أَلَسْنَا بِنِعْمَ الْجَارِ يُؤْلَفُ بَيْتُهُ ... مِنَ النَّاسِ ذَا مَالٍ كَثِيرٍ وَمُعْدَمَا
İnsanlardan çok malı olanın da yoksulun da evine ünsiyet ettiği ne güzel komşu değil miyiz biz?
وَبِمَا رُوِيَ أَنَّ أَعْرَابِيًّا بُشِّرَ بِمَوْلُودَةٍ فَقِيلَ لَهُ: نِعْمَ الْمَوْلُودُ مَوْلُودَتُكَ، فَقَالَ: وَاللَّهِ مَا هِيَ بِنِعْمَ الْمَوْلُودَةِ وَالْبَصْرِيُّونَ يُجِيبُونَ عَنْهُ بِأَنَّ ذَلِكَ بِطَرِيقِ الْحِكَايَةِ.
Bir de bir bedeviye kız çocuğu müjdelenip kendisine: «نِعْمَ الْمَوْلُودُ مَوْلُودَتُكَ» (Doğan kız çocuğun ne güzel çocuktur) denildiğinde onun: «وَاللَّهِ مَا هِيَ بِنِعْمَ الْمَوْلُودَةِ» (Vallahi o hiç de güzel bir kız çocuğu değildir) dediği rivayet edilmiştir. Basralılar ise buna, bunun hikâye yoluyla olduğu cevabını verirler.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ «نِعْمَ وَبِئْسَ» أَصْلَانِ لِلصَّلَاحِ وَالرَّدَاءَةِ وَيَكُونُ فَاعِلُهُمَا اسْمًا يَسْتَغْرِقُ الْجِنْسَ إِمَّا مُظْهَرًا وَإِمَّا مُضْمَرًا، وَالْمُظْهَرُ عَلَى وَجْهَيْنِ، الْأَوَّلُ: نَحْوَ قَوْلِكَ، نِعْمَ الرَّجُلُ زَيْدٌ لَا تُرِيدُ رَجُلًا دُونَ الرَّجُلِ وَإِنَّمَا تَقْصِدُ الرَّجُلَ عَلَى الْإِطْلَاقِ. وَالثَّانِي: نَحْوَ قَوْلِكَ نِعْمَ غُلَامُ الرَّجُلِ زَيْدٌ، أَمَّا قَوْلُهُ:
Üçüncü Mesele: Bil ki «نِعْمَ» ve «بِئْسَ» iyilik ve kötülük için [kullanılan] iki asıl [fiil]dir. Bunların fâili (öznesi) ister zahir (açık) ister muzmer (gizli) olsun, cinsi bütünüyle kapsayan bir isim olur. Zahir olan iki kısımdır. Birincisi: «نِعْمَ الرَّجُلُ زَيْدٌ» (Zeyd ne güzel adamdır) sözün gibidir ki burada belirli bir adamı değil, mutlak olarak adam [cinsini] kastedersin. İkincisi: «نِعْمَ غُلَامُ الرَّجُلِ زَيْدٌ» (Zeyd, adamın ne güzel kölesidir) sözün gibidir. Şairin şu sözüne gelince:
فَنِعْمَ صَاحِبُ قَوْمٍ لَا سِلَاحَ لَهُمْ ... وَصَاحِبُ الرَّكْبِ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَا
Silahı olmayan bir kavmin ve o kafilenin ne güzel arkadaşıdır Osman b. Affân!
فَنَادِرٌ وَقِيلَ: كَانَ ذَلِكَ لِأَجْلِ أَنَّ قَوْلَهُ: «وَصَاحِبُ الرَّكْبِ» قَدْ يَدُلُّ عَلَى الْمَقْصُودِ إِذِ الْمُرَادُ وَاحِدٌ فَإِذَا أَتَى فِي الرَّكْبِ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ فَكَأَنَّهُ قَدْ أَتَى بِهِ فِي الْقَوْمِ، وَأَمَّا الْمُضْمَرُ فَكَقَوْلِكَ: نِعْمَ رَجُلًا زَيْدٌ، الْأَصْلُ: نِعْمَ الرَّجُلُ رَجُلًا زَيْدٌ ثُمَّ تُرِكَ ذِكْرُ الْأَوَّلِ لِأَنَّ النَّكِرَةَ الْمَنْصُوبَةَ تَدُلُّ عَلَيْهِ/ وَرَجُلًا نُصِبَ عَلَى التَّمْيِيزِ، مِثْلُهُ فِي قَوْلِكَ:
bu nadirdir. Şöyle de denilmiştir: Bunun sebebi, onun «وَصَاحِبُ الرَّكْبِ» (kafilenin arkadaşı) sözünün kastedilen manaya delalet edebilmesidir; zira kastedilen birdir. Dolayısıyla o, «الرَّكْبِ» kelimesinde elif ve lâmı getirdiğinde sanki onu «الْقَوْمِ» kelimesinde de getirmiş gibi olmuştur. Muzmer (gizli zamir) olana gelince, senin: «نِعْمَ رَجُلًا زَيْدٌ» (Zeyd, adam olarak ne güzeldir) sözün gibidir. Aslı: «نِعْمَ الرَّجُلُ رَجُلًا زَيْدٌ» şeklindedir; sonra birincinin zikri terk edilmiştir, çünkü mansub olan nekre ona delalet etmektedir. «رَجُلًا» kelimesi temyiz olarak mansub kılınmıştır; senin şu sözündeki gibidir:
عِشْرُونَ رَجُلًا وَالْمُمَيَّزُ لَا يَكُونُ إِلَّا نَكِرَةً، أَلَا تَرَى أَنَّ أَحَدًا لَا يَقُولُ عِشْرُونَ الدِّرْهَمَ وَلَوْ أَدْخَلُوا الْأَلِفَ وَاللَّامَ عَلَى هَذَا فَقَالُوا: نِعْمَ الرَّجُلَ بِالنَّصْبِ لَكَانَ نَقْضًا لِلْغَرَضِ، إِذْ لَوْ كَانُوا يُرِيدُونَ الْإِتْيَانَ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ لَرَفَعُوا وَقَالُوا نِعْمَ الرَّجُلُ وَكَفَوْا أَنْفُسَهُمْ مُؤْنَةَ الْإِضْمَارِ وَإِنَّمَا أَضْمَرُوا الْفَاعِلَ قَصْدًا لِلِاخْتِصَارِ، إِذْ كَانَ «نِعْمَ رَجُلًا» يَدُلُّ عَلَى الْجِنْسِ الَّذِي فُضِّلَ عَلَيْهِ.
«عِشْرُونَ رَجُلًا» (yirmi adam) ve mümeyyez (temyiz edilen) ancak nekre olur. Görmez misin ki hiç kimse «عِشْرُونَ الدِّرْهَمَ» demez. Eğer buna elif ve lâm dahil edip nasb ile «نِعْمَ الرَّجُلَ» deselerdi, amaca aykırı olurdu; zira onlar elif ve lâmı getirmek isteselerdi ref yapıp «نِعْمَ الرَّجُلُ» derler ve kendilerini zamir gizleme külfetinden kurtarırlardı. Fâili ancak kısaltma kastıyla gizlemişlerdir; çünkü «نِعْمَ رَجُلًا» ifadesi, kendisine üstün kılınan cinse delalet etmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: إِذَا قُلْتَ نِعْمَ الرَّجُلُ زَيْدٌ فَهُوَ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ مُبْتَدَأً مُؤَخَّرًا كَأَنَّهُ قِيلَ:
Dördüncü Mesele: «نِعْمَ الرَّجُلُ زَيْدٌ» dediğinde bu iki vecih üzeredir: Birincisi: [Zeyd'in] sonraya bırakılmış bir mübteda (özne) olmasıdır; sanki şöyle denilmiştir:
زَيْدٌ نِعْمَ الرَّجُلُ، أَخَّرْتَ زَيْدًا وَالنِّيَّةُ بِهِ التَّقْدِيمُ، كَمَا تَقُولُ: مَرَرْتُ بِهِ الْمِسْكِيُنُ تُرِيدُ الْمِسْكِينُ مَرَرْتُ بِهِ، فَأَمَّا الرَّاجِعُ إِلَى الْمُبْتَدَأِ فَإِنَّ الرَّجُلَ لَمَّا كَانَ شَائِعًا يَنْتَظِمُ فِيهِ الْجِنْسُ كَانَ زَيْدٌ دَاخِلًا تَحْتَهُ فَصَارَ بِمَنْزِلَةِ الذِّكْرِ الَّذِي يَعُودُ إِلَيْهِ، وَالْوَجْهُ الْآخَرُ: أَنْ يَكُونَ زَيْدٌ فِي قَوْلِكَ: نِعْمَ الرَّجُلُ زَيْدٌ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ كَأَنَّهُ لَمَّا قِيلَ: نِعْمَ الرَّجُلُ،
«زَيْدٌ نِعْمَ الرَّجُلُ» (Zeyd ne güzel adamdır). Sen Zeyd'i sonraya bıraktın, fakat niyetinde onu öne almaktır; nitekim «مَرَرْتُ بِهِ الْمِسْكِينُ» (ona, o zavallıya uğradım) deyip «الْمِسْكِينُ مَرَرْتُ بِهِ» (O zavallı var ya, ona uğradım) manasını kastetmen gibidir. Mübtedaya dönen [bağlayıcı]ya gelince; «الرَّجُلُ» kelimesi yaygın olup cinsi içerdiğinde, Zeyd de onun altına dahil olmuş ve böylece kendisine dönen zamir menzilesine gelmiştir. Diğer vecih ise: «نِعْمَ الرَّجُلُ زَيْدٌ» sözündeki Zeyd'in, mahzûf (düşürülmüş) bir mübtedanın haberi (yüklemi) olmasıdır; sanki «نِعْمَ الرَّجُلُ» (Ne güzel adamdır!) denildiğinde,
قِيلَ: مَنْ هَذَا الَّذِي أُثْنِيَ عَلَيْهِ؟ فَقِيلَ: زَيْدٌ أَيْ هُوَ زَيْدٌ.
«Övülen bu kişi kimdir?» denilmiş, buna karşılık «Zeyd'dir», yani «O Zeyd'dir» denilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْمَخْصُوصُ بِالْمَدْحِ وَالذَّمِّ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنْ جِنْسِ الْمَذْكُورِ بَعْدَ نِعْمَ وَبِئْسَ كَزَيْدٍ مِنَ الرِّجَالِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ الْمُضَافُ إِلَى الْقَوْمِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ساءَ مَثَلًا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا [الْأَعْرَافِ: ١٧٧] مَحْذُوفًا وَتَقْدِيرُهُ سَاءَ مَثَلًا مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا، وَإِذْ قَدْ لَخَّصْنَا هَذِهِ الْمَسَائِلَ فَلْنَرْجِعْ إِلَى التَّفْسِيرِ.
Beşinci Mesele: Övgü ve yergiye tahsis edilen (el-mahsûsu bi'l-medh ve'z-zem), ancak «نِعْمَ» ve «بِئْسَ» fiillerinden sonra zikredilen şeyin cinsinden olur; erkeklerden olan Zeyd gibi. Durum böyle olunca, Yüce Allah'ın { ساءَ مَثَلًا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } [Ârâf 177] “Ayetlerimizi yalanlayan kavmin misali ne kötüdür!” kavlindeki «الْقَوْمِ» kelimesine muzaf olan lafız mahzûftur ve takdiri «سَاءَ مَثَلًا مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا» (Ayetlerimizi yalanlayan kavmin misali, misal olarak ne kötüdür!) şeklindedir. Bu meseleleri özetlediğimize göre şimdi tefsire dönelim.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Yüce Allah'ın { بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا } kavline gelince; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: «مَا» نَكِرَةٌ مَنْصُوبَةٌ مُفَسِّرَةٌ لِفَاعِلِ بِئْسَ بِمَعْنَى بِئْسَ الشَّيْءُ شَيْئًا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ وَالْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ «أَنْ يكفروا» .
Birinci Mesele: «مَا» edatı, mansub ve nekre olup «بِئْسَ» fiilinin fâilini açıklayan bir kelimedir; «بِئْسَ الشَّيْءُ شَيْئًا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ» (Kendisi karşılığında nefislerini sattıkları/aldıkları şey, ne kötü bir şeydir!) manasındadır. Yergiye tahsis edilen (el-mahsûsu bi'z-zem) ise «أَنْ يَكْفُرُوا» (inkâr etmeleridir) ifadesidir.
المسألة الثانية: في الشراء هاهنا قَوْلَانِ، أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ بِمَعْنَى الْبَيْعِ، وَبَيَانُهُ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا مَكَّنَ الْمُكَلَّفَ مِنَ الْإِيمَانِ الَّذِي يُفْضِي بِهِ إِلَى الْجَنَّةِ وَالْكُفْرِ الَّذِي يُؤَدِّي بِهِ إِلَى النَّارِ صَارَ اخْتِيَارُهُ لِأَحَدِهِمَا عَلَى الْآخَرِ بِمَنْزِلَةِ اخْتِيَارِ تَمَلُّكِ سِلْعَةٍ عَلَى سِلْعَةٍ فَإِذَا اخْتَارَ الْإِيمَانَ الَّذِي فِيهِ فَوْزُهُ وَنَجَاتُهُ. قِيلَ: نِعْمَ مَا اشْتَرَى، وَلَمَّا كَانَ الْغَرَضُ بالبيع والشراء هو إبدال ملك بملك صَلُحَ أَنْ يُوصَفَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِأَنَّهُ بَائِعٌ وَمُشْتَرٍ لِوُقُوعِ هَذَا الْمَعْنَى مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فَصَحَّ تَأْوِيلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ بِأَنَّ الْمُرَادَ بَاعُوا أَنْفُسَهُمْ بِكُفْرِهِمْ لِأَنَّ الَّذِي حَصَّلُوهُ عَلَى مَنَافِعِ أَنْفُسِهِمْ لَمَّا كَانَ هُوَ الْكُفْرُ صَارُوا بَائِعِينَ أَنْفُسَهُمْ بِذَلِكَ، الْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ الْأَصَحُّ عِنْدِي أَنَّ الْمُكَلَّفَ إِذَا كَانَ يَخَافُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ عِقَابِ اللَّهِ يَأْتِي بِأَعْمَالٍ يَظُنُّ أَنَّهَا تُخَلِّصُهُ مِنَ الْعِقَابِ فَكَأَنَّهُ قَدِ اشْتَرَى نَفْسَهُ بِتِلْكَ الْأَعْمَالِ، فَهَؤُلَاءِ الْيَهُودُ لَمَّا اعْتَقَدُوا فِيمَا أَتَوْا بِهِ أَنَّهَا تُخَلِّصُهُمْ مِنَ الْعِقَابِ، وَتُوَصِّلُهُمْ إِلَى الثَّوَابِ فَقَدْ ظَنُّوا أَنَّهُمُ اشْتَرَوْا أَنْفُسَهُمْ بِهَا، فَذَمَّهُمُ اللَّهُ تَعَالَى، وَقَالَ: بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ وَهَذَا الْوَجْهُ أَقْرَبُ إِلَى الْمَعْنَى وَاللَّفْظِ مِنَ الْأَوَّلِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ تَفْسِيرَ مَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ بِقَوْلِهِ/ تَعَالَى: أَنْ يَكْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا شُبْهَةَ أَنَّ الْمُرَادَ بِذَلِكَ كُفْرُهُمْ بِالْقُرْآنِ لِأَنَّ الْخِطَابَ فِي الْيَهُودِ وَكَانُوا مُؤْمِنِينَ بِغَيْرِهِ، ثُمَّ بَيَّنَ الْوَجْهَ الَّذِي لِأَجْلِهِ اخْتَارُوا هَذَا الْكُفْرَ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَقَالَ: بَغْياً وَأَشَارَ بِذَلِكَ إِلَى غَرَضِهِمْ بِالْكُفْرِ كَمَا يُقَالُ يُعَادِي فُلَانٌ فَلَانًا حَسَدًا تَنْبِيهًا بِذَلِكَ عَلَى غَرَضِهِ وَلَوْلَا هَذَا الْقَوْلُ لَجَوَّزْنَا أَنْ يَكْفُرُوا جَهْلًا لَا بَغْيًا.
