الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الزَّحْزَحَةُ التَّبْعِيدُ وَالْإِنْحَاءُ، قَالَ الْقَاضِي: وَالْمُرَادُ أَنَّهُ لَا يُؤَثِّرُ فِي إِزَالَةِ الْعَذَابِ أَقَلَّ تَأْثِيرٍ وَلَوْ قَالَ تَعَالَى: وَمَا هُوَ بِمُبْعِدِهِ وَبِمُنْجِيهِ لَمْ يَدُلَّ عَلَى قِلَّةِ التَّأْثِيرِ كَدَلَالَةِ هَذَا الْقَوْلِ.
İkinci Mesele: Zehzeha (الزَّحْزَحَةُ), uzaklaştırmak ve bir tarafa çekip ayırmaktır. el-Kâdî şöyle demiştir: Murad edilen, [uzun yaşamanın] azabın kaldırılmasında en ufak bir etkisi bile olmamasıdır. Şayet Yüce Allah: «Ve mâ huve bi-mub‘idihî ve bi-müncîhi (Onu uzaklaştırıcı ve kurtarıcı değildir)» buyursaydı, bu ifadenin delalet ettiği gibi etkinin azlığına delalet etmezdi.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ فَاعْلَمْ أَنَّ الْبَصَرَ قَدْ يُرَادُ بِهِ الْعِلْمُ، يُقَالُ: إِنَّ لِفُلَانٍ بَصَرًا بِهَذَا الْأَمْرِ، أَيْ مَعْرِفَةً، وَقَدْ يُرَادُ بِهِ أَنَّهُ عَلَى صِفَةٍ لَوْ وُجِدَتِ الْمُبْصَرَاتُ لَأَبْصَرَهَا وَكِلَا الْوَصْفَيْنِ يَصِحَّانِ عَلَيْهِ سُبْحَانَهُ إِلَّا أَنَّ مَنْ قَالَ: إِنَّ فِي الْأَعْمَالِ مَا لَا يَصِحُّ أَنْ يُرَى حُمِلَ هَذَا الْبَصَرُ عَلَى الْعِلْمِ لا محالة والله أعلم.
Yüce Allah'ın { وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ } “Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir” kavline gelince; bil ki basar ile bazen ilim kastedilir; nitekim «Filanın bu meselede basarı vardır» yani marifeti/bilgisi vardır denilir. Bazen de bundan, görülecek şeyler var olduğunda onları görecek bir sıfat üzere olması kastedilir. Her iki vasıf da O Sübhân hakkında sahihtir; ancak ameller arasında görülmesi sahih olmayan şeylerin bulunduğunu söyleyen kimse, buradaki basarı muhakkak ilme hamletmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٩٧ الى ٩٨]
[Bakara Suresi (2), 97-98. Ayetler]
قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ (٩٧) مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ (٩٨)
{ قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ (٩٧) مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ (٩٨) } “De ki: Kim Cebrail'e düşman ise [bilsin ki] şüphesiz onu Allah'ın izniyle kendinden öncekileri doğrulayıcı, bir hidayet ve müminler için bir müjde olarak senin kalbine o indirmiştir. (97) Kim Allah'a, meleklerine, elçilerine, Cebrail'e ve Mikail'e düşman olursa bilsin ki şüphesiz Allah da kâfirlerin düşmanıdır. (98)”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا النَّوْعَ أَيْضًا مِنْ أَنْوَاعِ قَبَائِحِ الْيَهُودِ وَمُنْكَرَاتِ أَقْوَالِهِمْ وَأَفْعَالِهِمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki bu [ayetler] de Yahudilerin çirkinliklerinin, münker söz ve fiillerinin türlerinden biridir. Bunda [şu] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ لَا بُدَّ لَهُ مَنْ سَبَبٍ وَأَمْرٍ قَدْ ظَهَرَ مِنَ اليهود حتى يأمره تعالى بِأَنْ يُخَاطِبَهُمْ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ يَجْرِي مَجْرَى الْمُحَاجَّةِ، فَإِذَا لَمْ يَثْبُتْ مِنْهُمْ فِي ذَلِكَ أَمْرٌ لَا يَجُوزُ أَنْ يَأْمُرَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِذَلِكَ وَالْمُفَسِّرُونَ ذَكَرُوا أُمُورًا، أَحَدُهَا:
Birinci Mesele: Yüce Allah'ın { قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ } “De ki: Kim Cebrail'e düşman ise...” kavlinin mutlaka bir sebebi ve Yahudilerden sadır olan bir durumun bulunması gerekir ki Yüce Allah onlara bununla hitap etmesini emretmiş olsun; zira bu delil getirme/tartışma mesabesindedir. Şayet onlardan bu hususta bir durum sabit olmasaydı, Yüce Allah'ın ona bunu emretmesi caiz olmazdı. Müfessirler [bu hususta birkaç] durum zikretmişlerdir. Birincisi:
أَنَّهُ ﵊ لَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ أَتَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صُورِيَّا فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ كَيْفَ نَومُكَ، فَقَدْ أُخْبِرْنَا عَنْ نَوْمِ النَّبِيِّ الَّذِي يَجِيءُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ؟ فَقَالَ ﵇:
O aleyhisselâm Medine'ye geldiğinde Abdullah b. Sûriyâ ona gelip: «Ey Muhammed! Uykun nasıldır? Zira bize ahir zamanda gelecek peygamberin uykusu hakkında haber verilmiştir» dedi. Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurdu:
«تَنَامُ عَيْنَايَ وَلَا يَنَامُ قَلْبِي» قَالَ: صَدَقْتَ يَا مُحَمَّدُ، فَأَخْبِرْنِي عَنِ الْوَلَدِ أَمِنَ الرَّجُلِ يَكُونُ أَمْ مِنَ الْمَرْأَةِ؟ فَقَالَ: أَمَّا الْعِظَامُ وَالْعَصَبُ وَالْعُرُوقُ فَمِنَ الرَّجُلِ، وَأَمَّا اللَّحْمُ وَالدَّمُ وَالظُّفْرُ وَالشَّعْرُ، فَمِنَ الْمَرْأَةِ فَقَالَ صَدَقْتَ. فَمَا بَالُ الرَّجُلِ يُشْبِهُ أَعْمَامَهُ دُونَ أَخْوَالِهِ أَوْ يُشْبِهُ أَخْوَالَهُ دُونَ أَعْمَامِهِ؟ فَقَالَ: أَيُّهُمَا غَلَبَ مَاؤُهُ مَاءَ صَاحِبِهِ كَانَ الشَّبَهُ لَهُ، قَالَ: صَدَقْتَ فَقَالَ: أَخْبِرْنِي أَيُّ الطَّعَامِ حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ وَفِي التَّوْرَاةِ أَنَّ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ يُخْبِرُ عَنْهُ؟ فَقَالَ ﵇: «أُنْشِدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ إِسْرَائِيلَ مَرِضَ مَرَضًا شَدِيدًا فَطَالَ سُقْمُهُ فَنَذَرَ لِلَّهِ نَذْرًا لَئِنْ عَافَاهُ اللَّهُ مِنْ سُقْمِهِ لَيُحَرِّمَنَّ عَلَى نَفْسِهِ أَحَبَّ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ، وَهُوَ لُحْمَانُ الْإِبِلِ وَأَلْبَانُهَا؟
«Tename aynâye velâ yenâmü kalbî (Gözlerim uyur, fakat kalbim uyumaz).» [İbn Sûriyâ]: «Doğru söyledin ey Muhammed! Şimdi bana çocuktan haber ver; erkekten mi olur, yoksa kadından mı?» dedi. [Allah Resûlü] şöyle buyurdu: «Kemik, sinir ve damarlar erkekten; et, kan, tırnak ve saç ise kadındandır.» [İbn Sûriyâ]: «Doğru söyledin. Peki, ne oluyor da çocuk dayılarına değil de amcalarına benziyor yahut amcalarına değil de dayılarına benziyor?» dedi. [Peygamber]: «Hangisinin suyu diğerinin suyuna üstün gelirse benzerlik ona olur» buyurdu. [İbn Sûriyâ]: «Doğru söyledin. Öyleyse bana İsrail'in (Yakub'un) kendine hangi yiyeceği haram kıldığını haber ver ki Tevrat'ta ümmî peygamberin bundan haber vereceği [yazılıdır]» dedi. Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm: «Tevrat'ı Musa'ya indiren Allah adına size yemin verdiriyorum; İsrail'in ağır bir hastalığa yakalandığını, hastalığı uzayınca eğer Allah kendisine bu hastalıktan şifa verirse en sevdiği yiyecek ve içeceği, yani deve etlerini ve deve sütlerini kendine haram kılacağına dair Allah'a adakta bulunduğunu biliyor musunuz?» buyurdu.
فَقَالُوا: نَعَمْ. فَقَالَ لَهُ: بَقِيَتْ خَصْلَةٌ وَاحِدَةٌ إِنْ قُلْتَهَا آمَنْتُ بِكَ، أَيُّ مَلَكٍ يَأْتِيكَ بِمَا تَقُولُ عَنِ اللَّهِ؟ قَالَ جِبْرِيلُ:
«Evet» dediler. [İbn Sûriyâ] ona şöyle dedi: «Geriye tek bir haslet kaldı; eğer onu da söylersen sana iman ederim: Allah'tan getirdiğin bu şeyleri sana hangi melek getiriyor?» [Peygamber]: «Cebrail» dedi.
قَالَ إِنَّ ذَلِكَ عَدُوُّنَا يَنْزِلُ بِالْقِتَالِ وَالشِّدَّةِ، وَرَسُولُنَا مِيكَائِيلُ يَأْتِي بِالْبِشْرِ وَالرَّخَاءِ فَلَوْ كَانَ هُوَ الَّذِي يَأْتِيكَ آمَنَّا بِكَ، فَقَالَ عُمَرُ: وَمَا مَبْدَأُ هَذِهِ الْعَدَاوَةِ؟ فَقَالَ ابْنُ صُورِيًّا/ مَبْدَأُ هَذِهِ الْعَدَاوَةِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَنْزَلَ عَلَى نَبِيِّنَا أَنَّ بَيْتَ الْمَقْدِسِ سَيُخَرَّبُ فِي زَمَانِ رَجُلٍ يُقَالُ لَهُ: بُخْتُنَصَّرُ وَوَصَفَهُ لَنَا فَطَلَبْنَاهُ فَلَمَّا وَجَدْنَاهُ بَعَثْنَا لِقَتْلِهِ رِجَالًا فَدَفَعَ عَنْهُ جِبْرِيلُ وَقَالَ: إِنْ سَلَّطَكُمُ اللَّهُ عَلَى قَتْلِهِ فَهَذَا لَيْسَ هُوَ ذَاكَ الَّذِي أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّهُ سَيُخَرِّبُ بَيْتَ الْمَقْدِسِ، فَلَا فَائِدَةَ فِي قَتْلِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ كَبُرَ وَقَوِيَ وَمَلَكَ وَغَزَانَا وَخَرَّبَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ وَقَتَلَنَا، فَلِذَلِكَ نَتَّخِذُهُ عَدُوًّا، وَأَمَّا مِيكَائِيلُ فَإِنَّهُ
[İbn Sûriyâ] dedi ki: «O bizim düşmanımızdır; savaşla ve şiddetle iner. Bizim elçimiz ise Mikail'dir; müjde ve bollukla gelir. Eğer sana gelen o olsaydı sana iman ederdik.» Ömer: «Bu düşmanlığın başlangıcı nedir?» dedi. İbn Sûriyâ dedi ki: «Bu düşmanlığın başlangıcı şudur: Yüce Allah peygamberimize Beytü'l-Makdis'in Buhtunassar denilen bir adamın zamanında harap edileceğini vahyetti ve onu bize tarif etti. Biz de onu aradık, bulunca onu öldürmek için adamlar gönderdik. Fakat Cebrail onu savundu ve: 'Eğer Allah onu öldürmeye size güç yetirttiyse, bu adam Allah'ın Beytü'l-Makdis'i tahrip edeceğini haber verdiği kimse değildir; dolayısıyla onu öldürmenin bir faydası yoktur' dedi. Sonra o büyüdü, güçlendi, hükümdar oldu, bize saldırdı, Beytü'l-Makdis'i yıktı ve bizi öldürdü. İşte bu yüzden biz onu düşman edindik. Mikail'e gelince, o ise
عَدُوُّ جِبْرِيلَ فَقَالَ عُمَرُ، فَإِنِّي أَشْهَدُ أَنَّ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَهُوَ عَدُوٌّ لِمِيكَائِيلَ وَهُمَا عَدُوَّانِ لِمَنْ عَادَاهُمَا فَأَنْكَرَ ذَلِكَ عَلَى عُمَرَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ.
Cebrail'in düşmanıdır.» Ömer dedi ki: «Ben şahitlik ederim ki Cebrail'e düşman olan Mikail'e de düşmandır ve ikisi de kendilerine düşmanlık edenlere düşmandır.» [İbn Sûriyâ] Ömer'in bu sözünü inkâr etti, bunun üzerine Yüce Allah bu iki ayeti indirdi.
وَثَانِيهَا:
İkincisi:
رُوِيَ أَنَّهُ كَانَ لِعُمَرَ أَرْضٌ بِأَعْلَى الْمَدِينَةِ وَكَانَ مَمَرُّهُ عَلَى مِدْرَاسِ الْيَهُودِ وَكَانَ يَجْلِسُ إِلَيْهِمْ وَيَسْمَعُ كَلَامَهُمْ فَقَالُوا: يَا عُمَرُ قَدْ أَحْبَبْنَاكَ وَإِنَّا لَنَطْمَعُ فِيكَ فَقَالَ: وَاللَّهِ مَا أَجِيئُكُمْ لِحُبِّكُمْ وَلَا أَسْأَلُكُمْ لِأَنِّي شَاكٌّ فِي دِينِي وَإِنَّمَا أَدْخُلُ عَلَيْكُمْ لِأَزْدَادَ بَصِيرَةً فِي أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَأَرَى آثَارَهُ فِي كِتَابِكُمْ، ثُمَّ سَأَلَهُمْ عَنْ جِبْرِيلَ فَقَالُوا: ذَاكَ عَدُوُّنَا يُطْلِعُ مُحَمَّدًا عَلَى أَسْرَارِنَا وَهُوَ صَاحِبُ كَلِّ خَسْفٍ وَعَذَابٍ، وَإِنَّ مِيكَائِيلَ يَجِيءُ بِالْخِصْبِ وَالسَّلْمِ فَقَالَ لَهُمْ: وَمَا مَنْزِلَتُهُمَا مِنَ اللَّهِ؟ قَالُوا: أَقْرَبُ مَنْزِلَةً، جِبْرِيلُ عَنْ يَمِينِهِ وَمِيكَائِيلُ عَنْ يَسَارِهِ وَمِيكَائِيلُ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَقَالَ عُمَرُ: لَئِنْ كَانَ كَمَا تَقُولُونَ فَمَا هُمَا بِعَدُوَّيْنِ وَلَأَنْتُمْ أَكْفَرُ مِنَ الْحَمِيرِ، وَمَنْ كَانَ عَدُوٌّ لِأَحَدِهِمَا كَانَ عَدُوًّا لِلْآخَرِ وَمَنْ كَانَ عَدُوًّا لَهُمَا كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ، ثُمَّ رَجَعَ عُمَرُ فَوَجَدَ جِبْرِيلَ ﵇ قَدْ سَبَقَهُ بِالْوَحْيِ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «لَقَدْ وَافَقَكَ رَبُّكَ يَا عُمَرُ» قَالَ عمر: لقد رأيتني في دين بَعْدَ ذَلِكَ أَصْلَبَ مِنَ الْحَجَرِ،
Rivayet edildiğine göre Ömer'in Medine'nin yukarısında bir arazisi vardı ve yolu Yahudilerin dershanesine (midrasına) uğrardı. Onların yanına oturur ve sözlerini dinlerdi. Onlar: «Ey Ömer! Seni gerçekten sevdik ve senin hakkında ümit besliyoruz» dediler. Ömer dedi ki: «Vallahi ben ne sizi sevdiğim için yanınıza geliyorum ne de dinimde şüphe ettiğim için size bir şey soruyorum. Sadece Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in davasındaki basiretim artsın ve onun Tevrat'taki izlerini göreyim diye yanınıza giriyorum.» Sonra onlara Cebrail'i sordu. Onlar: «O bizim düşmanımızdır; Muhammed'e bizim sırlarımızı bildirir; her batışın (hasf) ve azabın sahibidir. Mikail ise bolluk ve barış ile gelir» dediler. Ömer onlara: «Onların Allah katındaki dereceleri nedir?» dedi. «En yakın mertebedir; Cebrail O'nun sağında, Mikail solundadır ve Mikail Cebrail'in düşmanıdır» dediler. Bunun üzerine Ömer: «Eğer dediğiniz gibiyse onlar asla birbirine düşman değillerdir ve siz kesinlikle merkeplerden daha kâfirsiniz! Onlardan birine düşman olan diğerine de düşmandır; ikisine düşman olan ise Allah'a düşmandır» dedi. Sonra Ömer geri döndü ve Cebrail aleyhisselâm'ın vahiy ile kendisini geçmiş olduğunu gördü. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Rabbin seni doğruladı ey Ömer!» buyurdu. Ömer dedi ki: «Bundan sonra kendimi dinde taştan daha katı/sağlam gördüm.»
