارَى» olması gibi «أَسْرَى» kelimesinin çoğuludur. İkincisi: «أَسِيرٌ» kelimesinin çoğuludur. Ebû Amr, «الْأَسْرَى» ile «الْأُسَارَى» arasını ayırmış ve şöyle demiştir: «الْأُسَارَى» bağ içinde bulunanlar, «الْأَسْرَى» ise elde tutulanlardır. Sanki o, «أُسَارَى» kelimesinin daha mübalağalı olduğu kanaatindedir. Sa‘leb bunu kabul etmemiştir. Ali b. Îsâ ise şöyle demiştir: Tercih edilen, elif ile «أُسَارَى» şeklindeki kıraattir; çünkü imamların çoğu bu görüştedir ve çoğul manasına daha çok delalet eder, zira bu kalıp çoğulda çokça kullanılır; tekilde ise «شُكَاعَى» gibi azdır; ayrıca bu, Hicaz ehlinin lehçesidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: تُفْدُوهُمْ وَتُفَادُوهُمْ لُغَتَانِ مَشْهُورَتَانِ تُفْدُوهُمْ مِنَ الْفِدَاءِ وَهُوَ الْعِوَضُ مِنَ الشَّيْءِ صِيَانَةً لَهُ، يُقَالُ: فَدَاهُ فِدْيَةً وَتُفَادُوهُمْ مِنَ الْمُفَادَاةِ.
İkinci Mesele: «تُفْدُوهُمْ» ve «تُفَادُوهُمْ» meşhur iki kullanımdır. «تُفْدُوهُمْ», bir şeyi korumak için verilen bedel demek olan fidyeden (فِدَاء) gelir; "onu bir fidye karşılığı kurtardı" anlamında «فَدَاهُ فِدْيَةً» denilir. «تُفَادُوهُمْ» ise müfâdâtdan (مُفَادَاة) gelir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ قَالُوا: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: تُفادُوهُمْ وَصْفٌ لَهُمْ بِمَا هُوَ طَاعَةٌ وَهُوَ التَّخْلِيصُ مِنَ الْأَسْرِ بِبَذْلِ مَالٍ أَوْ غَيْرِهِ لِيَعُودُوا إِلَى كُفْرِهِمْ، وَذَكَرَ أَبُو مُسْلِمٍ أَنَّهُ ضِدُّ ذَلِكَ، وَالْمُرَادُ أَنَّكُمْ مَعَ الْقَتْلِ وَالْإِخْرَاجِ إِذَا وَقَعَ أَسِيرٌ فِي أَيْدِيكُمْ لَمْ تَرْضَوْا مِنْهُ إِلَّا بِأَخْذِ مَالٍ، وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ مُحَرَّمًا عَلَيْكُمْ ثُمَّ عنده تُخْرِجُونَهُ مِنَ الْأَسْرِ، قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ وَالْمُفَسِّرُونَ إِنَّمَا أَتَوْا مِنْ جِهَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ، وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ هَذَا الْقَوْلَ رَاجِعٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذِكْرِ النَّبِيِّ ﷺ وَمَا أُنْزِلَ عَلَيْهِمْ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُ إِذَا كَانَ فِي الْكِتَابِ الَّذِي مَعَكُمْ نَبَأُ مُحَمَّدٍ فَجَحَدْتُمُوهُ فَقَدْ آمَنْتُمْ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَكَفَرْتُمْ بِبَعْضٍ، وَكِلَا الْقَوْلَيْنِ يحتمل لفظ
Üçüncü Mesele: Müfessirlerin cumhuru şöyle demişlerdir: O'nun: «تُفادُوهُمْ» buyruğundan maksat, onların bir taat olan vasıflarıdır; o da [esirlerin] kendi inkârlarına geri dönmeleri için mal veya başka bir şey vererek onları esaretten kurtarmaktır. Ebû Müslim ise bunun zıddı olduğunu zikretmiş ve maksadın şu olduğunu söylemiştir: "Sizler öldürme ve yurtlarından çıkarma ile birlikte, elinize bir esir düştüğünde, bu size haram olduğu halde mal almaktan başka bir şeye razı olmaz, ancak o zaman onu esaretten çıkarırsınız." Ebû Müslim demiştir ki: Müfessirler bu [görüşe] ancak Yüce [Allah]'ın: «أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ» buyruğu cihetinden varmışlardır. Fakat bu zayıftır; çünkü bu söz, daha önce geçen Hz. Peygamber'in ﷺ zikrine ve onlara indirilenlere racidir. Maksat ise şudur: Yanınızdaki kitapta Muhammed'in haberi bulunduğu halde siz onu inkâr ettiğinizde Kitab'ın bir kısmına iman etmiş, bir kısmını ise inkâr etmiş olursunuz. Her iki görüş de müfâdât (مُفَادَاة) lafzının muhtemelidir;
الْمُفَادَاةِ لِأَنَّ الْبَاذِلَ عَنِ الْأَسِيرِ يُوصَفُ بِأَنَّهُ فَادَاهُ وَالْآخِذَ مِنْهُ لِلتَّخْلِيصِ يُوصَفُ أَيْضًا بِذَلِكَ، إِلَّا أَنَّ الَّذِي أَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَيْهِ أَقْرَبُ، لِأَنَّ عَوْدَ قَوْلِهِ: أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ إِلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَوْلَى مِنْ عَوْدِهِ إِلَى أُمُورٍ تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا بَعْدَ آيَاتٍ.
Zira esir için fidye veren kimse de "fidyelesti (فَادَى)" diye vasfedilir, kurtarmak için fidyeyi alan kimse de bu şekilde vasfedilir. Ne var ki müfessirlerin üzerinde icma ettiği görüş [doğruya] daha yakındır; çünkü «أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ» buyruğunun bu ayette daha önce zikredilen hususa raci kılınması, birkaç ayet sonra zikredilecek olan hususlara raci kılınmasından daha evladır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: الَّذِينَ أُخْرِجُوا وَالَّذِينَ فُودُوا فَرِيقٌ وَاحِدٌ، وَذَلِكَ أَنَّ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرَ كَانَا أَخَوَيْنِ كَالْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ، فَافْتَرَقُوا فَكَانَتِ النَّضِيرُ مَعَ الْخَزْرَجِ وَقُرَيْظَةُ مَعَ الْأَوْسِ. فَكَانَ كُلُّ فَرِيقٍ يُقَاتِلُ مَعَ حُلَفَائِهِ وَإِذَا غَلَبُوا خَرَّبُوا دِيَارَهُمْ وَأَخْرَجُوهُمْ وَإِذَا أُسِرَ رَجُلٌ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ جَمَعُوا لَهُ حَتَّى يَفْدُوهُ، فَعَيَّرَتْهُمُ الْعَرَبُ وَقَالُوا: كَيْفَ تُقَاتِلُونَهُمْ ثُمَّ تَفْدُونَهُمْ فَيَقُولُونَ: أُمِرْنَا أَنْ نَفْدِيَهُمْ وَحُرِّمَ عَلَيْنَا قِتَالُهُمْ، وَلَكِنَّا نَسْتَحِي أَنْ نُذِلَّ حُلَفَاءَنَا، وَقَالَ آخَرُونَ: لَيْسَ الَّذِينَ أَخْرَجُوهُمْ فُودُوا وَلَكِنَّهُمْ قَوْمٌ آخَرُونَ فَعَابَهُمُ اللَّهُ عَلَيْهِ.
Dördüncü Mesele: Bazıları şöyle demiştir: Çıkarılanlar ile fidyeleri ödenenler aynı gruptur. Şöyle ki: Kurayza ve Nadîr, Evs ve Hazrec gibi iki kardeş kabile idiler. Ayrıldılar; Nadîr Hazrec ile, Kurayza ise Evs ile beraber oldu. Her grup kendi müttefikleriyle birlikte savaşırdı; galip geldiklerinde onların yurtlarını harap eder ve onları çıkarırlardı; iki gruptan bir adam esir düştüğünde ise onu fidye verip kurtarmak için aralarında para toplarlardı. Araplar onları ayıplayıp: "Nasıl oluyor da hem onlarla savaşıyor hem de fidyelerini verip kurtarıyorsunuz?" dediler. Onlar da: "Biz onların fidyelerini verip kurtarmakla emrolunduk, onlarla savaşmak ise bize haram kılındı; lakin biz müttefiklerimizi zelil etmekten haya ederiz" dediler. Başkaları ise şöyle demiştir: Çıkardıkları kimseler fidyeleri ödenenler değildir, bilakis onlar başka bir topluluktur; Allah da onları bu sebeple kınamıştır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ فَفِي قَوْلِهِ: وَهُوَ وَجْهَانِ، الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ضَمِيرُ الْقِصَّةِ وَالشَّأْنِ كَأَنَّهُ قِيلَ وَالْقِصَّةُ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ، الثَّانِي: أَنَّهُ كِنَايَةٌ عَنِ الْإِخْرَاجِ أُعِيدَ ذِكْرُهُ تَوْكِيدًا لِأَنَّهُ فَصَلَ بَيْنَهُمَا بِكَلَامٍ فَمَوْضِعُهُ عَلَى هَذَا رَفْعٌ كَأَنَّهُ قِيلَ وَإِخْرَاجُهُمْ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ، ثُمَّ أُعِيدَ ذِكْرُ إِخْرَاجِهِمْ مُبَيِّنًا لِلْأَوَّلِ.
Yüce [Allah]'ın: «وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ» (Halbuki onları çıkarmak size haram kılınmıştı) buyruğuna gelince; O'nun: «وَهُوَ» sözünde iki vecih vardır: Birincisi: Bu, kıssa ve şan zamiridir (zamîrü'ş-şe'n); sanki: "Hadise şudur ki, onları çıkarmanız size haram kılınmıştır" denilmiştir. İkincisi: Bu, [onları] çıkarmaktan kinayedir; aralarına başka söz girdiği için tekit amacıyla tekrar zikredilmiştir. Buna göre [zamirin] iraptaki yeri merfûdur; sanki: "Onları çıkarmanız size haramdır" denilmiş, sonra da birinciyi açıklamak üzere çıkarmaları tekrar zikredilmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ: أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيهِ عَلَى وَجْهَيْنِ. أَحَدُهُمَا:
O'nun: «أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ» (Yoksa Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?) buyruğuna gelince; âlimler bu hususta iki vecih üzere ihtilaf etmişlerdir. Birincisi:
إِخْرَاجُهُمْ كُفْرٌ، وَفِدَاؤُهُمْ إِيمَانٌ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ وَقَتَادَةَ وَابْنِ جُرَيْجٍ، وَلَمْ يَذُمَّهُمْ عَلَى الْفِدَاءِ، وَإِنَّمَا ذَمَّهُمْ عَلَى الْمُنَاقَضَةِ إِذْ أَتَوْا بِبَعْضِ الْوَاجِبِ وَتَرَكُوا الْبَعْضَ، وَقَدْ تَكُونُ الْمُنَاقَضَةُ أَدْخَلَ فِي الذَّمِّ لَا يُقَالُ هَبْ أَنَّ ذَلِكَ الْإِخْرَاجَ مَعْصِيَةٌ، فَلِمَ سَمَّاهَا كُفْرًا مَعَ أَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّ الْعَاصِيَ لَا يَكْفُرُ، لِأَنَّا نَقُولُ لَعَلَّهُمْ صَرَّحُوا أَنَّ ذَلِكَ الْإِخْرَاجَ غَيْرُ وَاجِبٍ/ مَعَ أَنَّ صَرِيحَ التَّوْرَاةِ كَانَ دَالًّا عَلَى وجوبه. وثالثها: الْمُرَادُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُمْ فِي تَمَسُّكِهِمْ بِنُبُوَّةِ مُوسَى ﵇ مَعَ التَّكْذِيبِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ مَعَ أَنَّ الْحُجَّةَ فِي أَمْرِهِمَا عَلَى سَوَاءٍ يَجْرِي مَجْرَى طَرِيقَةِ السَّلَفِ مِنْهُمْ فِي أَنْ يُؤْمِنُوا بِبَعْضٍ وَيَكْفُرُوا بِبَعْضٍ وَالْكُلُّ فِي الْمِيثَاقِ سَوَاءٌ.