İkinci Mesele: Buradaki «شِرَاء» (satın alma/satma) hakkında iki görüş vardır. Birincisi: Bunun «بَيْع» (satmak) anlamında olmasıdır. Açıklaması şöyledir: Yüce Allah, mükellefe kendisini cennete ulaştıracak imanı ve cehenneme sürükleyecek küfrü seçme imkânı verince, onun bunlardan birini diğerine tercih etmesi, bir malı diğer bir mala mülk edinmeyi tercih etmesi mesabesinde olmuştur. Mükellef kendi kurtuluş ve zaferini barındıran imanı tercih ettiğinde: «نِعْمَ مَا اشْتَرَى» (Satın aldığı şey ne güzeldir) denilir. Alım ve satımdan maksat bir mülkü başka bir mülkle değiştirmek olduğundan, bu mananın her iki tarafta da gerçekleşmesi sebebiyle her birinin satıcı ve alıcı olarak nitelenmesi caiz olmuştur. Böylece Yüce Allah'ın { بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ } kavlinin tevilinin, küfürleri karşılığında kendilerini sattıkları manasında olması sahih olmuştur; zira nefislerinin menfaatine karşılık elde ettikleri şey küfür olunca, bunun karşılığında nefislerini satmış duruma düşmüşlerdir. İkinci vecih —ki bana göre en sahih olanı budur—: Mükellef, Allah'ın azabından nefsi adına korktuğunda kendisini azaptan kurtaracağını sandığı amelleri işler; dolayısıyla sanki o amellerle nefsini satın almış gibi olur. İşte bu Yahudiler de yaptıklarının kendilerini azaptan kurtaracağına ve sevaba ulaştıracağına inandıklarında, bunlar karşılığında kendilerini satın aldıklarını sanmışlardır. Bunun üzerine Yüce Allah onları yermiş ve { بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ } buyurmuştur. Bu vecih, birinciye göre manaya ve lafza daha yakındır. Sonra Yüce Allah nefislerini karşılığında sattıkları/aldıkları şeyin tefsirini { أَنْ يَكْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } kavliyle beyan etmiştir. Bundan muradın Kur'an'ı inkâr etmeleri olduğunda şüphe yoktur; zira hitap Yahudiler hakkındadır ve onlar Kur'an dışındakilere inanmaktaydılar. Sonra Allah'ın indirdiğine karşı bu inkârı tercih etmelerinin gerekçesini beyan ederek { بَغْياً } buyurmuştur. Bununla onların inkârdaki amaçlarına işaret etmiştir; nitekim birinin maksadına dikkat çekmek için «Falanca falancaya hasedinden düşmanlık ediyor» denilmesi gibidir. Bu ifade olmasaydı onların taşkınlık ve hasetten değil, cehaletten dolayı inkâr ettiklerini caiz görebilirdik.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحَسَدَ حَرَامٌ. وَلَمَّا كَانَ الْبَغْيُ قَدْ يَكُونُ لِوُجُوهٍ شَتَّى بَيَّنَ تَعَالَى غَرَضَهُمْ مِنْ هَذَا الْبَغْيِ بِقَوْلِهِ: أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْقِصَّةُ لَا تَلِيقُ إِلَّا بِمَا حَكَيْنَاهُ مِنْ أَنَّهُمْ ظَنُّوا أَنَّ هَذَا الْفَضْلَ الْعَظِيمَ بِالنُّبُوَّةِ الْمُنْتَظَرَةِ يَحْصُلُ فِي قَوْمِهِمْ فَلَمَّا وَجَدُوهُ فِي الْعَرَبِ حَمَلَهُمْ ذَلِكَ على البغي والحسد.
Bil ki bu ayet hasedin haram olduğuna delalet eder. Bağy (haddi aşma/kıskançlık) pek çok sebepten kaynaklanabileceği için Yüce Allah onların bu bağydeki amaçlarını { أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } kavliyle beyan etmiştir. Hadise ancak daha önce anlattığımız şu duruma uymaktadır: Onlar beklenen peygamberlik şeklindeki bu büyük lütfun kendi kavimlerinde gerçekleşeceğini sanıyorlardı; onu Araplarda görünce bu durum onları haddi aşmaya ve hasede sevk etti.
أما قوله تعالى: فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın { فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ } kavline gelince; bunda [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَفْسِيرِ الْغَضَبَيْنِ وُجُوهٌ، أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ إِثْبَاتِ سَبَبَيْنِ لِلْغَضَبَيْنِ. أَحَدُهُمَا: مَا تَقَدَّمَ وَهُوَ تَكْذِيبُهُمْ عِيسَى ﵇ وَمَا أنزل عليه والآخر تكذيبهم محمد ﵊ وَمَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ فَصَارَ ذَلِكَ دُخُولًا فِي غَضَبٍ بَعْدَ غَضَبٍ وَسَخَطٍ بَعْدَ سَخَطٍ مِنْ قِبَلِهِ تَعَالَى لِأَجْلِ أَنَّهُمْ دَخَلُوا فِي سَبَبٍ بَعْدَ سَبَبٍ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَالشَّعْبِيِّ وَعِكْرِمَةَ وَأَبِي الْعَالِيَةِ وَقَتَادَةَ، الثَّانِي: لَيْسَ الْمُرَادُ إِثْبَاتَ غَضَبَيْنِ فَقَطْ بَلِ الْمُرَادُ إثبات
Birinci Mesele: İki gazabın tefsirinde [birkaç] vecih vardır. Birincisi: İki gazap için iki sebebin ortaya konması kaçınılmazdır. Bunlardan biri daha önce geçen, yani İsa aleyhisselâm'ı ve ona indirileni yalanlamaları; diğeri ise Muhammed aleyhisselâm'ı ve ona indirileni yalanlamalarıdır. Böylece peş peşe sebeplere girdikleri için Yüce Allah tarafından gazap üstüne gazaba ve öfke üstüne öfkeye maruz kalmışlardır; bu Hasan, Şa'bî, İkrime, Ebu'l-Âliye ve Katâde'nin görüşüdür. İkincisi: Maksat sadece iki gazabın sübutu değil, bilakis
أَنْوَاعٍ مِنَ الْغَضَبِ مُتَرَادِفَةٍ لِأَجْلِ أُمُورٍ مُتَرَادِفَةٍ صَدَرَتْ عَنْهُمْ نَحْوَ قَوْلِهِمْ: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ [التَّوْبَةِ: ٣٠] . يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ [الْمَائِدَةِ: ٦٤] . إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ [آلِ عِمْرَانَ: ١٨١] وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنْ أَنْوَاعِ كُفْرِهِمْ، وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ وَعُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ، الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ تَأْكِيدُ الْغَضَبِ وَتَكْثِيرُهُ لِأَجْلِ أَنَّ هَذَا الْكُفْرَ وَإِنْ كان واحداً إلا أنه عظم، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ. الرَّابِعُ: الْأَوَّلُ بِعِبَادَتِهِمُ الْعِجْلَ وَالثَّانِي بِكِتْمَانِهِمْ صِفَةَ مُحَمَّدٍ وَجَحْدِهِمْ نُبُوَّتَهُ عَنِ السُّدِّيِّ.
onlardan sâdır olan { عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ } [Tevbe 30] “Üzeyir Allah'ın oğludur”, { يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ } [Mâide 64] “Allah'ın eli bağlıdır”, { إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ } [Âl-i İmrân 181] “Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise zenginiz” gibi sözleri ve diğer küfür çeşitleri sebebiyle peş peşe gelen gazap türlerinin sübutudur; bu Atâ ve Ubeyd b. Umeyr'in görüşüdür. Üçüncüsü: Bundan murat, bu inkâr tek bir tane olsa da büyük olduğu için gazabın tekit edilmesi ve çoğaltılmasıdır; bu Ebû Müslim'in görüşüdür. Dördüncüsü: Süddî'den [rivayet edildiğine göre] birincisi buzağıya tapmaları sebebiyle, ikincisi ise Muhammed'in vasfını gizleyip peygamberliğini inkâr etmeleri sebebiyledir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْغَضَبُ عِبَارَةٌ عَنِ التَّغَيُّرِ الَّذِي يَعْرِضُ لِلْإِنْسَانِ فِي مِزَاجِهِ عِنْدَ غَلَيَانِ دَمِ قَلْبِهِ بِسَبَبِ مُشَاهَدَةِ أَمْرٍ مَكْرُوهٍ وَذَلِكَ مُحَالٌ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى، فَهُوَ مَحْمُولٌ عَلَى إِرَادَتِهِ لِمَنْ عَصَاهُ الْإِضْرَارَ مِنْ جِهَةِ اللَّعْنِ وَالْأَمْرَ بِذَلِكَ.
İkinci Mesele: Gazap, hoşlanılmayan bir şeyin müşahede edilmesi sebebiyle kalpteki kanın kaynaması anında insanda meydana gelen mizaç değişikliğinden ibarettir. Bu ise Yüce Allah hakkında imkânsızdır; dolayısıyla O'nun kendisine isyan eden kimseye lanet ve buna hükmetmek suretiyle zarar verme iradesine hamledilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ يَصِحُّ وَصْفُهُ تَعَالَى بِالْغَضَبِ وَأَنَّ غَضَبَهُ يَتَزَايَدُ ويكثر ويصح فيه ذلك كصحته من الْعَذَابِ فَلَا يَكُونُ غَضَبُهُ عَلَى مَنْ كَفَرَ بِخَصْلَةٍ وَاحِدَةٍ كَغَضَبِهِ عَلَى مَنْ كَفَرَ بِخِصَالٍ كَثِيرَةٍ.
Üçüncü Mesele: Yüce Allah'ın gazapla nitelenmesi, O'nun gazabının artması ve çoğalması caizdir; tıpkı azapta bunun caiz olması gibi. Dolayısıyla tek bir hasleti inkâr edene olan gazabı, pek çok hasleti inkâr edene olan gazabı gibi olmaz.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın { وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ } kavline gelince; bunda [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ لَهُ مَزِيَّةٌ عَلَى قَوْلِهِ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ لِأَنَّ الْعِبَارَةَ الْأُولَى يَدْخُلُ فِيهَا أُولَئِكَ الْكُفَّارُ وَغَيْرُهُمْ وَالْعِبَارَةُ الثَّانِيَةُ لَا يَدْخُلُ فِيهَا إِلَّا هُمْ.
Birinci Mesele: O'nun { وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ } kavlinin «وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ» sözüne karşı bir üstünlüğü vardır; zira birinci ifadeye hem o kâfirler hem de başkaları dahil olur, ikinci ifadeye ise yalnız onlar dahil olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْعَذَابُ فِي الْحَقِيقَةِ لَا يَكُونُ مُهِينًا لِأَنَّ مَعْنَى ذَلِكَ أَنَّهُ أَهَانَ غَيْرَهُ وَذَلِكَ مِمَّا لَا يَتَأَتَّى إِلَّا فِيمَا يَعْقِلُ، فَاللَّهُ تَعَالَى هُوَ الْمُهِينُ لِلْمُعَذَّبِينَ بِالْعَذَابِ الْكَثِيرِ إِلَّا أَنَّ الْإِهَانَةَ لَمَّا/ حَصَلَتْ مَعَ الْعَذَابِ جَازَ أَنْ يُجْعَلَ ذَلِكَ مِنْ وَصْفِهِ، فَإِنْ قِيلَ: الْعَذَابُ لَا يَكُونُ إِلَّا مَعَ الْإِهَانَةِ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي هَذَا الْوَصْفِ؟ قُلْنَا: كَوْنُ الْعَذَابِ مَقْرُونًا بِالْإِهَانَةِ أَمْرٌ لَا بُدَّ فِيهِ مِنَ الدَّلِيلِ، فَاللَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ ذَلِكَ لِيَكُونَ دَلِيلًا عَلَيْهِ.
İkinci Mesele: Azap gerçekte alçaltıcı olamaz; çünkü bunun manası onun başkasını alçalttığıdır, bu ise ancak akıl sahibi olan için mümkün olur. Şu halde çok azap ile azap görenleri alçaltan Yüce Allah'tır. Ancak alçaltma azapla birlikte meydana geldiği için bunun azabın bir sıfatı kılınması caiz olmuştur. Eğer «Azap ancak alçaltmayla birlikte olur, öyleyse bu sıfatın faydası nedir?» denilirse deriz ki: Azabın alçaltmayla birlikte olması kendisinde delil gereken bir husustur; dolayısıyla Yüce Allah bunu ona delil olsun diye zikretmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ قَوْمٌ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا عَذَابَ إِلَّا لِلْكَافِرِينَ، ثُمَّ بَعْدَ تَقْرِيرِ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةِ احْتَجَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَرِيقَانِ، أَحَدُهُمَا: الْخَوَارِجُ قَالُوا: ثَبَتَ بِسَائِرِ الْآيَاتِ أَنَّ الْفَاسِقَ يُعَذَّبُ، وَثَبَتَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَا يُعَذَّبُ إِلَّا الْكَافِرُ فَيَلْزَمُ أَنْ يُقَالَ الْفَاسِقُ كَافِرٌ. وَثَانِيهَا: الْمُرْجِئَةُ قَالُوا: ثَبَتَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَا يُعَذَّبُ إِلَّا الْكَافِرُ وَثَبَتَ أَنَّ الْفَاسِقَ لَيْسَ بِكَافِرٍ، فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّهُ لَا يُعَذَّبُ وَفَسَادُ هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ لَا يَخْفَى .