وَثَالِثُهَا: قَالَ مُقَاتِلٌ زَعَمَتِ الْيَهُودُ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ عَدُوُّنَا، أُمِرَ أَنْ يَجْعَلَ النُّبُوَّةَ فِينَا فَجَعَلَهَا فِي غَيْرِنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَاتِ.
Üçüncüsü: Mukâtil şöyle demiştir: Yahudiler, «Cebrail aleyhisselâm bizim düşmanımızdır; peygamberliği bizim aramıza koymakla emrolunmuştu, o ise bizden başkasına koydu» iddiasında bulundular; bunun üzerine Allah bu ayetleri indirdi.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْأَقْرَبَ أَنْ يَكُونَ سَبَبُ عَدَاوَتِهِمْ لَهُ أَنَّهُ كَانَ يُنَزِّلُ الْقُرْآنَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﵇ لِأَنَّ قَوْلَهُ: مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ، فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُشْعِرٌ بِأَنَّ هَذَا التَّنْزِيلَ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ سَبَبًا لِلْعَدَاوَةِ لِأَنَّهُ إِنَّمَا فَعَلَ ذَلِكَ بِأَمْرِ اللَّهِ فَلَا يَنْبَغِي أَنَّ يَكُونَ سَبَبًا لِلْعَدَاوَةِ وَتَقْرِيرُ هَذَا مِنْ وُجُوهٍ، أَوَّلُهَا: أَنَّ الَّذِي نَزَّلَهُ جِبْرِيلُ مِنَ الْقُرْآنِ بِشَارَةُ الْمُطِيعِينَ بِالثَّوَابِ وإنذار العصاة بالعقاب والأمر بالمحاربة والمقاتلة لما لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ بِاخْتِيَارِهِ بَلْ بِأَمْرِ اللَّهِ الَّذِي يَعْتَرِفُونَ أَنَّهُ لَا مَحِيصَ عَنْ أَمْرِهِ وَلَا سَبِيلَ إِلَى مُخَالَفَتِهِ فَعَدَاوَةُ مَنْ هَذَا سَبِيلُهُ تُوجِبُ عَدَاوَةَ اللَّهِ وَعَدَاوَةُ اللَّهِ كُفْرٌ، فَيَلْزَمُ أَنَّ عَدَاوَةَ مَنْ هَذَا سَبِيلُهُ كُفْرٌ، وَثَانِيهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَوْ أَمَرَ مِيكَائِيلَ بِإِنْزَالِ مِثْلِ هَذَا الْكِتَابِ فَإِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ كَانَ يَتَمَرَّدُ أَوْ يَأْبَى عَنْ قَبُولِ أَمْرِ اللَّهِ وَذَلِكَ غَيْرُ لَائِقٍ بِالْمَلَائِكَةِ الْمَعْصُومِينَ أَوْ كَانَ يَقْبَلُهُ وَيَأْتِي بِهِ عَلَى وَفْقِ أَمْرِ اللَّهِ فَحِينَئِذٍ يَتَوَجَّهُ عَلَى مِيكَائِيلَ مَا ذَكَرُوهُ عَلَى جِبْرِيلَ ﵉ فَمَا الْوَجْهُ فِي تَخْصِيصِ جِبْرِيلَ بِالْعَدَاوَةِ؟ وَثَالِثُهَا: أَنَّ إِنْزَالَ الْقُرْآنِ عَلَى مُحَمَّدٍ كَمَا شَقَّ عَلَى الْيَهُودِ فَإِنْزَالُ التَّوْرَاةِ عَلَى مُوسَى شَقَّ عَلَى قَوْمٍ آخَرِينَ، فَإِنِ اقْتَضَتْ نَفْرَةُ بَعْضِ النَّاسِ لِإِنْزَالِ القرآن قبحه فلتقتض نقرة أُولَئِكَ الْمُتَقَدِّمِينَ إِنْزَالَ التَّوْرَاةِ عَلَى مُوسَى ﵇ قُبْحَهُ وَمَعْلُومٌ أَنَّ كُلَّ ذَلِكَ بَاطِلٌ فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ فَسَادُ مَا قَالُوهُ.
Bil ki en yakın [ihtimal], onların ona düşmanlıklarının sebebinin, Kur'an'ı Muhammed aleyhisselâm'a indiriyor olmasıdır. Çünkü O'nun: { مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ } “Kim Cebrail'e düşman ise şüphesiz onu Allah'ın izniyle senin kalbine o indirmiştir” kavli, bu indirmenin düşmanlık sebebi olmaması gerektiğine işaret etmektedir; zira o bunu ancak Allah'ın emriyle yapmıştır, dolayısıyla düşmanlık sebebi olmaması gerekir. Bunun açıklaması birkaç vecihledir: Birincisi: Cebrail'in Kur'an'dan indirdiği şeyler itaat edenlere sevabı müjdelemek, isyankârları azapla uyarmak ve savaşıp çarpışmayı emretmektir. Bu onun tercihiyle değil, emrinden kaçış olmadığını ve muhalefet edilmesine imkân bulunmadığını itiraf ettikleri Allah'ın emriyle olduğuna göre, durumu böyle olan birine düşmanlık Allah'a düşmanlığı gerektirir; Allah'a düşmanlık ise küfürdür. Dolayısıyla durumu böyle olan birine düşmanlığın küfür olması gerekir. İkincisi: Yüce Allah Mikail'e böyle bir kitabı indirmesini emretseydi, ya onun başkaldıracağı veya Allah'ın emrini kabul etmekten kaçınacağı söylenirdi ki bu masum meleklere yakışmaz; yahut da bunu kabul edip Allah'ın emrine uygun olarak getireceği söylenirdi; bu takdirde de Cebrail aleyhisselâm hakkında söyledikleri şeyler Mikail'e de yönelirdi. O halde düşmanlığı Cebrail'e tahsis etmenin ne anlamı vardır? Üçüncüsü: Kur'an'ın Muhammed'e indirilmesi Yahudilere ağır geldiği gibi, Tevrat'ın Musa'ya indirilmesi de başka bir topluluğa ağır gelmişti. Eğer bazı insanların nefret etmesi Kur'an'ın indirilmesinin çirkinliğini gerektirseydi, o önceki kimselerin nefret etmesi de Tevrat'ın Musa aleyhisselâm'a indirilmesinin çirkinliğini gerektirirdi. Bilinmektedir ki bunların hepsi batıldır. Böylece bu vecihlerle onların söylediklerinin tutarsızlığı sabit olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنِ اسْتَبْعَدَ أَنْ يَقُولَ قَوْمٌ مِنَ الْيَهُودِ: إِنَّ جِبْرِيلَ عَدُوُّهُمْ قَالُوا: لِأَنَّا نَرَى الْيَهُودَ فِي زَمَانِنَا هَذَا مُطْبِقِينَ عَلَى إِنْكَارِ ذَلِكَ مُصِرِّينَ عَلَى أَنَّ أَحَدًا مِنْ سَلَفِهِمْ لَمْ يَقُلْ بِذَلِكَ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا بَاطِلٌ لِأَنَّ حِكَايَةَ اللَّهِ أَصْدَقُ، وَلِأَنَّ جَهْلَهُمْ كَانَ شَدِيدًا وَهُمُ الَّذِينَ قَالُوا، اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ [الْأَعْرَافِ: ١٣٨] .
İkinci Mesele: İnsanlardan bazıları, Yahudilerden bir topluluğun «Cebrail onların düşmanıdır» demesini uzak görmüş ve şöyle demişlerdir: «Çünkü biz çağımızdaki Yahudilerin bunu inkâr etmede ittifak ettiklerini ve seleflerinden hiçbirinin böyle bir şey söylemediğinde ısrar ettiklerini görmekteyiz.» Bil ki bu [itiraz] batıldır; çünkü Allah'ın anlatımı en doğrudur ve onların cehaleti pek şiddetliydi; nitekim { اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ } “Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap” [A'râf 138] diyenler de onlardı.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: «جَبْرِيلَ» بِفَتْحِ الْجِيمِ وَكَسْرِ الرَّاءِ مِنْ غَيْرِ هَمْزٍ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِفَتْحِ الْجِيمِ وَالرَّاءِ مَهْمُوزًا وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِ الْجِيمِ وَالرَّاءِ غَيْرَ مَهْمُوزٍ بِوَزْنِ قِنْدِيلٍ وَفِيهِ سَبْعُ لُغَاتٍ ثَلَاثٌ منها ذكرناها، وجبرائيل على وزن جبراعل وجرائيل عَلَى وَزْنِ جِبْرَاعِيلَ وَجِبْرَايِلُ عَلَى وَزْنِ جِبْرَاعِلَ وَجِبْرِينَ بِالنُّونِ وَمُنِعَ الصَّرْفُ لِلتَّعْرِيفِ وَالْعُجْمَةِ.
Üçüncü Mesele: İbn Kesîr hemzesiz olarak cim'in fethası ve ra'nın kesresiyle «Cibrîl (جَبْرِيلَ)» okumuştur. Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir hemzeli olarak cim ve ra'nın fethasıyla okumuşlardır. Geri kalanlar ise kandîl vezninde hemzesiz olarak cim ve ra'nın kesresiyle okumuşlardır. Bu kelimede yedi lehçe vardır; bunlardan üçünü zikrettik: cebrâil vezninde «cibre'îl (جَبْرَائِيلَ)», cibrâ'îl vezninde «cerâ'îl (جَرَائِيلَ)», cibrâ'il vezninde «cibrâyil (جِبْرَايِلُ)» ve nûn harfiyle «Cibrîn (جِبْرِينَ)». [Bu isimler] marifelik ve yabancı kökenli (ucme) olması sebebiyle gayrimunsarıftır (tenvin ve kesre almaz).
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: جِبْرِيلُ مَعْنَاهُ عَبْدُ اللَّهِ، فَ «جَبَرَ» عَبَدَ وَ «إِيلُ» اللَّهُ: وُمِيكَائِيلُ عَبْدُ اللَّهِ وَهُوَ
Dördüncü Mesele: Onlardan bazıları şöyle demiştir: Cibrîl, «Abdullah (Allah'ın kulu)» manasındadır; nitekim «ceber (جَبَرَ)» kul, «îl (إِيلُ)» ise Allah demektir. Mîkâîl de «Abdullah» demektir; bu,
قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَمَاعَةٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، قَالَ: أَبُو عَلِيٍّ السُّوسِيُّ: هَذَا لَا يَصِحُّ لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ لَا يُعْرَفُ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ «إِيلُ» وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ آخِرُ الِاسْمِ مَجْرُورًا .
İbn Abbas'ın ve ilim ehlinden bir topluluğun görüşüdür. Ebû Ali es-Sûsî şöyle demiştir: Bu iki vecihten dolayı sahih değildir: Birincisi: Allah'ın isimlerinden «Îl (إِيلُ)» diye bir isim bilinmemektedir. İkincisi: Eğer öyle olsaydı, ismin sonu mecrur olurdu.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ فَفِيهِ سُؤَالَاتٌ:
Yüce Allah'ın { فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ } “Şüphesiz onu senin kalbine o indirmiştir” kavline gelince; bunda [bazı] sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: الْهَاءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: «فَإِنَّهُ» وَفِي قَوْلِهِ: «نَزَّلَهُ» إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟ الْجَوَابُ فِيهِ قَوْلَانِ:
Birinci Soru: Yüce Allah'ın «fe-innehû (فَإِنَّهُ)» kavlindeki ve «nezzelehû (نَزَّلَهُ)» kavlindeki zamir (hâ) neye dönmektedir? Cevap: Bunda iki görüş vardır:
أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْهَاءَ الْأُولَى تَعُودُ عَلَى جِبْرِيلَ وَالثَّانِيَةَ: عَلَى الْقُرْآنِ وَإِنْ لَمْ يَجْرِ لَهُ ذِكْرٌ لِأَنَّهُ كَالْمَعْلُومِ كَقَوْلِهِ: مَا تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ [فَاطِرٍ: ٤٥] يَعْنِي عَلَى الْأَرْضِ وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ. أَيْ إِنْ كَانَتْ عَدَاوَتُهُمْ لِأَنَّ جِبْرِيلَ يُنَزِّلُ الْقُرْآنَ فَإِنَّمَا يُنَزِّلُهُ بِإِذْنِ اللَّهِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : إِضْمَارُ مَا لَمْ يَسْبِقْ ذِكْرُهُ فِيهِ فَخَامَةٌ لِشَأْنِ صَاحِبِهِ حَيْثُ يُجْعَلُ لِفَرْطِ شُهْرَتِهِ كَأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى نَفْسِهِ وَيَكْتَفِي عَنِ اسمه الصريح بذكر شيء من صفاته، وثانيها: الْمَعْنَى فَإِنَّ اللَّهَ نَزَّلَ جِبْرِيلَ ﵇ لَا أَنَّهُ نَزَّلَ نَفْسَهُ.
Birincisi: Birinci zamir Cebrail'e, ikinci zamir ise daha önce zikri geçmemiş olsa bile malum olduğu için Kur'an'a döner; nitekim: { مَا تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ } “Onun (yeryüzünün) sırtında hiçbir canlı bırakmazdı” [Fâtır 45] ayetinde olduğu gibi yani arzın üzerinde demektir. Bu, İbn Abbas'ın ve ilim ehlinin çoğunun görüşüdür. Yani şayet onların düşmanlığı Cebrail'in Kur'an'ı indirmesinden ötürü ise, o bunu ancak Allah'ın izniyle indirmektedir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: «Daha önce zikri geçmeyen bir şeyin zamirle ifade edilmesinde, sahibinin şanını yüceltme vardır; zira aşırı şöhretinden dolayı sanki kendi kendini gösteriyor gibi kılınmakta ve açık isminin yerine sıfatlarından birinin zikredilmesiyle yetinilmektedir.» İkincisi: Mana, «Cebrail aleyhisselâm'ı Allah'ın indirdiğidir, yoksa o kendi kendine inmemiştir» şeklindedir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: الْقُرْآنُ: إِنَّمَا نَزَلَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ فَمَا السَّبَبُ فِي قَوْلِهِ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ؟ الْجَوَابُ: هَذِهِ الْمَسْأَلَةُ ذَكَرْنَاهَا فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ فِي قَوْلِهِ: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ، عَلى قَلْبِكَ [الشُّعَرَاءِ: ١٩٣] وَأَكْثَرُ الْأُمَّةِ عَلَى أَنَّهُ أَنْزَلَ الْقُرْآنَ عَلَيْهِ لَا عَلَى قَلْبِهِ إِلَّا أَنَّهُ خَصَّ الْقَلْبَ بِالذِّكْرِ لِأَجْلِ أَنَّ الَّذِي نَزَلَ بِهِ ثَبَتَ فِي قَلْبِهِ حِفْظًا حَتَّى أَدَّاهُ إِلَى أُمَّتِهِ، فَلَمَّا كَانَ سَبَبُ تَمَكُّنِهِ مِنَ الْأَدَاءِ ثَبَاتَهُ فِي قَلْبِهِ حِفْظًا جَازَ أَنْ يُقَالَ: نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ وَإِنْ كَانَ فِي الْحَقِيقَةِ نَزَّلَهُ عَلَيْهِ لَا عَلَى قَلْبِهِ.
İkinci Soru: Kur'an ancak Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e inmiştir; öyleyse { نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ } “Onu senin kalbine indirdi” buyrulmasının sebebi nedir? Cevap: Bu meseleyi Şuarâ Suresi'nde, O'nun: { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ } “Onu Rûhu'l-Emîn senin kalbine indirdi” [Şuarâ 193] kavlinde zikretmiştik. Ümmetin çoğunluğu, Kur'an'ı onun sadece kalbine değil, bizzat kendisine indirdiği görüşündedir; ancak kalbin özellikle zikredilmesi, onunla inen şeyin ümmetine tebliğ edinceye kadar ezber olarak kalbinde sabit kalmasından ötürüdür. Tebliğe güç yetirmesinin sebebi Kur'an'ın ezber olarak kalbinde sabit olması olunca, her ne kadar hakikatte sadece kalbine değil bizzat kendisine indirmiş olsa da { نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ } “Onu senin kalbine indirdi” denilmesi caiz olmuştur.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: كَانَ حَقُّ الْكَلَامِ أَنْ يُقَالَ عَلَى قَلْبِي، وَالْجَوَابُ: جَاءَتْ عَلَى حِكَايَةِ كَلَامِ اللَّهِ كَمَا تَكَلَّمَ بِهِ كَأَنَّهُ قِيلَ: قُلْ مَا تَكَلَّمْتُ بِهِ مِنْ قَوْلِي، مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ.
Üçüncü Soru: Sözün gereği «kalbime» denilmesi idi? Cevap: Bu, Allah'ın kelamını O'nun konuştuğu şekliyle hikaye etme üzere gelmiştir; sanki şöyle denilmiştir: «Benim 'Kim Cebrail'e düşman ise şüphesiz onu senin kalbine o indirmiştir' şeklindeki sözümü söyle.»