Onları çıkarmaları küfür, fidyelerini vermeleri ise imandır; bu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Katâde ve İbn Cüreyc'in görüşüdür. [Allah] onları fidye vermelerinden ötürü yermemiş, ancak vacibin bir kısmını yerine getirip bir kısmını terk ettiklerinde çelişkiye düşmelerinden ötürü yermiştir. Çelişki ise bazen kınanmaya daha çok yol açar. "Diyelim ki bu çıkarma fiili bir günahtır; günah işleyenin kâfir olmayacağı sabit olduğu halde bunu niçin küfür olarak isimlendirmiştir?" denilemez; zira deriz ki: Tevrat'ın açık hükmü bunun vücubuna delalet ettiği halde, muhtemelen onlar bu çıkarmanın vacip olmadığını açıkça söylemişlerdi. Üçüncüsü: Bundan maksat; Mûsâ'nın aleyhisselâm nübüvvetine sarılmalarıyla birlikte, her ikisinin durumundaki hüccet eşit olduğu halde Muhammed'i ﷺ yalanlamalarının, onların atalarının bir kısmına iman edip bir kısmını inkâr etme yöntemleri gibi cereyan ettiğine ve hepsinin mîsakta eşit olduğuna dikkat çekmektir.
أَمَّا قَوْلُهُ تعالى: إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا فَأَصْلُ الْخِزْيِ الذُّلُّ وَالْمَقْتُ. يُقَالُ: أَخْزَاهُ اللَّهُ، إِذَا مَقَتَهُ وَأَبْعَدَهُ، وَقِيلَ: أَصْلُهُ الِاسْتِحْيَاءُ، فَإِذَا قِيلَ: أَخْزَاهُ اللَّهُ كَأَنَّهُ قِيلَ: أَوْقَعَهُ مَوْقِعًا يُسْتَحَيَا مِنْهُ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمُرَادُ مِنْهُ الذَّمُّ الْعَظِيمُ، وَاخْتَلَفُوا فِي هَذَا الْخِزْيِ عَلَى وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: قَالَ الْحَسَنُ: الْمُرَادُ الْجِزْيَةُ وَالصَّغَارُ، وَهُوَ ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ لَا دَلَالَةَ عَلَى أَنَّ الْجِزْيَةَ كَانَتْ ثَابِتَةً فِي شَرِيعَتِهِمْ، بَلْ إِنْ حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﷺ صَحَّ هَذَا الْوَجْهُ، لِأَنَّ مِنْ جُمْلَةِ الْخِزْيِ الْوَاقِعِ بِأَهْلِ الذِّمَّةِ أَخْذَ الْجِزْيَةِ مِنْهُمْ. وَثَانِيهَا: إِخْرَاجُ بَنِي النَّضِيرِ مِنْ دِيَارِهِمْ، وَقَتْلُ بَنِي قُرَيْظَةَ وَسَبْيُ ذَرَارِيهِمْ، وَهَذَا إِنَّمَا يَصِحُّ لَوْ حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى الْحَاضِرِينَ فِي زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَثَالِثُهَا: وَهُوَ الْأَوْلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الذَّمُّ الْعَظِيمُ وَالتَّحْقِيرُ الْبَالِغُ مِنْ غَيْرِ تَخْصِيصِ ذَلِكَ بِبَعْضِ الْوُجُوهِ دُونَ بَعْضٍ وَالتَّنْكِيرُ فِي قَوْلِهِ: «خِزْيٌ» يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الذَّمَّ وَاقِعٌ فِي النِّهَايَةِ الْعُظْمَى.
Yüce [Allah]'ın: «إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا» (Dünya hayatında rezillikten başka...) buyruğuna gelince; hızy (خِزْي) kelimesinin aslı zillet ve buğzdur. [Allah] bir kimseye buğzedip onu uzaklaştırdığında «أَخْزَاهُ اللَّهُ» denilir. Bir görüşe göre ise aslı utanmaktır; «أَخْزَاهُ اللَّهُ» denildiğinde sanki: "Allah onu utanılacak bir duruma düşürdü" denilmiş olur. Hülasa, bundan maksat büyük bir kınamadır. Bu rezillik (hızy) hakkında [farklı] yönler üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Hasan demiştir ki: Kastedilen cizye ve zillettir. Bu zayıftır; çünkü cizyenin onların şeriatında sabit olduğuna dair bir delil yoktur; bilakis ayeti Muhammed ﷺ zamanında bulunanlara hamledersek bu vecih sahih olur; çünkü zimmîlerin başına gelen rezilliklerden biri de onlardan cizye alınmasıdır. İkincisi: Benî Nadîr'in yurtlarından çıkarılması, Benî Kurayza'nın öldürülmesi ve zürriyetlerinin esir edilmesidir. Bu da ancak ayeti Muhammed ﷺ zamanında hazır bulunanlara hamledersek sahih olur. Üçüncüsü —ki en evla olanıdır—: Maksat, bunu diğerleri hariç bazı yönlere tahsis etmeksizin büyük bir kınama ve son derece alçaltmadır. O'nun: «خِزْيٌ» sözündeki nekrelik (belirsizlik), kınamanın en üst noktada gerçekleştiğine delalet eder.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ فَفِيهِ سُؤَالٌ وَهُوَ أَنَّ عَذَابَ الدَّهْرِيَّةِ الَّذِينَ يُنْكِرُونَ الصَّانِعَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ أَشَدَّ مِنْ عَذَابِ الْيَهُودِ، فَكَيْفَ قَالَ فِي حَقِّ الْيَهُودِ: يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ وَالْجَوَابُ: الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ أَشَدُّ مِنَ الْخِزْيِ الْحَاصِلِ فِي الدُّنْيَا، فَلَفْظُ «الْأَشَدِّ» وَإِنْ كَانَ مُطْلَقًا إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ أَشَدُّ مِنْ هَذِهِ الجهة.
O'nun: «وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ» (Kıyamet gününde de onlar azabın en şiddetlisine uğratılırlar) buyruğuna gelince; bunda bir soru vardır, o da şudur: Yaratıcı'yı inkâr eden Dehrîlerin azabının Yahudilerin azabından daha şiddetli olması gerekir; öyleyse Yahudiler hakkında nasıl: «يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ» demiştir? Cevap: Bundan maksat, dünyada meydana gelen o rezillikten daha şiddetli olmasıdır. Dolayısıyla «الْأَشَدِّ» lafzı mutlak olsa da kastedilen bu yönüyle daha şiddetli olmasıdır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Yüce [Allah]'ın: «وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ» (Allah yaptıklarınızdan gafil değildir) buyruğuna gelince; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَعَاصِمٌ بِتَاءِ الْخِطَابِ وَالْبَاقُونَ بِيَاءِ الْغَيْبَةِ، وَجْهُ الْأَوَّلِ: الْبِنَاءُ عَلَى أَوَّلِ الْكَلَامِ، أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ، وَوَجْهُ الثَّانِي: الْبِنَاءُ عَلَى أَنَّهُ آخِرُ الْكَلَامِ وَاخْتِيَارُ الْخِطَابِ لِأَنَّ عَلَيْهِ الْأَكْثَرَ وَلِأَنَّهُ أَدَلُّ عَلَى الْمَعْنَى لِتَغْلِيبِ الْخِطَابِ عَلَى الْغَيْبَةِ إِذَا اجْتَمَعَا.
Birinci Mesele: İbn Kesîr, Nâfi‘ ve Âsım muhatap tâ'sı ile [تَعْمَلُونَ şeklinde], diğerleri ise gâib yâ'sı ile [يَعْمَلُونَ şeklinde] okumuşlardır. Birincisinin gerekçesi: Sözün başı olan: «أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ» ifadesi üzerine bina edilmesidir. İkincisinin gerekçesi ise: Sözün sonu olması üzerine bina edilmesidir. Muhatap sığasının tercih edilme sebebi, çoğunluğun bu kıraat üzere olması ve manayı daha iyi göstermesidir; zira muhatap ve gâib bir araya geldiğinde muhatap sığası galip kılınır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ تَهْدِيدٌ شَدِيدٌ وَزَجْرٌ عَظِيمٌ عَنِ الْمَعْصِيَةِ وَبِشَارَةٌ عَظِيمَةٌ عَلَى الطَّاعَةِ، لِأَنَّ الْغَفْلَةَ إِذَا كَانَتْ مُمْتَنِعَةً عَلَيْهِ سُبْحَانَهُ مَعَ أَنَّهُ أَقْدَرُ الْقَادِرِينَ وَصَلَتِ الْحُقُوقُ لَا مَحَالَةَ إِلَى مُسْتَحِقِّيهَا.
İkinci Mesele: Yüce [Allah]'ın: «وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ» buyruğu şiddetli bir tehdit, günahtan büyük bir sakındırma ve taat üzerine büyük bir müjdedir. Çünkü O en kudretli olan iken Kendisi hakkında gaflet imkânsız olunca, haklar hiç şüphesiz hak sahiplerine ulaşacaktır.
[سورة البقرة (٢) : آية ٨٦]
[Bakara Suresi (2), Ayet 86]
أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٨٦)
{ أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } “İşte onlar, ahirete karşılık dünya hayatını satın alan kimselerdir. Bu yüzden onlardan azap hafifletilmez ve onlara yardım da edilmez.” (86)
اعْلَمْ أَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ تَحْصِيلِ لَذَّاتِ الدُّنْيَا وَلَذَّاتِ الْآخِرَةِ مُمْتَنِعٌ غَيْرُ مُمْكِنٍ وَاللَّهُ سُبْحَانَهُ مَكَّنَ الْمُكَلَّفَ مِنْ تَحْصِيلِ أَيِّهِمَا شَاءَ وَأَرَادَ، فَإِذَا اشْتَغَلَ بِتَحْصِيلِ أَحَدِهِمَا فَقَدْ فَوَّتَ الْآخَرَ عَلَى نَفْسِهِ، فَجَعَلَ اللَّهُ مَا أَعْرَضَ الْيَهُودُ عَنْهُ مِنَ الْإِيمَانِ بِمَا فِي كُتُبِهِمْ وَمَا حَصَلَ فِي أَيْدِيهِمْ مِنَ الْكُفْرِ وَلَذَّاتِ الدُّنْيَا كَالْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ، وَذَلِكَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فِي نِهَايَةِ الذَّمِّ لَهُمْ لِأَنَّ الْمَغْبُونَ فِي الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ فِي الدُّنْيَا مَذْمُومٌ حَتَّى يُوصَفَ بِأَنَّهُ تَغَيَّرَ فِي عَقْلِهِ فَبِأَنْ يُذَمَّ مُشْتَرِي مَتَاعِ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ أَوْلَى.
Bil ki dünya lezzetleri ile ahiret lezzetlerini elde etmeyi bir araya getirmek imkânsızdır, mümkün değildir. Allah Sübhânehû mükellefe dilediği ve istediği ikisinden birini elde etme imkânı vermiştir. O ikisinden birini elde etmekle meşgul olduğunda diğerini kendisi için kaçırmış olur. Böylece Allah, Yahudilerin kendi kitaplarında bulunan hususlara imandan yüz çevirmelerini ve ellerine geçen küfrü ve dünya lezzetlerini alım-satım gibi kılmıştır. Bu da Allah Teâlâ tarafından onlar için son derece bir yermedir; çünkü dünyadaki alım-satımda aldatılan kimse yerilir, hatta aklının değiştiği şeklinde nitelenir; o halde ahirete karşılık dünya metaını satın alanın yerilmesi evleviyetle gerekir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Yüce [Allah]'ın: «فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ» (Bu yüzden onlardan azap hafifletilmez) buyruğuna gelince; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي دُخُولِ الْفَاءِ فِي قَوْلِهِ: فَلا يُخَفَّفُ قَوْلَانِ، أَحَدُهُمَا: الْعَطْفُ عَلَى اشْتَرَوُا وَالْقَوْلُ الْآخَرُ بِمَعْنَى جَوَابِ الْأَمْرِ، كَقَوْلِكَ أُولَئِكَ الضُّلَّالُ انْتَبِهْ فَلَا خَيْرَ فِيهِمْ وَالْأَوَّلُ أَوْجَهُ لِأَنَّهُ لَا حَاجَةَ فِيهِ إِلَى الْإِضْمَارِ.