Üçüncü Mesele: Bir grup şöyle demiştir: Yüce Allah'ın { وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ } kavli, kâfirlerden başkasına azap olmadığına delalet eder. Sonra bu öncülü ortaya koyduktan sonra iki fırka bu ayeti delil getirmiştir. Birincisi: Haricîlerdir; onlar şöyle demiştir: «Diğer ayetlerle fasıkın azap göreceği sabittir, bu ayetle ise ancak kâfirin azap göreceği sabittir; öyleyse fasıkın kâfir olduğunu söylemek gerekir.» İkincisi: Mürcie'dir; onlar şöyle demiştir: «Bu ayetle ancak kâfirin azap göreceği sabit olmuştur, fasıkın ise kâfir olmadığı sabittir; öyleyse onun azap görmeyeceğini kesin olarak kabul etmek vaciptir.» Bu iki görüşün tutarsızlığı ise gizli değildir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٩١]
[Bakara Suresi (2): Âyet 91]
وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩١)
{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩١) } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine iman edin' denildiğinde: 'Biz bize indirilene iman ederiz' derler ve ondan başkasını inkâr ederler; oysa o, yanlarındakini doğrulayıcı bir haktır. De ki: 'Eğer inanıyor idiyseniz daha önce Allah'ın peygamberlerini niçin öldürüyordunuz?'”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا النَّوْعَ أَيْضًا مِنْ قَبَائِحِ أَفْعَالِهِمْ: وَإِذا قِيلَ لَهُمْ يَعْنِي به اليهود: آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ أَيْ بِكُلِّ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ، وَالْقَائِلُونَ بِالْعُمُومِ احْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ لَفْظَةَ «مَا» بِمَعْنَى الَّذِي تُفِيدُ الْعُمُومَ، قَالُوا: لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَهُمْ بِأَنْ يُؤْمِنُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَلَمَّا آمَنُوا بِالْبَعْضِ دُونَ الْبَعْضِ ذَمَّهُمْ عَلَى ذلك ولولا أن لفظة «ما» تفيد
Bil ki bu tür de onların çirkin fiillerindendir: { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ } “Onlara [...] denildiğinde”, yani Yahudilere; { آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Allah'ın indirdiğine iman edin”, yani Allah'ın indirdiği her şeye [iman edin denildiğinde]. [Lafzın] umum (kapsamlılık) ifade ettiğini savunanlar, «el-lezî» (الَّذِي) anlamındaki «mâ» (مَا) lafzının umum bildirdiğine bu ayeti delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Çünkü Yüce Allah onlara Allah'ın indirdiğine iman etmelerini emretmiş, onlar bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr edince de onları bundan dolayı yermiştir. Şayet «mâ» lafzı
الْعُمُومَ لَمَا حَسُنَ هَذَا الذَّمُّ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ لَمَّا أُمِرُوا بِذَلِكَ: قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا يَعْنِي بِالتَّوْرَاةِ وَكُتُبِ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ أَتَوْا بِتَقْرِيرِ شَرْعِ مُوسَى ﵇ ثُمَّ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ يَكْفُرُونَ بِمَا وَرَاءَهُ وَهُوَ الْإِنْجِيلُ والقرآن. وأورده هَذِهِ الْحِكَايَةَ عَنْهُمْ عَلَى سَبِيلِ الذَّمِّ لَهُمْ وَذَلِكَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ لَهُمْ آمِنُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَّا وَلَهُمْ طَرِيقٌ إِلَى أَنْ يَعْرِفُوا كَوْنَهُ مُنَزَّلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِلَّا كَانَ ذَلِكَ تَكْلِيفَ مَا لَا يُطَاقُ وَإِذَا دَلَّ الدَّلِيلُ عَلَى كَوْنِهِ مُنَزَّلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَجَبَ الْإِيمَانُ بِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْإِيمَانَ بِبَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ دُونَ الْبَعْضِ تَنَاقُضٌ.
umum ifade etmeseydi bu yergi uygun düşmezdi. Sonra Yüce Allah, kendilerine bu emredildiğinde onların: { قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا } yani Tevrat'a ve Musa aleyhisselâm'ın şeriatını teyit etmek üzere gelen diğer peygamberlerin kitaplarına [inanırız] dediklerini nakletmiştir. Sonra Yüce Allah onların { وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ } yani onun dışındaki İncil ve Kur'an'ı inkâr ettiklerini haber vermiştir. Onlardan bu nakli bir yergi üslubuyla getirmiştir; zira onlara «Allah'ın indirdiğine iman edin» denilmesi, ancak onun Allah katından indirilmiş olduğunu bilmelerinin bir yolu bulunmasıyla caiz olur, aksi takdirde bu güç yetirilemeyecek şeyin teklifi olurdu. Onun Allah katından indirildiğine delil gösterilince de ona iman etmek vacip olur. Böylece Allah'ın indirdiklerinin bir kısmına inanıp bir kısmına inanmamanın bir çelişki olduğu sabit olmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ فَهُوَ كَالْإِشَارَةِ إِلَى مَا يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ الْإِيمَانِ/ بِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: مَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الْحَقُّ أَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَتْ نُبُوَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ بالمعجزات التي ظهرت عليه، إنه ﵊ أَخْبَرَ أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ مُنَزَّلٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَنَّهُ أَمَرَ الْمُكَلَّفِينَ بِالْإِيمَانِ بِهِ وَكَانَ الْإِيمَانُ بِهِ وَاجِبًا لَا مَحَالَةَ، وَعِنْدَ هَذَا يَظْهَرُ أَنَّ الْإِيمَانَ بِبَعْضِ الْأَنْبِيَاءِ وَبَعْضِ الْكُتُبِ مَعَ الْكُفْرِ بِبَعْضِ الْأَنْبِيَاءِ وَبَعْضِ الْكُتُبِ مُحَالٌ. الثَّانِي: مَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ وَتَقْرِيرُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ، الْأَوَّلُ: أَنَّ مُحَمَّدًا صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ لَمْ يَتَعَلَّمْ عِلْمًا وَلَا اسْتَفَادَ مِنْ أُسْتَاذٍ، فَلَمَّا أَتَى بِالْحِكَايَاتِ وَالْقِصَصِ مُوَافِقَةً لِمَا فِي التَّوْرَاةِ مِنْ غَيْرِ تَفَاوُتٍ أَصْلًا عَلِمْنَا أَنَّهُ ﵊ إِنَّمَا اسْتَفَادَهَا مِنَ الْوَحْيِ وَالتَّنْزِيلِ.
Yüce Allah'ın { وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ } kavline gelince; bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e imanın vücubuna delalet eden hususa bir işaret gibidir. Bunun açıklaması iki vecihledir: Birincisi: Yüce Allah'ın { وَهُوَ الْحَقُّ } kavlinin delalet ettiği husustur; zira Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliği kendisinde zahir olan mucizelerle sabit olunca, o aleyhisselâm bu Kur'an'ın Yüce Allah katından indirildiğini ve mükelleflere ona iman etmeyi emrettiğini haber vermiştir; dolayısıyla ona iman etmek muhakkak vacip olmuştur. Bu durumda bazı peygamberlere ve bazı kitaplara inanıp bazı peygamberleri ve bazı kitapları inkâr etmenin imkânsızlığı ortaya çıkar. İkincisi: O'nun { مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ } kavlinin delalet ettiği husustur. Bunun açıklaması da iki yöndendir: Birincisi: Muhammed —Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun— herhangi bir ilim tahsil etmemiş ve bir hocadan istifade etmemiştir. Dolayısıyla kıssaları ve haberleri Tevrat'takine hiçbir farklılık olmaksızın mutabık olarak getirince, onun aleyhisselâm bunları ancak vahiy ve tenzil yoluyla öğrendiğini bilmiş olduk.
الثَّانِي: أَنَّ الْقُرْآنَ يَدُلُّ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَلَمَّا أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ أَنَّهُ مُصَدِّقٌ لِلتَّوْرَاةِ وَجَبَ اشْتِمَالُ التَّوْرَاةِ عَلَى الْإِخْبَارِ عَنْ نُبُوَّتِهِ، وَإِلَّا لَمْ يَكُنِ الْقُرْآنُ مُصَدِّقًا لِلتَّوْرَاةِ بَلْ مُكَذِّبًا لَهَا وَإِذَا كَانَتِ التَّوْرَاةُ مُشْتَمِلَةً عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊ وَهُمْ قَدِ اعْتَرَفُوا بِوُجُوبِ الْإِيمَانِ بِالتَّوْرَاةِ لَزِمَهُمْ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ وُجُوبُ الْإِيمَانِ بِالْقُرْآنِ وَبِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊.
İkincisi: Kur'an, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine delalet etmektedir. Yüce Allah onun Tevrat'ı doğrulayıcı olduğunu haber verince, Tevrat'ın da onun peygamberliğini haber vermeyi içermesi zorunlu olmuştur; aksi takdirde Kur'an Tevrat'ı doğrulayıcı değil, yalanlayıcı olurdu. Tevrat Muhammed aleyhisselâm'ın peygamberliğini içerdiğine ve onlar da Tevrat'a imanın vacip olduğunu ikrar ettiklerine göre, bu yönden Kur'an'a ve Muhammed aleyhisselâm'ın peygamberliğine iman etmeleri kendilerine vacip olmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın { فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ } kavline gelince; bunda [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ ﷾ بَيَّنَ مِنْ جِهَةٍ أُخْرَى أَنَّ دَعْوَاهُمْ كَوْنَهُمْ مُؤْمِنِينَ بِالتَّوْرَاةِ مُتَنَاقِضَةٌ مِنْ وُجُوهٍ أُخَرَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ التَّوْرَاةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ الْمُعْجِزَةَ تَدُلُّ عَلَى الصِّدْقِ وَدَلَّتْ عَلَى أَنَّ مَنْ كَانَ صَادِقًا فِي ادِّعَاءِ النُّبُوَّةِ فَإِنَّ قَتْلَهُ كُفْرٌ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ السَّعْيُ فِي قَتْلِ يَحْيَى وَزَكَرِيَّا وَعِيسَى ﵈ كُفْرًا فَلِمَ سَعَيْتُمْ فِي ذَلِكَ إِنْ صَدَقْتُمْ فِي ادِّعَائِكُمْ كَوْنَكُمْ مُؤْمِنِينَ بِالتَّوْرَاةِ.
Birinci Mesele: Allah celle celâluhu, başka bir yönden onların Tevrat'a inanmış oldukları iddiasının başka açılardan da çelişkili olduğunu açıklamıştır. Şöyle ki: Tevrat mucizenin doğruluğa delalet ettiğini bildirmiş, peygamberlik iddiasında sadık olan kimseyi öldürmenin küfür olduğuna delalet etmiştir. Durum böyle olunca Yahyâ, Zekeriyyâ ve İsa aleyhimesselâm'ı öldürmeye kalkışmak küfür olmuştur; öyleyse Tevrat'a inandığınız iddianızda doğruysanız niçin bunu yapmaya kalkıştınız?
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْمُجَادَلَةَ فِي الدِّينِ مِنْ حِرَفِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ وَأَنَّ إِيرَادَ الْمُنَاقَضَةِ عَلَى الْخَصْمِ جَائِزٌ.
İkinci Mesele: Bu ayet, dinde tartışmanın (cedelin) peygamberlerin —onlara salât ve selâm olsun— mesleklerinden olduğuna ve hasma tenakuzunu (çelişkisini) yöneltmenin caiz olduğuna delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: فَلِمَ تَقْتُلُونَ وَإِنْ كَانَ خِطَابَ مُشَافَهَةٍ لَكِنَّ الْمُرَادَ مَنْ تَقَدَّمَ مِنْ سَلَفِهِمْ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ، أَحَدُهَا: أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ مَا كَانُوا مَوْجُودِينَ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ مَا أَقْدَمُوا عَلَى ذَلِكَ، وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ لَا يَتَأَتَّى فِيهِ مِنْ قَبْلُ. فَأَمَّا الْمُرَادُ بِهِ الْمَاضِي فَظَاهِرٌ لِأَنَّ الْقَرِينَةَ دَالَّةٌ عَلَيْهِ. فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ: آمِنُوا خِطَابٌ لهؤلاء الموجودين: وفَلِمَ تَقْتُلُونَ حِكَايَةُ فِعْلِ أَسْلَافِهِمْ فَكَيْفَ وُجِّهَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا؟ قُلْنَا مَعْنَاهُ: أَنَّكُمْ بِهَذَا التَّكْذِيبِ خَرَجْتُمْ مِنَ الْإِيمَانِ بِمَا آمَنْتُمْ كَمَا خَرَجَ أَسْلَافُكُمْ بِقَتْلِ بَعْضِ الْأَنْبِيَاءِ عَنِ الْإِيمَانِ بِالْبَاقِينَ.
Üçüncü Mesele: O'nun { فَلِمَ تَقْتُلُونَ } buyruğu her ne kadar yüz yüze bir hitap olsa da maksat onların geçmiş atalarıdır. Buna birkaç yön delalet eder: Birincisi: Peygamberler o dönemde hayatta değillerdi. İkincisi: Onlar bunu fiilen yapmamışlardı. Üçüncüsü: «مِنْ قَبْلُ» (daha önce) kaydı [hazır olanlar hakkında] gerçekleşmez. Bununla geçmişin kastedildiği ise açıktır; zira karine buna delalet etmektedir. Eğer «O'nun { آمِنُوا } buyruğu bu mevcut kimselere hitaptır; { فَلِمَ تَقْتُلُونَ } ise atalarının fiilini nakletmektir, öyleyse ikisinin bir araya getirilmesi nasıl izah edilir?» denilirse, deriz ki manası şudur: Siz bu yalanlamanızla inandığınız şeyin imanından çıktınız; tıpkı atalarınızın bazı peygamberleri öldürmekle geriye kalanlara imandan çıkmış oldukları gibi.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: يُقَالُ كَيْفَ جَازَ قَوْلُهُ: لِمَ تَقْتُلُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: أَنَا أَضْرِبُكَ أَمْسُ؟ وَالْجَوَابُ فِيهِ قَوْلَانِ. أَحَدُهُمَا: أَنَّ ذَلِكَ جَائِزٌ فِيمَا كَانَ بِمَنْزِلَةِ الصِّفَةِ اللَّازِمَةِ كَقَوْلِكَ لِمَنْ تَعْرِفُهُ بِمَا سَلَفَ مِنْ قُبْحِ فعله:
Dördüncü Mesele: «أَنَا أَضْرِبُكَ أَمْسُ» (Dün seni dövüyorum) demek caiz değilken, { لِمَ تَقْتُلُونَ مِنْ قَبْلُ } denilmesi nasıl caiz olmuştur? denilirse, cevaben iki görüş vardır: Birincisi: Bu, geçmişteki çirkin fiiliyle tanıdığın birine:
وَيْحَكَ لِمَ تَكْذِبُ؟ كَأَنَّكَ قُلْتَ: لَمْ يَكُنْ هَذَا مِنْ شَأْنِكَ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ [الْبَقَرَةِ: ١٠٢] وَلَمْ يُقِلْ مَا تَلَتْ لِأَنَّهُ أَرَادَ مِنْ شَأْنِهَا التِّلَاوَةَ. وَالثَّانِي: كَأَنَّهُ قَالَ: لِمَ تَرْضَوْنَ بِقَتْلِ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كنتم آمنتم بالتوراة والله أعلم.