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: كَيْفَ اسْتَقَامَ قَوْلُهُ: فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ جَزَاءً لِلشَّرْطِ؟ وَالْجَوَابُ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ﷾ بَيَّنَ أَنَّ هَذِهِ الْعَدَاوَةَ فَاسِدَةٌ لِأَنَّهُ مَا أَتَى إِلَّا أَنَّهُ أُمِرَ بِإِنْزَالِ كِتَابٍ فِيهِ الْهِدَايَةُ وَالْبِشَارَةُ فَأَنْزَلَهُ، فَهُوَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ مَأْمُورٌ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَعْذُورًا، وَمِنْ حَيْثُ إِنَّهُ أَتَى/ بِالْهِدَايَةِ وَالْبِشَارَةِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَشْكُورًا فَكَيْفَ تَلِيقُ بِهِ الْعَدَاوَةُ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الْيَهُودَ إِنْ كَانُوا يُعَادُونَهُ فَيَحِقُّ لَهُمْ ذَاكَ، لِأَنَّهُ نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ بُرْهَانًا عَلَى نُبُوَّتِكَ، وَمِصْدَاقًا لِصِدْقِكَ وَهُمْ يَكْرَهُونَ ذَلِكَ فَكَيْفَ لَا يُبْغِضُونَ مَنْ أَكَّدَ عَلَيْهِمُ الْأَمْرَ الَّذِي يَكْرَهُونَهُ.
Dördüncü Soru: { فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ } ifadesi şartın cevabı olarak nasıl uygun düşmüştür? Cevap: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Allah celle celâluhu bu düşmanlığın batıl olduğunu beyan etmiştir; çünkü o, içinde hidayet ve müjde bulunan bir kitabı indirmekle emrolunmaktan başka bir şey yapmamış ve onu indirmiştir. Dolayısıyla o, emredilmiş olması hasebiyle mazur sayılmalıdır; hidayet ve müjdeyi getirmiş olması hasebiyle de kendisine teşekkür edilmesi gerekir. O halde ona düşmanlık nasıl yakışır? İkincisi: Yüce Allah, şayet Yahudiler ona düşmanlık ediyorlarsa bunda kendilerince haklı olduklarını beyan etmiştir; çünkü o, peygamberliğine delil ve doğruluğuna şahit olmak üzere sana kitabı indirmiştir, onlar ise bundan hoşlanmamaktadırlar. O halde hoşlanmadıkları şeyi onların aleyhine teyit eden kimseye nasıl buğzetmesinler?
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: بِإِذْنِ اللَّهِ فَالْأَظْهَرُ بِأَمْرِ اللَّهِ وَهُوَ أَوْلَى مِنْ تَفْسِيرِهِ بِالْعِلْمِ لِوُجُوهٍ. أَوَّلُهَا: أَنَّ الْإِذْنَ حَقِيقَةٌ فِي الْأَمْرِ مَجَازٌ فِي الْعِلْمِ وَاللَّفْظُ وَاجِبُ الْحَمْلِ عَلَى حَقِيقَتِهِ مَا أَمْكَنَ. وَثَانِيهَا: أَنَّ إِنْزَالَهُ كَانَ مِنَ الْوَاجِبَاتِ وَالْوُجُوبُ مُسْتَفَادٌ مِنَ الْأَمْرِ لَا مِنَ الْعِلْمِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ ذَلِكَ الْإِنْزَالَ إِذَا كَانَ عَنْ أَمْرٍ لَازِمٍ كَانَ أَوْكَدَ فِي الْحُجَّةِ.
Yüce Allah'ın { بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyle” kavline gelince; en zahir olanı «Allah'ın emriyle» olmasıdır ve bunu ilim ile tefsir etmekten şu vecihlerle daha evladır: Birincisi: İzin, emir anlamında hakikat, ilim anlamında ise mecazdır; lafzı imkân dahilinde hakikatine hamletmek vaciptir. İkincisi: Onu indirmesi vaciplerdendi; vücubiyet ise ilimden değil emirden anlaşılır. Üçüncüsü: Bu indirme bağlayıcı bir emirden kaynaklandığında hüccet olmada daha kuvvetli olur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ فَمَحْمُولٌ عَلَى مَا أَجْمَعَ عَلَيْهِ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ مِنْ أَنَّ الْمُرَادَ مَا قَبْلَهُ مِنْ كُتُبِ الْأَنْبِيَاءِ وَلَا مَعْنَى لتخصيص كتاب دون كِتَابٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ خَصَّهُ بِالتَّوْرَاةِ وَزَعَمَ أَنَّهُ أَشَارَ إِلَى أَنَّ الْقُرْآنَ يُوَافِقُ التَّوْرَاةَ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ. فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّ شَرَائِعَ الْقُرْآنِ مُخَالِفَةٌ لِشَرَائِعِ سَائِرِ الْكُتُبِ، فَلِمَ صَارَ بِأَنْ يَكُونَ مُصَدِّقًا لَهَا لِكَوْنِهَا مُتَوَافِقَةً فِي الدَّلَالَةِ عَلَى التَّوْحِيدِ وَنُبُوَّةُ مُحَمَّدٍ أَوْلَى بِأَنْ يَكُونَ غير مصدق لها؟
Yüce Allah'ın { مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ } “Kendinden öncekini doğrulayıcı olarak” kavline gelince; müfessirlerin çoğunun üzerinde icma ettiği üzere, bundan muradın kendisinden önceki peygamberlerin kitapları olduğu manasına hamledilir. Bir kitabı diğerinden [ayırarak] tahsis etmenin bir anlamı yoktur. Onlardan bazıları ise bunu Tevrat'a tahsis etmiş ve ayetin, Kur'an'ın Hz. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem nübüvvetine delalet etme hususunda Tevrat ile uyuştuğuna işaret ettiğini ileri sürmüşlerdir. Şayet: “Kur'an'ın şeriatları diğer kitapların şeriatlarına aykırı değil midir? O halde tevhide ve Hz. Muhammed'in nübüvvetine delalet hususunda uyuşmaları sebebiyle [diğer kitapları] doğrulayıcı olması, onları doğrulamayıcı olmasından nasıl daha evla olabilir?” denilirse,
قُلْنَا: الشَّرَائِعُ الَّتِي تَشْتَمِلُ عَلَيْهَا سَائِرُ الْكُتُبِ كَانَتْ مُقَدَّرَةً بِتِلْكَ الْأَوْقَاتِ وَمُنْتَهِيَةً فِي هَذَا الْوَقْتِ بِنَاءً عَلَى أَنَّ النَّسْخَ بَيَانُ انْتِهَاءِ مُدَّةِ الْعِبَادَةِ، وَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ بَيْنَ الْقُرْآنِ وَبَيْنَ سَائِرِ الْكُتُبِ اخْتِلَافٌ فِي الشَّرَائِعِ.
Biz deriz ki: Diğer kitapların içerdiği şeriatlar o vakitlerle mukayyet idi ve neshin ibadet süresinin bittiğini beyan etmek olduğu esasına dayalı olarak bu vakitte sona ermiştir. Bu takdirde Kur'an ile diğer kitaplar arasında şeriatlar hususunda bir ihtilaf olmaz.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُدىً فَالْمُرَادُ بِهِ أَنَّ الْقُرْآنَ مُشْتَمِلٌ عَلَى أَمْرَيْنِ. أَحَدُهُمَا: بَيَانُ مَا وَقَعَ التَّكْلِيفُ بِهِ مِنْ أَعْمَالِ الْقُلُوبِ وَأَعْمَالِ الْجَوَارِحِ وَهُوَ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ هُدًى. وَثَانِيهِمَا: بَيَانُ أَنَّ الْآتِيَ بِتِلْكَ الْأَعْمَالِ كَيْفَ يَكُونُ ثَوَابُهُ وَهُوَ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ بُشْرَى، وَلَمَّا كَانَ الْأَوَّلُ مُقَدَّمًا عَلَى الثَّانِي فِي الْوُجُودِ لَا جَرَمَ قَدَّمَ اللَّهُ لَفْظَ الْهُدَى عَلَى لَفْظِ الْبُشْرَى، فَإِنْ قِيلَ: وَلِمَ خَصَّ كَوْنَهُ هُدًى وَبُشْرَى بِالْمُؤْمِنِينَ مَعَ أَنَّهُ كَذَلِكَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْكُلِّ؟ الْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا خَصَّهُمْ بِذَلِكَ، لِأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا بالكتاب فهو كقوله تعالى: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَا يَكُونُ بُشْرَى إِلَّا لِلْمُؤْمِنِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْبُشْرَى عِبَارَةٌ عَنِ الْخَبَرِ الدَّالِّ عَلَى حُصُولِ الْخَيْرِ الْعَظِيمِ وَهَذَا لَا يَحْصُلُ إِلَّا فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِينَ، فَلِهَذَا خَصَّهُمُ اللَّهُ بِهِ.
Yüce Allah'ın { وَهُدىً } “Ve bir hidayet” kavline gelince; bundan murat, Kur'an'ın iki şeyi içermesidir: Birincisi: Kalp amellerinden ve organ amellerinden mükellef kılınan şeylerin beyanıdır ki o bu vecihten bir hidayettir. İkincisi: Bu amelleri yapan kimsenin mükâfatının nasıl olacağının beyanıdır ki o bu vecihten bir müjdedir. Birincisi varlıkta ikincisinden önce geldiği için, şüphesiz Allah hidayet lafzını müjde lafzından önce zikretmiştir. Şayet: «Kur'an herkes hakkında böyle iken, hidayet ve müjde olmasını niçin müminlere tahsis etmiştir?» denilirse, buna iki vecihten cevap verilir: Birincisi: Yüce Allah onları bununla tahsis etmiştir; çünkü kitapla hidayete erenler sadece onlardır. Dolayısıyla bu, Yüce Allah'ın: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakiler için bir hidayettir” kavli gibidir. İkincisi: [Kur'an] ancak müminler için müjde olur; zira müjde (büşrâ), büyük bir hayrın gerçekleştiğine delalet eden haberden ibarettir ve bu da ancak müminler hakkında gerçekleşir. İşte bu yüzden Allah bunu onlara tahsis etmiştir.
أَمَّا الْآيَةُ الثَّانِيَةُ وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى:
İkinci ayete, yani Yüce Allah'ın: { مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ } “Kim Allah'a, meleklerine... düşman olursa” kavline gelince; bil ki Yüce Allah birinci ayette:
مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ لِأَجْلِ أَنَّهُ نَزَّلَ الْقُرْآنَ عَلَى قَلْبِ مُحَمَّدٍ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ عَدُوًّا لِلَّهِ تَعَالَى، بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ كَانَ عَدُوًّا لَهُ، فَبَيَّنَ أَنَّ فِي مُقَابَلَةِ عَدَاوَتِهِمْ مَا يُعَظِّمُ ضَرَرَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ وَهُوَ عَدَاوَةُ اللَّهِ لَهُمْ، لِأَنَّ عَدَاوَتَهُمْ لَا تُؤَثِّرُ وَلَا تَنْفَعُ وَلَا تَضُرُّ، وَعَدَاوَتُهُ تَعَالَى تُؤَدِّي إِلَى الْعَذَابِ الدَّائِمِ الأليم الذي لا ضرر أعظم منه، وهاهنا سُؤَالَاتٌ:
Kur'an'ı Muhammed'in kalbine indirdiği için Cebrail'e düşman olan kimsenin Yüce Allah'a da düşman olmasının vacip olduğunu beyan edince, bu ayette de Allah'a düşman olan kimseye Allah'ın da düşman olduğunu beyan etmiştir. Böylece onların düşmanlığına karşılık olarak, Allah'ın onlara vereceği zararı büyüten bir şeyin yani Allah'ın onlara düşmanlığının bulunduğunu beyan etmiştir; çünkü onların düşmanlığı ne tesir eder ne fayda verir ne de zarar verir; Yüce Allah'ın düşmanlığı ise kendisinden daha büyük bir zarar bulunmayan ebedî ve elem verici bir azaba götürür. Burada [bazı] sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: كَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا أَعْدَاءَ اللَّهِ وَمِنْ حَقِّ الْعَدَاوَةِ الْإِضْرَارُ بِالْعَدُوِّ، وَذَلِكَ مُحَالٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى؟ وَالْجَوَابُ: أَنَّ مَعْنَى الْعَدَاوَةِ عَلَى الْحَقِيقَةِ لَا يَصِحُّ إِلَّا فِينَا لِأَنَّ الْعَدُوَّ/ لِلْغَيْرِ هُوَ الَّذِي يُرِيدُ إِنْزَالَ الْمَضَارِّ بِهِ، وَذَلِكَ مُحَالٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ أَحَدُ وَجْهَيْنِ، إِمَّا أَنْ يُعَادُوا أَوْلِيَاءَ اللَّهِ فَيَكُونَ ذَلِكَ عَدَاوَةً لِلَّهِ كَقَوْلِهِ: إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ [الْمَائِدَةِ: ٣٣] وَكَقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ [الْأَحْزَابِ: ٥٧] لِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْآيَتَيْنِ أَوْلِيَاءُ اللَّهِ دُونَهُ لِاسْتِحَالَةِ الْمُحَارَبَةِ وَالْأَذِيَّةِ عَلَيْهِ، وَإِمَّا أَنْ يُرَادَ بِذَلِكَ كَرَاهَتُهُمُ الْقِيَامَ بِطَاعَتِهِ وَعِبَادَتِهِ وَبُعْدَهُمْ عَنِ التَّمَسُّكِ بِذَلِكَ فَلَمَّا كَانَ الْعَدُوُّ لَا يَكَادُ يُوَافِقُ عَدُوَّهُ أَوْ يَنْقَادُ لَهُ شَبَّهَ طَرِيقَتَهُمْ فِي هَذَا الْوَجْهِ بِالْعَدَاوَةِ، فَأَمَّا عَدَاوَتُهُمْ لِجِبْرِيلَ وَالرُّسُلِ فَصَحِيحَةٌ لِأَنَّ الْإِضْرَارَ جَائِزٌ عَلَيْهِمْ لَكِنَّ عَدَاوَتَهُمْ لَا تُؤَثِّرُ فِيهِمْ لِعَجْزِهِمْ عَنِ الْأُمُورِ الْمُؤَثِّرَةِ فِيهِمْ، وَعَدَاوَتُهُمْ مُؤَثِّرَةٌ فِي الْيَهُودِ لِأَنَّهَا فِي الْعَاجِلِ تَقْتَضِي الذِّلَّةَ وَالْمَسْكَنَةَ، وَفِي الْآجِلِ تَقْتَضِي الْعَذَابَ الدَّائِمَ.