Birinci Mesele: «فَلا يُخَفَّفُ» sözündeki fâ harfinin (ف) dahil oluşu hakkında iki görüş vardır: Birincisi: «اشْتَرَوُا» fiili üzerine atıftır. Diğer görüş ise emir cevabı manasında olmasıdır; nitekim senin: "Şunlar sapıklardır, dikkat et, onlarda hiçbir hayır yoktur" demen gibidir. Birincisi daha uygundur; çünkü onda gizli bir takdire (izmâr) ihtiyaç yoktur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: بَعْضُهُمْ حَمَلَ التَّخْفِيفَ عَلَى أَنَّهُ لَا يَنْقَطِعُ بَلْ يَدُومُ، لِأَنَّهُ لَوِ انْقَطَعَ لَكَانَ قَدْ خَفَّ، وَحَمَلَهُ آخَرُونَ عَلَى شِدَّتِهِ لَا عَلَى دَوَامِهِ وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْعَذَابَ قَدْ يَخِفُّ بِالِانْقِطَاعِ وَقَدْ يَخِفُّ بِالْقِلَّةِ فِي كُلِّ وَقْتٍ أَوْ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ، فَإِذَا وَصَفَ تَعَالَى عَذَابَهُمْ بِأَنَّهُ لَا يُخَفَّفُ اقْتَضَى ذَلِكَ نَفْيَ جَمِيعِ مَا ذَكَرْنَاهُ.
İkinci Mesele: Bazıları hafifletilmeyi, azabın kesintiye uğramayıp devam etmesine hamletmişlerdir; zira kesintiye uğrasaydı hafiflemiş olurdu. Başkaları ise bunu [azabın] devamlılığına değil, şiddetine hamletmişlerdir. En evla olanı şöyle denilmesidir: Azap bazen kesintiyle hafifler, bazen de her vakitte veya bazı vakitlerde azalmak suretiyle hafifler. Yüce [Allah] onların azabını hafifletilmez olarak vasfettiğinde bu, zikrettiğimiz durumların tamamının nefiy edilmesini (yokluğunu) gerektirir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَكْثَرُونَ حَمَلُوهُ عَلَى نَفْيِ النُّصْرَةِ فِي الْآخِرَةِ يَعْنِي أَنَّ أَحَدًا لَا يَدْفَعُ هَذَا الْعَذَابَ عَنْهُمْ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ عَلَى مَنْ يُرِيدُ عَذَابَهُمْ وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى نَفْيِ النُّصْرَةِ فِي الدُّنْيَا، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ ذَلِكَ جَزَاءً عَلَى صَنِيعِهِمْ، وَلِذَلِكَ قَالَ: فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَهَذِهِ الصِّفَةُ لَا تَلِيقُ إِلَّا بِالْآخِرَةِ، لِأَنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا وَإِنْ حَصَلَ فَيَصِيرُ كَالْحُدُودِ الَّتِي تُقَامُ عَلَى الْمُقَصِّرِ وَلِأَنَّ الْكُفَّارَ قَدْ يَصِيرُونَ غَالِبِينَ للمؤمنين في بعض الأوقات.
Yüce [Allah]'ın: «وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ» (Ve onlara yardım da edilmez) buyruğuna gelince; bunda iki vecih vardır: Çoğunluk bunu ahiretteki yardımın nefyine hamletmiştir; yani hiç kimse bu azabı onlardan savamaz ve kendilerine azap etmek isteyene karşı da onlara yardım edilmez. Onlardan bir kısmı ise bunu dünyadaki yardımın nefyine hamletmiştir. Birincisi daha evladır; çünkü Yüce [Allah] bunu onların yaptıklarına bir karşılık kılmıştır. Bundan dolayı: «فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ» buyurmuştur; bu sıfat ise ancak ahirete layıktır. Zira dünya azabı gerçekleşse bile kusurlu kimseye uygulanan hadler gibi olur ve çünkü kâfirler bazı vakitlerde müminlere galip gelebilirler.
[سورة البقرة (٢) : آية ٨٧]
[Bakara Suresi (2), Ayet 87]
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَقَفَّيْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقاً تَقْتُلُونَ (٨٧)
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَقَفَّيْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقاً تَقْتُلُونَ } “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik ve ondan sonra da peş peşe elçiler gönderdik. Meryem oğlu Îsâ'ya da apaçık deliller verdik ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik. Ne zaman bir elçi nefislerinizin hoşlanmadığı bir şeyle geldiyse büyüklük taslamadınız mı? Kimini yalanladınız, kimini de öldürüyorsunuz!” (87)
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنَ النِّعَمِ الَّتِي أَفَاضَهَا اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ إِنَّهُمْ قَابَلُوهُ بِالْكُفْرِ وَالْأَفْعَالِ الْقَبِيحَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ حَالَ الْيَهُودِ مِنْ قَبْلُ بِأَنَّهُمْ يُخَالِفُونَ أَمْرَ اللَّهِ تَعَالَى فِي قَتْلِ/ أَنْفُسِهِمْ وَإِخْرَاجِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا مِنْ
Bil ki bu, Allah'ın onlara bolca ihsan ettiği, sonra da onların küfür ve çirkin fiillerle karşılık verdikleri nimetlerin başka bir türüdür. Zira Yüce [Allah], daha önce Yahudilerin durumunu kendi canlarına kıyma ve birbirlerini çıkarmak hususunda Allah Teâlâ'nın emrine muhalefet ettikleri şeklinde vasfedip
دِيَارِهِمْ وَبَيَّنَ أَنَّهُمْ بِهَذَا الصَّنِيعِ اشْتَرَوُا الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ، زَادَ فِي تَبْكِيتِهِمْ بِمَا ذَكَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. أَمَّا الْكِتَابُ فَهُوَ التَّوْرَاةُ آتَاهُ اللَّهُ إِيَّاهَا جُمْلَةً وَاحِدَةً،
yurtlarından [çıkardıklarını] ve bu yaptıklarıyla dünyayı ahirete karşılık satın aldıklarını beyan edince, bu ayette zikrettikleriyle onları daha da susturup paylamıştır. Kitap ise Tevrat'tır; Allah onu ona bir defada toptan vermiştir.
رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ التَّوْرَاةَ لَمَّا نَزَلَتْ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى مُوسَى بِحَمْلِهَا فَلَمْ يُطِقْ ذَلِكَ، فَبَعَثَ اللَّهُ لِكُلِّ حَرْفٍ مِنْهَا مَلَكًا فَلَمْ يُطِيقُوا حَمْلَهَا فَخَفَّفَهَا اللَّهُ عَلَى مُوسَى فَحَمَلَهَا.
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Tevrat indiğinde Allah Teâlâ Mûsâ'ya onu taşımasını emretti; fakat o buna güç yetiremedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ onun her bir harfi için bir melek gönderdi; onlar da onu taşımaya güç yetiremediler. Sonunda Allah onu Mûsâ'ya hafifletti, o da onu taşıdı.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَفَّيْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Yüce [Allah]'ın: «وَقَفَّيْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ» (Ve ondan sonra da peş peşe elçiler gönderdik) buyruğuna gelince; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَفَّيْنَا، أَتْبَعْنَا مَأْخُوذٌ مِنَ الشَّيْءِ يَأْتِي فِي قَفَاهُ الشَّيْءُ، أَيْ بَعْدَ نَحْوِ ذَنَبِهِ مِنَ الذَّنَبِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا [الْمُؤْمِنُونَ: ٤٤] .
Birinci Mesele: «قَفَّيْنَا» peşi sıra gönderdik (ardına taktık) demektir. Bir şeyin diğerinin arkasından (ensesinden) gelmesi anlamından alınmıştır; yani kuyruğun peşi sıra gelmesi gibidir. Bunun benzeri O'nun: { ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا } “Sonra peygamberlerimizi birbiri ardınca gönderdik” [Mü'minûn 44] buyruğudur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: رُوِيَ أَنَّ بَعْدَ مُوسَى ﵇ إِلَى أَيَّامِ عِيسَى ﵇ كَانَتِ الرُّسُلُ تَتَوَاتَرُ وَيَظْهَرُ بَعْضُهُمْ فِي أَثَرِ بَعْضٍ، وَالشَّرِيعَةُ وَاحِدَةٌ إِلَى أَيَّامِ عِيسَى ﵇، فَإِنَّهُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ جَاءَ بِشَرِيعَةٍ مُجَدِّدَةٍ، وَاسْتَدَلُّوا عَلَى صِحَّةِ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَفَّيْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ فَإِنَّهُ يَقْتَضِي أَنَّهُمْ عَلَى حَدٍّ وَاحِدٍ فِي الشَّرِيعَةِ يَتْبَعُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فِيهَا، قَالَ الْقَاضِي: إِنَّ الرَّسُولَ الثَّانِيَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى شَرِيعَةِ الْأَوَّلِ حَتَّى لَا يُؤَدِّيَ إِلَى تِلْكَ الشَّرِيعَةِ بِعَيْنِهَا مِنْ غَيْرِ زِيَادَةٍ وَلَا نُقْصَانٍ، مَعَ أَنَّ تِلْكَ الشَّرِيعَةَ مَحْفُوظَةٌ يُمْكِنُ مَعْرِفَتُهَا بِالتَّوَاتُرِ عَنِ الْأُوَلِ، لِأَنَّ الرَّسُولَ إِذَا كَانَ هَذَا حَالَهُ لَمْ يُمْكِنْ أَنْ يَعْلَمَ مِنْ جِهَةٍ إِلَّا مَا كَانَ قَدْ عَلِمَ مِنْ قَبْلُ أَوْ يُمْكِنْ أَنْ يَعْلَمَ مِنْ قَبْلُ، فَكَمَا لَا يَجُوزُ أَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ تَعَالَى رَسُولًا لَا شَرِيعَةَ مَعَهُ أَصْلًا، تُبَيِّنُ الْعَقْلِيَّاتِ لِهَذِهِ الْعِلَّةِ، فَكَذَا الْقَوْلُ فِي مَسْأَلَتِنَا: فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ فِي الرُّسُلِ الَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِ مُوسَى ﵇ أَنْ يَكُونُوا قَدْ أَتَوْا بِشَرِيعَةٍ جَدِيدَةٍ إِنْ كَانَتِ الْأُولَى مَحْفُوظَةً أَوْ مُحْيِيَةً لِبَعْضِ مَا انْدَرَسَ مِنَ الشَّرِيعَةِ الْأُولَى. وَالْجَوَابُ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ مِنْ بَعْثَةِ هَؤُلَاءِ الرُّسُلِ تَنْفِيذَ تِلْكَ الشَّرِيعَةِ السالفة على الأمة أو نوع آخَرَ مَنِ الْأَلْطَافِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا اللَّهُ، وَبِالْجُمْلَةِ، فَالْقَاضِي مَا أَتَى فِي هَذِهِ الدَّلَالَةِ إِلَّا بِإِعَادَةِ الدَّعْوَى، فَلِمَ قَالَ: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ بَعْثُ هَؤُلَاءِ الرُّسُلِ إِلَّا لِشَرِيعَةٍ جَدِيدَةٍ أَوْ لِإِحْيَاءِ شَرِيعَةٍ انْدَرَسَتْ وَهَلِ النِّزَاعُ وَقَعَ إِلَّا فِي هَذَا؟
İkinci Mesele: Rivayet edildiğine göre Mûsâ'dan aleyhisselâm sonra Îsâ'nın aleyhisselâm zamanına kadar peygamberler ardı ardına gelmiş, biri diğerinin izinde ortaya çıkmış ve Îsâ'nın aleyhisselâm günlerine kadar şeriat tek kalmıştır; zira o (Allah'ın salâtı üzerine olsun) yenileyici bir şeriatla gelmiştir. Bunun doğruluğuna Yüce [Allah]'ın: «وَقَفَّيْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ» buyruğunu delil getirmişlerdir; çünkü bu, onların şeriatta tek bir sınır üzere olup onda birbirlerini takip ettiklerini gerektirir. Kâdî şöyle demiştir: İkinci peygamberin birincinin şeriatı üzere olması caiz değildir; ta ki o şeriat korunmuş olup ilk peygamberden tevatürle bilinmesi mümkün iken, fazlalık ve eksiklik olmaksızın bizzat o şeriata ulaştırmış olmasın. Çünkü peygamberin durumu bu olduğunda, onun cihetinden ancak daha önce bilinmiş olan yahut daha önce bilinmesi mümkün olan şeyden başkası bilinemez. Nitekim bu illet sebebiyle Allah Teâlâ'nın beraberinde hiçbir şeriat bulunmayan, sadece aklî hükümleri açıklayan bir peygamber göndermesi caiz olmadığı gibi meselemizdeki söz de böyledir. Böylece sabit oldu ki Mûsâ'dan aleyhisselâm sonra gelen peygamberlerin, şayet birinci şeriat korunmuşsa yeni bir şeriatla gelmiş olmaları yahut birinci şeriatın unutulup silinen kısımlarını ihya edici olmaları şarttır. Cevap şudur: Bu peygamberlerin gönderilmesindeki maksadın, geçmiş şeriatı ümmet üzerinde tatbik etmek veya Allah'tan başkasının bilemeyeceği başka bir lütuf türü olması niçin caiz olmasın? Hülasa, Kâdî bu delillendirmede iddiayı tekrarlamaktan başka bir şey yapmamıştır. O halde bu peygamberlerin ancak yeni bir şeriat veya unutulmuş bir şeriatı ihya etmek için gönderilmelerinin caiz olduğunu niye söylemiştir? Zaten ihtilaf da bundan başkasında vuku bulmuş mudur?