«Yazıklar olsun sana, niçin yalan söylüyorsun?» demen gibi ayrılmaz bir vasıf menzilesinde olan durumlarda caizdir; sanki «Bu senin şanından değildi» demiş olursun. Nitekim Yüce Allah { وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ } [Bakara 102] buyurmuş, «ما تَلَتْ» dememiştir; çünkü şeytanların şanının tilavet (okuma) olmasını kastetmiştir. İkincisi: Sanki şöyle demiştir: «Eğer Tevrat'a inanmış idiyseniz daha önce peygamberlerin öldürülmesine niçin razı oluyorsunuz?» Doğrusunu Allah bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٩٢]
[Bakara Suresi (2): Âyet 92]
وَلَقَدْ جاءَكُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ (٩٢)
{ وَلَقَدْ جاءَكُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ (٩٢) } “Andolsun Musa size apaçık delillerle gelmişti, sonra onun ardından zalimler olarak buzağıyı [ilah] edindiniz.”
اعْلَمْ أَنَّ تَكْرِيرَ هَذِهِ الْآيَةِ يُغْنِي عَنْ تَفْسِيرِهَا وَالسَّبَبُ فِي تَكْرِيرِهَا أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى طَرِيقَةَ الْيَهُودِ فِي زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَوَصَفَهُمْ بِالْعِنَادِ وَالتَّكْذِيبِ وَمَثَّلَهُمْ بِسَلَفِهِمْ فِي قَتْلِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ الَّذِي يُنَاسِبُ التَّكْذِيبَ لَهُمْ بَلْ يَزِيدُ عَلَيْهِ، أَعَادَ ذِكْرَ مُوسَى ﵇ وَمَا جَاءَ بِهِ مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَأَنَّهُمْ مَعَ وُضُوحِ ذَلِكَ أَجَازُوا أَنْ يَتَّخِذُوا الْعِجْلَ إِلَهًا وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ صَابِرٌ ثَابِتٌ عَلَى الدُّعَاءِ إِلَى رَبِّهِ وَالتَّمَسُّكِ بِدِينِهِ وَشَرْعِهِ فَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي حَالِي مَعَكُمْ وَإِنْ بَالَغْتُمْ فِي التَّكْذِيبِ وَالْإِنْكَارِ.
Bil ki bu ayetin tekrarı onun tefsirine ihtiyaç bırakmamaktadır. Ayetin tekrarlanmasının sebebi şudur: Yüce Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem zamanındaki Yahudilerin tutumunu nakledip onları inatçılık ve yalanlamayla niteleyerek onları peygamberleri yalanlamaya denk gelen, hatta ondan daha ileri olan peygamberleri öldürme konusunda geçmiş atalarına benzetince; Musa aleyhisselâm'ı, onun getirdiği açık delilleri ve bu delillerin apaçıklığına rağmen onların buzağıyı ilah edinmeyi caiz gördüklerini, buna rağmen Musa'nın Rabbine davette ve O'nun dinine ve şeriatına sarılmada sabırlı ve sebatkâr olduğunu tekrar zikretti. Böylece: «Siz inkâr ve yalanlamada ne kadar ileri gitseniz de benim sizinle olan durumum da böyledir» [denilmiş olmaktadır].
[سورة البقرة (٢) : آية ٩٣]
[Bakara Suresi (2): Âyet 93]
وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قالُوا سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩٣)
{ وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قالُوا سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩٣) } “Hani sizden kesin söz almış ve Tûr'u üzerinize kaldırmıştık: 'Size verdiğimize sımsıkı sarılın ve dinleyin!' Onlar: 'İşittik ve isyan ettik' dediler. İnkârları yüzünden buzağı sevgisi kalplerine içirildi. De ki: 'Eğer inanan kimseler iseniz, imanınız size ne kötü şey emrediyor!'”
اعْلَمْ أَنَّ فِي الْإِعَادَةِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّ التَّكْرَارَ فِي هَذَا وَأَمْثَالِهِ لِلتَّأْكِيدِ وَإِيجَابِ الْحُجَّةِ عَلَى الْخَصْمِ عَلَى عَادَةِ الْعَرَبِ، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ إِنَّمَا ذكر ذلك مع زيادة وهي قولهم: سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى نِهَايَةِ لَجَاجِهِمْ.
Bil ki bu tekrarda [bazı] hikmetler vardır: Birincisi: Bu ve benzeri yerlerdeki tekrar, Arapların âdeti üzere tekid ve hasma karşı hücceti kesinleştirmek içindir. İkincisi: Yüce Allah bunu bir ilaveyle, yani onların { سَمِعْنا وَعَصَيْنا } “İşittik ve isyan ettik” sözleriyle birlikte zikretmiştir; bu da onların inatçılıklarının son noktasını gösterir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالُوا سَمِعْنا وَعَصَيْنا فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın { قالُوا سَمِعْنا وَعَصَيْنا } kavline gelince; bunda [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّ إِظْلَالَ الْجَبَلِ لَا شَكَّ أَنَّهُ مِنْ أَعْظَمِ الْمُخَوِّفَاتِ وَمَعَ ذَلِكَ فَقَدْ أَصَرُّوا عَلَى كُفْرِهِمْ وَصَرَّحُوا بِقَوْلِهِمْ سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّخْوِيفَ وَإِنْ عَظُمَ لَا يُوجِبُ الِانْقِيَادَ.
Birinci Mesele: Dağın gölge gibi üzerlerine kaldırılmasının en büyük korkutucu şeylerden biri olduğunda şüphe yoktur. Buna rağmen onlar inkârlarında ısrar etmişler ve açıkça { سَمِعْنا وَعَصَيْنا } “İşittik ve isyan ettik” demişlerdir. Bu da korkutmanın her ne kadar büyük olsa da boyun eğmeyi zorunlu kılmadığını gösterir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْأَكْثَرُونَ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ اعْتَرَفُوا بِأَنَّهُمْ قَالُوا هَذَا الْقَوْلَ، قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: وَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى سَمِعُوهُ فَتَلَقَّوْهُ بِالْعِصْيَانِ فَعَبَّرَ عَنْ ذَلِكَ بِالْقَوْلِ وَإِنْ لَمْ يَقُولُوهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [الْبَقَرَةِ: ١٧٧] وَكَقَوْلِهِ: قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ [فُصِّلَتْ: ١١] وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ صَرْفَ الْكَلَامِ عَنْ ظَاهِرِهِ بِغَيْرِ الدَّلِيلِ لَا يَجُوزُ.
İkinci Mesele: Müfessirlerin çoğunluğu onların bu sözü bizzat söylediklerini kabul etmiştir. Ebû Müslim ise şöyle demiştir: Mananın, onların bunu işitip isyanla karşılamaları olması caizdir; dolayısıyla bunu dilleriyle söylememiş olsalar bile bu durum sözle ifade edilmiştir; nitekim Yüce Allah'ın { أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } [Bakara 117] kavlinde ve { قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ } [Fussilet 11] kavlinde olduğu gibidir. Ancak birinci görüş daha evladır; zira delil olmaksızın sözü zahirinden çevirmek caiz değildir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın { وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ } kavline gelince; bunda [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمْ حُبَّ الْعِجْلِ، وَفِي وَجْهِ هَذِهِ الِاسْتِعَارَةِ وَجْهَانِ، الْأَوَّلُ: مَعْنَاهُ تَدَاخَلَهُمْ حُبُّهُ وَالْحِرْصُ عَلَى عِبَادَتِهِ كَمَا يَتَدَاخَلُ الصَّبْغُ الثَّوْبَ، وَقَوْلُهُ: فِي قُلُوبِهِمُ بَيَانٌ/ لمكان الإشراف كَقَوْلِهِ: إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا [النِّسَاءِ: ١٠] . الثَّانِي: كَمَا أَنَّ الشُّرْبَ مَادَّةٌ لِحَيَاةِ مَا تُخْرِجُهُ الْأَرْضُ فَكَذَا تِلْكَ الْمَحَبَّةُ كَانَتْ مَادَّةً لِجَمِيعِ مَا صَدَرَ عَنْهُمْ مِنَ الْأَفْعَالِ.
Birinci Mesele: [Manası], «Kalplerine buzağı sevgisi içirildi» şeklindedir. Bu istiarenin yönünde iki vecih vardır. Birincisi: Bunun anlamı, boyanın elbiseye nüfuz etmesi gibi buzağı sevgisinin ve ona tapma hırsının onların içine işlemesidir. { فِي قُلُوبِهِمُ } buyruğu ise, Yüce Allah'ın { إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا } [Nisâ 10] kavlinde olduğu gibi nüfuz yerini beyan içindir. İkincisi: İçecek, toprağın çıkardığı şeylerin hayat maddesi olduğu gibi, o sevgi de onlardan sâdır olan bütün fiillerin kaynağı ve maddesi olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَأُشْرِبُوا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ فَاعِلًا غَيْرَهُمْ فَعَلَ بِهِمْ ذَلِكَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ سِوَى اللَّهِ، أَجَابَتِ الْمُعْتَزِلَةُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: مَا أَرَادَ اللَّهُ أَنَّ غَيْرَهُمْ فَعَلَ بِهِمْ ذَلِكَ لَكِنَّهُمْ لِفَرْطِ وُلُوعِهِمْ
İkinci Mesele: O'nun { وَأُشْرِبُوا } buyruğu, onlardan başka bir failin bunu onlara yaptığını gösterir; buna ise Allah'tan başkasının güç yetiremeyeceği malumdur. Mu'tezile buna iki vecihle cevap vermiştir: Birincisi: Allah, onlardan başkasının bunu onlara yaptığını kastetmemiştir; bilakis onlar aşırı düşkünlükleri
وَإِلْفِهِمْ بِعِبَادَتِهِ أَشْرَبُوا قُلُوبَهُمْ حُبَّهُ فَذَكَرَ ذَلِكَ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ كَمَا يُقَالُ فُلَانٌ: مُعْجَبٌ بِنَفْسِهِ، الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ أَشْرَبَ أَيْ زَيَّنَهُ عِنْدَهُمْ وَدَعَاهُمْ إِلَيْهِ كَالسَّامِرِيِّ وَإِبْلِيسَ وَشَيَاطِينِ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ. أَجَابَ الْأَصْحَابُ عَنِ الوجهين بأن كلا الوجهين صرف اللفظ عَنْ ظَاهِرِهِ وَذَلِكَ لَا يَجُوزُ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ إِلَّا لِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ، وَلَمَّا أَقَمْنَا الدَّلَائِلَ الْعَقْلِيَّةَ الْقَطْعِيَّةَ عَلَى أَنَّ مُحْدِثَ كُلِّ الْأَشْيَاءِ هُوَ اللَّهُ لَمْ يَكُنْ بِنَا حَاجَةٌ إِلَى تَرْكِ هَذَا الظَّاهِرِ.
ve ona tapmaya alışkın olmaları sebebiyle onun sevgisini kalplerine kendileri içirmişlerdir; nitekim «falanca kendini beğenmiştir (mu'cebün bi-nefsihî)» denildiği gibi faili meçhul olarak zikredilmiştir. İkincisi: «İçirdi» ifadesinden murat; Sâmirî, İblis ve insan ile cin şeytanları gibi onu kendilerine süslü gösteren ve onları ona davet eden kimsedir. [Ehl-i Sünnet] âlimlerimiz bu iki veche şöyle cevap vermiştir: Bu iki vechin her ikisi de lafzı zahirinden çevirmektir; buna ise ancak müstakil bir delille başvurulabilir. Biz her şeyin yaratıcısının Allah olduğuna dair kesin aklî delilleri ikame ettiğimize göre, bu zahiri terk etmeye ihtiyacımız yoktur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: بِكُفْرِهِمْ فَالْمُرَادُ بِاعْتِقَادِهِمُ التَّشْبِيهَ عَلَى اللَّهِ وَتَجْوِيزِهِمُ الْعِبَادَةَ لِغَيْرِهِ ﷾.
Yüce Allah'ın { بِكُفْرِهِمْ } kavline gelince; bundan murat, Allah'a teşbih itikadında bulunmaları ve O'ndan celle celâluhu başkasına ibadeti caiz görmeleridir.
أَمَّا قَوْلُهُ: قُلْ بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
O'nun { قُلْ بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ } kavline gelince; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُرَادُ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ بِالتَّوْرَاةِ لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي التَّوْرَاةِ عِبَادَةُ الْعِجْلِ وَإِضَافَةُ الْأَمْرِ إِلَى إِيمَانِهِمْ تَهَكُّمٌ كَمَا قَالَ فِي قِصَّةِ شُعَيْبٍ: أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ [هُودٍ: ٨٧] وَكَذَلِكَ إِضَافَةُ الْإِيمَانِ إِلَيْهِمْ.
Birinci Mesele: Murad edilen; «Tevrat'a olan imanınızın size emrettiği şey ne kötüdür!» [anlamıdır]. Çünkü Tevrat'ta buzağıya tapmak yoktur. Emretme fiilinin onların imanına isnat edilmesi, Şuayb kıssasında geçen: { أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ } “Sana namazın mı emrediyor?” [Hûd 87] ayetinde olduğu gibi bir istihzadır (alay yollu bir ifadedir). İmanın onlara nispet edilmesi de böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْإِيمَانُ عَرَضٌ وَلَا يَصِحُّ مِنْهُ الْأَمْرُ وَالنَّهْيُ لَكِنَّ الدَّاعِيَ إِلَى الْفِعْلِ قَدْ يُشَبَّهُ بِالْآمِرِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ [الْعَنْكَبُوتِ: ٤٥] .
İkinci Mesele: İman bir arazdır ve ondan emretmek yahut nehyetmek [hakikatte] sâdır olmaz. Fakat Yüce Allah'ın: { إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ } “Şüphesiz namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar” [Ankebût 45] buyruğunda olduğu gibi, fiile sevk eden şey bazen emredene benzetilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ فَالْمُرَادُ التَّشْكِيكُ فِي إِيمَانِهِمْ والقدح في صحة دعواهم.