Birinci Soru: Düşmanlığın gereği düşmana zarar vermek iken ve bu da Yüce Allah hakkında imkânsız iken, onların Allah'ın düşmanı olmaları nasıl caiz olur? Cevap: Hakikat üzere düşmanlık manası ancak bizim aramızda sahih olur; çünkü başkasına düşman olan kimse ona zararlar ulaştırmak isteyendir ve bu da Yüce Allah hakkında imkânsızdır. Bilakis bundan murat iki vecihten biridir: Ya Allah'ın dostlarına düşmanlık etmeleridir ki bu, Yüce Allah'ın: { إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşanların cezası ancak...” [Mâide 33] kavlinde ve: { إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Şüphesiz Allah'ı ve Resûlü'nü incitenler...” [Ahzâb 57] kavlinde olduğu gibi Allah'a düşmanlık olur; zira savaşmanın ve eziyet vermenin Allah hakkında imkânsız olması sebebiyle her iki ayette murat edilen O'nun dışındaki Allah dostlarıdır. Yahut da bundan O'na itaat ve ibadet etmeyi kerih görmeleri ve buna sarılmaktan uzak durmaları murat edilmiştir. Düşman, düşmanına neredeyse hiç uymaz veya ona boyun eğmez olduğundan, bu yöndeki tutumlarını düşmanlığa benzetmiştir. Cebrail'e ve peygamberlere olan düşmanlıklarına gelince bu hakikattir; çünkü onlara zarar dokundurulması mümkündür, fakat onların düşmanlığı, melek ve peygamberleri etkileyecek hususlarda aciz kaldıklarından dolayı onlara tesir etmez; ancak melek ve peygamberlerin düşmanlığı Yahudilere tesir eder, çünkü bu dünyada zillet ve meskeneti, ahirette ise ebedî azabı gerektirir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: لَمَّا ذَكَرَ الْمَلَائِكَةَ فَلِمَ أَعَادَ ذِكْرَ جِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ مَعَ انْدِرَاجِهِمَا فِي الْمَلَائِكَةِ؟ الْجَوَابُ لِوَجْهَيْنِ، الْأَوَّلُ: أَفْرَدَهُمَا بِالذِّكْرِ لِفَضْلِهِمَا كَأَنَّهُمَا لِكَمَالِ فَضْلِهِمَا صَارَا جِنْسًا آخَرَ سِوَى جِنْسِ الْمَلَائِكَةِ، الثَّانِي:
İkinci Soru: Melekleri zikrettikten sonra, meleklerin kapsamına girmelerine rağmen Cebrail ve Mikail'i niçin tekrar zikretmiştir? Cevap iki vecihledir: Birincisi: Üstünlüklerinden ötürü onları ayrıca zikretmiştir; sanki onlar faziletlerinin mükemmelliğinden dolayı melekler cinsinden başka ayrı bir cins gibi olmuşlardır. İkincisi:
أَنَّ الَّذِي جَرَى بَيْنَ الرَّسُولِ وَالْيَهُودِ هُوَ ذِكْرُهُمَا وَالْآيَةُ إِنَّمَا نَزَلَتْ بِسَبَبِهِمَا، فَلَا جَرَمَ نَصَّ عَلَى اسْمَيْهِمَا، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا يَقْتَضِي كَوْنَهُمَا أَشْرَفَ مِنْ جَمِيعِ الْمَلَائِكَةِ وَإِلَّا لَمْ يَصِحَّ هَذَا التَّأْوِيلُ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: يَجِبُ أَنْ يَكُونَ جِبْرِيلُ ﵇ أَفْضَلَ مِنْ مِيكَائِيلَ لِوُجُوهٍ، أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَدَّمَ جِبْرِيلَ ﵇ فِي الذِّكْرِ، وَتَقْدِيمُ الْمَفْضُولِ عَلَى الْفَاضِلِ فِي الذِّكْرِ مُسْتَقْبَحٌ عُرْفًا فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُسْتَقْبَحًا شَرْعًا
Resûl ile Yahudiler arasında geçen konuşma bu ikisinin zikri idi ve ayet de ancak bu ikisi sebebiyle inmişti. Bu sebeple ikisinin isimlerini açıkça belirtmiştir. Bil ki bu durum, onların bütün meleklerden daha şerefli olmalarını gerektirir; aksi takdirde bu tevil sahih olmazdı. Bu sabit olunca deriz ki: Cebrail aleyhisselâm'ın şu vecihlerden ötürü Mikail'den daha faziletli olması gerekir: Birincisi: Yüce Allah zikirde Cebrail aleyhisselâm'ı öne almıştır; zikirde faziletçe geride olanı üstün olandan öne geçirmek örfen çirkindir, dolayısıyla şer'an da çirkin olması gerekir;
لِقَوْلِهِ ﵇: «مَا رَآهُ الْمُسْلِمُونَ حَسَنًا فهو عند الله حسن» ،
Nitekim Peygamber aleyhisselâm: «Müslümanların güzel gördüğü şey Allah katında da güzeldir» buyurmuştur.
وَثَانِيهَا: أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ يَنْزِلُ بِالْقُرْآنِ وَالْوَحْيِ وَالْعِلْمِ وَهُوَ مَادَّةُ بَقَاءِ الْأَرْوَاحِ، وَمِيكَائِيلُ يَنْزِلُ بِالْخِصْبِ وَالْأَمْطَارِ وَهِيَ مَادَّةُ بَقَاءِ الْأَبْدَانِ، وَلَمَّا كَانَ الْعِلْمُ أَشْرَفَ مِنَ الْأَغْذِيَةِ
İkincisi: Cebrail aleyhisselâm ruhların bekasının maddesi olan Kur'an, vahiy ve ilim ile iner; Mikail ise bedenlerin bekasının maddesi olan bolluk ve yağmurlarla iner. İlim gıdalardan daha şerefli olunca,
وَجَبَ أَنْ يَكُونَ جِبْرِيلُ أَفْضَلَ مِنْ مِيكَائِيلَ، وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي صِفَةِ جِبْرِيلَ: مُطاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ [التَّكْوِيرِ: ٢١] ذَكَرَهُ بِوَصْفِ الْمُطَاعِ عَلَى الْإِطْلَاقِ، وَظَاهِرُهُ يَقْتَضِي كَوْنَهُ مُطَاعًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى ميكائيل فوجب أن يكون أفضل منه.
Cebrail'in Mikail'den daha faziletli olması vacip olur. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın Cebrail'in vasfı hakkındaki: { مُطاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ } “Orada kendisine itaat edilen, güvenilendir” [Tekvîr 21] kavlidir. Onu mutlak olarak kendisine itaat edilen vasfıyla zikretmiştir; bunun zahiri ise Mikail'e nispetle de kendisine itaat edilen olmasını gerektirir. Dolayısıyla ondan daha faziletli olması vacip olur.
[أما قوله تعالى وجبريل وميكال فإن الله عدو للكافرين فيه مسائل] المسألة الأولى: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحَفَصٌ عَنْ عَاصِمٍ مِيكَالَ بِوَزْنِ قِنْطَارٍ، وَنَافِعٌ مِيكَائِلَ مُخْتَلَسَةً لَيْسَ بَعْدَ الْهَمْزَةِ يَاءٌ عَلَى وَزْنِ مِيكَاعِلَ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ مِيكَائِيلَ عَلَى وَزْنِ مِيكَاعِيلَ، وَفِيهِ لُغَةٌ أُخْرَى ميكئيل على وزن ميكعيل، وَمِيكَئِيلُ كَمِيكَعِيلَ، قَالَ ابْنُ جِنِّي: الْعَرَبُ إِذَا نطقت بالأعجمي خلطت فيه.
[Yüce Allah'ın { وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ } “...Ve Cebrail'e ve Mikail'e... Şüphesiz Allah kâfirlerin düşmanıdır” kavline gelince; bunda meseleler vardır] Birinci Mesele: Ebû Amr ve Âsım'dan rivayetle Hafs kıntâr vezninde «Mîkâl (مِيكَالَ)», Nâfi ise mîkâ'il vezninde hemzeden sonra ya olmaksızın ihtilas ile «Mîkâil (مِيكَائِلَ)» okumuştur. Geri kalanlar ise mîkâ'îl vezninde «Mîkâîl (مِيكَائِيلَ)» okumuşlardır. Bunda mîk'îl vezninde «Mîke'îl (ميكئيل)» şeklinde başka bir lehçe daha vardır; «Mîke'îl (مِيكَئِيلُ)» de mîke'îl gibidir. İbn Cinnî şöyle demiştir: «Araplar yabancı dilden bir kelime telaffuz ettiklerinde onu karıştırırlar (farklı kalıplara sokarlar).»
المسألة الثانية: الْوَاوُ فِي جِبْرِيلَ وَمِيكَالَ، قِيلَ: وَاوُ الْعَطْفِ، وَقِيلَ: بِمَعْنَى أَوْ يَعْنِي مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِأَحَدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِجَمِيعِ الكافرين.
İkinci Mesele: «Cibrîle ve Mîkâle»deki vâv harfinin atıf vâvı olduğu söylenmiştir; «ev (veya/yahut)» manasında olduğu da söylenmiştir; yani «Kim bunlardan birine düşman olursa, şüphesiz Allah bütün kâfirlerin düşmanıdır» demektir.
المسألة الثالثة: عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ أَرَادَ عَدُوٌّ لَهُمْ إِلَّا أَنَّهُ جَاءَ بِالظَّاهِرِ لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِنَّمَا عَادَاهُمْ لِكُفْرِهِمْ وَأَنَّ عَدَاوَةَ الْمَلَائِكَةِ كُفْرٌ.
Üçüncü Mesele: { عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ } “Kâfirlerin düşmanıdır” ifadesiyle «onların düşmanıdır» kastedilmiştir; ancak Yüce Allah'ın onlara sırf küfürleri sebebiyle düşman olduğunu ve meleklere düşmanlığın küfür olduğunu göstermek için açık isimle (zâhir isim) getirmiştir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٩٩]
[Bakara Suresi (2), 99. Ayet]
وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَما يَكْفُرُ بِها إِلاَّ الْفاسِقُونَ (٩٩)
{ وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَما يَكْفُرُ بِها إِلاَّ الْفاسِقُونَ (٩٩) } “Andolsun biz sana apaçık ayetler indirdik. Onları fasıklardan başkası inkâr etmez. (99)”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنْ قَبَائِحِهِمْ وَفَضَائِحِهِمْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ الْيَهُودَ كَانُوا يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَبْلَ مَبْعَثِهِ فَلَمَّا بُعِثَ مِنَ الْعَرَبِ كَفَرُوا بِهِ وَجَحَدُوا مَا كَانُوا يَقُولُونَ فِيهِ: فَقَالَ لَهُمْ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ يَا مَعْشَرَ الْيَهُودِ اتَّقُوا اللَّهَ وَأَسْلِمُوا فَقَدْ كُنْتُمْ تَسْتَفْتِحُونَ عَلَيْنَا بِمُحَمَّدٍ وَنَحْنُ أَهْلُ الشِّرْكِ وَتُخْبِرُونَنَا أَنَّهُ مَبْعُوثٌ وَتَصِفُونَ لَنَا صِفَتَهُ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ مَا جَاءَنَا بِشَيْءٍ مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَمَا هُوَ بِالَّذِي كُنَّا نَذْكُرُ لكم فأنزل الله تعالى هذه الآية وهاهنا مَسَائِلُ:
Bil ki bu da onların çirkinliklerinden ve rezilliklerindendir. İbn Abbas şöyle demiştir: Yahudiler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmeden önce Evs ve Hazrec'e karşı onunla zafer dilerlerdi (fetih isterlerdi). O Araplardan gönderilince onu inkâr ettiler ve onun hakkında söylediklerini reddettiler. Bunun üzerine Muâz b. Cebel onlara: «Ey Yahudi topluluğu! Allah'tan korkun ve Müslüman olun! Biz şirk ehli iken siz Muhammed ile bize karşı zafer diliyor, onun peygamber olarak gönderileceğini bize haber veriyor ve onun sıfatlarını bize anlatıyordunuz» dedi. Onlardan bazıları: «O bize apaçık delillerden hiçbir şey getirmedi ve o size bahsettiğimiz kimse değildir» dediler; bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi. Burada [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْأَظْهَرُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الآيات البينات الْقُرْآنِ الَّذِي لَا يَأْتِي بِمِثْلِهِ الْجِنُّ وَالْإِنْسُ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَاتِ الْبَيِّنَاتِ الْقُرْآنَ مَعَ سَائِرِ الدَّلَائِلِ نَحْوَ امْتِنَاعِهِمْ مِنَ الْمُبَاهَلَةِ وَمِنْ تَمَنِّي الْمَوْتِ وَسَائِرِ الْمُعْجِزَاتِ نَحْوَ إِشْبَاعِ الْخَلْقِ الْكَثِيرِ مِنَ الطَّعَامِ الْقَلِيلِ وَنُبُوعِ الْمَاءِ مِنْ بَيْنِ أَصَابِعِهِ وَانْشِقَاقِ الْقَمَرِ. قَالَ الْقَاضِي: الْأَوْلَى تَخْصِيصُ ذَلِكَ بِالْقُرْآنِ لِأَنَّ الْآيَاتِ إِذَا قُرِنَتْ إِلَى التَّنْزِيلِ كَانَتْ أَخَصَّ بِالْقُرْآنِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Birinci Mesele: En zahir olanı, apaçık ayetlerden (el-âyâtü'l-beyyinât) muradın, cinler ve insanlar birbirine arka çıksalar bile bir benzerini getiremeyecekleri Kur'an olmasıdır. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Apaçık ayetlerden muradın, mübaheleden ve ölümü temenni etmekten kaçınmaları gibi diğer deliller ile az yemekten çok insanı doyurması, parmaklarının arasından su fışkırması ve ayın yarılması gibi diğer mucizelerle birlikte Kur'an olması da imkânsız değildir. el-Kâdî şöyle demiştir: Bunu Kur'an'a tahsis etmek daha evladır; çünkü ayetler tenzile (indirilmeye) bitişik zikredildiğinde Kur'an'a daha özel olur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْوَجْهُ فِي تَسْمِيَةِ الْقُرْآنِ بِالْآيَاتِ وُجُوهٌ، أَحَدُهَا: أَنَّ الْآيَةَ هِيَ الدَّالَّةُ وَإِذَا كَانَتْ أَبْعَاضُ الْقُرْآنِ دَالَّةً بِفَصَاحَتِهَا عَلَى صِدْقِ الْمُدَّعِي كَانَتْ آيَاتٍ، وَثَانِيهَا: أَنَّ مِنْهَا مَا يَدُلُّ عَلَى الْإِخْبَارِ عَنِ الْغُيُوبِ فَهِيَ دَالَّةٌ عَلَى تِلْكَ الْغُيُوبِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالشَّرَائِعِ فَهِيَ آيَاتٌ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ، فَإِنْ قِيلَ: الدَّلِيلُ لَا يَكُونُ إِلَّا بَيِّنًا فَمَا مَعْنَى وَصْفِ الْآيَاتِ بِكَوْنِهَا بَيِّنَةً، وَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ الْمُرَادُ كَوْنُ بَعْضِهَا أَبْيَنَ مِنْ بَعْضٍ لِأَنَّ هَذَا إِنَّمَا يَصِحُّ لَوْ أَمْكَنَ فِي الْعُلُومِ أَنْ يَكُونَ بَعْضُهَا أَقْوَى مِنْ بَعْضٍ وَذَلِكَ مُحَالٌ، وَذَلِكَ لَأَنَّ الْعَالِمَ بِالشَّيْءِ إِمَّا أَنْ يَحْصُلَ مَعَهُ تَجْوِيزُ نَقِيضِ مَا اعْتَقَدَهُ أَوْ لَا يَحْصُلَ، فَإِنْ حَصَلَ مَعَهُ ذَلِكَ التَّجْوِيزُ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ الِاعْتِقَادُ عِلْمًا وَإِنْ لَمْ يَحْصُلِ اسْتَحَالَ أَنْ يَكُونَ شَيْءٌ آخَرُ آكَدَ مِنْهُ. قُلْنَا: التَّفَاوُتُ لَا يَقَعُ فِي نَفْسِ الْعِلْمِ بَلْ فِي طَرِيقِهِ، فَإِنَّ الْعُلُومَ تَنْقَسِمُ إِلَى مَا يَكُونُ طَرِيقُ تَحْصِيلِهِ وَالدَّلِيلُ الدَّالُّ عَلَيْهِ أَكْثَرَ مُقَدِّمَاتٍ فَيَكُونُ الْوُصُولُ إِلَيْهِ أَصْعَبَ، وَإِلَى مَا يَكُونُ أَقَلَّ مُقَدِّمَاتٍ فَيَكُونُ الْوُصُولُ إِلَيْهِ أَقْرَبَ، وَهَذَا هُوَ الْآيَةُ الْبَيِّنَةُ.
İkinci Mesele: Kur'an'ın ayetler olarak isimlendirilmesinin gerekçesi birkaç vecihledir: Birincisi: Ayet delalet eden şeydir; Kur'an'ın kısımları fesahatiyle [peygamberlik] iddia edenin doğruluğuna delalet edince ayetler olmuştur. İkincisi: Onlardan gayblardan haber vermeye delalet edenler vardır; dolayısıyla onlar bu gayblara delalet eden [ayetler]dir. Üçüncüsü: Onlar tevhid, nübüvvet ve şeriat delillerine delalet etmektedir; binaenaleyh bu cihetten de ayetlerdir. Şayet: «Delil ancak apaçık (beyyin) olur; öyleyse ayetlerin apaçık olmakla nitelenmesinin manası nedir? Hiç kimsenin 'Bundan murat bazısının bazısından daha açık olmasıdır' deme hakkı yoktur; zira bu ancak ilimlerde bazısının bazısından daha kuvvetli olması mümkün olsaydı sahih olurdu, oysa bu imkânsızdır. Çünkü bir şeyi bilen kimsede ya inandığı şeyin zıddının caiz olması ihtimali bulunur ya da bulunmaz. Eğer onda bu caizlik ihtimali bulunursa o inanç ilim olmaz; eğer bulunmazsa başka bir şeyin ondan daha kesin/sağlam olması imkânsızdır» denilirse, biz deriz ki: Farklılık ilmin bizzat kendisinde değil, bilakis onun yolunda meydana gelir. Çünkü ilimler, elde edilme yolu ve ona delalet eden delili daha çok öncüllü olup ona ulaşılması daha zor olanlar ile daha az öncüllü olup ona ulaşılması daha yakın olanlar diye kısımlara ayrılır. İşte apaçık ayet de budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْإِنْزَالُ عِبَارَةٌ عَنْ تَحْرِيكِ الشَّيْءِ مِنَ الْأَعْلَى إِلَى الْأَسْفَلِ وَذَاكَ لَا يَتَحَقَّقُ إِلَّا فِي الْجِسْمِيِّ
Üçüncü Mesele: İnzâl (indirme), bir şeyi yukarıdan aşağıya hareket ettirmekten ibarettir; bu da ancak cismanî varlıklarda gerçekleşir.
فَهُوَ عَلَى هَذَا الْكَلَامِ مُحَالٌ لَكِنَّ جِبْرِيلَ لَمَّا نَزَلَ مِنَ الْأَعْلَى إِلَى الْأَسْفَلِ وَأَخْبَرَ بِهِ سُمِّيَ ذَلِكَ إِنْزَالًا.