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هَؤُلَاءِ الرُّسُلُ هُمْ: يُوشَعُ، وَشَمْوِيلُ ، وَشَمْعُونُ، وَدَاوُدُ، وَسُلَيْمَانُ وَشَعْيَاءُ، وَأَرْمِيَاءُ، وَعُزَيْرٌ، وَحِزْقِيلُ، وَإِلْيَاسُ، وَالْيَسَعُ، وَيُونُسُ، وَزَكَرِيَّا، وَيَحْيَى، وَغَيْرُهُمْ.
Üçüncü Mesele: Bu elçiler; Yûşa‘, Şemvîl, Şem‘ûn, Dâvûd, Süleymân, İş‘iyâ, İrmiyâ, Üzeyr, Hızkîl, İlyâs, Elyesa‘, Yûnus, Zekeriyyâ, Yahyâ ve diğerleridir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce [Allah]'ın: «وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ» (Meryem oğlu Îsâ'ya da apaçık deliller verdik) buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: السَّبَبُ فِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَجْمَلَ ذِكْرَ الرَّسُولِ ثُمَّ فَصَّلَ ذِكْرَ عِيسَى لِأَنَّ مَنْ قَبْلَهُ مِنَ الرُّسُلِ جَاءُوا بِشَرِيعَةِ مُوسَى فَكَانُوا مُتَّبِعِينَ لَهُ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ عِيسَى، لِأَنَّ شَرْعَهُ نَسَخَ أَكْثَرَ شَرْعِ مُوسَى ﵇.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın elçilerin zikrini mücmel bırakıp sonra Îsâ'nın zikrini ayrıntılı vermesinin sebebi şudur: Ondan önceki peygamberler Mûsâ'nın şeriatı ile gelmiş ve ona tâbi olmuşlardı; Îsâ ise böyle değildir; zira onun şeriatı Mûsâ'nın aleyhisselâm şeriatının çoğunu neshetmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قِيلَ عِيسَى بِالسُّرْيَانِيَّةِ أَيْشُوعُ، وَمَرْيَمُ بِمَعْنَى الْخَادِمِ، وَقِيلَ: مَرْيَمُ بِالْعِبْرَانِيَّةِ مِنَ النِّسَاءِ كَزِيرٍ مِنَ الرِّجَالِ، وَبِهِ فُسِّرَ قَوْلُ رُؤْبَةَ:
İkinci Mesele: Denildi ki: Îsâ Süryanicede Yeşû‘ (أَيْشُوعُ) demektir; Meryem ise hizmetçi manasındadır. Yine denildi ki: Meryem İbranicede kadınlardan kadın düşkünü (erkeklerle düşüp kalkan) anlamında olup erkeklerden zîr (زِير) gibidir; Rü'be'nin şu sözü de bununla tefsir edilmiştir:
/ «قُلْتُ لِزِيرٍ لَمْ تَصِلْهُ مَرْيَمُهُ»
/ "Meryem'ine kavuşamamış kadın düşkünü bir adama dedim ki..."
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي الْبَيِّنَاتِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: الْمُعْجِزَاتُ مِنْ إِحْيَاءِ الْمَوْتَى وَنَحْوِهَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَثَانِيهَا:
Üçüncü Mesele: Beyyinât (apaçık deliller) hakkında birkaç vecih vardır. Birincisi: İbn Abbâs'tan [nakledildiğine göre] ölüleri diriltmek ve benzeri mucizelerdir. İkincisi:
أَنَّهَا الْإِنْجِيلُ. وَثَالِثُهَا: وَهُوَ الْأَقْوَى أَنَّ الْكُلَّ يَدْخُلُ فِيهِ، لِأَنَّ الْمُعْجِزَ يُبَيِّنُ صِحَّةَ نُبُوَّتِهِ كَمَا أَنَّ الْإِنْجِيلَ يُبَيِّنُ كَيْفِيَّةَ شَرِيعَتِهِ فَلَا يَكُونُ لِلتَّخْصِيصِ معنى.
Onun İncil olduğudur. Üçüncüsü -ki en kuvvetli olanı budur- hepsinin buna dahil olmasıdır. Zira mucize, onun peygamberliğinin doğruluğunu açıkladığı gibi İncil de şeriatının keyfiyetini açıklamaktadır; dolayısıyla [kavramı sadece birine] tahsis etmenin bir anlamı yoktur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce [Allah]'ın: { وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ } “Onu Ruhu'l-Kudüs ile destekledik” buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قُرِئَ وَأَيَّدْنَاهُ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ «الْقُدْسِ» بِالتَّخْفِيفِ وَالْبَاقُونَ بِالتَّثْقِيلِ وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلَ رُعُبٌ وَرُعْبٌ.
Birinci Mesele: «وَأَيَّدْنَاهُ» okundu; İbn Kesîr «الْقُدْسِ» kelimesini [dâl harfini] sükûn ile (tahfifle), diğerleri ise damme ile (teskille) okumuştur. Bu ikisi, ru‘ub (رُعُبٌ) ve ru‘b (رُعْبٌ) gibi iki ayrı lehçedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الرُّوحِ عَلَى وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ جِبْرِيلُ ﵇ وَإِنَّمَا سُمِّيَ بِذَلِكَ لِوُجُوهٍ.
İkinci Mesele: Ruh hakkında farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. Birincisi: Onun Cibrîl aleyhisselâm olduğudur. Ona bu ismin verilmesi ise birkaç sebeptendir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ رُوحِ الْقُدُسِ الرُّوحُ الْمُقَدَّسَةُ كَمَا يُقَالُ: حَاتِمُ الْجُودِ وَرَجُلُ صِدْقٍ فَوُصِفَ جِبْرِيلُ بِذَلِكَ تَشْرِيفًا لَهُ وَبَيَانًا لِعُلُوِّ مَرْتَبَتِهِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. الثَّانِي: سُمِّي جِبْرِيلُ ﵇ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ يَحْيَا بِهِ الدِّينُ كَمَا يَحْيَا الْبَدَنُ بِالرُّوحِ فَإِنَّهُ هُوَ الْمُتَوَلِّي لِإِنْزَالِ الْوَحْيِ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ وَالْمُكَلَّفُونَ فِي ذَلِكَ يَحْيَوْنَ فِي دِينِهِمْ. الثَّالِثُ: أَنَّ الْغَالِبَ عَلَيْهِ الرُّوحَانِيَّةُ وَكَذَلِكَ سَائِرُ الْمَلَائِكَةِ غَيْرَ أَنَّ رُوحَانِيَّتَهُ أَتَمُّ وَأَكْمَلُ. الرَّابِعُ: سُمِّيَ جِبْرِيلُ ﵇ رُوحًا، لِأَنَّهُ مَا ضَمَّتْهُ أَصْلَابُ الْفُحُولِ وَأَرْحَامُ الْأُمَّهَاتِ، وَثَانِيهَا: الْمُرَادُ بِرُوحِ الْقُدُسِ الْإِنْجِيلُ، كَمَا قَالَ فِي الْقُرْآنِ: رُوحاً مِنْ أَمْرِنا [الشُّورَى: ٥٢] وَسُمِّيَ بِهِ لِأَنَّ الدِّينَ يَحْيَا بِهِ وَمَصَالِحَ الدُّنْيَا تَنْتَظِمُ لِأَجْلِهِ. وَثَالِثُهَا:
Birincisi: Rûhu'l-Kudüs'ten murat mukaddes ruhtur; nitekim cömertliğin Hâtem'i ve doğruluk adamı denildiği gibi. Cibrîl, kendisine bir şeref vermek ve Allah Teâlâ katındaki mertebesinin yüceliğini beyan etmek için böyle nitelenmiştir. İkincisi: Cibrîl'e aleyhisselâm bu isim verilmiştir; çünkü beden ruhla hayat bulduğu gibi din de onunla hayat bulur. Zira peygamberlere vahyi indirmekle görevli olan odur ve mükellefler de bu sayede dinlerinde hayat bulurlar. Üçüncüsü: Onda hâkim olan taraf ruhaniliktir; diğer bütün melekler de böyledir, ancak onun ruhaniliği daha tam ve daha kâmildir. Dördüncüsü: Cibrîl aleyhisselâm, erkeklerin sulpleri ve annelerin rahimleri kendisini kuşatmadığı için ruh diye isimlendirilmiştir. İkincisi: Rûhu'l-Kudüs'ten murat İncil'dir; nitekim Kur'an hakkında da: { رُوحاً مِنْ أَمْرِنا } “katımızdan bir ruh” [Şûrâ 52] buyurmuştur. Din onunla hayat bulduğu ve dünya maslahatları onun sayesinde düzene girdiği için böyle isimlendirilmiştir. Üçüncüsü:
أَنَّهُ الِاسْمُ الَّذِي كَانَ يُحْيِي بِهِ ﵇ الْمَوْتَى، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ الرُّوحُ الَّذِي نُفِخَ فِيهِ وَالْقُدُسُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى فَنَسَبَ رُوحَ عِيسَى ﵇ إِلَى نَفْسِهِ تَعْظِيمًا لَهُ وَتَشْرِيفًا، كَمَا يُقَالُ: بَيْتُ اللَّهِ وَنَاقَةُ الله، عن الربيع، وعلى هذا المراد بِهِ الرُّوحُ الَّذِي يَحْيَا بِهِ الْإِنْسَانُ.
İbn Abbâs ve Saîd b. Cübeyr'den [nakledildiğine göre] onun, [Îsâ'nın] aleyhisselâm kendisiyle ölüleri dirilttiği isim (ism-i a'zam) olduğudur. Dördüncüsü: Rebi'den [nakledildiğine göre] onun, kendisine üflenen ruh olduğu, el-Kuds'ün de Allah Teâlâ olduğudur; böylece Allah, Beytullah (Allah'ın evi) ve Nâkatullah (Allah'ın devesi) denildiği gibi bir tazim ve şereflendirme olarak Îsâ'nın aleyhisselâm ruhunu Zatına nispet etmiştir. Bu görüşe göre bundan murat, insanın kendisiyle hayat bulduğu ruhtur.
وَاعْلَمْ أَنَّ إِطْلَاقَ اسْمِ الرُّوحِ عَلَى جِبْرِيلَ وَعَلَى الْإِنْجِيلِ وَعَلَى الِاسْمِ الْأَعْظَمِ مَجَازٌ لِأَنَّ الرُّوحَ هُوَ الرِّيحُ الْمُتَرَدِّدُ فِي مَخَارِقِ الْإِنْسَانِ وَمَنَافِذِهِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذِهِ الثَّلَاثَةَ مَا كَانَتْ كَذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُ سُمِّيَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ بِالرُّوحِ عَلَى سَبِيلِ التَّشْبِيهِ مِنْ حَيْثُ أَنَّ الرُّوحَ كَمَا أَنَّهُ سَبَبٌ لِحَيَاةِ الرَّجُلِ، فَكَذَلِكَ جِبْرِيلُ ﵇ سَبَبٌ لِحَيَاةِ الْقُلُوبِ بِالْعُلُومِ، وَالْإِنْجِيلُ سَبَبٌ لِظُهُورِ الشَّرَائِعِ وَحَيَاتِهَا، وَالِاسْمُ الْأَعْظَمُ سَبَبٌ لِأَنْ يُتَوَسَّلَ بِهِ إِلَى تَحْصِيلِ الْأَغْرَاضِ إِلَّا أَنَّ الْمُشَابَهَةَ بَيْنَ مُسَمَّى الرُّوحِ وَبَيْنَ جِبْرِيلَ أَتَمُّ لِوُجُوهٍ. أَحَدُهَا: لِأَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ مَخْلُوقٌ مِنْ هَوَاءٍ نُورَانِيٍّ، لَطِيفٍ فَكَانَتِ الْمُشَابَهَةُ أَتَمَّ، فَكَانَ إِطْلَاقُ اسْمِ الرُّوحِ عَلَى جِبْرِيلَ أَوْلَى. وَثَانِيهَا: أَنَّ هَذِهِ التَّسْمِيَةَ فِيهِ أَظْهَرُ مِنْهَا فِيمَا عَدَاهُ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ يَعْنِي قَوَّيْنَاهُ، وَالْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ التَّقْوِيَةِ الْإِعَانَةُ وَإِسْنَادُ الْإِعَانَةِ إِلَى جِبْرِيلَ ﵇ حَقِيقَةٌ وَإِسْنَادُهَا إِلَى الْإِنْجِيلِ وَالِاسْمِ الْأَعْظَمِ مَجَازٌ، فَكَانَ ذَلِكَ أَوْلَى، وَرَابِعُهَا: وَهُوَ أَنَّ اخْتِصَاصَ عِيسَى بِجِبْرِيلَ ﵉ مِنْ آكَدِ وُجُوهِ الِاخْتِصَاصِ بِحَيْثُ لَمْ يَكُنْ لِأَحَدٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ مِثْلُ ذَلِكَ لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي بَشَّرَ مَرْيَمَ/ بِوِلَادَتِهَا وَإِنَّمَا وُلِدَ عِيسَى ﵇ مِنْ نَفْخَةِ جِبْرِيلَ ﵇ وَهُوَ الَّذِي رَبَّاهُ فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ وَكَانَ يَسِيرُ مَعَهُ حَيْثُ سَارَ وَكَانَ مَعَهُ حِينَ صَعِدَ إِلَى السَّمَاءِ.