Yüce Allah'ın { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer mümin kimseler iseniz” kavline gelince; bundan murat, onların imanları hakkında şüphe uyandırmak ve iddialarının sıhhatini çürütmektir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٩٤ الى ٩٥]
[Bakara Suresi (2), 94 ila 95. Ayetler]
قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٩٤) وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٩٥)
{ قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٩٤) وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٩٥) } “De ki: 'Eğer Allah katında ahiret yurdu diğer insanların değil de yalnızca sizin ise ve bu iddianızda doğru sözlü iseniz, haydi ölümü temenni edin!' Fakat onlar, ellerinin önceden işledikleri yüzünden ölümü asla temenni edemezler. Allah, o zalimleri hakkıyla bilendir.”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنْ قَبَائِحِهِمْ وَهُوَ ادِّعَاؤُهُمْ أن الدار الآخرة خالصة لهم من دون النَّاسِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى الْخَصْمِ إِنْ كَانَ كَذَا وَكَذَا فَافْعَلْ كَذَا إِلَّا وَالْأَوَّلُ مَذْهَبُهُ لِيَصِحَّ إِلْزَامُ الثَّانِي عَلَيْهِ . وَثَانِيهَا: مَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ: وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى [الْبَقَرَةِ: ١١١] وَفِي قَوْلِهِ: نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ/ وَأَحِبَّاؤُهُ [الْمَائِدَةِ: ١٨] وَفِي قَوْلِهِ: وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً [الْبَقَرَةِ: ٨٠] . وَثَالِثُهَا: اعْتِقَادُهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ هُمُ الْمُحِقُّونَ لِأَنَّ النَّسْخَ غَيْرُ جَائِزٍ فِي شَرْعِهِمْ، وَأَنَّ سَائِرَ الْفِرَقِ مُبْطِلُونَ، وَرَابِعُهَا: اعْتِقَادُهُمْ أَنَّ انْتِسَابَهُمْ إِلَى أَكَابِرِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ أَعْنِي يَعْقُوبَ وَإِسْحَاقَ وَإِبْرَاهِيمَ يُخَلِّصُهُمْ مِنْ عِقَابِ اللَّهِ تَعَالَى وَيُوَصِّلُهُمْ إِلَى ثَوَابِهِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ لِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ عَظَّمُوا شَأْنَ أَنْفُسِهِمْ فَكَانُوا يَفْتَخِرُونَ عَلَى الْعَرَبِ وَرُبَّمَا جَعَلُوهُ كَالْحُجَّةِ فِي أَنَّ النَّبِيَّ الْمُنْتَظَرَ الْمُبَشَّرَ بِهِ فِي التَّوْرَاةِ مِنْهُمْ لَا مِنَ الْعَرَبِ وَكَانُوا يَصْرِفُونَ النَّاسَ بِسَبَبِ هَذِهِ الشُّبْهَةِ عَنِ اتِّبَاعِ مُحَمَّدٍ ﷺ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ احْتَجَّ عَلَى فَسَادِ قَوْلِهِمْ بِقَوْلِهِ:
Bil ki bu, onların çirkinliklerinden bir diğer türdür; o da ahiret yurdunun diğer insanlara değil sadece kendilerine ait olduğunu iddia etmeleridir. Buna şu vecihler delalet eder: Birincisi: Hasma karşı delil getirme yoluyla, «Eğer durum şöyle şöyle ise, o halde şunu yap» denilmesi, ancak birincinin onun mezhebi/iddiası olması durumunda caizdir ki ikincisinin ona ilzam edilmesi sahih olsun. İkincisi: Allah'ın onlardan hikâye ettiği şu buyruklarıdır: { وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى } “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete giremeyecek dediler” [Bakara 111], { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” [Mâide 18] ve { وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً } “Bize ateş sayılı birkaç günden başka asla dokunmayacaktır dediler” [Bakara 80]. Üçüncüsü: Kendi şeriatlarında neshin caiz olmaması sebebiyle kendilerini haklı, diğer bütün fırkaları ise batıl üzere görme inançlarıdır. Dördüncüsü: Büyük peygamberlere aleyhimüsselâm -yani Yakub, İshak ve İbrahim'e- nispet edilmelerinin kendilerini Allah Teâlâ'nın azabından kurtaracağı ve O'nun sevabına ulaştıracağı inançlarıdır. Sonra onlar bu şeylerden dolayı kendilerini pek büyük gördüler; Araplara karşı övünüyorlardı ve belki de bunu Tevrat'ta müjdelenen beklenen peygamberin Araplardan değil kendilerinden çıkacağına bir hüccet sayıyorlardı. Bu şüphe sebebiyle insanları Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem tabi olmaktan çeviriyorlardı. Sonra Allah onların sözlerinin bozukluğuna şu buyruğuyla delil getirdi:
قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ وَبَيَانُ هَذِهِ الْمُلَازَمَةِ أَنَّ نِعَمَ الدُّنْيَا قَلِيلَةٌ حَقِيرَةٌ بِالْقِيَاسِ إِلَى نِعَمِ الْآخِرَةِ، ثُمَّ إِنَّ نِعَمَ الدُّنْيَا عَلَى قِلَّتِهَا كَانَتْ مُنَغَّصَةً عَلَيْهِمْ بِسَبَبِ ظُهُورِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَمُنَازَعَتِهِ مَعَهُمْ بِالْجِدَالِ وَالْقِتَالِ، وَمَنْ كَانَ فِي النِّعَمِ الْقَلِيلَةِ الْمُنَغَّصَةِ، ثُمَّ إِنْ تَيَقَّنَ أَنَّهُ بَعْدَ الْمَوْتِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَنْتَقِلَ إِلَى تِلْكَ النِّعَمِ الْعَظِيمَةِ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ رَاغِبًا فِي الْمَوْتِ لِأَنَّ تِلْكَ النِّعَمَ الْعَظِيمَةَ مَطْلُوبَةٌ وَلَا سَبِيلَ إِلَيْهَا إِلَّا بِالْمَوْتِ وَمَا يَتَوَقَّفُ عَلَيْهِ الْمَطْلُوبُ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَطْلُوبًا فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْإِنْسَانُ راضياً بالموت متمنياً
{ قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ } “De ki: Eğer Allah katında ahiret yurdu diğer insanların değil de yalnızca sizin ise, haydi ölümü temenni edin!” Bu mülazemenin (bağlantı ve gerekliliğin) açıklaması şudur: Dünya nimetleri ahiret nimetlerine kıyasla az ve değersizdir. Üstelik dünya nimetleri, azlığıyla birlikte, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ortaya çıkışı ve cedel ile savaş yoluyla onlarla mücadele etmesi sebebiyle kendilerine zehir olmuştu. Kim böylesi az ve huzursuzluk veren nimetler içinde bulunurken, ölümden sonra mutlaka o muazzam nimetlere intikal edeceğine kesin olarak inanırsa, onun ölümü arzu etmesi kaçınılmazdır. Çünkü o muazzam nimetler talep edilen (matlup) şeylerdir ve onlara ulaşmanın ölümden başka hiçbir yolu yoktur. Matlubun kendisine bağlı olduğu şeyin de matlup olması zorunludur. Dolayısıyla bu insanın ölüme razı ve onu temenni eden biri olması gerekirdi.
لَهُ، فَثَبَتَ أَنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَوْ كَانَتْ لَهُمْ خَالِصَةً لَوَجَبَ أَنْ يَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ. ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخْبَرَ أَنَّهُمْ مَا تَمَنَّوُا الْمَوْتَ بَلْ لَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا، وَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ قَطْعًا بُطْلَانُ ادِّعَائِهِمْ فِي قَوْلِهِمْ إِنَّ الدَّارَ الآخرة خالصة لهم من دون الناس.
Böylece ahiret yurdu şayet sırf kendilerine ait olsaydı ölümü temenni etmelerinin vacip olduğu sabit olur. Sonra Allah Teâlâ onların ölümü temenni etmediklerini, bilakis onu asla temenni edemeyeceklerini haber vermiştir. Bu durumda ahiret yurdunun diğer insanlara değil yalnızca kendilerine ait olduğu şeklindeki iddialarının batıllığı kesin olarak gerekir.
[هاهنا سؤالات] [السؤال الأول] فَإِنْ قِيلَ لَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ لَوْ كَانَتْ لَهُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ خَالِصَةً لَوَجَبَ أَنْ يَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ، قَوْلُهُ لَأَنَّ نَعِيمَ الْآخِرَةِ مَطْلُوبٌ وَلَا سَبِيلَ إِلَيْهِ إِلَّا بِالْمَوْتِ وَالَّذِي يَتَوَقَّفُ عَلَيْهِ الْمَطْلُوبُ، لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَطْلُوبًا. قُلْنَا: قُلْنَا الَّذِي يَتَوَقَّفُ عَلَيْهِ الْمَطْلُوبُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَطْلُوبًا نَظَرًا إِلَى كَوْنِهِ وَسِيلَةً إِلَى ذَلِكَ الْمَطْلُوبِ إِلَّا أَنَّهُ يَكُونُ مَكْرُوهًا نَظَرًا إِلَى ذَاتِهِ وَالْمَوْتُ مِمَّا لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِالْآلَامِ الْعَظِيمَةِ وَمَا كَانُوا يُطِيقُونَهَا فَلَا جَرَمَ مَا تَمَنَّوُا الْمَوْتَ.
[Burada bazı sorular vardır] [Birinci Soru:] Eğer denilirse ki: Ahiret yurdu yalnızca kendilerine ait olsaydı ölümü temenni etmelerinin gerekeceğini kabul etmiyoruz. [Buna delil olarak zikredilen] 'çünkü ahiret nimeti talep edilir ve ona ölümden başka yol yoktur; matlubun kendisine bağlı olduğu şeyin de mutlaka matlup olması gerekir' sözüne karşılık deriz ki: Matlubun kendisine bağlı olduğu şeyin, o matluba bir vesile olması cihetiyle matlup olması caizdir; ancak kendi zatı cihetiyle kerih/hoşlanılmayan bir şey olabilir. Ölüm ise ancak büyük acılarla hâsıl olan bir şeydir ve onlar da bu acılara güç yetiremiyorlardı; dolayısıyla ölümü temenni etmemişlerdir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّهُ كَانَ لَهُمْ أَنْ يَقْلِبُوا هَذَا السُّؤَالَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ فَيَقُولُوا: إِنَّكَ تَدَّعِي أَنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ خَالِصَةٌ لَكَ وَلِأُمَّتِكَ دُونَ مَنْ يُنَازِعُكَ فِي الْأَمْرِ فَإِنْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَارْضَ بِأَنْ نَقْتُلَكَ وَنَقْتُلَ أُمَّتَكَ، فَإِنَّا نَرَاكَ وَنَرَى أُمَّتَكَ فِي الضُّرِّ الشَّدِيدِ وَالْبَلَاءِ الْعَظِيمِ بِسَبَبِ الْجِدَالِ وَالْقِتَالِ وَبَعْدَ الْمَوْتِ فَإِنَّكُمْ تَتَخَلَّصُونَ إِلَى نَعِيمِ الْجَنَّةِ فَوَجَبَ أَنْ تَرْضَوْا بِقَتْلِكُمْ! السُّؤَالُ الثَّالِثُ: لَعَلَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ الدَّارُ الْآخِرَةُ خَالِصَةٌ لِمَنْ كَانَ عَلَى دِينِهِمْ لَكِنْ بِشَرْطِ الِاحْتِرَازِ عَنِ الْكَبَائِرِ، فَأَمَّا صَاحِبُ الْكَبِيرَةِ فَإِنَّهُ يَبْقَى مُخَلَّدًا فِي النَّارِ أَبَدًا لِأَنَّهُمْ كَانُوا وَعِيدِيَّةً أَوْ لِأَنَّهُمْ جَوَّزُوا فِي صَاحِبِ الْكَبِيرَةِ أَنَّ يَصِيرَ مُعَذَّبًا فَلِأَجْلِ هَذَا مَا تَمَنَّوُا الْمَوْتَ وَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَدْفَعَ هَذَا السُّؤَالَ بِأَنَّ مَذْهَبَهُمْ أَنَّهُ لَا تَمَسُّهُمُ النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً لِأَنَّ كُلَّ يَوْمٍ مِنْ أَيَّامِ الْقِيَامَةِ/ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ فَكَانَتْ هَذِهِ الْأَيَّامُ وَإِنْ كَانَتْ قَلِيلَةً بِحَسَبِ الْعَدَدِ لَكِنَّهَا طَوِيلَةً بِحَسَبِ الْمُدَّةِ فَلَا جَرَمَ مَا تَمَنَّوُا الْمَوْتَ بِسَبَبِ هَذَا الْخَوْفِ.
İkinci Soru: Onların bu soruyu Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem çevirip şöyle deme hakları vardı: «Sen ahiret yurdunun, seninle bu hususta mücadele edenlere değil sırf sana ve ümmetine ait olduğunu iddia ediyorsun. Şayet mesele böyleyse, seni ve ümmetini öldürmemize razı ol! Zira biz seni ve ümmetini tartışma ve savaş sebebiyle şiddetli sıkıntı ve büyük bela içinde görüyoruz; ölümden sonra ise cennet nimetine kavuşacaksınız. O halde öldürülmenize razı olmanız gerekirdi!» Üçüncü Soru: Belki de onlar, 'Ahiret yurdu ancak kendi dinlerinde olan kimselere aittir, fakat bu büyük günahlardan sakınma şartına bağlıdır; büyük günah işleyen kimseye gelince, o ebediyen ateşte kalacaktır' diyorlardı; zira onlar vaîdiyye fırkasından idiler veya büyük günah sahibinin azap görmesini caiz görüyorlardı. İşte bu sebeple ölümü temenni etmediler. Hiç kimse bu soruyu, 'Onların mezhebi kendilerine ateşin ancak sayılı birkaç gün dokunacağı şeklindedir' diyerek savamaz. Çünkü kıyamet günlerinin her bir günü, sizin saydıklarınızdan bin yıl gibidir. Dolayısıyla bu günler sayı bakımından az olsa da süre bakımından uzundur; neticede bu korkudan ötürü ölümü temenni etmemişlerdir.
السُّؤَالُ الرَّابِعُ:
Dördüncü Soru:
أَنَّهُ ﵊ نَهَى عَنْ تَمَنِّي الْمَوْتِ فَقَالَ: «لَا يَتَمَنَّيَنَّ أَحَدُكُمُ الْمَوْتَ لِضُرٍّ نَزَلَ بِهِ وَلَكِنْ لِيَقُلِ اللَّهُمَّ أَحْيِنِي إِنْ كَانَتِ الْحَيَاةُ خَيْرًا لِي وَتَوَفَّنِي إِنْ كَانَتِ الْوَفَاةُ خَيْرًا لِي»
O aleyhisselâm ölümü temenni etmeyi nehyederek şöyle buyurmuştur: «Hiçbiriniz başına gelen bir sıkıntıdan dolayı ölümü temenni etmesin; ancak şöyle desin: 'Allah'ım! Yaşamak benim için hayırlı olduğu müddetçe beni yaşat, ölüm benim için hayırlı olduğu zaman da canımı al.'»