Dolayısıyla bu kelam hakkında [cismanî anlamda tenzil] imkânsızdır; fakat Cebrail yukarıdan aşağıya inip onu haber verdiği için buna «inzâl» denilmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَما يَكْفُرُ بِها إِلَّا الْفاسِقُونَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: { وَما يَكْفُرُ بِها إِلَّا الْفاسِقُونَ } “Onları fasıklardan başkası inkâr etmez” kavline gelince; bunda [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْكُفْرُ بِهَا مِنْ وَجْهَيْنِ. أَحَدُهُمَا: جُحُودُهَا مَعَ الْعِلْمِ بِصِحَّتِهَا. وَالثَّانِي: جُحُودُهَا مَعَ الْجَهْلِ وَتَرْكِ النَّظَرِ فِيهَا وَالْإِعْرَاضِ عَنْ دَلَائِلِهَا وَلَيْسَ فِي الظَّاهِرِ تَخْصِيصٌ فَيَدْخُلُ الْكُلُّ فِيهِ.
Birinci Mesele: Onları inkâr etmek iki vecihledir: Birincisi: Doğruluğunu bildiği halde onları inkâr etmektir. İkincisi: Bilgisizlikle, onları incelemeyi terk ederek ve delillerinden yüz çevirerek inkâr etmektir. Zahirde bir tahsis yoktur, dolayısıyla hepsi bunun kapsamına girer.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْفِسْقُ فِي اللُّغَةِ خُرُوجُ الْإِنْسَانِ عَمَّا حُدَّ لَهُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ [الْكَهْفِ: ٥٠] وَتَقُولُ الْعَرَبُ لِلنَّوَاةِ: إِذَا خَرَجَتْ مِنَ الرُّطَبَةِ عِنْدَ سُقُوطِهَا فَسَقَتِ النَّوَاةُ، وَقَدْ يَقْرُبُ مِنْ مَعْنَاهُ الْفُجُورُ لِأَنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنْ فُجُورِ السَّدِّ الَّذِي يَمْنَعُ الْمَاءَ مِنْ أَنْ يَصِيرَ إِلَى الْمَوْضِعِ الَّذِي يَفْسُدُ [إِذَا صَارَ إِلَيْهِ] فَشَبَّهَ تَعَدِّي الْإِنْسَانِ مَا حُدَّ لَهُ إِلَى الْفَسَادِ بِالَّذِي فَجَّرَ السَّدَّ حَتَّى صَارَ إِلَى حَيْثُ يُفْسِدُ. فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّ صَاحِبَ الصَّغِيرَةِ تَجَاوَزَ أَمْرَ اللَّهِ وَلَا يُوصَفُ بِالْفِسْقِ وَالْفُجُورِ؟ قُلْنَا: إِنَّهُ إِنَّمَا يُسَمَّى بِهِمَا كُلُّ أَمْرٍ يُعَظَّمُ مِنَ الْبَابِ الَّذِي ذَكَرْنَا لِأَنَّ مَنْ فَتَحَ مِنَ النَّهْرِ نَقْبًا يَسِيرًا لَا يُوصَفُ بِأَنَّهُ فَجَّرَ ذَلِكَ النَّهْرَ وَكَذَلِكَ الْفِسْقُ إِنَّمَا يُقَالُ: إِذَا عَظُمَ التَّعَدِّي. إِذَا ثَبَتَ هذا فنقول في قوله: إِلَّا الْفاسِقُونَ وَجْهَانِ، أَحَدُهُمَا: أَنَّ كُلَّ كَافِرٍ فَاسِقٌ وَلَا يَنْعَكِسُ فَكَأَنَّ ذِكْرَ الْفَاسِقِ يَأْتِي عَلَى الْكَافِرِ وَغَيْرِهِ فَكَانَ أَوْلَى. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَا يُكَفَّرُ بِهَا إِلَّا الْكَافِرُ الْمُتَجَاوِزُ عَنْ كُلِّ حَدٍّ فِي كَفْرِهِ وَالْمَعْنَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ لَمَّا كَانَتْ بَيِّنَةً ظَاهِرَةً لَمْ يَكْفُرْ بِهَا إِلَّا الْكَافِرُ الَّذِي يَبْلُغُ فِي الْكُفْرِ إِلَى النِّهَايَةِ الْقُصْوَى وَتَجَاوَزَ عَنْ كُلِّ حد مستحسن في العقل والشرع.
İkinci Mesele: Sözlükte fısk (الْفِسْقُ), insanın kendisi için çizilen sınırın dışına çıkmasıdır. Yüce Allah: { إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ } “İblis hariç; o cinlerdendi ve Rabbinin emrinden dışarı çıktı (fasık oldu)” [Kehf 50] buyurmuştur. Araplar hurma çekirdeği düştüğü esnada taze hurmadan çıktığında «fesekati'n-nevâtü (hurma çekirdeği fısk etti/çıktı)» derler. Fücur kelimesi de anlamına yaklaşabilir; çünkü o, suyun fesat vereceği yere [gitmesini] engelleyen bendin patlatılmasından (fücûr) alınmıştır. Böylece insanın kendisi için çizilen sınırı aşıp fesada gitmesini, bendi patlatıp fesat vereceği yere kadar ulaşan kimseye benzetmiştir. Şayet: «Küçük günah sahibi de Allah'ın emrini aşmıştır; fakat o fısk ve fücur ile nitelenmez, değil mi?» denilirse, biz deriz ki: Zikrettiğimiz kısımdan ancak büyütülen her bir duruma bu iki isim verilir. Çünkü nehirden küçük bir delik açan kimse o nehri patlatmış (fecere) olarak nitelenmez. Aynı şekilde fısk da ancak haddi aşma büyüdüğü zaman söylenir. Bu sabit olunca deriz ki: O'nun { إِلَّا الْفاسِقُونَ } kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Her kâfir fasıktır, fakat her fasık kâfir değildir (aralarında tersine çevrilemez bir ilişki vardır); dolayısıyla sanki fasık lafzının zikredilmesi kâfiri ve başkasını kapsamaktadır ve bu sebeple daha evladır. İkincisi: Muradın «Onu ancak küfründe her türlü haddi aşan kâfir inkâr eder» şeklinde olmasıdır. Mana şudur: Bu ayetler apaçık ve zahir olunca, onu ancak küfürde en uç noktaya ulaşan ve akıl ile şeriatta makbul olan her haddi aşan kâfir inkâr eder.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٠٠]
[Bakara Suresi (2): Ayet 100]
أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠٠)
{ أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Onlar ne zaman bir ahitte bulundularsa, içlerinden bir grup onu bozup atmadı mı? Bilakis onların çoğu iman etmezler.” (100)
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنْ قَبَائِحِهِمْ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki bu, onların çirkinliklerinden başka bir türdür ve bunda [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً وَاوُ عَطْفٍ دَخَلَتْ عَلَيْهِ هَمْزَةُ الِاسْتِفْهَامِ وَقِيلَ الْوَاوُ زَائِدَةٌ وَلَيْسَ بِصَحِيحٍ لِأَنَّهُ مَعَ صِحَّةِ مَعْنَاهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُحْكَمَ بِالزِّيَادَةِ.
Birinci Mesele: O'nun { أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً } kavlindeki vav (وَ), üzerine istifham hemzesinin (أَ) dâhil olduğu atıf harfidir. Vav'ın zâit olduğu da söylenmiştir; ancak bu doğru değildir, çünkü manası sahih iken zâit olduğuna hükmetmek caiz olmaz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْوَاوُ لِلْعَطْفِ عَلَى مَحْذُوفٍ مَعْنَاهُ: أَكَفَرُوا بِالْآيَاتِ وَالْبَيِّنَاتِ وَكُلَّمَا عَاهَدُوا، وَقَرَأَ أَبُو السَّمَّاكِ بِسُكُونِ الْوَاوِ عَلَى أَنَّ الْفَاسِقُونَ بِمَعْنَى الَّذِينَ فَسَقُوا فَكَأَنَّهُ قِيلَ وَمَا يَكْفُرُ بِهَا إِلَّا الَّذِينَ فَسَقُوا أَوْ نَقَضُوا عَهْدَ اللَّهِ مِرَارًا كَثِيرَةً وَقُرِئَ عُوهِدُوا وَعُهِدُوا.
İkinci Mesele: Keşşaf sahibi şöyle demiştir: Vav harfi, takdiri «Ayetleri ve apaçık delilleri inkâr mı ettiler ve ne zaman ahit yaptılarsa [onu bozdular mı?]» manasında olan mahzûf bir ifadeye atıf içindir. Ebu's-Semmâk ise { الْفاسِقُونَ } lafzının «fasık olanlar/yoldan çıkanlar» manasında oluşuna binaen vav'ın sükûnu ile [ev küllemâ] şeklinde okumuştur; sanki şöyle denilmiş gibidir: «Onları ancak fasık olan veya Allah'ın ahdini defalarca bozan kimseler inkâr eder.» Bu kelime { عُوهِدُوا } ve { عُهِدُوا } şeklinde meçhul sîgalarla da okunmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الِاسْتِفْهَامِ، الْإِنْكَارُ وَإِعْظَامُ مَا يُقْدِمُونَ عَلَيْهِ لِأَنَّ مِثْلَ ذَلِكَ إِذَا قِيلَ بِهَذَا اللَّفْظِ كَانَ أَبْلَغَ فِي التَّنْكِيرِ وَالتَّبْكِيتِ وَدَلَّ بقول: أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَلَى عَهْدٍ بَعْدَ عَهْدٍ نَقَضُوهُ وَنَبَذُوهُ، بَلْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ كَالْعَادَةِ فِيهِمْ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ تَسْلِيَةَ الرَّسُولِ عِنْدَ كُفْرِهِمْ بِمَا أَنْزَلَ عَلَيْهِ مِنَ الْآيَاتِ بِأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِبِدْعٍ مِنْهُمْ، بَلْ هُوَ سَجِيَّتُهُمْ وَعَادَتُهُمْ وَعَادَةُ سَلَفِهِمْ عَلَى مَا بَيَّنَهُ فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ مِنْ نَقْضِهِمُ الْعُهُودَ وَالْمَوَاثِيقَ حَالًا بَعْدَ حَالٍ لِأَنَّ مَنْ يُعْتَادُ/ مِنْهُ هَذِهِ الطَّرِيقَةُ لَا يَصْعُبُ عَلَى النَّفْسِ مُخَالَفَتُهُ كَصُعُوبَةِ مَنْ لَمْ تَجْرِ عَادَتُهُ بِذَلِكَ.
Üçüncü Mesele: Bu soru edatından maksat, inkâr ve yeltendikleri şeyin vehametini büyütmektir; zira böylesi bir ifade bu lafızla söylendiğinde kınama ve susturmada daha beliğ olur. { أَوَكُلَّما عاهَدُوا } kavliyle peş peşe yaptıkları her ahdi bozup fırlatıp attıklarına, hatta bunun kendilerinde adeta bir âdet olduğuna delalet etmiştir. Sanki Yüce Allah, Peygamber'e indirilen ayetleri inkâr ettiklerinde Peygamber'i teselli etmek ve bunun onlardan ilk defa görülen bir şey olmadığını, aksine önceki ayetlerde açıklandığı üzere ahitleri ve kesin sözleri tekrar tekrar bozmalarının onların fıtratı, âdeti ve geçmişlerinin de bir geleneği olduğunu bildirmek istemiştir. Çünkü kendisinden bu yol âdet edinilmiş bir kimseden gelen muhalefet, âdeti böyle olmayan kimsenin muhalefetinin ağırlığı gibi nefse ağır gelmez.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي الْعَهْدِ وُجُوهٌ، أَحَدُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَظْهَرَ الدَّلَائِلَ الدَّالَّةَ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَعَلَى صِحَّةِ شَرْعِهِ كَانَ ذَلِكَ كَالْعَهْدِ مِنْهُ سُبْحَانَهُ وَقَبُولُهُمْ لِتِلْكَ الدَّلَائِلِ كَالْمُعَاهَدَةِ مِنْهُمْ لِلَّهِ ﷾، وَثَانِيهَا: أَنَّ الْعَهْدَ هُوَ الَّذِي كَانُوا يَقُولُونَ قَبْلَ مَبْعَثِهِ ﵇ لَئِنْ خَرَجَ النَّبِيُّ لَنُؤْمِنَنَّ بِهِ وَلَنُخْرِجَنَّ الْمُشْرِكِينَ مِنْ دِيَارِهِمْ، وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا يُعَاهِدُونَ اللَّهَ كَثِيرًا وَيَنْقُضُونَهُ، وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا قَدْ عَاهَدُوهُ عَلَى أَنْ لَا يعينوا عليه
Dördüncü Mesele: Ahit konusunda [çeşitli] vecihler vardır: Birincisi: Yüce Allah, Hz. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliğine ve şeriatının doğruluğuna delalet eden delilleri ortaya koyduğunda bu, Sübhân olan Allah'tan bir ahit gibi; onların bu delilleri kabul etmeleri de Allah'a azze ve celle verdikleri bir taahhüt gibi olmuştur. İkincisi: Ahit, onun aleyhisselâm gönderilmesinden önce onların: «Eğer o peygamber çıkarsa, ona mutlaka iman edeceğiz ve müşrikleri yurtlarından çıkaracağız» şeklinde söyledikleri sözdür. Üçüncüsü: Onlar Allah'a sık sık söz verip ardından bozuyorlardı. Dördüncüsü: Yahudiler, Peygamber'e karşı kâfirlerden
أَحَدًا مِنَ الْكَافِرِينَ فَنَقَضُوا ذَلِكَ وَأَعَانُوا عَلَيْهِ قُرَيْشًا يَوْمَ الْخَنْدَقِ، قَالَ الْقَاضِي: إِنْ صَحَّتْ هَذِهِ الرِّوَايَةُ لَمْ يَمْتَنِعْ دُخُولُهُ تَحْتَ الْآيَةِ لَكِنْ لَا يَجُوزُ قَصْرُ الْآيَةِ عَلَيْهِ بَلِ الْأَقْرَبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَا لَهُ تَعَلُّقٌ بِمَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنْ كُفْرِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَحَمْلُهُ عَلَى نَقْضِ الْعَهْدِ فِيمَا تَضَمَّنَتْهُ الْكُتُبُ الْمُتَقَدِّمَةُ وَالدَّلَائِلُ الْعَقْلِيَّةُ مِنْ صِحَّةِ الْقَوْلِ وَنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ أَقْوَى.
hiç kimseye yardım etmeyeceklerine dair onunla ahitleşmişlerdi; sonra bunu bozdular ve Hendek Günü ona karşı Kureyş'e yardım ettiler. Kâdî şöyle demiştir: «Eğer bu rivayet sahih ise ayetin kapsamına girmesine bir engel yoktur; ancak ayeti sadece bununla sınırlandırmak caiz değildir. Bilakis daha yakın olan, maksadın daha önce zikredilen Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleriyle ilgili husus olmasıdır. Durum böyle olunca, bunu önceki kitapların ve aklî delillerin içerdiği [hakikatler hususunda] sözün doğruluğu ve Hz. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliği konusundaki ahdi bozmaları şeklinde yorumlamak daha kuvvetlidir.»
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: إِنَّمَا قَالَ: نَبَذَهُ فَرِيقٌ لِأَنَّ فِي جُمْلَةِ مَنْ عَاهَدَ مَنْ آمَنَ أَوْ يَجُوزُ أَنْ يُؤْمِنَ فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ صِفَةَ جَمِيعِهِمْ خَصَّ الْفَرِيقَ بِالذِّكْرِ، ثُمَّ لَمَّا كَانَ يَجُوزُ أَنْ يُظَنَّ أَنَّ ذَلِكَ الْفَرِيقَ هُمُ الْأَقَلُّونَ بَيَّنَ أَنَّهُمُ الْأَكْثَرُونَ فَقَالَ: بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ وَفِيهِ قَوْلَانِ، الْأَوَّلُ: أَكْثَرُ أُولَئِكَ الْفُسَّاقِ لَا يُصَدِّقُونَ بِكَ أَبَدًا لِحَسَدِهِمْ وَبَغْيِهِمْ، وَالثَّانِي: لَا يُؤْمِنُونَ: أَيْ لَا يُصَدِّقُونَ بِكِتَابِهِمْ لِأَنَّهُمْ كَانُوا فِي قَوْمِهِمْ كَالْمُنَافِقِينَ مَعَ الرَّسُولِ يُظْهِرُونَ لَهُمُ الْإِيمَانَ بِكِتَابِهِمْ ورسولهم ثم لا يعملون بموجبه ومقتضاه.