Bil ki ruh isminin Cibrîl'e, İncil'e ve İsm-i A'zam'a verilmesi mecazdır; çünkü ruh, insanın menfezlerinde ve deliklerinde dolaşan havadır. Bu üçünün böyle olmadığı ise malumdur. Ancak bu üçünün her biri, ruhun insanın hayatına sebep olduğu gibi Cibrîl'in aleyhisselâm da ilimlerle kalplerin hayatına sebep olması, İncil'in şeriatların ortaya çıkmasına ve yaşamasına sebep olması ve İsm-i A'zam'ın maksatların elde edilmesine vesile olması bakımından bir benzetme yoluyla ruh diye isimlendirilmiştir. Ne var ki ruh ismi ile Cibrîl arasındaki benzerlik birkaç yönden daha tamdır: Birincisi: Cibrîl aleyhisselâm latif, nurani bir havadan yaratıldığı için benzerlik daha tamdır; bu sebeple ruh isminin Cibrîl'e verilmesi daha evladır. İkincisi: Bu isimlendirme onda diğerlerine nispetle daha açıktır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ } sözü, "onu güçlendirdik" demektir; bu güçlendirmeden murat yardımdır ve yardımın Cibrîl'e aleyhisselâm isnat edilmesi hakikat, İncil'e ve İsm-i A'zam'a isnat edilmesi ise mecazdır; dolayısıyla bu [anlam] daha evladır. Dördüncüsü: Îsâ'nın Cibrîl aleyhisselâm ile olan irtibat ve tahsisi, peygamberlerden aleyhimüsselâm hiçbirine nasip olmayacak derecede en kuvvetli tahsislerdendir; zira Meryem'e onun doğumunu müjdeleyen odur, Îsâ aleyhisselâm ancak Cibrîl'in aleyhisselâm üflemesinden doğmuştur, onu her halinde yetiştirip terbiye eden odur, nereye gitse onunla birlikte yürürdü ve semaya yükseldiği sırada da onunla beraberdi.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَهُوَ نِهَايَةُ الذَّمِّ لَهُمْ، لِأَنَّ الْيَهُودَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانُوا إِذَا أَتَاهُمُ الرَّسُولُ بِخِلَافِ مَا يَهْوُونَ كَذَّبُوهُ، وَإِنْ تَهَيَّأَ لَهُمْ قَتْلُهُ قَتَلُوهُ. وَإِنَّمَا كَانُوا كَذَلِكَ لِإِرَادَتِهِمُ الرِّفْعَةَ فِي الدُّنْيَا وَطَلَبِهِمْ لَذَّاتِهَا وَالتَّرَؤُّسَ عَلَى عَامَّتِهِمْ وَأَخْذِ أَمْوَالِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ، وَكَانَتِ الرسل تبطل عليه ذَلِكَ فَيُكَذِّبُونَهُمْ لِأَجْلِ ذَلِكَ وَيُوهِمُونَ عَوَامَّهُمْ كَوْنَهُمْ كَاذِبِينَ وَيَحْتَجُّونَ فِي ذَلِكَ بِالتَّحْرِيفِ وَسُوءِ التَّأْوِيلِ، وَمِنْهُمْ مَنْ كَانَ يَسْتَكْبِرُ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ اسْتِكْبَارَ إِبْلِيسَ عَلَى آدَمَ.
Yüce [Allah]'ın: { أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ } “Demek size ne zaman bir elçi nefislerinizin hoşlanmadığı bir şey getirdiyse büyüklük tasladınız öyle mi?” buyruğuna gelince; bu, onları yermenin son noktasıdır. Çünkü İsrâiloğullarından olan Yahudiler, bir peygamber hevalarına aykırı bir şeyle kendilerine geldiğinde onu yalanlarlar, şayet onu öldürme imkânı bulurlarsa öldürürlerdi. Böyle yapmalarının yegâne sebebi ise dünyada üstünlük istemeleri, dünya lezzetlerini arzulamaları, halklarına reislik etmek ve haksız yere mallarını almak istemeleriydi. Peygamberler onların bu düzenini geçersiz kılınca, bu sebeple onları yalanlarlar, halklarına peygamberlerin yalancı olduğu vehmini verirler ve bu hususta tahrife ve kötü tevillere başvururlardı. Onlardan kimi de İblis'in Âdem'e büyüklük tasladığı gibi peygamberlere büyüklük taslardı.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقاً تَقْتُلُونَ فَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَلَّا قِيلَ وَفَرِيقًا قَتَلْتُمْ؟ وَجَوَابُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يُرَادَ الْحَالُ الْمَاضِيَةُ لِأَنَّ الْأَمْرَ فَظِيعٌ فَأُرِيدَ اسْتِحْضَارُهُ فِي النُّفُوسِ وَتَصْوِيرُهُ فِي الْقُلُوبِ .
Yüce [Allah]'ın: { فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقاً تَقْتُلُونَ } “Bir kısmını yalanladınız, bir kısmını da öldürüyorsunuz” buyruğuna gelince; bir kimse şöyle diyebilir: "Niçin [geçmiş zaman kipiyle] 've bir kısmını da öldürdünüz' denilmedi?" Bunun cevabı iki vecihledir: Birincisi: Geçmiş halin kastedilmesidir; zira iş pek korkunç olduğundan nefislerde hazır kılınması ve kalplerde canlandırılması istenmiştir.
الثَّانِي: أَنْ يُرَادَ فَرِيقًا تَقْتُلُونَهُمْ بَعْدُ لِأَنَّكُمْ حَاوَلْتُمْ قَتْلَ مُحَمَّدٍ ﷺ لَوْلَا أَنِّي أَعْصِمُهُ مِنْكُمْ وَلِذَلِكَ سَحَرْتُمُوهُ وَسَمَمْتُمْ لَهُ الشَّاةَ.
İkincisi: "Daha sonra öldüreceğiniz bir grup" kastedilmiş olmasıdır; zira "Eğer ben onu sizden korumasaydım Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem öldürmeye yeltendiniz; nitekim ona büyü yaptınız ve koyununa zehir koydunuz" [anlamındadır].
وَقَالَ ﵇ عِنْدَ مَوْتِهِ: «مَا زَالَتْ أَكْلَةُ خَيْبَرَ تُعَاوِدُنِي. فَهَذَا أَوَانُ انْقِطَاعِ أَبْهَرِي»
Nitekim [Peygamber] aleyhisselâm vefatı sırasında şöyle buyurmuştur: { مَا زَالَتْ أَكْلَةُ خَيْبَرَ تُعَاوِدُنِي. فَهَذَا أَوَانُ انْقِطَاعِ أَبْهَرِي } “Hayber'de yediğim lokmanın [acısı] beni yoklayıp durdu; işte şimdi kalbime giden ana damarımın (ebherimin) koptuğu andır.”
وَاللَّهُ أعلم.
En doğrusunu Allah bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٨٨]
[Bakara Suresi (2), Ayet 88]
وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلاً مَا يُؤْمِنُونَ (٨٨)
{ وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلاً مَا يُؤْمِنُونَ } “«Kalplerimiz perdelidir» dediler. Bilakis inkârları sebebiyle Allah onlara lanet etmiştir; bu yüzden pek az inanırlar.” (88)
أَمَّا الْغُلْفُ فَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ جَمْعُ أغْلَفَ وَالْأَغْلَفُ هُوَ مَا فِي غِلَافٍ أَيْ قُلُوبِنَا مُغَشَّاةٌ بِأَغْطِيَةٍ مَانِعَةٍ مِنْ وُصُولِ أَثَرِ دَعْوَتِكَ إِلَيْهَا، وَثَانِيهَا: رَوَى الْأَصَمُّ عَنْ بَعْضِهِمْ أَنَّ قُلُوبَهُمْ غُلْفٌ بِالْعِلْمِ وَمَمْلُوءَةٌ بِالْحِكْمَةِ فَلَا حَاجَةَ مَعَهَا بِهِمْ إِلَى شَرْعِ مُحَمَّدٍ ﵇، وَثَالِثُهَا: غُلْفٌ أَيْ كَالْغِلَافِ الْخَالِي لَا شَيْءَ فِيهِ مِمَّا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِكَ. أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَإِنَّهُمُ اخْتَارُوا الْوَجْهَ الْأَوَّلَ، ثُمَّ قَالُوا: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ فِي قُلُوبِ الْكُفَّارِ مَا لَا يُمْكِنُهُمْ مَعَهُ الْإِيمَانُ، لَا غِلَافَ وَلَا كِنَّ وَلَا سَدَّ عَلَى مَا يَقُولُهُ الْمُجْبِرَةُ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ هَؤُلَاءِ الْيَهُودُ صَادِقِينَ فِي هَذَا الْقَوْلِ، فَكَانَ لَا يُكَذِّبُهُمُ اللَّهُ بِقَوْلِهِ: بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ لِأَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا يَذُمُّ الْكَاذِبَ الْمُبْطِلَ لَا الصَّادِقَ الْمُحِقَّ الْمَعْذُورَ، قَالُوا: وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً [الْكَهْفِ: ٥٧] وقوله: إِنَّا جَعَلْنا فِي أَعْناقِهِمْ أَغْلالًا وَقَوْلِهِ: وَجَعَلْنا مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا [يس: ٨، ٩] لَيْسَ الْمُرَادُ كَوْنَهُمْ مَمْنُوعِينَ مِنَ الْإِيمَانِ، بَلِ الْمُرَادُ إِمَّا مَنْعُ الْأَلْطَافِ أَوْ تَشْبِيهُ حَالِهِمْ فِي إِصْرَارِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ بِمَنْزِلَةِ الْمَجْبُورِ عَلَى الْكُفْرِ. قَالُوا: وَنَظِيرُ ذَمِّ اللَّهِ تَعَالَى الْيَهُودَ عَلَى هَذِهِ الْمَقَالَةِ ذَمُّهُ تَعَالَى الْكَافِرِينَ عَلَى مِثْلِ هَذِهِ الْمَقَالَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ [فُصِّلَتْ: ٥] وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ عَلَى مَا يَقُولُهُ الْمُجْبِرَةُ لَكَانَ هَؤُلَاءِ الْقَوْمُ صَادِقِينَ فِي ذَلِكَ، وَلَوْ كَانُوا/ صَادِقِينَ لَمَا ذَمَّهُمْ بَلْ كَانَ الَّذِي حَكَاهُ عَنْهُمْ إِظْهَارًا لِعُذْرِهِمْ وَمُسْقِطًا لِلَوْمِهِمْ.