وَأَيْضًا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ: يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِها وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْها [الشُّورَى: ١٨] فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَنْهَى عَنِ الِاسْتِعْجَالِ، ثُمَّ إِنَّهُ يَتَحَدَّى الْقَوْمَ بِذَلِكَ.
Ayrıca Allah Teâlâ Kitabı'nda şöyle buyurmuştur: { يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِها وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْها } “Ona inanmayanlar onun acele gelmesini isterler; inananlar ise ondan korku içindedirler” [Şûrâ 18]. [Ölümü ve kıyameti] acele istemek nehyedilmişken, sonra kalkıp bir topluluğa bununla meydan okumak (tehaddi) nasıl caiz olur?
السُّؤَالُ الْخَامِسُ: أَنَّ لَفْظَ التَّمَنِّي مُشْتَرِكٌ بَيْنَ التَّمَنِّي الَّذِي هُوَ الْمَعْنَى الْقَائِمُ بِالْقَلْبِ وَبَيْنَ اللَّفْظِ الدَّالِّ عَلَى ذَلِكَ الْمَعْنَى وَهُوَ قَوْلُ الْقَائِلِ: لَيْتَنِي مِتُّ، لِلْيَهُودِ أَنْ يَقُولُوا إِنَّكَ طَلَبْتَ مِنَّا التَّمَنِّي وَالتَّمَنِّي لَفْظٌ مُشْتَرِكٌ، فَإِنْ ذَكَرْنَاهُ بِاللِّسَانِ فَلَهُ أَنْ يَقُولَ: مَا أَرَدْتُ بِهِ هَذَا اللَّفْظَ، وَإِنَّمَا أَرَدْتُ بِهِ الْمَعْنَى الَّذِي فِي الْقَلْبِ وَإِنْ فَعَلْنَا ذَلِكَ الْمَعْنَى الْقَائِمَ بِالْقَلْبِ فَلَهُ أَنْ يَقُولَ: كَذَبْتُمْ مَا أَتَيْتُمْ بِذَلِكَ فِي قُلُوبِكُمْ وَلَمَّا عَلِمَ الْيَهُودُ أَنَّهُ أَتَى بِلَفْظَةٍ مُشْتَرَكَةٍ لَا يُمْكِنُ الِاعْتِرَاضُ عَلَيْهَا لَا جَرَمَ لَمْ يَلْتَفِتُوا إِلَيْهِ.
Beşinci Soru: Temenni lafzı, kalpte bulunan mana anlamındaki temenni ile o manaya delalet eden lafız -yani bir kimsenin 'Keşke ölseydim' demesi- arasında müşterek (ortak) bir kelimedir. Yahudilerin şöyle deme hakkı vardır: 'Sen bizden temennide bulunmamızı istedin, temenni ise müşterek bir lafızdır. Şayet bunu dil ile söylesek onun: Ben bu lafzı kastetmedim, bilakis kalpteki manayı kastettim deme hakkı vardır; şayet kalpte bulunan o manayı gerçekleştirsek onun: Yalan söylediniz, bunu kalplerinizle yapmadınız deme hakkı vardır.' Yahudiler, itiraz edilmesi mümkün olmayan müşterek bir lafız getirdiğini bildiklerinde, elbette ona iltifat etmediler.
السُّؤَالُ السَّادِسُ: هَبْ أَنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَوْ كَانَتْ لَهُمْ لَوَجَبَ أَنْ يَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّهُمْ مَا تَمَنَّوُا الْمَوْتَ وَالِاسْتِدْلَالُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً ضَعِيفٌ لِأَنَّ الِاسْتِدْلَالَ بِهَذَا إِنَّمَا يَصِحُّ لَوْ ثَبَتَ كَوْنُ الْقُرْآنِ حَقًّا، وَالنِّزَاعُ لَيْسَ إِلَّا فِيهِ. الجواب: قوله أولًاكون الْمَوْتِ مُتَضَمِّنًا لِلْأَلَمِ يَكُونُ كَالصَّارِفِ عَنْ تَمَنِّيهِ، قلنا كما
Altıncı Soru: Ahiret yurdu [sadece] kendilerine ait olsaydı ölümü temenni etmelerinin gerekmiş olacağını bir an için kabul edelim; peki onların ölümü temenni etmediklerini neye dayanarak söylüyorsunuz? Allah Teâlâ'nın { وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً } “Fakat onlar onu ebediyen temenni etmeyeceklerdir” kavliyle delil getirmek zayıftır. Çünkü bununla istidlalde bulunmak ancak Kur'an'ın hak olduğu sabit olduğu takdirde geçerli olur; oysa ihtilaf tam da onun hakkındadır. Cevap: İlk olarak [onların], ölümün acı içermesinin onu temenni etmekten alıkoyacağı yönündeki sözlerine karşılık deriz ki: Tıpkı
أَنَّ الْأَلَمَ الْحَاصِلَ عِنْدَ الْحِجَامَةِ لَا يَصْرِفُ عَنِ الْحِجَامَةِ لِلْعِلْمِ الْحَاصِلِ بِأَنَّ الْمَنْفَعَةَ الْحَاصِلَةَ بِسَبَبِ الْحِجَامَةِ عَظِيمَةٌ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ هاهنا كَذَلِكَ. قَوْلُهُ ثَانِيًا: إِنَّهُمْ لَوْ قَلَبُوا الْكَلَامَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ لَزِمَهُ أَنْ يَرْضَى بِالْقَتْلِ، قُلْنَا: الْفَرْقُ بَيْنَ مُحَمَّدٍ ﵇ وَبَيْنَهُمْ
hacamat sırasında hâsıl olan acı, hacamat sebebiyle elde edilecek menfaatin büyük olduğu bilindiği için hacamat olmaktan alıkoymazsa, buradaki durumun da böyle olması gerekir. İkinci olarak 'Onlar sözü Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem çevirselerdi, onun öldürülmeye razı olması gerekirdi' sözüne karşılık deriz ki: Muhammed aleyhisselâm ile onlar arasındaki fark şudur:
أَنَّ مُحَمَّدًا كَانَ يَقُولُ إِنِّي بُعِثْتُ لِتَبْلِيغِ الشَّرَائِعِ إِلَى أَهْلِ التَّوَاتُرِ،
Muhammed, 'Ben şeriatları mütevatir seviyedeki topluluklara tebliğ etmek için gönderildim' diyordu.
وَهَذَا الْمَقْصُودُ لَمْ يَحْصُلْ بَعْدُ فَلِأَجْلِ هَذَا لَا أَرْضَى بِالْقَتْلِ وَأَمَّا أَنْتُمْ فَلَسْتُمْ كَذَلِكَ فَظَهَرَ الْفَرْقُ، قَوْلُهُ ثَالِثًا: كَانُوا خَائِفِينَ مِنْ عِقَابِ الْكَبَائِرِ، قُلْنَا: الْقَوْمُ ادَّعَوْا كَوْنَ الْآخِرَةِ خَالِصَةً لَهُمْ وَذَلِكَ يُؤَمِّنُهُمْ مِنَ امْتِزَاجِ ثَوَابِهَا بِالْعِقَابِ قَوْلُهُ رَابِعًا: نُهِيَ عَنْ تَمَنِّي الْمَوْتِ قُلْنَا هَذَا النَّهْيُ طَرِيقَةُ الشَّرْعِ فَيَجُوزُ أَنْ يَخْتَلِفَ الْحَالُ فِيهِ بِحَسَبِ اخْتِلَافِ الْأَوْقَاتِ،
Bu maksat ise henüz hâsıl olmamıştı; işte bu sebeple öldürülmeye razı olmam. Sizlere gelince, siz bu durumda değilsiniz; böylece aradaki fark ortaya çıkmıştır. Üçüncü olarak 'Onlar büyük günahların cezasından korkuyorlardı' sözüne karşılık deriz ki: Bu topluluk, ahiretin sırf kendilerine mahsus olduğunu iddia etmiştir; bu ise onları ahiret sevabının azapla karışmasından emin kılmaktadır. Dördüncü olarak 'Ölümü temenni etmek yasaklanmıştır' sözüne karşılık deriz ki: Bu yasak şeriatın bir yoludur; dolayısıyla vakitlerin farklılığına göre bu husustaki hükmün değişmesi caizdir.
رُوِيَ أَنَّ عَلِيًّا ﵁ كَانَ يَطُوفُ بَيْنَ الصَّفَّيْنِ فِي غِلَالَةٍ فَقَالَ لَهُ ابْنُهُ الْحَسَنُ ﵁ مَا هَذَا بِزِيِّ الْمُحَارِبِينَ فَقَالَ يَا بُنَيَّ لَا يُبَالِي أَبُوكَ أَعَلَى الْمَوْتِ سَقَطَ أَمْ عَلَيْهِ يَسْقُطُ الْمَوْتُ،
Rivayet edildiğine göre Ali radıyallâhu anh iki saf arasında bir zırh gömlek içinde dolaşıyordu. Oğlu Hasan radıyallâhu anh ona: «Bu savaşçıların kıyafeti değildir» deyince o şöyle demiştir: «Ey oğulcuğum! Baban ölümün üzerine mi düştüğüne yoksa ölümün mü kendi üzerine düştüğüne aldırmaz.»
وَقَالَ عَمَّارٌ ﵁ بِصِفِّينَ:
Ammâr radıyallâhu anh Sıffîn'de şöyle demiştir:
الْآنَ أُلَاقِي الْأَحِبَّهْ ... مُحَمَّدًا وَحِزْبَهْ
«Şimdi kavuşuyorum sevgililere ... Muhammed'e ve onun fırkasına (taraftarlarına)!»
وَقَدْ ظَهَرَ عَنِ الْأَنْبِيَاءِ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ تَمَنِّي الْمَوْتِ عَلَى أَنَّ هَذَا النَّهْيَ مُخْتَصٌّ بِسَبَبٍ مَخْصُوصٍ فَإِنَّهُ ﵊ حَرَّمَ أَنْ يَتَمَنَّى الْإِنْسَانُ الْمَوْتَ عِنْدَ الشَّدَائِدِ لِأَنَّ ذَلِكَ كَالْجَزَعِ وَالْخُرُوجِ عَنِ الرِّضَاءِ بِمَا قَسَمَ اللَّهُ، فَأَيْنَ هَذَا مِنَ التَّمَنِّي الَّذِي يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ النُّبُوَّةِ. قَوْلُهُ خَامِسًا: إِنَّهُمْ مَا عَرَفُوا أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ التَّمَنِّي بِاللِّسَانِ أَوْ بِالْقَلْبِ، قُلْنَا: التَّمَنِّي فِي لُغَةِ الْعَرَبِ لَا يُعْرَفُ إِلَّا/ مَا يَظْهَرُ [مِنْهُ] كَمَا أَنَّ الْخَبَرَ لَا يُعْرَفُ إِلَّا مَا يَظْهَرُ بِالْقَوْلِ وَالَّذِي فِي الْقَلْبِ مِنْ ذَلِكَ لَا يُسَمَّى بِهَذَا الِاسْمِ، وَأَيْضًا فَمِنَ الْمُحَالِ أَنْ يَقُولَ النَّبِيُّ ﵊ لَهُمْ تَمَنَّوُا الْمَوْتَ وَيُرِيدُ بِذَلِكَ مَا لَا يُمْكِنُ الْوُقُوفُ عَلَيْهِ مَعَ أَنَّ الْغَرَضَ بِذَلِكَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِظُهُورِهِ، قَوْلُهُ سَادِسًا: مَا الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ مَا وُجِدَ التَّمَنِّي، قُلْنَا مِنْ وُجُوهٍ، أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَوْ حَصَلَ ذَلِكَ لَنُقِلَ نَقْلًا مُتَوَاتِرًا لِأَنَّهُ أَمْرٌ عَظِيمٌ فَإِنَّ بِتَقْدِيرِ عَدَمِهِ يَثْبُتُ الْقَوْلُ بِصِحَّةِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَبِتَقْدِيرِ حُصُولِ هَذَا التَّمَنِّي يَبْطُلُ الْقَوْلُ بِنُبُوَّتِهِ وَمَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ مِنَ الْوَقَائِعِ الْعَظِيمَةِ، فَوَجَبَ أَنْ يُنْقَلَ نَقْلًا مُتَوَاتِرًا، وَلَمَّا لَمْ يُنْقَلْ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَمْ يُوجَدْ، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ ﵊ مَعَ تَقَدُّمِهِ فِي الرَّأْيِ وَالْحَزْمِ وَحُسْنِ النَّظَرِ فِي الْعَاقِبَةِ وَالْوُصُولِ إِلَى الْمَنْصِبِ الَّذِي وَصَلَ إِلَيْهِ فِي الدُّنْيَا وَالدِّينِ وَالْوُصُولِ إِلَى الرِّيَاسَةِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي انْقَادَ لَهَا الْمُخَالِفُ قَهْرًا وَالْمُوَافِقُ طَوْعًا لَا يَجُوزُ وَهُوَ غَيْرُ وَاثِقٍ مِنْ جِهَةِ رَبِّهِ بِالْوَحْيِ النَّازِلِ عَلَيْهِ أَنْ يَتَحَدَّاهُمْ بِأَمْرٍ لَا يَأْمَنُ عَاقِبَةَ الْحَالِ فِيهِ وَلَا يَأْمَنُ مِنْ خَصْمِهِ أَنْ يَقْهَرَهُ بِالدَّلِيلِ وَالْحُجَّةِ لِأَنَّ الْعَاقِلَ الَّذِي لَمْ يُجَرِّبِ الْأُمُورَ لَا يَكَادُ يَرْضَى بِذَلِكَ فَكَيْفَ الْحَالُ فِي أَعْقَلِ الْعُقَلَاءِ فَيَثْبُتُ أَنَّهُ ﵊ مَا أَقْدَمَ عَلَى تَحْرِيرِ هَذِهِ الْأَدِلَّةِ إِلَّا وَقَدْ أَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ بِأَنَّهُمْ لَا يَتَمَنَّوْنَهُ. وَثَالِثُهَا: مَا
Peygamberlerden de birçok vakitte ölümü temenni ettikleri vâkidir. Kaldı ki bu nehiy özel bir sebebe mahsustur; zira o aleyhisselâm insanın sıkıntılar anında ölümü temenni etmesini haram kılmıştır; çünkü bu, feryat edip sızlanmak ve Allah'ın taksim ettiğine rıza göstermekten çıkmak gibidir. Nerede bu, nerede nübüvvetin sıhhatine delalet eden temenni! Beşinci olarak 'Onlar muradın dil ile mi yoksa kalp ile mi temenni olduğunu bilemediler' sözüne karşılık deriz ki: Arap dilinde temenni, ancak [ondan] zahir olan şeyle bilinir; tıpkı haberin ancak sözle ortaya çıkan şeyle bilinmesi gibi. Kalpte olan bu kabilden şeylere ise bu isim verilmez. Ayrıca Peygamber'in aleyhisselâm onlara «Ölümü temenni edin» deyip de bununla muttali olunması mümkün olmayan bir şeyi kastetmesi muhaldir; zira bununla hedeflenen gaye ancak onun zahir olmasıyla tamamlanır. Altıncı olarak 'Temenninin vuku bulmadığına delil nedir?' sözüne karşılık deriz ki: Bu birkaç vecihledir: Birincisi: Şayet bu vuku bulsaydı mütevatir bir nakille nakledilirdi; çünkü bu pek büyük bir iştir. Zira onun vuku bulmadığı takdirde Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem nübüvvetinin sıhhati sabit olur; bu temenninin hâsıl olduğu takdirde ise onun nübüvveti iddiası batıl olur. Böyle olan bir durum ise büyük hadiselerdendir; dolayısıyla mütevatir olarak nakledilmesi gerekirdi. Nakledilmediğine göre bunun vuku bulmadığını anlarız. İkincisi: O aleyhisselâm, re'ydeki, ihtiyatlılıktaki, akıbeti güzel değerlendirmedeki üstünlüğüyle, dünyada ve dinde ulaştığı makamla ve muhalifin zorla, muvafık olanın ise gönüllü olarak boyun eğdiği o büyük riyasete ulaşmışlığıyla beraber; kendisine inen vahiy hususunda Rabbi tarafından emin olmaksızın, sonucundan emin olamayacağı ve hasmının delil ve hüccetle kendisini mağlup etmesinden güvende olamayacağı bir işle onlara meydan okuması (tehaddi etmesi) caiz değildir. Çünkü işleri tecrübe etmemiş akıllı bir kimse bile buna pek razı olmaz; nerede kaldı ki akıllıların en akıllısı [razı olsun]! Böylece sabit olur ki o aleyhisselâm, Allah Teâlâ kendisine onların bunu asla temenni etmeyeceklerini vahyetmiş olmadıkça bu delilleri ortaya koymaya girişmemiştir. Üçüncüsü:
رُوِيَ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «لَوْ أَنَّ الْيَهُودَ تَمَنَّوُا الْمَوْتَ لَمَاتُوا وَرَأَوْا مَقَاعِدَهُمْ مِنَ النَّارِ وَلَوْ خَرَجَ الَّذِينَ يُبَاهِلُونَ لَرَجَعُوا لَا يَجِدُونَ أَهْلًا وَلَا مَالًا» ،
Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Şayet Yahudiler ölümü temenni etselerdi ölürler ve cehennemdeki yerlerini görürlerdi. Mübahele edenler de [mübahele için] çıksalardı, [döndüklerinde] ne bir aile ne de bir mal bulamadan dönerlerdi.»