Beşinci Mesele: Ayette { نَبَذَهُ فَرِيقٌ } «içlerinden bir grup onu bozup attı» buyrulmuştur; zira ahitleşenlerin bütünü içinde iman eden veya iman etmesi mümkün olan kimseler de vardı. Bu durum hepsinin bir vasfı olmayınca [belirli] bir grubu tahsis ederek zikretti. Sonra o grubun azınlık olduğu zannedilebileceği için onların çoğunluk olduğunu beyan edip: { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Bilakis onların çoğu iman etmezler” buyurdu. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: O fasıkların çoğu, haset ve azgınlıkları sebebiyle sana asla inanmazlar. İkincisi: { لَا يُؤْمِنُونَ } yani «kendi kitaplarını da tasdik etmezler»; çünkü onlar kendi kavimleri içinde Peygamber'e karşı münafıklar gibi idiler; onlara kitaplarına ve peygamberlerine inandıklarını gösterirler, sonra da onun gereği ve muktezasıyla amel etmezlerdi.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٠١]
[Bakara Suresi (2): Ayet 101]
وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٠١)
{ وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Onlara Allah katından yanlarındakini tasdik eden bir elçi geldiğinde, kendilerine kitap verilenlerden bir grup, sanki hiç bilmiyorlarmış gibi Allah'ın Kitabı'nı arkalarına atıp bıraktılar.” (101)
اعْلَمْ أَنَّ مَعْنَى كَوْنِ الرَّسُولِ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ هُوَ أَنَّهُ كَانَ مُعْتَرِفًا بِنُبُوَّةِ مُوسَى ﵇ وَبِصِحَّةِ التَّوْرَاةِ أَوْ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ مِنْ حَيْثُ إِنَّ التَّوْرَاةَ بَشَّرَتْ بِمَقْدِمِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَإِذَا أَتَى مُحَمَّدٌ كَانَ مُجَرَّدُ مَجِيئِهِ مُصَدِّقًا لِلتَّوْرَاةِ.
Bil ki elçinin yanlarındakini tasdik edici olmasının manası; onun Hz. Musa'nın aleyhisselâm peygamberliğini ve Tevrat'ın doğruluğunu ikrar etmesidir ya da Tevrat Hz. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem gelişini müjdelediği cihetle onların yanındakini tasdik etmesidir; nitekim Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem geldiğinde, sadece gelişi bile Tevrat'ı tasdik edici olmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: نَبَذَ فَرِيقٌ فَهُوَ مَثَلٌ لِتَرْكِهِمْ وَإِعْرَاضِهِمْ عَنْهُ بِمِثْلِ مَا يُرْمَى بِهِ وَرَاءَ الظَّهْرِ اسْتِغْنَاءً عَنْهُ وَقِلَّةَ الْتِفَاتٍ إِلَيْهِ.
Yüce Allah'ın { نَبَذَ فَرِيقٌ } kavline gelince; bu, onların ihtiyaç duymamak ve ona hiç iltifat etmemek suretiyle onu terk edip yüz çevirmelerini, arkaya fırlatılıp atılan bir şeye benzetmektir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ فَفِيهِ قَوْلَانِ، أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِمَّنْ أُوتِيَ عِلْمَ الْكِتَابِ مَنْ يَدْرُسُهُ وَيَحْفَظُهُ، قَالَ هَذَا الْقَائِلُ: الدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ هَذَا الفريق بالعلم/ عند قوله تعالى: كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ، الثَّانِي: الْمُرَادُ مَنْ يَدَّعِي التَّمَسُّكَ بِالْكِتَابِ سَوَاءٌ عَلِمَهُ أَوْ لَمْ يَعْلَمْهُ، وَهَذَا كَوَصْفِ الْمُسْلِمِينَ بِأَنَّهُمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرْآنِ لَا يُرَادُ بِذَلِكَ مَنْ يَخْتَصُّ بِمَعْرِفَةِ عُلُومِهِ، بَلِ الْمُرَادُ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَيَتَمَسَّكُ بِمُوجَبِهِ.
Yüce Allah'ın { مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } kavline gelince; bunda iki görüş vardır: Birincisi: Kitap bilgisi verilenlerden maksat, onu okuyup ezberleyen kimselerdir. Bu görüşü savunan şöyle demiştir: «Buna delil, Yüce Allah'ın { كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } kavlinde bu grubu ilimle vasfetmesidir.» İkincisi: Maksat, ister bilsin ister bilmesin kitaba sarıldığını iddia eden kimsedir. Bu tıpkı Müslümanların «Kur'an ehli» olarak vasfedilmesine benzer; bununla sadece onun ilimlerini bilmeye tahsis edilmiş kimseler kastedilmez, bilakis ona iman edip gereğine sarılan kimseler kastedilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: كِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ فَقِيلَ: إِنَّهُ التَّوْرَاةُ، وَقِيلَ: إِنَّهُ الْقُرْآنُ، وَهَذَا هُوَ الْأَقْرَبُ لِوَجْهَيْنِ، الْأَوَّلُ: أَنَّ النَّبْذَ لَا يُعْقَلُ إِلَّا فِيمَا تَمَسَّكُوا بِهِ أَوَّلًا وَأَمَّا إِذَا لَمْ يَلْتَفِتُوا إِلَيْهِ لَا يُقَالُ إِنَّهُمْ نَبَذُوهُ، الثَّانِي:
Yüce Allah'ın { كِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ } kavline gelince; onun Tevrat olduğu söylenmiş, Kur'an olduğu da söylenmiştir. İki vecihten ötürü en yakın olan [Tevrat olmasıdır]: Birincisi: Atıp bırakma (nebd), ancak başlangıçta sarıldıkları şey hakkında akla uygundur; hiç iltifat etmedikleri şey hakkında ise onu atıp bıraktıkları söylenmez. İkincisi:
أَنَّهُ قَالَ: نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِهِ الْقُرْآنُ لَمْ يَكُنْ لِتَخْصِيصِ الْفَرِيقِ مَعْنًى لِأَنَّ جَمِيعَهُمْ لَا يُصَدِّقُونَ بِالْقُرْآنِ، فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَصِحُّ نَبْذُهُمُ التَّوْرَاةَ وَهُمْ يَتَمَسَّكُونَ بِهِ؟ قُلْنَا: إِذَا كَانَ يَدُلُّ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊ لِمَا فِيهِ مِنَ النَّعْتِ وَالصِّفَةِ وَفِيهِ وُجُوبُ الْإِيمَانِ ثُمَّ عَدَلُوا عَنْهُ كَانُوا نَابِذِينَ لِلتَّوْرَاةِ.
O: { نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } buyurmuştur. Eğer bununla kastedilen Kur'an olsaydı, [belirli] bir grubun tahsis edilmesinin bir anlamı kalmazdı; zira onların hepsi Kur'an'ı tasdik etmemektedir. Şayet: «Onlar Tevrat'a sarılırlarken onu atıp bırakmaları nasıl sahih olur?» denilirse, biz deriz ki: Tevrat, içerdiği sıfat ve vasıflar ve onda imanın vacip kılınması sebebiyle Hz. Muhammed'in aleyhisselâm peygamberliğine delalet edip de onlar bundan yüz çevirince, Tevrat'ı da arkaya atıp bırakmış oldular.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ فَدَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُمْ نَبَذُوهُ عَنْ عِلْمٍ وَمَعْرِفَةٍ لِأَنَّهُ لَا يُقَالُ ذَلِكَ إِلَّا فِيمَنْ يَعْلَمُ، فَدَلَّتِ الْآيَةُ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ عَلَى أَنَّ هَذَا الْفَرِيقَ كَانُوا عَالِمِينَ بِصِحَّةِ نُبُوَّتِهِ إِلَّا أَنَّهُمْ جَحَدُوا مَا يَعْلَمُونَ، وَقَدْ ثَبَتَ أَنَّ الْجَمْعَ الْعَظِيمَ لَا يَصِحُّ الْجَحْدُ عَلَيْهِمْ فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ أُولَئِكَ الْجَاحِدِينَ كَانُوا فِي الْقِلَّةِ بحيث تجوز المكابرة عليهم.
Yüce Allah'ın { كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } kavline gelince; bu, onların onu bilerek ve tanıyarak atıp bıraktıklarına bir delalettir; zira bu söz ancak bilen kimse hakkında söylenir. Dolayısıyla ayet bu açıdan, o grubun onun peygamberliğinin doğruluğunu bildiklerine, ancak bildikleri şeyi inkâr ettiklerine delalet etmiştir. Büyük bir topluluğun [ortaklaşa] bile bile inkâr etmesinin mümkün olmadığı sabit olduğuna göre, inkâr edenlerin inatlaşmanın kendileri hakkında caiz olabileceği derecede azınlıkta olduklarını kesin olarak kabul etmek vacip olmuştur.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٠٢]
[Bakara Suresi (2): Ayet 102]
وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَمارُوتَ وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٢)
{ وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَمارُوتَ وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Süleyman’ın mülkü [ve hükümdarlığı] aleyhine şeytanların uydurup okuduğu şeylerin ardına düştüler. Hâlbuki Süleyman inkâr etmedi; fakat şeytanlar insanlara sihri ve Babil’deki iki meleğe, Harut ve Marut’a indirileni öğreterek inkâr ettiler. Oysa o ikisi: «Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz, sakın inkâr etme!» demedikçe hiç kimseye [bir şey] öğretmezlerdi. Onlar o ikisinden kişi ile eşinin arasını ayıracakları şeyleri öğreniyorlardı. Hâlbuki onlar Allah’ın izni olmadıkça onunla hiç kimseye zarar veremezlerdi. Kendilerine zarar verecek ve fayda sağlamayacak şeyleri öğreniyorlardı. Andolsun ki onlar, onu satın alan kimsenin ahirette hiçbir nasibinin olmadığını çok iyi biliyorlardı. Karşılığında nefislerini sattıkları şey ne kötüdür, keşke bilselerdi!” (102)
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ نَوْعٌ آخَرُ مِنْ قَبَائِحِ أَفْعَالِهِمْ وَهُوَ اشْتِغَالُهُمْ بِالسِّحْرِ وَإِقْبَالُهُمْ عَلَيْهِ وَدُعَاؤُهُمُ النَّاسَ إِلَيْهِ.
Bil ki bu, onların çirkin fiillerinden bir diğer türdür; o da onların sihirle meşgul olmaları, ona yönelmeleri ve insanları ona davet etmeleridir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın { وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } kavline gelince; bunda [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاتَّبَعُوا حِكَايَةٌ عَمَّنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ وَهُمُ الْيَهُودُ، ثُمَّ فِيهِ أَقْوَالٌ، أَحَدُهَا: أَنَّهُمُ الْيَهُودُ الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﵊، وَثَانِيهَا: أَنَّهُمُ الَّذِينَ تَقَدَّمُوا مِنَ الْيَهُودِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمُ الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَنِ سُلَيْمَانَ ﵇ مِنَ السَّحَرَةِ لِأَنَّ أَكْثَرَ الْيَهُودِ يُنْكِرُونَ نُبُوَّةَ سُلَيْمَانَ ﵇ وَيَعُدُّونَهُ مِنْ جُمْلَةِ الْمُلُوكِ فِي الدُّنْيَا، فَالَّذِينَ كَانُوا مِنْهُمْ فِي زَمَانِهِ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَعْتَقِدُوا فِيهِ أَنَّهُ إِنَّمَا وُجِدَ ذَلِكَ الْمُلْكُ الْعَظِيمُ بِسَبَبِ السِّحْرِ، وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ يَتَنَاوَلُ الْكُلَّ وَهَذَا أَوْلَى لِأَنَّهُ لَيْسَ صَرْفُ اللَّفْظِ إِلَى الْبَعْضِ أَوْلَى مِنْ صَرْفِهِ إِلَى غَيْرِهِ، إِذْ لَا دَلِيلَ عَلَى التَّخْصِيصِ. قَالَ السُّدِّيُّ: لَمَّا جَاءَهُمْ مُحَمَّدٌ ﵊ عَارَضُوهُ بِالتَّوْرَاةِ فَخَاصَمُوهُ بِهَا فَاتَّفَقَتِ التَّوْرَاةُ وَالْقُرْآنُ فَنَبَذُوا التَّوْرَاةَ وَأَخَذُوا بِكِتَابِ آصِفَ وَسِحْرِ هَارُوتَ وَمَارُوتَ فَلَمْ يُوَافِقِ الْقُرْآنَ، فَهَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ [البقرة: ١٠١] ثُمَّ أَخْبَرَ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا كُتُبَ السِّحْرِ.
Birinci Mesele: Yüce Allah'ın { وَاتَّبَعُوا } kavli, daha önce zikredilen Yahudilerden bir hikâyedir. Sonra bunda [bazı] görüşler vardır: Birincisi: Onlar Hz. Muhammed aleyhisselâm zamanında bulunan Yahudilerdir. İkincisi: Onlar geçmiş Yahudilerdir. Üçüncüsü: Onlar Hz. Süleyman aleyhisselâm zamanındaki büyücülerdir; çünkü Yahudilerin çoğu Hz. Süleyman'ın aleyhisselâm peygamberliğini inkâr eder ve onu dünyadaki krallardan biri sayarlar. Dolayısıyla onun zamanında bulunanların, o büyük hükümdarlığın sadece sihir sebebiyle var olduğuna inanmaları imkânsız değildir. Dördüncüsü: [Ayetin] hepsini kapsamasıdır; bu daha evladır, zira lafzı bazısına hamletmek diğerine hamletmekten daha evla değildir çünkü tahsise delil yoktur. es-Süddî şöyle demiştir: Hz. Muhammed aleyhisselâm onlara geldiğinde, onunla Tevrat üzerinden çekişip tartıştılar. Tevrat ile Kur'an birbirine uygun düşünce Tevrat'ı arkaya atıp Âsaf'ın kitabına ve Harut ile Marut'un sihrine sarıldılar; bu ise Kur'an'a uymadı. İşte Yüce Allah'ın: { وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ } [Bakara 101] kavli budur; sonra onların büyü kitaplarına uyduklarını haber vermiştir.
المسألة الثانية: ذكروا في تفسير: تَتْلُوا وُجُوهًا، أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ التِّلَاوَةُ وَالْإِخْبَارُ، وَثَانِيهَا: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ (تَتْلُوا) أَيْ تَكْذِبُ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ. يُقَالُ: تَلَا عَلَيْهِ إِذَا كَذَبَ وَتَلَا عَنْهُ، إِذَا صَدَقَ وَإِذَا أَبْهَمَ جَازَ الْأَمْرَانِ. وَالْأَقْرَبُ هُوَ الْأَوَّلُ لِأَنَّ التِّلَاوَةَ حَقِيقَةٌ فِي الْخَبَرِ، إِلَّا أَنَّ الْمُخْبِرَ يُقَالُ فِي خَبَرِهِ إِذَا كَانَ كَذِبًا إِنَّهُ تَلَا فُلَانٌ وَإِنَّهُ قَدْ تَلَا عَلَى فُلَانٍ لِيَمِيزَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الصِّدْقِ الَّذِي لَا يُقَالُ فِيهِ، روي عن فُلَانٍ، بَلْ يُقَالُ: رَوَى عَنْ فُلَانٍ وَأَخْبَرَ عَنْ فُلَانٍ وَتَلَا عَنْ فُلَانٍ وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْأَخْبَارِ وَالتِّلَاوَةِ، وَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ الَّذِي كَانُوا يُخْبِرُونَ بِهِ عَنْ سُلَيْمَانَ مِمَّا يُتْلَى وَيُقْرَأُ فَيَجْتَمِعُ فِيهِ كُلُّ الْأَوْصَافِ.