Gulf (غُلْف) kelimesine gelince; bunda üç vecih vardır. Birincisi: Ağlefin (أغْلَف) çoğuludur; ağlef ise kılıf içinde olandır. Yani "Kalplerimiz, senin davetinin tesirinin kendisine ulaşmasına engel olan örtülerle kaplıdır" [demektir]. İkincisi: Asam'ın bazılarından rivayet ettiğine göre onların kalpleri ilimle kaplı/örtülü ve hikmetle doludur; dolayısıyla bununla birlikte Muhammed'in aleyhisselâm şeriatına ihtiyaçları yoktur. Üçüncüsü: Gulf, senin sözünün doğruluğuna delalet eden şeylerden içinde hiçbir şey bulunmayan boş kılıf gibidir demektir. Mu'tezile ise birinci vechi tercih etmiş ve şöyle demiştir: Bu ayet, kâfirlerin kalplerinde Mücbire'nin iddia ettiği gibi iman etmelerine engel olacak ne bir kılıf, ne bir örtü ne de bir seddin bulunmadığına delalet eder. Çünkü öyle olsaydı bu Yahudiler bu sözlerinde doğru söylemiş olurlardı ve Allah Teâlâ: { بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ } “Bilakis inkârları sebebiyle Allah onlara lanet etmiştir” buyruğuyla onları yalanlamazdı. Zira Allah Teâlâ haklı ve mazeretli olan doğru sözlüyü değil, ancak batıl ehli olan yalancıyı yerer. Dediler ki: Bu durum, Yüce [Allah]'ın: { إِنَّا جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً } “Onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk” [Kehf 57], { إِنَّا جَعَلْنا فِي أَعْناقِهِمْ أَغْلالًا } “Biz onların boyunlarına halkalar geçirdik” ve { وَجَعَلْنا مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا } “Önlerinden bir set çektik” [Yâsîn 8, 9] buyruklarındaki muradın onların imandan engellenmiş olmaları değil; bilakis ya lütuflardan mahrum bırakılmaları yahut inkârdaki ısrarları bakımından durumlarının inkâra mecbur bırakılan kimsenin durumuna benzetilmesi olduğuna delalet eder. Dediler ki: Allah Teâlâ'nın bu sözlerinden ötürü Yahudileri yermesi, şu ayette kâfirleri benzer bir sözden ötürü yermesine benzer: { وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ } “Dediler ki: Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir, kulaklarımızda bir ağırlık ve seninle bizim aramızda bir perde vardır” [Fussilet 5]. Eğer iş Mücbire'nin dediği gibi olsaydı bu kavim o sözlerinde doğru söylerdi; doğru söyleselerdi Allah onları yermez, bilakis onlardan naklettiği bu söz mazeretlerini ortaya koyucu ve kınanmalarını düşürücü olurdu.
وَاعْلَمْ أَنَّا بَيَّنَّا فِي تَفْسِيرِ الْغُلْفِ وُجُوهًا ثَلَاثَةً فَلَا يَجِبُ الْجَزْمُ بِوَاحِدٍ مِنْهَا مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ. سَلَّمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ ذَلِكَ الْوَجْهُ لَكِنْ لِمَ قُلْتَ إِنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْقَوْلَ مَذْمُومٌ؟
Bil ki biz gulf kelimesinin tefsirinde üç vecih beyan ettik; dolayısıyla delil olmaksızın bunlardan biriyle kesin hüküm vermek gerekmez. Bundan muradın o vecih olduğunu kabul etsek bile, ayetin bu sözün yerilmiş olduğuna delalet ettiğini nereden çıkarıyorsun?
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَفِيهِ أَجْوِبَةٌ. أَحَدُهَا: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَعَنَهُمْ بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ، أَمَّا لِمَ قُلْتُمْ بِأَنَّهُ إِنَّمَا لَعَنَهُمْ بِسَبَبِ هَذِهِ الْمَقَالَةِ فَلَعَلَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ قَوْلًا ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ مِنْ حَالِهِمْ أَنَّهُمْ مَلْعُونُونَ بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ. وَثَانِيهَا: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ أَنَّهُمْ ذَكَرُوا ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِفْهَامِ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ يَعْنِي لَيْسَتْ قُلُوبُنَا فِي أَغْلَافٍ وَلَا فِي أَغْطِيَةٍ، بَلْ قَوِيَّةٌ وَخَوَاطِرُنَا مُنِيرَةٌ ثُمَّ إِنَّا بِهَذِهِ الْخَوَاطِرِ وَالْأَفْهَامِ تأملنا في دلائلك يا محمد، فلم يجد مِنْهَا شَيْئًا قَوِيًّا. فَلَمَّا ذَكَرُوا هَذَا التَّصَلُّفَ الْكَاذِبَ لَا جَرَمَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ عَلَى كُفْرِهِمُ الْحَاصِلِ بِسَبَبِ هَذَا الْقَوْلِ، وَثَالِثُهَا: لَعَلَّ قُلُوبَهُمْ مَا كَانَتْ فِي الْأَغْطِيَةِ بَلْ كَانُوا عَالِمِينَ بِصِحَّةِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَعَلَى آلِهِ وَسَلَّمَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ [الأنعام: ٢٠] [الْبَقَرَةِ: ١٤٦] إِلَّا أَنَّهُمْ أَنْكَرُوا تِلْكَ الْمَعْرِفَةَ وَادَّعَوْا أَنَّ قُلُوبَهُمْ غُلْفٌ وَغَيْرُ وَاقِفَةٍ عَلَى ذَلِكَ فكان كفرهم كفر
Yüce [Allah]'ın: { بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ } “Aksine inkârları sebebiyle Allah onlara lanet etmiştir” buyruğuna gelince; bunda [çeşitli] cevaplar vardır: Birincisi: Bu, Yüce [Allah]'ın onlara inkârları sebebiyle lanet ettiğine delalet eder. "Onlara sırf bu söz sebebiyle lanet ettiğini nereden çıkarıyorsunuz?" [sorusuna gelince]; belki de Yüce [Allah] onlardan bir söz nakletmiş, ardından da durumlarının inkârları sebebiyle lanetlenmiş olmak olduğunu beyan etmiştir. İkincisi: { وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ } “'Kalplerimiz kılıflıdır/örtülüdür' dediler” buyruğundan murat; onların bunu, inkâr manası taşıyan bir istifham (soru) yoluyla zikretmiş olmalarıdır. Yani: "Bizim kalplerimiz kılıflar ve örtüler içinde değildir; bilakis güçlüdür ve zihinlerimiz aydınlıktır. Sonra biz bu zihinler ve anlayışlarla senin delillerini iyice düşündük ey Muhammed, fakat onlarda güçlü hiçbir şey bulamadık." Onlar bu yalancı böbürlenmeyi dile getirince, şüphesiz Allah da bu söz sebebiyle ortaya çıkan inkârlarından ötürü onlara lanet etmiştir. Üçüncüsü: Belki de onların kalpleri örtüler içinde değildi; bilakis Yüce [Allah]'ın: { يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ } “Onu öz oğullarını bildikleri gibi bilirler” [el-En'âm 20, el-Bakara 146] buyurduğu üzere Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve âlihî ve sellem peygamberliğinin doğruluğunu pekâlâ biliyorlardı. Ne var ki onlar bu bilgiyi inkâr ettiler ve kalplerinin örtülü olup bunu kavramadığını iddia ettiler. Dolayısıyla onların inkârı...
الْعِنَادِ فَلَا جَرَمَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ الْكُفْرِ.
inat inkârı oldu; şüphesiz Allah da bu inkârlarından dolayı onlara lanet etti.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Yüce [Allah]'ın: { فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ } “Bu yüzden pek az inanırlar” buyruğuna gelince; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَفْسِيرِهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ الْقَلِيلَ صِفَةُ الْمُؤْمِنِ، أَيْ لَا يُؤْمِنُ مِنْهُمْ إِلَّا الْقَلِيلُ عَنْ قَتَادَةَ وَالْأَصَمِّ وَأَبِي مُسْلِمٍ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ صِفَةُ الْإِيمَانِ، أَيْ لَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا بِقَلِيلٍ مِمَّا كُلِّفُوا بِهِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ، إِلَّا أَنَّهُمْ كانوا يكفرن بِالرُّسُلِ. وَثَالِثُهَا: مَعْنَاهُ لَا يُؤْمِنُونَ أَصْلًا لَا قَلِيلًا وَلَا كَثِيرًا كَمَا يُقَالُ: قَلِيلًا مَا يَفْعَلُ بِمَعْنَى لَا يَفْعَلُ الْبَتَّةَ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: تَقُولُ الْعَرَبُ: مَرَرْنَا بِأَرْضٍ قَلِيلًا مَا تُنْبِتُ، يريدون ولا تُنْبِتُ شَيْئًا. وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّهُ نَظِيرُ قَوْلِهِ: بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا [النِّسَاءِ: ١٥٥] وَلِأَنَّ الْجُمْلَةَ الْأُولَى إِذَا كَانَ الْمُصَرَّحُ فِيهَا ذِكْرُ الْقَوْمِ فَيَجِبُ أَنْ يَتَنَاوَلَ الِاسْتِثْنَاءُ بَعْضَ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ.
Birinci Mesele: Bunun tefsirinde üç vecih vardır. Birincisi: Katâde, Asam ve Ebû Müslim'den [nakledildiğine göre] azlığın (kalîl) inanan kimsenin (müminin) sıfatı olmasıdır; yani "Onlardan pek azı müstesna iman etmezler" [demektir]. İkincisi: İmanın sıfatı olmasıdır; yani kendilerine yüklenen sorumlulukların pek azına inanırlar; zira onlar Allah'a inanıyor, fakat peygamberleri inkâr ediyorlardı. Üçüncüsü: Anlamının ne az ne çok, hiç inanmazlar demek olmasıdır; nitekim hiç yapmaz anlamında "pek az yapar" denildiği gibi. Kisâî şöyle demiştir: Araplar, hiçbir şey bitirmez demek istediklerinde "Bitkisi pek az olan bir yerden geçtik" derler. Birinci vecih daha evladır; çünkü Yüce [Allah]'ın: { بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا } “Bilakis inkârları yüzünden Allah onların kalplerini mühürlemiştir; bu yüzden pek azı müstesna inanmazlar” [Nisâ 155] buyruğunun benzeridir ve birinci cümlede açıkça zikredilen o kavim olduğuna göre istisnanın da bu kavmin bir kısmını kapsaması gerekir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي انْتِصَابِ «قَلِيلًا» وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: فَإِيمَانًا قَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ «وَمَا» مَزِيدَةٌ وَهُوَ إِيمَانُهُمْ بِبَعْضِ الْكِتَابِ، وَثَانِيهَا: انْتَصَبَ بِنَزْعِ الْخَافِضِ أَيْ بِقَلِيلٍ يُؤْمِنُونَ. وَثَالِثُهَا: فَصَارُوا قَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ.
İkinci Mesele: «قَلِيلًا» kelimesinin mansub olmasında birkaç vecih vardır. Birincisi: [Takdirin] "pek az bir imanla inanırlar" şeklinde olmasıdır; "mâ" (ما) zaidedir ve bu, onların Kitab'ın bir kısmına iman etmeleridir. İkincisi: Harf-i cerrin hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız yoluyla) mansub olmasıdır; yani "az bir şeye inanırlar" [demektir]. Üçüncüsü: "Böylece pek az inanır oldular" [anlamında olmasıdır].
[سورة البقرة (٢) : آية ٨٩]
[Bakara Suresi (2), Ayet 89]
وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ (٨٩)
{ وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ } “Onlara Allah katından yanlarındakini doğrulayıcı bir Kitap gelince -ki daha önce inkâr edenlere karşı zafer istiyorlardı- işte o bildikleri kendilerine gelince onu inkâr ettiler. Artık Allah'ın laneti inkârcıların üzerinedir.” (89)
/ اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ مِنْ قَبَائِحِ الْيَهُودِ. أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: كِتابٌ فَقَدِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ هَذَا الْكِتَابَ هُوَ الْقُرْآنُ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْكِتَابَ غَيْرُ مَا مَعَهُمْ وَمَا ذَاكَ إِلَّا الْقُرْآنُ. أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى:
/ Bil ki bu, Yahudilerin çirkinliklerinden bir çeşittir. Yüce [Allah]'ın: { كِتابٌ } buyruğuna gelince; bu Kitab'ın Kur'an olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Zira Yüce [Allah]'ın: { مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ } buyruğu, bu Kitab'ın yanlarındakinden başka olduğuna delalet eder ki o da Kur'an'dan başkası değildir. Yüce [Allah]'ın:
مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
{ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ } “yanlarındakini doğrulayıcı” buyruğuna gelince; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ الْقُرْآنَ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ فِي أَمْرٍ يَتَعَلَّقُ بتكليفهم بصديق مُحَمَّدٍ ﷺ فِي النُّبُوَّةِ وَاللَّائِقُ بِذَلِكَ هُوَ كَوْنُهُ مُوَافِقًا لِمَا مَعَهُمْ فِي دَلَالَةِ نُبُوَّتِهِ إِذْ قَدْ عَرَفُوا أَنَّهُ لَيْسَ بِمُوَافِقٍ لِمَا مَعَهُمْ فِي سَائِرِ الشَّرَائِعِ وَعَرَفْنَا أَنَّهُ لَمْ يَرِدِ الْمُوَافَقَةُ فِي بَابِ أَدِلَّةِ الْقُرْآنِ، لِأَنَّ جَمِيعَ كُتُبِ اللَّهِ كَذَلِكَ وَلَمَّا بَطَلَ الْكُلُّ ثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ مُوَافَقَتُهُ لِكُتُبِهِمْ فِيمَا يَخْتَصُّ بِالنُّبُوَّةِ وَمَا يَدُلُّ عَلَيْهَا مِنَ الْعَلَامَاتِ وَالنُّعُوتِ وَالصِّفَاتِ.