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَوْ تَمَنَّوُا الْمَوْتَ لَشَرِقُوا بِهِ وَلَمَاتُوا، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْأَخْبَارُ الْوَارِدَةُ فِي أَنَّهُمْ مَا تَمَنَّوْا بَلَغَتْ مَبْلَغَ التَّوَاتُرِ فَحَصَلَتِ الْحُجَّةُ، فَهَذَا آخِرُ الْكَلَامِ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ، وَلْنَرْجِعْ إِلَى التَّفْسِيرِ.
İbn Abbas da şöyle demiştir: «Eğer ölümü temenni etselerdi, [boğazları] tıkanıp ölürlerdi.» Hasılı, onların temenni etmediklerine dair gelen haberler tevatür derecesine ulaşmıştır ve hüccet hâsıl olmuştur. Bu istidlalin takririne dair sözün sonu budur; şimdi tefsire dönelim.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ فَالْمُرَادُ الْجَنَّةُ لِأَنَّهَا هِيَ الْمَطْلُوبَةُ مِنْ دَارِ الْآخِرَةِ دُونَ النَّارِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّ لهم الجنة.
Yüce Allah'ın { قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ } “De ki: Şayet ahiret yurdu sizin ise” kavline gelince; [burada] kastedilen cennettir. Çünkü cehennem değil, ahiret yurdundan talep edilen odur; zira onlar cennetin kendilerine ait olduğunu iddia ediyorlardı.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: عِنْدَ اللَّهِ فَلَيْسَ الْمُرَادُ الْمَكَانَ بَلِ الْمَنْزِلَةُ وَلَا بُعْدَ أَيْضًا فِي حَمْلِهِ عَلَى الْمَكَانِ فَلَعَلَّ الْيَهُودَ كَانُوا مُشَبِّهَةً فَاعْتَقَدُوا الْعِنْدِيَّةَ الْمَكَانِيَّةَ فَأَبْطَلَ اللَّهُ كُلَّ ذَلِكَ بِالدَّلَالَةِ الَّتِي ذَكَرَهَا.
Yüce Allah'ın { عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında” kavline gelince; murat mekân değil mertebedir. Bunun mekâna hamledilmesinde de bir uzaklık yoktur; zira belki de Yahudiler müşebbihe idiler ve mekânsal bir indiyeti (yanındalığı) itikat ediyorlardı, Allah da zikrettiği delille bütün bunları iptal etti.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: خالِصَةً فَنُصِبَ عَلَى الْحَالِ مِنَ الدَّارِ الْآخِرَةِ، أَيْ سَالِمَةً لَكُمْ خَاصَّةً بِكُمْ لَيْسَ لِأَحَدٍ سِوَاكُمْ فِيهَا حَقٌّ، يَعْنِي إِنْ صَحَّ قَوْلُكُمْ لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى وَ (النَّاسِ) لِلْجِنْسِ، وَقِيلَ:
Yüce Allah'ın { خالِصَةً } “Yalnızca [size ait]” kavline gelince; ahiret yurdundan hâl olarak mansub kılınmıştır. Yani «başkasına değil sırf size ait, içinde sizden başkasının hiçbir hakkı bulunmayan» demektir; yani «Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete giremeyecek» sözünüz doğru ise [demektir]. { النَّاسِ } “İnsanlar” lafzı ise cins içindir; şöyle de denilmiştir:
لِلْعَهْدِ وَهُمُ الْمُسْلِمُونَ وَالْجِنْسُ أَوْلَى لِقَوْلِهِ إِلَّا مَنْ كَانَ هوداً أو نصارى ولأنه لم يوجد هاهنا مَعْهُودٌ.
Ahd içindir ve onlar Müslümanlardır. Cins olması daha evladır; çünkü «Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası...» denilmiştir ve burada ahdedilmiş (belirli) bir kimse bulunmamaktadır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: مِنْ دُونِ النَّاسِ فَالْمُرَادُ بِهِ سِوَى لَا مَعْنَى الْمَكَانِ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ لِمَنْ وُهِبَ مِنْهُ مُلْكًا: هَذَا لَكَ مِنْ دُونِ النَّاسِ.
O'nun { مِنْ دُونِ النَّاسِ } “İnsanlardan başka / diğer insanların değil de” kavline gelince; bundan murat «başkası / gayrısı» demektir, mekân anlamı değildir; nitekim kendisine bir mülk bağışlanan kimseye: «Bu diğer insanların değil yalnızca senindir» denilmesi gibidir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Yüce Allah'ın { فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlü iseniz, haydi ölümü temenni edin!” kavline gelince; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذَا أَمْرٌ مُعَلَّقٌ عَلَى شَرْطٍ مَفْقُودٍ وَهُوَ كَوْنُهُمْ صَادِقِينَ فَلَا يَكُونُ الْأَمْرُ مَوْجُودًا وَالْغَرَضُ مِنْهُ التَّحَدِّي وَإِظْهَارُ كَذِبِهِمْ فِي دَعْوَاهُمْ.
Birinci Mesele: Bu, bulunmayan bir şarta bağlanmış bir emirdir; o [şart] da onların doğru sözlü olmalarıdır. Dolayısıyla bu emir [hakiki anlamda] mevcut olmaz; bundan maksat ise meydan okumak (tehaddi) ve iddialarındaki yalanlarını ortaya çıkarmaktır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي هَذَا التَّمَنِّي قَوْلَانِ، أَحَدُهُمَا: قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ إِنَّهُمْ يَتَحَدَّوْا بِأَنْ يَدْعُوَ/ الْفَرِيقَانِ بِالْمَوْتِ عَلَى أَيِّ فَرِيقٍ كَانَ أَكْذَبَ. وَالثَّانِي: أَنْ يَقُولُوا لَيْتَنَا نَمُوتُ وَهَذَا الثَّانِي أَوْلَى لِأَنَّهُ أَقْرَبُ إِلَى مُوَافَقَةِ اللَّفْظِ.
İkinci Mesele: Bu temenni hususunda iki görüş vardır. Birincisi: İbn Abbas'ın, her iki fırkanın daha yalancı olan tarafa ölüm getirmesi için dua etmesiyle kendilerine meydan okunduğu şeklindeki görüşüdür. İkincisi: «Keşke ölsek» demeleridir; lafza daha uygun olduğu için bu ikinci görüş daha evladır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ فَخَبَرٌ قَاطِعٌ عَنْ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَقَعُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَهَذَا إِخْبَارٌ عَنِ الْغَيْبِ لِأَنَّ مَعَ تَوَفُّرِ الدَّوَاعِي عَلَى تَكْذِيبِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَسُهُولَةِ الْإِتْيَانِ بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ، أَخْبَرَ بِأَنَّهُمْ لَا يَأْتُونَ بِذَلِكَ فَهَذَا إِخْبَارٌ جَازِمٌ عَنْ أَمْرٍ قَامَتِ الْأَمَارَاتُ عَلَى ضِدِّهِ فَلَا يُمْكِنُ الْوُصُولُ إِلَيْهِ إِلَّا بِالْوَحْيِ.
Yüce Allah'ın { وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ } “Fakat onlar onu asla temenni edemezler” kavline gelince; bu, gelecekte bunun vuku bulmayacağına dair kesin bir haberdir. Bu ise gaybdan bir haber vermektir; zira Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlamaya sevk eden sebeplerin pek çok olmasına ve bu kelimeyi söylemenin kolaylığına rağmen, onların bunu getiremeyeceklerini haber vermiştir. İşte bu, aksine dair emarelerin bulunduğu bir husus hakkında kesin bir haberdir ki buna ancak vahiy ile ulaşılabilir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَبَداً فَهُوَ غَيْبٌ آخَرُ لِأَنَّهُ أَخْبَرَ أَنَّ ذَلِكَ لَا يُوجَدُ وَلَا فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَزْمِنَةِ الْآتِيَةِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَلَا شَكَّ أَنَّ الْإِخْبَارَ عَنْ عَدَمِهِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى عُمُومِ الْأَوْقَاتِ فَهُمَا غَيَبَانِ.
Yüce Allah'ın { أَبَداً } “Asla” kavline gelince; bu da başka bir gaybdır. Çünkü O, gelecekteki zamanların hiçbirinde bunun bulunmayacağını haber vermiştir; şüphe yok ki bütün vakitlerin geneline nispetle onun yokluğunu haber vermek, iki gaybî haberdir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَبَيَانٌ لِلْعِلَّةِ الَّتِي لَهَا لَا يَتَمَنَّوْنَ [الْمَوْتَ] لِأَنَّهُمْ إِذَا عَلِمُوا سُوءَ طَرِيقَتِهِمْ وَكَثْرَةَ ذُنُوبِهِمْ دَعَاهُمْ ذَلِكَ إِلَى أَنْ لَا يَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ.
Yüce Allah'ın { بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } “Ellerinin önceden işledikleri yüzünden” kavline gelince; bu, [ölümü] temenni etmemelerinin illetini beyandır. Çünkü onlar yollarının kötülüğünü ve günahlarının çokluğunu bildiklerinde, bu durum onları ölümü temenni etmemeye sevk etmiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ فَهُوَ كَالزَّجْرِ وَالتَّهْدِيدِ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ عَالِمًا بِالسِّرِّ وَالنَّجْوَى وَلَمْ يُمْكِنْ إِخْفَاءُ شَيْءٍ عَنْهُ صَارَ تَصَوُّرُ الْمُكَلَّفِ لِذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ الصَّوَارِفِ عَنِ الْمَعَاصِي، وَإِنَّمَا ذَكَرَ الظَّالِمِينَ لِأَنَّ كُلَّ كَافِرٍ ظَالِمٌ وَلَيْسَ كُلُّ ظَالِمٍ كَافِرًا فَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ أَعَمَّ كَانَ أَوْلَى بِالذِّكْرِ فَإِنْ قِيلَ: إنه تعالى قال هاهنا: وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً وَقَالَ فِي سُورَةِ الْجُمُعَةِ: وَلا يَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً فلم ذكر هاهنا (لَنْ) وَفِي سُورَةِ الْجُمُعَةِ «لَا» قُلْنَا: إِنَّهُمْ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، ادَّعَوْا أَنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ خَالِصَةٌ لَهُمْ مَنْ دُونِ النَّاسِ وَادَّعَوْا فِي سُورَةِ الْجُمُعَةِ أَنَّهُمْ أَوْلِيَاءُ لِلَّهِ مِنْ دُونِ النَّاسِ وَاللَّهُ تَعَالَى أَبْطَلَ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ بِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَوَجَبَ أَنْ يَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ وَالدَّعْوَى الْأُولَى أَعْظَمُ مِنَ الثَّانِيَةِ إِذِ السَّعَادَةُ الْقُصْوَى هِيَ الْحُصُولُ فِي دَارِ الثَّوَابِ، وَأَمَّا مَرْتَبَةُ الْوَلَايَةِ فَهِيَ وَإِنْ كَانَتْ شَرِيفَةً إِلَّا أَنَّهَا إِنَّمَا تُرَادُ لِيُتَوَسَّلَ بِهَا إِلَى الْجَنَّةِ فَلَمَّا كَانَتِ الدَّعْوَةُ الْأَوْلَى أَعْظَمَ لَا جَرَمَ بَيَّنَ تَعَالَى فَسَادَ قَوْلِهِمْ بِلَفْظِ: «لَنْ» لِأَنَّهُ أَقْوَى الْأَلْفَاظِ النَّافِيَةِ وَلَمَّا كَانَتِ الدَّعْوَى الثَّانِيَةُ لَيْسَتْ فِي غَايَةِ الْعَظَمَةِ لَا جَرَمَ اكْتَفَى فِي إِبْطَالِهَا بِلَفْظِ «لَا» لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي نِهَايَةِ الْقُوَّةِ فِي إِفَادَةِ مَعْنَى النَّفْيِ وَاللَّهُ أعلم.