İkinci Mesele: { تَتْلُوا } kelimesinin tefsirinde [birkaç] vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Ondan maksadın tilavet etmek (okumak) ve haber vermek olmasıdır. İkincisi: Ebu Müslim şöyle demiştir: { تَتْلُوا } yani Süleyman'ın mülkü hakkında yalan uydururlar. Bir kimse yalan söylediğinde «tela aleyhi (ona yalan isnat etti)», doğru söylediğinde «tela anhu (ondan rivayet etti)» denir; müphem bırakıldığında ise her iki durum da caizdir. En yakın olan ise birinci görüştür; zira tilavet hakikat olarak haber vermektir. Ancak haber veren kimsenin haberi yalan olduğunda, onun hakkında «falan rivayet etti» denilmeyen doğru haberden ayırt etmek için «falan kimse okudu/uydurdu (telâ fulân)» ve «falana karşı uydurdu (telâ alâ fulân)» denilir; bilakis «falandan rivayet etti (ravâ an fulân)», «falandan haber verdi (ahbere an fulân)» ve «falandan okudu/aktardı (telâ an fulân)» denilir ki bu da ancak haberler ve tilavet için uygun düşer. Onların Süleyman'dan aktardıkları şeyin okunup tilavet edilen şeylerden olması da imkânsız değildir; böylece onda bütün vasıflar toplanmış olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الشَّيَاطِينِ فَقِيلَ: الْمُرَادُ شَيَاطِينُ الْجِنِّ وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ، وَقِيلَ: شَيَاطِينُ الْإِنْسِ وَهُوَ قَوْلُ الْمُتَكَلِّمِينَ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ، وَقِيلَ: هُمْ شَيَاطِينُ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ مَعًا. أَمَّا الَّذِينَ حَمَلُوهُ عَلَى شَيَاطِينِ الْجِنِّ قَالُوا: إِنَّ الشَّيَاطِينَ كَانُوا يَسْتَرِقُونَ السَّمْعَ ثُمَّ يَضُمُّونَ إِلَى مَا سَمِعُوا أَكَاذِيبَ يُلَفِّقُونَهَا وَيُلْقُونَهَا إِلَى الْكَهَنَةِ، وَقَدْ دَوَّنُوهَا فِي كُتُبٍ يَقْرَءُونَهَا وَيُعَلِّمُونَهَا النَّاسَ وَفَشَا ذَلِكَ فِي زَمَنِ سُلَيْمَانَ ﵇ حَتَّى قَالُوا: إِنَّ الْجِنَّ تَعْلَمُ الْغَيْبَ وَكَانُوا يَقُولُونَ: هَذَا عِلْمُ سُلَيْمَانَ وَمَا تَمَّ لَهُ مُلْكُهُ إِلَّا بِهَذَا الْعِلْمِ وَبِهِ يُسَخِّرُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ وَالرِّيحَ الَّتِي تَجْرِي بِأَمْرِهِ. وَأَمَّا الَّذِينَ حَمَلُوهُ عَلَى شَيَاطِينِ الْإِنْسِ قَالُوا:
Üçüncü Mesele: Şeytanlar hakkında ihtilaf etmişlerdir: Kastedilenin cin şeytanları olduğu söylenmiştir ki bu çoğunluğun görüşüdür; insan şeytanları olduğu söylenmiştir ki bu Mutezile kelamcılarının görüşüdür; insan ve cin şeytanlarının her ikisi birden olduğu da söylenmiştir. Bunu cin şeytanlarına hamledenler şöyle demişlerdir: Şeytanlar kulak hırsızlığı yapar, sonra işittiklerine uydurdukları yalanları ekleyip bunları kâhinlere fısıldarlardı. Onları okudukları ve insanlara öğrettikleri kitaplarda topladılar. Bu durum Hz. Süleyman aleyhisselâm zamanında yayıldı, hatta «Cinler gaybı bilir» dediler ve şöyle diyorlardı: «Bu, Süleyman'ın ilmidir; onun hükümdarlığı ancak bu ilimle tamamlanmıştır ve o cinleri, insanları ve emriyle esen rüzgârı bununla emri altına almıştır.» Bunu insan şeytanlarına hamledenler ise şöyle demişlerdir:
رُوِيَ فِي الْخَبَرِ أَنَّ سُلَيْمَانَ ﵇ كَانَ قَدْ دَفَنَ كَثِيرًا مِنَ الْعُلُومِ الَّتِي خَصَّهُ اللَّهُ تَعَالَى بِهَا تَحْتَ سَرِيرِ مُلْكِهِ حِرْصًا عَلَى أَنَّهُ إِنْ هَلَكَ الظَّاهِرُ مِنْهَا يَبْقَى ذَلِكَ
Rivayette nakledildiğine göre Süleyman aleyhisselâm, Yüce Allah'ın kendisine has kıldığı ilimlerden birçoğunu, ortada olanlar yok olursa o
الْمَدْفُونُ، فَلَمَّا مَضَتْ مُدَّةٌ عَلَى ذَلِكَ تَوَصَّلَ قَوْمٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ إِلَى أَنْ كَتَبُوا فِي خِلَالِ ذَلِكَ أَشْيَاءَ مِنَ السِّحْرِ تُنَاسِبُ/ تِلْكَ الْأَشْيَاءَ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ، ثُمَّ بَعْدَ مَوْتِهِ وَاطِّلَاعِ النَّاسِ عَلَى تِلْكَ الْكُتُبِ أَوْهَمُوا النَّاسَ أَنَّهُ مِنْ عَمَلِ سُلَيْمَانَ وَأَنَّهُ مَا وَصَلَ إِلَى مَا وَصَلَ إِلَيْهِ إِلَّا بِسَبَبِ هَذِهِ الأشياء
gömülü olanlar baki kalsın arzusuyla saltanat tahtının altına gömmüştü. Bunun üzerinden bir süre geçince münafıklardan bir grup, o şeylere bazı yönlerden benzeyen sihir kabilinden şeyleri aralara yazmaya muvaffak oldular. Sonra onun vefatından ve insanların o kitaplara muttali olmasından sonra, insanlara bunun Süleyman'ın ameli olduğunu ve ulaştığı makama ancak bu şeyler sebebiyle ulaştığını vehmettirdiler.
فهذا معنى: «ما تتلوا الشَّيَاطِينُ» ، وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْوَجْهِ عَلَى فَسَادِ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ بِأَنَّ شَيَاطِينَ الْجِنِّ لَوْ قَدَرُوا عَلَى تَغْيِيرِ كُتُبِ الْأَنْبِيَاءِ وَشَرَائِعِهِمْ بِحَيْثُ يَبْقَى ذلك التحريف محققاً فِيمَا بَيْنَ النَّاسِ لَارْتَفَعَ الْوُثُوقُ عَنْ جَمِيعِ الشَّرَائِعِ وَذَلِكَ يُفْضِي إِلَى الطَّعْنِ فِي كُلِّ الْأَدْيَانِ. فَإِنْ قِيلَ: إِذَا جَوَّزْتُمْ ذَلِكَ عَلَى شَيَاطِينِ الْإِنْسِ فَلِمَ لَا يَجُوزُ مِثْلُهُ عَلَى شَيَاطِينِ الْجِنِّ؟ قُلْنَا: الْفَرْقُ أَنَّ الَّذِي يَفْعَلُهُ الْإِنْسَانُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَظْهَرَ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ، أَمَّا لَوْ جَوَّزْنَا هَذَا الِافْتِعَالَ مِنَ الْجِنِّ وَهُوَ أَنْ نَزِيدَ فِي كُتُبِ سُلَيْمَانَ بِخَطٍّ مِثْلِ خَطِّ سُلَيْمَانَ فَإِنَّهُ لَا يَظْهَرُ ذَلِكَ وَيَبْقَى مَخْفِيًّا فَيُفْضِي إِلَى الطَّعْنِ فِي جَمِيعِ الْأَدْيَانِ.
İşte «Şeytanların okuduğu/uydurduğu şeyler» ifadesinin manası budur. Bu vechi savunanlar, birinci görüşün fesadına dair şunu delil getirmişlerdir: Eğer cin şeytanları peygamberlerin kitaplarını ve şeriatlarını, bu tahrif insanlar arasında kesinlik kazanıp kalacak şekilde değiştirmeye güç yetirebilselerdi, bütün şeriatlara olan güven ortadan kalkardı ve bu da bütün dinleri karalamaya götürürdü. Şayet: «Siz buna insan şeytanları için cevaz verdiğinize göre, cin şeytanları için de benzerine niçin cevaz verilmesin?» denilirse, biz deriz ki: Fark şudur; insanın yaptığı şey mutlaka bir şekilde açığa çıkar. Fakat eğer cinlerden bu uydurmaya cevaz verirsek, yani Süleyman'ın kitaplarına Süleyman'ın el yazısı gibi bir yazıyla ekleme yapabileceklerini kabul edersek bu açığa çıkmaz ve gizli kalır; bu da bütün dinleri karalamaya yol açar.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أَمَّا قَوْلُهُ: عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ فَقِيلَ فِي مُلْكِ سُلَيْمَانَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، وَقِيلَ عَلَى عَهْدِ مُلْكِ سُلَيْمَانَ وَالْأَقْرَبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّيَاطِينُ افْتِرَاءً عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقْرَءُونَ مِنْ كُتُبِ السِّحْرِ وَيَقُولُونَ إِنَّ سُلَيْمَانَ إِنَّمَا وَجَدَ ذَلِكَ الْمُلْكَ بِسَبَبِ هَذَا الْعِلْمِ، فَكَانَتْ تِلَاوَتُهُمْ لِتِلْكَ الْكُتُبِ كَالِافْتِرَاءِ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ.
Dördüncü Mesele: O'nun: { عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } kavline gelince; İbn Cüreyc'den rivayetle «Süleyman'ın mülkünde (hükümdarlığında)» denilmiş; «Süleyman'ın mülkü döneminde» de denilmiştir. En yakın olan ise muradın «Süleyman'ın mülk ve hükümdarlığına iftira ederek şeytanların okuduğu şeylere uydular» şeklinde olmasıdır; zira onlar sihir kitaplarından okuyor ve «Süleyman o mülkü ancak bu ilim sayesinde elde etti» diyorlardı. Dolayısıyla onların o kitapları okumaları, Süleyman'ın mülküne bir iftira mesabesindeydi.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِمُلْكِ سُلَيْمَانَ، فَقَالَ الْقَاضِي: إِنَّ مُلْكَ سُلَيْمَانَ هُوَ النُّبُوَّةُ، أَوْ يَدْخُلُ فِيهِ النُّبُوَّةُ وَتَحْتَ النُّبُوَّةِ الْكِتَابُ الْمُنَزَّلُ عَلَيْهِ وَالشَّرِيعَةُ. وَإِذَا صَحَّ ذَلِكَ ثُمَّ أَخْرَجَ الْقَوْمُ صَحِيفَةً فِيهَا ضُرُوبُ السِّحْرِ وَقَدْ دَفَنُوهَا تَحْتَ سَرِيرِ مُلْكِهِ ثُمَّ أَخْرَجُوهَا بَعْدَ مَوْتِهِ وَأَوْهَمُوا أَنَّهَا مِنْ جِهَتِهِ صَارَ ذَلِكَ مِنْهُمْ تَقَوُّلَا عَلَى مُلْكِهِ فِي الْحَقِيقَةِ. وَالْأَصَحُّ عِنْدِي أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْقَوْمَ لَمَّا ادَّعَوْا أَنَّ سُلَيْمَانَ إِنَّمَا وَجَدَ تِلْكَ الْمَمْلَكَةَ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْعِلْمِ كَانَ ذَلِكَ الِادِّعَاءُ كَالِافْتِرَاءِ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ.
Beşinci Mesele: Süleyman'ın mülkünden ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Kâdî şöyle demiştir: «Süleyman'ın mülkü peygamberliktir veya peygamberlik onun içine girer; peygamberliğin altında da kendisine indirilen kitap ve şeriat yer alır. Bu durum sabit olup da sonra o kavim tahtının altına gömdükleri ve içinde sihir çeşitleri bulunan sahifeyi çıkarıp onun vefatından sonra insanlara bunun onun tarafından olduğunu vehmettirdiklerinde, bu yaptıkları hakikatte onun mülküne/peygamberliğine karşı bir iftira olmuştur.» Bana göre en sahih olanı şöyle denilmesidir: O kavim, Süleyman'ın o mülkü ancak o ilim sayesinde elde ettiğini iddia edince, bu iddia Süleyman'ın mülküne karşı bir iftira gibi olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: السَّبَبُ فِي أَنَّهُمْ أَضَافُوا السِّحْرَ إِلَى سُلَيْمَانَ ﵇ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ أَضَافُوا السِّحْرَ إِلَى سُلَيْمَانَ تَفْخِيمًا لِشَأْنِهِ وَتَعْظِيمًا لِأَمْرِهِ وَتَرْغِيبًا لِلْقَوْمِ فِي قَبُولِ ذَلِكَ مِنْهُمْ، وَثَانِيهَا: أَنَّ الْيَهُودَ مَا كَانُوا يُقِرُّونَ بِنُبُوَّةِ سُلَيْمَانَ بَلْ كَانُوا يَقُولُونَ إِنَّمَا وَجَدَ ذَلِكَ الْمُلْكَ بِسَبَبِ السِّحْرِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا سَخَّرَ الْجِنَّ لِسُلَيْمَانَ فَكَانَ يُخَالِطُهُمْ وَيَسْتَفِيدُ مِنْهُمْ أَسْرَارًا عَجِيبَةً فَغَلَبَ عَلَى الظُّنُونِ أَنَّهُ ﵊ اسْتَفَادَ السِّحْرَ مِنْهُمْ.
Altıncı Mesele: Sihri Hz. Süleyman'a aleyhisselâm nispet etmelerinin sebebi hususunda [bazı] vecihler vardır: Birincisi: Sihrin şanını yüceltmek, değerini artırmak ve insanları bunu kendilerinden kabule teşvik etmek için sihri Süleyman'a nispet etmişlerdir. İkincisi: Yahudiler Süleyman'ın peygamberliğini ikrar etmiyor, bilakis onun o mülkü sihir sebebiyle elde ettiğini söylüyorlardı. Üçüncüsü: Yüce Allah cinleri Süleyman'a musahhar kılınca o onlarla iç içe oluyor ve onlardan acayip sırlar öğreniyordu; bu yüzden onun aleyhisselâm sihri onlardan öğrendiği zannı galip geldi.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ فَهَذَا تَنْزِيهٌ لَهُ ﵇ عَنِ الْكُفْرِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَوْمَ نَسَبُوهُ إِلَى الْكُفْرِ وَالسِّحْرِ: قِيلَ فِيهِ أَشْيَاءُ، أَحَدُهَا: ما روي عن بعض أخبار الْيَهُودِ أَنَّهُمْ قَالُوا: أَلَا تَعْجَبُونَ مِنْ مُحَمَّدٍ يَزْعُمُ أَنَّ سُلَيْمَانَ كَانَ نَبِيًّا وَمَا كَانَ إِلَّا سَاحِرًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. وَثَانِيهَا: أَنَّ السَّحَرَةَ مِنَ الْيَهُودِ زَعَمُوا أَنَّهُمْ أَخَذُوا السِّحْرَ عَنْ سُلَيْمَانَ فَنَزَّهَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْهُ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْمًا زَعَمُوا أَنَّ قِوَامَ مُلْكِهِ كَانَ بِالسِّحْرِ فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِنْهُ لِأَنَّ كَوْنَهُ نبياً ينافي كونه ساحراً كافراً، [أما قوله تعالى ولكن الشياطين كفروا] ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الَّذِي بَرَّأَهُ مِنْهُ لَاصِقٌ بِغَيْرِهِ فَقَالَ: وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُشِيرُ/ بِهِ إِلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِمَّنِ اتَّخَذَ السِّحْرَ كَالْحِرْفَةِ لِنَفْسِهِ وَيَنْسِبُهُ إِلَى سُلَيْمَانَ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى مَا بِهِ كَفَرُوا فَقَدْ كَانَ يَجُوزُ أَنْ يُتَوَهَّمَ أَنَّهُمْ مَا كَفَرُوا أَوَّلًا بِالسِّحْرِ فَقَالَ تَعَالَى: يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ فِي السِّحْرِ يَقَعُ مِنْ وُجُوهٍ.
Allah Teâlâ'nın: { وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ } “Oysa Süleyman küfre girmedi” buyruğuna gelince; bu, onu aleyhisselâm küfürden tenzih etmektir. Bu da o kavmin kendisini küfre ve sihire nispet ettiğini gösterir. Bu hususta [şunlar] söylenmiştir: Birincisi: Yahudi bilginlerinden bazılarından rivayet edildiğine göre onlar şöyle demişlerdir: «Muhammed'e şaşmaz mısınız? Süleyman'ın bir peygamber olduğunu iddia ediyor, oysa o bir büyücüden başka bir şey değildi!» Bunun üzerine Allah bu ayeti indirmiştir. İkincisi: Yahudilerden sihirbaz olanlar, sihri Süleyman'dan aldıklarını iddia etmişler, Allah Teâlâ da onu bundan tenzih etmiştir. Üçüncüsü: Bir topluluk onun mülkünün nizamının sihirle ayakta durduğunu iddia etmiş; Allah Teâlâ da onu bundan beri kılmıştır, zira onun bir peygamber olması, büyücü bir kâfir olmasıyla çelişir. [Allah Teâlâ'nın: { وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا } “Fakat şeytanlar kâfir oldular” buyruğuna gelince;] sonra [Allah] Teâlâ, onu kendisinden beri kıldığı şeyin bir başkasına yapışmış olduğunu beyan ederek şöyle buyurmuştur: { وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا } “Fakat şeytanlar kâfir oldular”. Bununla, daha önce zikri geçen ve sihri kendilerine bir meslek edinip onu Süleyman'a nispet eden kimselere işaret etmektedir. Sonra Allah Teâlâ onların ne ile kâfir olduklarını beyan etmiştir; zira ilk başta onların sihir sebebiyle kâfir olmadıkları zannedilebilirdi. Bu sebeple [Allah] Teâlâ: { يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ } “İnsanlara sihri öğretiyorlardı” buyurmuştur. Bil ki sihir hakkındaki inceleme birkaç vecihten gerçekleşir:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْبَحْثِ عَنْهُ بِحَسَبِ اللُّغَةِ فَنَقُولُ: ذَكَرَ أَهْلُ اللُّغَةِ أَنَّهُ فِي الْأَصْلِ عِبَارَةٌ عَمَّا لَطُفَ وَخَفِيَ سَبَبُهُ وَالسَّحْرُ بِالنَّصْبِ هُوَ الْغِذَاءُ لِخَفَائِهِ وَلُطْفِ مَجَارِيهِ، قَالَ لَبِيَدٌ:
Birinci Mesele: Dil açısından onun araştırılması hakkındadır. Şöyle deriz: Dil ehli, onun asılda sebebi latif ve gizli olan şeyden ibaret olduğunu zikretmişlerdir. Üstün ile okunan sehar (السَّحْرُ) ise gizliliği ve kanallarının inceliği sebebiyle gıdadır. Lebîd şöyle demiştir:
وَنَسْحَرُ بِالطَّعَامِ وَبِالشَّرَابِ قِيلَ فِيهِ وَجْهَانِ، أَحَدُهُمَا: أنا نعلل ونخذع كَالْمَسْحُورِ الْمَخْدُوعِ، وَالْآخَرُ: نُغَذَّى وَأَيُّ الْوَجْهَيْنِ كَانَ فَمَعْنَاهُ الْخَفَاءُ وَقَالَ:
«Yemekle ve içmekle besleniriz/oyalanırız.» Bunda iki vecih olduğu söylenmiştir: Birincisi: Bizler büyülenmiş ve aldatılmış kimse gibi oyalanır ve aldatılırız. Diğeri: Gıdalanırız. Hangi vecih olursa olsun manası gizliliktir. Şair şöyle demiştir:
فَإِنْ تَسْأَلِينَا فِيمَ نَحْنُ فَإِنَّنَا ... عَصَافِيرُ مِنْ هَذَا الْأَنَامِ الْمُسَحَّرِ
«Eğer ne halde olduğumuzu bize sorarsan; bizler... beslenen (veya efsunlanmış) şu insanlardan serçeleriz.»