Birinci Mesele: Kur'an'ın, peygamberlik hususunda Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem tasdik etmeleriyle mükellef tutulmalarıyla ilgili bir hususta yanlarındakini doğrulayıcı olduğunda şüphe yoktur. Buna en uygun olan da onun peygamberliğine delalet etme hususunda yanlarındakine muvafık olmasıdır; zira diğer şeriatlarda yanlarındakine muvafık olmadığını bilmişlerdir. Biz Kur'an'ın delilleri konusunda bir muvafakatin kastedilmediğini de anladık; zira Allah'ın bütün kitapları böyledir. Bunların hepsi geçersiz olunca, bundan muradın peygamberliğe ve ona delalet eden alamet, vasıf ve niteliklere has konularda kitaplarına muvafık olması olduğu sabit olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قُرِئَ: مُصَدِّقًا عَلَى الْحَالِ، فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ جَازَ نَصْبُهَا عَنِ النَّكِرَةِ؟ قُلْنَا: إِذَا وُصِفَتِ النَّكِرَةُ تَخَصَّصَتْ فَصَحَّ انْتِصَابُ الْحَالِ عَنْهَا وَقَدْ وُصِفَ كِتابٌ بِقَوْلِهِ: مِنْ عِنْدِ اللَّهِ.
İkinci Mesele: «مُصَدِّقًا» hal olarak [mansub] okundu. Eğer: "Belirsiz bir isimden (nekreden) hal yapılarak mansub olması nasıl caiz oldu?" denilirse, deriz ki: Nekre sıfat aldığında tahsis kazanır ve ondan hal yapılması sahih olur; nitekim «كِتابٌ» kelimesi de «مِنْ عِنْدِ اللَّهِ» sözüyle sıfatlanmıştır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي جَوَابِ «لَمَّا» ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ، أَحَدُهَا: أَنَّهُ مَحْذُوفٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ [الرَّعْدِ: ٣١] فَإِنَّ جَوَابَهُ مَحْذُوفٌ وَهُوَ. لَكَانَ هَذَا الْقُرْآنُ، عَنِ الْأَخْفَشِ وَالزَّجَّاجِ، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ عَلَى التَّكْرِيرِ لِطُولِ الْكَلَامِ وَالْجَوَابُ: كَفَرُوا به كقوله تعالى: أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٣٥] عَنِ الْمُبَرِّدِ، وَثَالِثُهَا: أَنْ تَكُونَ الْفَاءُ جَوَابًا لِلَمَّا الأولى وكَفَرُوا بِهِ جَوَابًا لِلَمًّا الثَّانِيَةِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ [البقرة: ٣٨] [طه: ١٣٣] الْآيَةَ عَنِ الْفَرَّاءِ.
Üçüncü Mesele: «لَمَّا» edatının cevabında üç vecih vardır. Birincisi: Ahfeş ve Zeccâc'dan [nakledildiğine göre] Yüce [Allah]'ın: { وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ } “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü bir Kur'an olsaydı...” [Ra'd 31] ayetinde olduğu gibi cevabının mahzuf olmasıdır ki o da "bu Kur'an olurdu" takdirindedir. İkincisi: Müberred'den [nakledildiğine göre] sözün uzaması sebebiyle tekrar üzere olmasıdır ve cevap: { كَفَرُوا بِهِ } “onu inkâr ettiler” kısmıdır; tıpkı Yüce [Allah]'ın: { أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ } ayetinden { أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ } “sizin mutlaka çıkarılacağınızı mı [vaad ediyor?]” [Mü'minûn 35] ayetine kadar olan sözü gibidir. Üçüncüsü: Ferrâ'dan [nakledildiğine göre] fâ'nın (ف) birinci "lemmâ"nın cevabı, { كَفَرُوا بِهِ } kısmının ise ikinci "lemmâ"nın cevabı olmasıdır; bu da O'nun: { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } “Artık benden size bir hidayet gelir de kim hidayetime uyarsa onlara hiçbir korku yoktur” [Bakara 38; Tâhâ 123] ayeti gibidir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَفِي سَبَبِ النُّزُولِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: أَنَّ الْيَهُودَ مِنْ قَبْلِ مَبْعَثِ مُحَمَّدٍ ﵇ وَنُزُولِ الْقُرْآنِ كَانُوا يَسْتَفْتِحُونَ، أَيْ يَسْأَلُونَ الْفَتْحَ وَالنُّصْرَةَ وَكَانُوا يَقُولُونَ: اللَّهُمَّ افْتَحْ عَلَيْنَا وَانْصُرْنَا بِالنَّبِيِّ الْأُمِّيِّ. وَثَانِيهَا: كَانُوا يَقُولُونَ لِمُخَالِفِيهِمْ عِنْدَ الْقِتَالِ: هَذَا نَبِيٌّ قَدْ أَظَلَّ زَمَانُهُ يَنْصُرُنَا عَلَيْكُمْ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَثَالِثُهَا: كَانُوا يَسْأَلُونَ الْعَرَبَ عَنْ مَوْلِدِهِ وَيَصِفُونَهُ بِأَنَّهُ نَبِيٌّ مِنْ صِفَتِهِ كَذَا
Yüce [Allah]'ın: { وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا } “daha önce inkâr edenlere karşı zafer istiyorlardı” buyruğuna gelince; nüzul sebebinde birkaç vecih vardır. Birincisi: Yahudilerin, Muhammed'in aleyhisselâm peygamber olarak gönderilmesinden ve Kur'an'ın indirilmesinden önce zafer ve yardım talep etmeleri, yani "Allah'ım, ümmî peygamber hürmetine bize fetih nasip et ve bize yardım et" demeleridir. İkincisi: İbn Abbâs'tan [nakledildiğine göre] savaş anında hasımlarına: "İşte zamanı yaklaşmış bir peygamber vardır; o bize karşı size yardım edecektir" demeleridir. Üçüncüsü: Araplara onun doğumunu sormaları ve onu şöyle şöyle nitelikleri olan bir peygamber olarak tavsif etmeleri,
وَكَذَا، وَيَتَفَحَّصُونَ عَنْهُ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا أَيْ عَلَى مُشْرِكِي الْعَرَبِ، عَنْ أَبِي مُسْلِمٍ. وَرَابِعُهَا: نَزَلَتْ فِي بَنِي قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ، كَانُوا يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ بِرَسُولِ اللَّهِ قَبْلَ الْمَبْعَثِ. عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ.
Ebû Müslim'den [nakledildiğine göre] inkâr edenlere, yani Arap müşriklerine karşı onu soruşturup araştırmalarıdır. Dördüncüsü: İbn Abbâs, Katâde ve Süddî'den [nakledildiğine göre] Benî Kureyza ve Benî Nadîr hakkında inmiştir; onlar peygamber olarak gönderilmesinden önce Allah'ın Resulü ile Evs ve Hazrec'e karşı zafer talep ediyorlardı.
وَخَامِسُهَا: نَزَلَتْ فِي أَحْبَارِ الْيَهُودِ كَانُوا إِذَا قَرَءُوا وَذَكَرُوا مُحَمَّدًا فِي التَّوْرَاةِ وَأَنَّهُ مَبْعُوثٌ وَأَنَّهُ مِنَ الْعَرَبِ سَأَلُوا مُشْرِكِي الْعَرَبِ عَنْ تِلْكَ الصِّفَاتِ لِيَعْلَمُوا أَنَّهُ هَلْ وُلِدَ فِيهِمْ مَنْ يُوَافِقُ حَالُهُ حَالَ هَذَا الْمَبْعُوثِ.
Beşincisi: Yahudi hahamları hakkında inmiştir; onlar Tevrat'ı okuyup orada Muhammed'i, onun peygamber olarak gönderileceğini ve Araplardan olacağını andıklarında, durumunun bu gönderilecek zata uyup uymadığını öğrenmek için Arap müşriklerine bu vasıfları sorarlardı.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce [Allah]'ın: { فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ } “işte o bildikleri kendilerine gelince onu inkâr ettiler” buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: تَدُلُّ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا عَارِفِينَ بِنُبُوَّتِهِ وَفِيهِ سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّ التَّوْرَاةَ/ نُقِلَتْ نَقْلًا مُتَوَاتِرًا، فَإِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ حَصَلَ فِيهَا نَعْتُ مُحَمَّدٍ ﷺ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ، أَعْنِي بَيَانَ أَنَّ الشَّخْصَ الْمَوْصُوفَ بِالصُّورَةِ الْفُلَانِيَّةِ وَالسِّيرَةِ الْفُلَانِيَّةِ سَيَظْهَرُ فِي السَّنَةِ الْفُلَانِيَّةِ فِي الْمَكَانِ الْفُلَانِيِّ، أَوْ لَمْ يُوجَدْ هَذَا الْوَصْفُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ كَانَ الْقَوْمُ مُضْطَرِّينَ إِلَى مَعْرِفَةِ شَهَادَةِ التَّوْرَاةِ عَلَى صِدْقِ مُحَمَّدٍ ﵊، فَكَيْفَ يَجُوزُ عَلَى أَهْلِ التَّوَاتُرِ إِطْبَاقُهُمْ عَلَى الْكَذِبِ وَإِنْ لَمْ يَكُنِ الْوَصْفُ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ لَمْ يَلْزَمْ مِنَ الْأَوْصَافِ الْمَذْكُورَةِ فِي التَّوْرَاةِ كَوْنُ مُحَمَّدٍ ﷺ رَسُولًا، فَكَيْفَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ؟
Birinci Mesele: Ayet, onların onun peygamberliğini bildiklerine delalet eder. Burada şöyle bir soru ortaya çıkar: Tevrat mütevatir bir nakille nakledilmiştir. O halde ya onda Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem vasfının ayrıntılı olarak yer aldığı, yani şu surette ve şu siretteki bir şahsın falan yılda falan yerde ortaya çıkacağının beyan edildiği söylenecektir; yahut bu vasıf bu şekilde bulunmamaktadır. Eğer birinci ihtimal geçerliyse, o kavim Tevrat'ın Muhammed'in aleyhisselâm doğruluğuna şahitliğini zorunlu olarak bilmek durumundadır; peki mütevatir nakil ehlinin yalan üzerinde birleşmesi nasıl caiz olur? Şayet vasıf bu şekilde değil idiyse, Tevrat'ta zikredilen vasıflardan Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamber olması gerekmez; o halde Allah Teâlâ nasıl: { فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ } “işte o bildikleri kendilerine gelince onu inkâr ettiler” buyurmuştur?
وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْوَصْفَ الْمَذْكُورَ فِي التَّوْرَاةِ كَانَ وَصْفًا إِجْمَالِيًّا وَأَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ لَمْ يَعْرِفُوا نُبُوَّتَهُ بِمُجَرَّدِ تِلْكَ الْأَوْصَافِ، بَلْ بِظُهُورِ الْمُعْجِزَاتِ صَارَتْ تِلْكَ الْأَوْصَافُ كَالْمُؤَكِّدَةِ، فَلِهَذَا ذَمَّهُمُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى الْإِنْكَارِ.