Yüce Allah'ın { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Allah, o zalimleri hakkıyla bilendir” kavline gelince; bu bir caydırma ve tehdit gibidir. Çünkü O, sırrı ve fısıltıyı bildiğinde ve O'ndan hiçbir şeyin gizlenmesi mümkün olmadığında, mükellefin bunu tasavvur etmesi günahlardan en büyük alıkoyuculardan biri haline gelir. Zalimleri zikretmiştir; çünkü her kâfir zalimdir ama her zalim kâfir değildir; bu sebeple o daha genel olduğu için zikredilmeye daha layık olmuştur. Eğer denilirse ki: Yüce Allah burada { وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً } “Onu asla temenni edemezler” buyurmuş, Cuma Suresi'nde ise { وَلا يَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً } [Cum'a 7] buyurmuştur; o halde neden burada { لَنْ }, Cuma Suresi'nde ise { لا } zikredilmiştir? Deriz ki: Onlar bu surede ahiret yurdunun diğer insanlara değil sırf kendilerine ait olduğunu iddia etmişler, Cuma Suresi'nde ise diğer insanların değil sadece kendilerinin Allah'ın dostları olduğunu iddia etmişlerdir. Allah Teâlâ da bu iki iddiayı, şayet durum böyle olsaydı ölümü temenni etmeleri gerekirdi diyerek iptal etmiştir. Birinci iddia ikincisinden daha büyüktür; zira en yüce saadet, sevap yurdunda bulunmaktır. Velayet mertebesine gelince; o her ne kadar şerefli olsa da ancak cennete vesile kılınmak için istenir. Birinci iddia daha büyük olunca, Allah Teâlâ elbette onların sözünün bozukluğunu en kuvvetli nefy edatı olan { لَنْ } lafzıyla beyan etmiştir. İkinci iddia ise son derece büyük olmayınca, elbette onu iptal etmede nefy manasını ifade etmekte son derece kuvvetli olmayan { لا } lafzıyla yetinmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٩٦]
[Bakara Suresi (2), 96. Ayet]
وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (٩٦)
{ وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (٩٦) } “Andolsun ki sen onları hayata karşı insanların en hırslısı olarak bulursun; müşriklerden bile daha hırslıdırlar. Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı arzular. Oysa çok yaşatılması onu azaptan uzaklaştıracak değildir. Allah, onların yaptıklarını hakkıyla görendir.”
[في هذه الآية مسألتان] [الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى] اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا أَخْبَرَ عَنْهُمْ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَنَّهُمْ لَا يَتَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ أَخْبَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ في غاية الحرص على الحياة لأن هاهنا قِسْمًا ثَالِثًا وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ بِحَيْثُ لَا يَتَمَنَّى الْمَوْتَ وَلَا يَتَمَنَّى الْحَيَاةَ فَقَالَ: وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ.
[Bu ayette iki mesele vardır] [Birinci Mesele:] Bil ki O celle celâluhu, geçen ayette onların ölümü temenni etmediklerini haber verince, bu ayette de onların yaşamaya son derece hırslı olduklarını haber vermiştir. Çünkü burada üçüncü bir kısım daha vardır ki o da insanın ne ölümü ne de yaşamayı temenni etmeyecek bir durumda olmasıdır; bu sebeple: { وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ } buyurmuştur.
/ أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَتَجِدَنَّهُمْ فَهُوَ مِنْ وَجَدَ بِمَعْنَى عَلِمَ الْمُتَعَدِّي إِلَى الْمَفْعُولَيْنِ فِي قَوْلِهِ: وَجَدْتُ زَيْدًا ذَا حِفَاظٍ، وَمَفْعُولَاهُ «هُمْ» وَ «أَحْرَصَ» وَإِنَّمَا قَالَ: عَلى حَياةٍ بِالتَّنْكِيرِ لِأَنَّهُ حَيَاةٌ مَخْصُوصَةٌ وَهِيَ الْحَيَاةُ الْمُتَطَاوِلَةُ وَلِذَلِكَ كَانَتِ الْقِرَاءَةُ بِهَا أَوْقَعَ مِنْ قِرَاءَةِ أُبَيٍّ «عَلَى الْحَيَاةِ» أَمَّا الْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا فَفِيهِ [ثلاثة أقول] :
Yüce Allah'ın { وَلَتَجِدَنَّهُمْ } “Andolsun ki sen onları bulursun” kavline gelince; bu, «Zeyd'i ahdine vefalı bildim» sözünde olduğu gibi iki mef'ule geçişli olan ve «bildin» manasına gelen vecede (وَجَدَ) fiilindendir. İki mef'ulü ise «hüm (هُمْ)» ve «ahrasa (أَحْرَصَ)» lafızlarıdır. { عَلى حَياةٍ } ifadesini tenvinle (belirsiz) zikretmiştir; çünkü bu özel bir hayattır, o da uzun ömürlü hayattır. Bu sebeple tenvinli kıraat, Übeyy'in «alel-hayâti (عَلَى الْحَيَاةِ)» şeklindeki kıraatinden daha beliğ ve yerindedir. O'nun { وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } kavlindeki «vâv» harfine gelince; bunda [üç görüş] vardır:
أَحَدُهَا: أَنَّهَا وَاوُ عَطْفٍ وَالْمَعْنَى أَنَّ الْيَهُودَ أَحْرَصُ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ وَأَحْرَصُ مِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا كَقَوْلِكَ:
Birincisi: O atıf vâvıdır; mana, Yahudilerin hayata karşı insanların en hırslısı ve şirk koşanlardan bile daha hırslı olduklarıdır; nitekim senin:
هُوَ أَسْخَى النَّاسِ وَمِنْ حَاتِمٍ. هَذَا قَوْلُ الْفَرَّاءِ وَالْأَصَمِّ. فَإِنْ قِيلَ: أَلَمْ يَدْخُلِ الَّذِينَ أَشْرَكُوا تَحْتَ النَّاسِ؟ قُلْنَا:
«O insanların en cömerdidir, Hâtim'den bile daha cömerttir» demen gibidir. Bu Ferrâ ve Esam'ın görüşüdür. Eğer denilirse ki: «Şirk koşanlar 'insanlar' lafzının altına dahil değil midir?» Deriz ki:
بَلَى وَلَكِنَّهُمْ أُفْرِدُوا بِالذِّكْرِ لِأَنَّ حِرْصَهُمْ شَدِيدٌ وَفِيهِ تَوْبِيخٌ عَظِيمٌ لِأَنَّ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَا يُؤْمِنُونَ بِالْمَعَادِ وَمَا يَعْرِفُونَ إِلَّا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا فَحِرْصُهُمْ عَلَيْهَا لَا يُسْتَبْعَدُ لِأَنَّهَا جَنَّتُهُمْ فَإِذَا زَادَ عَلَيْهِمْ فِي الْحِرْصِ مَنْ لَهُ كِتَابٌ وَهُوَ مقر بالجزاء كان حقيقياً بِأَعْظَمِ التَّوْبِيخِ، فَإِنْ قِيلَ: وَلِمَ زَادَ حِرْصُهُمْ عَلَى حِرْصِ الْمُشْرِكِينَ؟ قُلْنَا: لِأَنَّهُمْ عَلِمُوا أَنَّهُمْ صَائِرُونَ إِلَى النَّارِ لَا مَحَالَةَ وَالْمُشْرِكُونَ لَا يَعْلَمُونَ ذَلِكَ.
Evet [dahildir], fakat onların hırsları pek şiddetli olduğu için ayrıca zikredilmişlerdir; bunda ise büyük bir azarlama vardır. Çünkü şirk koşanlar ahirete inanmazlar ve dünya hayatından başkasını bilmezler; dolayısıyla dünyaya hırslı olmaları uzak görülmez, zira dünya onların cennetidir. Kendisine kitap verilen ve karşılık görmeyi (ceza/mükâfatı) ikrar eden kimse onlardan daha hırslı olursa, en büyük azarlamaya daha layık olur. Eğer denilirse ki: «Onların hırsı müşriklerin hırsından neden daha fazla olmuştur?» Deriz ki: Çünkü onlar muhakkak cehenneme gideceklerini bilmişlerdir, müşrikler ise bunu bilmemektedir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْوَاوَ وَاوُ اسْتِئْنَافٍ وَقَدْ تَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ: «عَلَى حَيَاةٍ» [وَ] تَقْدِيرُهُ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أُنَاسٌ يَوَدُّ أَحَدُهُمْ عَلَى حَذْفِ الْمَوْصُوفِ كَقَوْلِهِ: وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ [الصَّافَّاتِ: ١٦٤] .
İkinci Görüş: Bu vâv istînâf (başlangıç) vâvıdır ve kelam { عَلَى حَيَاةٍ } kavlinde tamamlanmıştır. [Bunun] takdiri, mevsufun hazfedilmesiyle: { وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } “Bizden her birinin mutlaka malum bir makamı vardır” [Sâffât 164] kavlinde olduğu gibi «Ve şirk koşanlardan öyle insanlar vardır ki onlardan her biri arzular...» şeklindedir.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ فِيهِ تَقْدِيمًا وَتَأْخِيرًا وَتَقْدِيرُهُ. وَلَتَجِدَنَّهُمْ وَطَائِفَةً مِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ، ثُمَّ فَسَّرَ هَذِهِ الْمَحَبَّةَ بِقَوْلِهِ: يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّهُ إِذَا كَانَتِ الْقِصَّةُ فِي شَأْنِ الْيَهُودِ خَاصَّةً فَالْأَلْيَقُ بِالظَّاهِرِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: وَلَتَجِدَنَّ الْيَهُودَ أَحْرَصَ عَلَى الْحَيَاةِ مِنْ سَائِرِ النَّاسِ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لِيَكُونَ ذَلِكَ أَبْلَغَ فِي إِبْطَالِ دَعْوَاهُمْ وَفِي إِظْهَارِ كَذِبِهِمْ فِي قَوْلِهِمْ. إِنَّ الدار الآخرة لنا لِغَيْرِنَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Üçüncü Görüş: Ayette takdim ve tehir vardır ve takdiri: «Andolsun ki sen onları ve şirk koşanlardan bir taifeyi hayata karşı insanların en hırslısı olarak bulursun» şeklindedir. Sonra bu sevgiyi { يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ } “Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı arzular” buyruğuyla açıklamıştır. Bu Ebû Müslim'in görüşüdür. Birinci görüş ise daha evladır; zira kıssa özellikle Yahudilerin durumuna dair olduğuna göre, zahire en uygun olanı muradın: «Yahudileri hayata karşı diğer insanlardan ve şirk koşanlardan daha hırslı bulursun» şeklinde olmasıdır ki bu, onların iddialarını iptal etmede ve 'Ahiret yurdu başkalarına değil bize aittir' sözlerindeki yalanlarını ortaya çıkarmada daha beliğ olsun. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ قِيلَ الْمَجُوسُ:
İkinci Mesele: Yüce Allah'ın { وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } kavlinden muradın ne olduğu hususunda üç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir. Mecusiler olduğu söylenmiştir:
لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ لِمَلِكِهِمْ: عِشْ أَلْفَ نَيْرُوزَ وَأَلْفَ مِهْرَجَانٍ، وَعَنِ ابن عباس هو قول الأعاجم: زي هزار سال، وَقِيلَ: الْمُرَادُ مُشْرِكُو الْعَرَبِ وَقِيلَ: كُلُّ مُشْرِكٍ لَا يُؤْمِنُ بِالْمَعَادِ، لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ حِرْصَ هَؤُلَاءِ عَلَى الدُّنْيَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ أَكْثَرَ وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ ذِكْرِ أَلْفِ سَنَةٍ قَوْلَ الْأَعَاجِمِ عِشْ أَلْفَ سَنَةٍ، بَلِ الْمُرَادُ بِهِ التَّكْثِيرُ وَهُوَ مَعْرُوفٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ.
Çünkü onlar krallarına: «Bin Nevruz ve bin Mihrican yaşa» derlerdi. İbn Abbas'tan nakledildiğine göre bu, Acemlerin «Zî hezâr sâl (bin yıl yaşa)» sözüdür. Muradın Arap müşrikleri olduğu söylenmiştir. Ahirete inanmayan her müşrik olduğu da söylenmiştir; çünkü biz bunların dünyaya olan hırslarının daha çok olması gerektiğini açıklamıştık. Bin yılın zikredilmesinden murat Acemlerin «Bin yıl yaşa» sözü değil, bilakis çokluktur; bu da Arap kelamında maruftur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ فَالْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ بُعْدَهُمْ عَنْ تَمَنِّي الْمَوْتِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُمْ يَتَمَنَّوْنَ هَذَا الْبَقَاءَ وَيَحْرِصُونَ عَلَيْهِ هَذَا الْحِرْصَ الشَّدِيدَ، وَمَنْ هَذَا حَالُهُ كَيْفَ يُتَصَوَّرُ مِنْهُ تَمَنِّي الْمَوْتِ؟
Yüce Allah'ın { يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ } “Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı arzular” kavline gelince; bundan murat, Yüce Allah'ın onların ölümü temenni etmekten ne kadar uzak olduklarını, bu şekilde hayatta kalmayı temenni etmeleri ve buna karşı bu derece şiddetli hırs göstermeleri cihetiyle beyan etmesidir. Bu durumda olan bir kimseden ölümü temenni etmesi nasıl tasavvur edilebilir?
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ يُعَمَّرَ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Yüce Allah'ın { وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ يُعَمَّرَ } “Oysa çok yaşatılması onu azaptan uzaklaştıracak değildir” kavline gelince; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: في أن قوله: وَما هُوَ كناية عما ذا؟ فِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ، أَحَدُهَا: أَنَّهُ كِنَايَةٌ عَنْ «أَحَدِهِمْ» الَّذِي جَرَى ذِكْرُهُ أَيْ وَمَا أَحَدُهُمْ بِمَنْ يُزَحْزِحُهُ مِنَ النَّارِ تَعْمِيرُهُ، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ ضَمِيرٌ لِمَا دَلَّ عَلَيْهِ «يُعَمَّرُ» مِنْ مَصْدَرِهِ وَ (أَنْ يُعَمَّرَ) بَدَلٌ مِنْهُ، وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ مُبْهَمًا وَ (أَنْ يُعَمَّرَ) مُوَضِّحُهُ.
Birinci Mesele: O'nun { وَما هُوَ } kavlinin neden kinaye olduğu hususundadır. Bunda üç görüş vardır: Birincisi: Zikri geçen «onlardan her biri (ahaduhum)» lafzından kinayedir; yani «Onlardan birini uzun yaşatılması ateşten uzaklaştıracak değildir» demektir. İkincisi: «Yuammeru (يُعَمَّرُ)» fiilinin kendi mastarından delalet ettiği şeye dönen bir zamirdir ve { أَنْ يُعَمَّرَ } ifadesi ondan bedeldir. Üçüncüsü: Mübhem olmasıdır ve { أَنْ يُعَمَّرَ } ifadesi onu açıklayan kısımdır.