Cevap şudur: Tevrat'ta zikredilen vasıf icmalî bir vasıftı; onlar Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliğini sırf bu vasıflarla değil, mucizelerin ortaya çıkmasıyla bildiler ve o vasıflar da pekiştirici bir mahiyet kazandı; bu sebeple Allah Teâlâ inkârlarından ötürü onları yermiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: كَفَرُوا بِهِ لِوُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا يَظُنُّونَ أَنَّ الْمَبْعُوثَ يَكُونُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ لِكَثْرَةِ مَنْ جَاءَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَكَانُوا يُرَغِّبُونَ النَّاسَ فِي دِينِهِ وَيَدْعُونَهُمْ إِلَيْهِ، فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ تَعَالَى مُحَمَّدًا مِنَ الْعَرَبِ مِنْ نَسْلِ إِسْمَاعِيلَ صَلَوَاتُ الله عليه، عظم ذلك عليهم فَأَظْهَرُوا التَّكْذِيبَ وَخَالَفُوا طَرِيقَهُمُ الْأَوَّلَ. وَثَانِيهَا: اعْتِرَافُهُمْ بنبوته كان يوجب عليهم زوال رئاساتهم وَأَمْوَالِهِمْ فَأَبَوْا وَأَصَرُّوا عَلَى الْإِنْكَارِ.
İkinci Mesele: Onu birkaç sebepten ötürü inkâr ettikleri söylenebilir. Birincisi: İsrâiloğullarından gelen peygamberlerin çokluğu sebebiyle gönderilecek peygamberin de İsrâiloğullarından olacağını zannediyor, insanları onun dinine teşvik ediyor ve ona çağırıyorlardı. Allah Teâlâ Muhammed'i Araplardan, İsmâil'in neslinden gönderince bu durum onlara ağır geldi; böylece yalanlamayı açığa vurdular ve önceki yollarına muhalefet ettiler. İkincisi: Onun peygamberliğini itiraf etmeleri reisliklerinin ve mallarının ellerinden çıkmasını gerektiriyordu; bu yüzden çekindiler ve inkârda ısrar ettiler.
وَثَالِثُهَا: لَعَلَّهُمْ ظَنُّوا أَنَّهُ مَبْعُوثٌ إِلَى الْعَرَبِ خَاصَّةً فَلَا جَرَمَ كَفَرُوا بِهِ.
Üçüncüsü: Belki de onun yalnızca Araplara gönderilmiş bir peygamber olduğunu zannettiler; bu yüzden şüphesiz onu inkâr ettiler.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى كَفَّرَهُمْ بَعْدَ مَا بَيَّنَ كَوْنَهُمْ عَالِمِينَ بِنُبُوَّتِهِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكُفْرَ لَيْسَ هُوَ الْجَهْلُ بِاللَّهِ تَعَالَى فَقَطْ.
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ, onların onun peygamberliğini bildiklerini beyan ettikten sonra onları tekfir etmiştir; bu da küfrün yalnızca Allah Teâlâ'yı bilmemekten (cehaletten) ibaret olmadığına delalet eder.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ فَالْمُرَادُ الْإِبْعَادُ مِنْ خَيْرَاتِ الْآخِرَةِ، لِأَنَّ الْمُبْعَدَ مِنْ خَيْرَاتِ الدُّنْيَا لَا يَكُونُ مَلْعُونًا. فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ: وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً [الْبَقَرَةِ: ٨٣] وَقَالَ: وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ [الْأَنْعَامِ: ١٠٨] قُلْنَا: الْعَامُّ قَدْ يَتَطَرَّقُ إِلَيْهِ التَّخْصِيصُ عَلَى أَنَّا بَيَّنَّا فِيمَا قَبْلُ أَنَّ لَعْنَ مَنْ يَسْتَحِقُّ اللَّعْنَ مِنَ الْقَوْلِ الْحَسَنِ والله أعلم.
Yüce [Allah]'ın: { فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ } “Artık Allah'ın laneti inkârcıların üzerinedir” buyruğuna gelince; bundan murat ahiret hayırlarından uzaklaştırılmaktır; zira dünya hayırlarından uzaklaştırılan kimse lanetlenmiş olmaz. Eğer: "Allah Teâlâ önceki ayette: { وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً } “İnsanlara güzel söz söyleyin” [Bakara 83] buyurmamış mıdır ve { وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ } “Allah'tan başkasına tapanlara sövmeyin ki onlar da bilmeyerek haddi aşıp Allah'a sövmesinler” [En'âm 108] dememiş midir?" denilirse, deriz ki: Âm (genel) ifadeye tahsis girebilir; kaldı ki biz daha önce laneti hak eden kimseye lanet etmenin de güzel sözden sayıldığını beyan etmiştik. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٩٠]
[Bakara Suresi (2), Ayet 90]
بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْياً أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ (٩٠)
{ بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْياً أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ } “Allah'ın kullarından dilediğine lütfundan indirmesini çekemeyerek (kıskançlık yüzünden) Allah'ın indirdiğini inkâr etmekle kendilerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür! Böylece gazap üstüne gazaba uğradılar. İnkârcılar için alçaltıcı bir azap vardır.” (90)
اعْلَمْ أَنَّ الْبَحْثَ عَنْ حَقِيقَةِ بِئْسَمَا لَا يَحْصُلُ إِلَّا فِي مَسَائِلَ:
Bil ki «بِئْسَمَا» kelimesinin hakikatine dair inceleme ancak birkaç meselede hâsıl olur:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَصْلُ نِعْمَ وبئس نِعْمَ وَبِئْسَ بِفَتْحِ الْأَوَّلِ وَكَسْرِ الثَّانِي كَقَوْلِنَا: «عَلِمَ» إِلَّا أَنَّ مَا كَانَ ثَانِيهِ حَرْفَ حَلْقٍ وَهُوَ مَكْسُورٌ يَجُوزُ فِيهِ أَرْبَعُ لُغَاتٍ، الْأَوَّلُ: عَلَى الْأَصْلِ أَعْنِي بِفَتْحِ الْأَوَّلِ وَكَسْرِ الثَّانِي. وَالثَّانِي:
Birinci Mesele: «نِعْمَ» ve «بِئْسَ» fiillerinin aslı, «عَلِمَ» sözümüz gibi birincisinin fethası ve ikincisinin kesresiyle «نَعِمَ» ve «بَئِسَ»dir. Ancak ikinci harfi boğaz harfi olup kesreli olan kelimelerde dört lehçe caizdir. Birincisi: Asıl üzere olmasıdır; yani birincisinin fethası ve ikincisinin kesresiyledir. İkincisi:
إِتْبَاعُ الْأَوَّلِ لِلثَّانِي وَهُوَ أَنْ يَكُونَ بِكَسْرِ النُّونِ وَالْعَيْنِ، وَكَذَا يُقَالُ: فِخِذٌ بِكَسْرِ الْفَاءِ وَالْخَاءِ، وَهُمْ وَإِنْ كَانُوا
Birincinin ikinciye uydurulması (itbâ‘) olup nûn ve ayn harflerinin kesresiyle olmasıdır; nitekim fâ ve hı harflerinin kesresiyle fihiz (فِخِذٌ) de denir. Her ne kadar onlar
يَفِرُّونَ مِنَ الْجَمْعِ بَيْنَ الْكَسْرَتَيْنِ إِلَّا أَنَّهُمْ جوزوه هاهنا لِكَوْنِ الْحَرْفِ الْحَلْقِيِّ مُسْتَتْبَعًا لِمَا يُجَاوِرُهُ. الثَّالِثُ: إِسْكَانُ الْحَرْفِ الْحَلْقِيِّ الْمَكْسُورِ وَتَرْكُ مَا قَبْلَهُ عَلَى مَا كَانَ فَيُقَالُ: نَعْمَ وَبَئْسَ بِفَتْحِ الْأَوَّلِ وَإِسْكَانِ الثَّانِي كَمَا يُقَالُ: فَخْذٌ بِفَتْحِ الْفَاءِ وَإِسْكَانِ الْخَاءِ. الرَّابِعُ: أَنْ يُسَكَّنَ الْحَرْفُ الْحَلْقِيُّ وَتُنْقَلَ كَسْرَتُهُ إِلَى مَا قَبْلَهُ فَيُقَالُ: نِعْمَ بِكَسْرِ النُّونِ وَإِسْكَانِ الْعَيْنِ كَمَا يُقَالُ: فِخْذٌ بِكَسْرِ الْفَاءِ وَإِسْكَانِ الْخَاءِ.
iki kesrenin yan yana gelmesinden kaçınsalar da boğaz harfinin bitişiğindeki harfi peşinden sürüklemesi sebebiyle burada buna cevaz vermişlerdir. Üçüncüsü: Kesreli olan boğaz harfini sakin kılmak ve öncesini olduğu gibi bırakmaktır; nitekim fâ'nın fethası ve hı'nın sükûnuyla fahz (فَخْذٌ) denildiği gibi birincinin fethası ve ikincinin sükûnuyla na'me (نَعْمَ) ve be'se (بَئْسَ) denir. Dördüncüsü: Boğaz harfinin sakin kılınması ve kesresinin kendisinden öncekine nakledilmesidir; nitekim fâ'nın kesresi ve hı'nın sükûnuyla fihz (فِخْذٌ) denildiği gibi nûn'un kesresi ve ayn'ın sükûnuyla ni'me (نِعْمَ) denir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا التَّغْيِيرَ الْأَخِيرَ وَإِنْ كَانَ فِي حَدِّ الْجَوَازِ عِنْدَ إِطْلَاقِ هَاتَيْنِ الْكَلِمَتَيْنِ إِلَّا أَنَّهُمْ جَعَلُوهُ لَازِمًا لَهُمَا لِخُرُوجِهِمَا عَمَّا وُضِعَتْ لَهُ الْأَفْعَالُ الْمَاضِيَةُ مِنَ الْإِخْبَارِ عَنْ وُجُودِ الْمَصْدَرِ فِي الزَّمَانِ الْمَاضِي وَصَيْرُورَتِهِمَا كَلِمَتَيْ مَدْحٍ وَذَمٍّ وَيُرَادُ بِهِمَا الْمُبَالَغَةُ فِي الْمَدْحِ وَالذَّمِّ، لِيَدُلَّ هَذَا التَّغْيِيرُ اللَّازِمُ فِي اللَّفْظِ عَلَى التَّغْيِيرِ عَنِ الْأَصْلِ فِي الْمَعْنَى فَيَقُولُونَ: نِعْمَ الرَّجُلُ زَيْدٌ وَلَا يَذْكُرُونَهُ عَلَى الْأَصْلِ إِلَّا فِي ضَرُورَةِ الشِّعْرِ كَمَا أَنْشَدَ الْمُبَرِّدُ:
Bil ki bu son değişiklik, bu iki kelimenin mutlak kullanımında caizlik sınırında olsa da geçmiş zaman fiillerinin geçmiş zamanda masdarın varlığından haber vermek üzere konulduğu asıl vazifesinden çıkıp birer övgü ve yergi kelimesi haline gelmeleri ve bunlarla övgü ve yergide mübalağanın kastedilmesi sebebiyle bunu bu iki kelimeye lazım kılmışlardır; ta ki lafızdaki bu zorunlu değişiklik, manadaki asıldan olan değişikliğe delalet etsin. Nitekim «نِعْمَ الرَّجُلُ زَيْدٌ» (Zeyd ne güzel adamdır) derler ve Müberred'in şu okuduğu beyitteki gibi şiir zarureti dışında onu aslı üzere zikretmezler:
فَفِدَاءٌ لِبَنِي قَيْسٍ عَلَى ... مَا أَصَابَ النَّاسَ مِنْ شَرٍّ وَضُرِّ
İnsanlara isabet eden şer ve zarara karşı feda olsun Kays oğullarına...
مَا أَقَلَّتْ قَدَمَايَ إِنَّهُمْ ... نَعِمَ السَّاعُونَ فِي الْأَمْرِ الْمُبِرِّ
İki ayağımın üzerinde taşıdığı [canım]; zira onlar üstün ve hayırlı işte ne güzel koşturanlardır!
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُمَا فِعْلَانِ مِنْ نَعِمَ يَنْعَمُ وَبَئِسَ وَيَبْأَسُ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ دُخُولُ التَّاءِ الَّتِي هِيَ عَلَامَةُ التَّأْنِيثِ فِيهِمَا، فَيُقَالُ: نِعْمَتْ وَبِئْسَتْ، وَالْفَرَّاءُ يَجْعَلُهُمَا بِمَنْزِلَةِ الْأَسْمَاءِ وَيَحْتَجُّ بِقَوْلِ حَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ ﵁.
İkinci Mesele: Bu ikisi «نَعِمَ يَنْعَمُ» ve «بَئِسَ يَبْأَسُ» fiillerinden türemiş iki fiildir. Bunun delili ise kendilerine müenneslik alameti olan tâ'nın dahil olmasıdır; nitekim «نِعْمَتْ» ve «بِئْسَتْ» denir. Ferrâ ise bunları isimler menzilesinde kabul eder ve Hassân b. Sâbit'in radıyallâhu anh sözünü delil getirir.