وَهَذَا الْبَيْتُ يَحْتَمِلُ مِنَ الْمَعْنَى مَا احْتَمَلَهُ الْأَوَّلُ، وَيَحْتَمِلُ أَيْضًا أَنْ يُرِيدَ بِالْمُسَحَّرِ أَنَّهُ ذُو سَحْرٍ، وَالسَّحْرُ هُوَ الرِّئَةُ، وَمَا تَعَلَّقَ بِالْحُلْقُومِ وَهَذَا أَيْضًا يَرْجِعُ إِلَى مَعْنَى الْخَفَاءِ وَمِنْهُ قَوْلُ عَائِشَةَ ﵂: «تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَيْنَ سَحْرِي وَنَحْرِي» ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ [الشُّعَرَاءِ: ١٥٣] ، يَعْنِي مِنَ الْمَخْلُوقِينَ الَّذِي يَطْعَمُ وَيَشْرَبُ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُمْ: مَا أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا [الشُّعَرَاءِ: ١٥٤] وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ ذُو سَحْرٍ مِثْلُنَا، وَقَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ مُوسَى ﵇ أَنَّهُ قَالَ لِلسَّحَرَةِ: مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ [يُونُسَ: ٨١] وَقَالَ: فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ [الْأَعْرَافِ: ١١٦] فَهَذَا هُوَ مَعْنَى السِّحْرِ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ.
Bu beyit, birinci beytin taşıdığı manayı taşımaya elverişlidir; ayrıca «el-müsehhâr» ile akciğer sahibi olmasının kastedilmiş olması da muhtemeldir. Sehar (السَّحْرُ), akciğer ve boğaza bağlı kısımdır; bu da yine gizlilik manasına racidir. Hz. Âişe'nin radıyallâhu anhâ: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem göğsüm ile akciğerim (sehrî ve nahrî) arasında vefat etti» sözü de bundandır. Yüce Allah'ın: { إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ } [Şuarâ 153] kavli de; yiyip içen yaratılmışlardansın demektir. Buna onların: { مَا أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا } “Sen de ancak bizim gibi bir beşersin” [Şuarâ 154] sözleri delalet eder. Bizim gibi akciğer sahibi [bir canlısın] manasında olması da muhtemeldir. Yüce Allah Hz. Musa'dan aleyhisselâm hikâye ederek onun büyücülere şöyle dediğini buyurmuştur: { مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ } “Sizin getirdiğiniz şey sihirdir; muhakkak ki Allah onu boşa çıkaracaktır” [Yûnus 81] ve { فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ } “Onlar [iplerini] atınca insanların gözlerini büyülediler ve onları dehşete düşürdüler” [A'râf 116] buyurmuştur. İşte dilin aslında sihrin manası budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ لَفْظَ السِّحْرِ فِي عُرْفِ الشَّرْعِ مُخْتَصٌّ بِكُلِّ أَمْرٍ يَخْفَى سَبَبُهُ وَيُتَخَيَّلُ عَلَى غَيْرِ حَقِيقَتِهِ وَيَجْرِي مَجْرَى التَّمْوِيهِ وَالْخِدَاعِ، وَمَتَى أُطْلِقَ وَلَمْ يُقَيَّدْ أَفَادَ ذَمَّ فَاعِلِهِ. قَالَ تعالى: سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ [الأعراف: ١١٦] يَعْنِي مَوَّهُوا عَلَيْهِمْ حَتَّى ظَنُّوا أَنَّ حِبَالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ تَسْعَى وَقَالَ تَعَالَى: يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى [طه: ٦٦] وَقَدْ يُسْتَعْمَلُ مُقَيَّدًا فِيمَا يُمْدَحُ وَيُحْمَدُ.
İkinci Mesele: Bil ki sihir lafzı şeriat örfünde sebebi gizli olan, hakikatinin aksine hayal ettirilen ve bir yanıltma ile aldatma mesabesinde cereyan eden her duruma mahsustur; mutlak olarak kullanılıp kayıtlanmadığında failinin yerilmesini ifade eder. Yüce Allah: { سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ } “İnsanların gözlerini büyülediler” [A'râf 116] buyurmuştur; yani iplerinin ve değneklerinin koştuğunu zannedecekleri şekilde onları yanılttılar. Yüce Allah yine: { يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى } “Sihirlerinden ötürü ona sanki koşuyorlarmış gibi hayal ettirildi” [Tâhâ 66] buyurmuştur. Bazen de kayıtlı olarak medhedilen ve övülen şeylerde kullanılır.
رُوِيَ أَنَّهُ قَدِمَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الزِّبْرِقَانُ بْنُ بَدْرٍ وَعَمْرُو بْنُ الْأَهْتَمِ، فَقَالَ لِعَمْرٍو: خَبِّرْنِي عَنِ الزِّبْرِقَانِ، فَقَالَ: مُطَاعٌ فِي نَادِيهِ شَدِيدُ الْعَارِضَةِ مَانِعٌ لِمَا وَرَاءَ ظَهْرِهِ، فَقَالَ الزِّبْرِقَانُ: هُوَ وَاللَّهِ يَعْلَمُ أَنِّي أَفْضَلُ مِنْهُ، فَقَالَ عَمْرٌو: إِنَّهُ زَمَنُ الْمُرُوءَةِ ضَيِّقُ الْعَطَنِ أَحْمَقُ الْأَبِ لَئِيمُ الْخَالِ يَا رَسُولَ اللَّهِ صَدَقْتَ فِيهِمَا، أَرْضَانِي فَقُلْتُ: أَحْسَنَ مَا عَلِمْتُ وَأَسْخَطَنِي فَقُلْتُ أَسْوَأَ مَا عَلِمْتُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ مِنَ الْبَيَانِ لَسِحْرًا»
Rivayet edildiğine göre Zibrikan b. Bedr ve Amr b. el-Ehtem, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem huzuruna geldiler. Amr'a: «Bana Zibrikan'ı anlat» buyurdu. O da: «Meclisinde sözü dinlenen, hitabeti güçlü ve arkasındakileri koruyan biridir» dedi. Zibrikan: «Vallahi o benim kendisinden daha üstün olduğumu biliyor» dedi. Bunun üzerine Amr: «O, mürüvveti kıt, dar görüşlü, babası ahmak, dayısı alçak biridir; ey Allah'ın Resulü, her ikisinde de doğru söyledim; benden hoşnut olunca bildiğim en güzel yönünü söyledim, beni öfkelendirince bildiğim en kötü yönünü söyledim» dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz bazı beyanlar [etkileyicilikte] sihirdir» buyurdu.
فَسَمَّى النَّبِيُّ ﷺ بَعْضَ الْبَيَانِ سِحْرًا لِأَنَّ صَاحِبَهُ يُوَضِّحُ الشَّيْءَ الْمُشْكِلَ وَيَكْشِفُ عَنْ حَقِيقَتِهِ بِحُسْنِ بَيَانِهِ وَبَلِيغِ عِبَارَتِهِ، فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يُسَمِّيَ مَا يُوَضِّحُ الْحَقَّ وَيُنْبِئُ عَنْهُ سِحْرًا؟ وَهَذَا الْقَائِلُ إِنَّمَا قَصَدَ إِظْهَارَ الْخَفِيِّ لَا إِخْفَاءَ الظَّاهِرِ وَلَفْظُ السِّحْرِ إِنَّمَا يُفِيدُ إِخْفَاءَ الظَّاهِرِ؟ قُلْنَا: إِنَّمَا سَمَّاهُ سِحْرًا لِوَجْهَيْنِ، الْأَوَّلُ: أَنَّ ذَلِكَ الْقَدْرَ لِلُطْفِهِ وَحُسْنِهِ اسْتَمَالَ الْقُلُوبَ فَأَشْبَهَ السِّحْرَ الَّذِي يَسْتَمِيلُ الْقُلُوبَ، فَمِنْ هَذَا الْوَجْهِ سُمِّيَ سِحْرًا، لَا مِنَ الْوَجْهِ الَّذِي ظَنَنْتَ/. الثَّانِي: أَنَّ الْمُقْتَدِرَ عَلَى الْبَيَانِ يَكُونُ قَادِرًا عَلَى تَحْسِينِ مَا يَكُونُ قَبِيحًا وَتَقْبِيحِ مَا يَكُونُ حَسَنًا فَذَلِكَ يُشْبِهُ السِّحْرَ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bazı beyanları sihir olarak isimlendirmiştir; çünkü onun sahibi kapalı olan şeyi güzel açıklaması ve beliğ ifadesiyle aydınlatır ve hakikatini ortaya çıkarır. Şayet: «Hakkı açıklayan ve onu bildiren bir şeyi sihir olarak isimlendirmek nasıl caiz olur? Oysa bu sözü söyleyen gizli olanı açığa çıkarmayı kastetmiştir, açık olanı gizlemeyi değil; sihir lafzı ise açık olanı gizlemeyi ifade eder» denilirse, biz deriz ki: Onu iki vecihten ötürü sihir olarak isimlendirmiştir: Birincisi: Bu kadarı, letafeti ve güzelliği sebebiyle kalpleri cezbetmiş ve kalpleri cezbeden sehire benzemiştir; işte bu yönden sihir olarak isimlendirilmiştir, senin zannettiğin yönden değil. İkincisi: Beyan gücüne sahip olan kimse çirkin olanı güzelleştirmeye, güzel olanı da çirkinleştirmeye muktedirdir; dolayısıyla bu yönden sehire benzemektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي أَقْسَامِ السِّحْرِ: اعْلَمْ أَنَّ السِّحْرَ عَلَى أَقْسَامٍ. الْأَوَّلُ: سِحْرُ الْكَلْدَانِيِّينَ والْكَسْدَانِيِّينَ الَّذِينَ كَانُوا فِي قَدِيمِ الدَّهْرِ وَهُمْ قَوْمٌ يَعْبُدُونَ الْكَوَاكِبَ وَيَزْعُمُونَ أَنَّهَا هِيَ الْمُدَبِّرَةُ لِهَذَا الْعَالَمِ، وَمِنْهَا تَصْدُرُ الْخَيْرَاتُ وَالشُّرُورُ وَالسَّعَادَةُ وَالنُّحُوسَةُ وَهُمُ الَّذِينَ بَعَثَ اللَّهُ تَعَالَى إِبْرَاهِيمَ ﵇ مُبْطِلًا لِمَقَالَتِهِمْ وَرَادًّا عَلَيْهِمْ فِي مَذْهَبِهِمْ. أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَدِ اتَّفَقَتْ كَلِمَتُهُمْ عَلَى أَنَّ غَيْرَ اللَّهِ تَعَالَى لَا يَقْدِرُ عَلَى خَلْقِ الْجِسْمِ وَالْحَيَاةِ وَاللَّوْنِ وَالطَّعْمِ، وَاحْتَجُّوا بِوُجُوهٍ ذَكَرَهَا الْقَاضِي وَلَخَّصَهَا فِي تَفْسِيرِهِ وَفِي سَائِرِ كُتُبِهِ وَنَحْنُ نَنْقُلُ تِلْكَ الْوُجُوهَ
Üçüncü Mesele: Sihrin Kısımları Hakkında: Bil ki sihir kısımlara ayrılır. Birincisi: Eski devirlerde yaşamış olan Keldânîlerin ve Kesdânîlerin sihridir. Onlar yıldızlara tapan ve bu âlemi onların idare ettiğini, hayırların, şerlerin, mutluluk ve uğursuzlukların onlardan kaynaklandığını iddia eden bir kavimdi. Onlar, Yüce Allah'ın sözlerini iptal etmek ve mezheplerini reddetmek üzere Hz. İbrahim'i aleyhisselâm gönderdiği kimselerdir. Mutezile'ye gelince; onlar Allah Teâlâ'dan başkasının cisim, hayat, renk ve tat yaratmaya güç yetiremeyeceği hususunda görüş birliğine varmışlardır. Kâdî'nin zikrettiği, tefsirinde ve diğer kitaplarında özetlediği [bazı] deliller öne sürmüşlerdir; biz de bu delilleri nakledip
وَنَنْظُرُ فِيهَا. أَوَّلُهَا: وَهُوَ النُّكْتَةُ الْعَقْلِيَّةُ الَّتِي عَلَيْهَا يُعَوِّلُونَ أَنَّ كُلَّ مَا سِوَى اللَّهِ إِمَّا مُتَحَيِّزٌ وَإِمَّا قَائِمٌ بِالْمُتَحَيِّزِ، فَلَوْ كَانَ غَيْرُ اللَّهِ فَاعِلًا لِلْجِسْمِ وَالْحَيَاةِ لَكَانَ ذَلِكَ الْغَيْرُ مُتَحَيِّزًا، وَذَلِكَ الْمُتَحَيِّزُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ قَادِرًا بِالْقُدْرَةِ، إِذْ لَوْ كَانَ قَادِرًا لِذَاتِهِ لَكَانَ كُلُّ جِسْمٍ كَذَلِكَ بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْأَجْسَامَ مُتَمَاثِلَةٌ لَكِنَّ الْقَادِرَ بِالْقُدْرَةِ لَا يَصِحُّ مِنْهُ فِعْلُ الْجِسْمِ وَالْحَيَاةِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ الْعِلْمَ الضَّرُورِيَّ حَاصِلٌ بِأَنَّ الْوَاحِدَ مِنَّا لَا يَقْدِرُ عَلَى خَلْقِ الْجِسْمِ وَالْحَيَاةِ ابْتِدَاءً، فَقُدْرَتُنَا مُشْتَرِكَةٌ فِي امْتِنَاعِ ذَلِكَ عَلَيْهَا، فَهَذَا الِامْتِنَاعُ حُكْمٌ مُشْتَرَكٌ فَلَا بُدَّ له من علة مشتركة ولا مشترك هاهنا إِلَّا كَوْنُنَا قَادِرِينَ بِالْقُدْرَةِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ فِيمَنْ كَانَ قَادِرًا بِالْقُدْرَةِ أَنْ يَتَعَذَّرَ عَلَيْهِ فِعْلُ الْجِسْمِ وَالْحَيَاةِ. الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْقُدْرَةَ الَّتِي لَنَا لَا شَكَّ أَنَّ بَعْضَهَا يُخَالِفُ بَعْضًا، فَلَوْ قَدَّرْنَا قُدْرَةً صَالِحَةً لِخَلْقِ الْجِسْمِ وَالْحَيَاةِ لَمْ تَكُنْ مُخَالَفَتُهَا لِهَذِهِ الْقُدْرَةِ أَشَدَّ مِنْ مُخَالَفَةِ بَعْضِ هَذِهِ الْقُدْرَةِ لِلْبَعْضِ، فَلَوْ كَفَى ذَلِكَ الْقَدْرُ مِنَ الْمُخَالَفَةِ فِي صَلَاحِيَّتِهَا لِخَلْقِ الْجِسْمِ وَالْحَيَاةِ لَوَجَبَ فِي هَذِهِ الْقُدْرَةِ أَنْ يُخَالِفَ بَعْضُهَا بَعْضًا، وَأَنْ تَكُونَ صَالِحَةً لِخَلْقِ الْجِسْمِ وَالْحَيَاةِ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ الْقَادِرَ بِالْقُدْرَةِ لَا يَقْدِرُ عَلَى خَلْقِ الْجِسْمِ وَالْحَيَاةِ. وَثَانِيهَا:
onları inceleyeceğiz. Bunların birincisi -ki dayandıkları aklî nükte de budur-: Allah'tan başka her varlık ya yer kaplayandır (mütehayyizdir) ya da yer kaplayana kaimdir. Eğer Allah'tan başkası cismin ve hayatın faili olsaydı, o başkası yer kaplayan bir varlık olurdu. O yer kaplayan varlığın da mutlaka [sonradan yaratılmış bir] kudret ile kādir olması gerekirdi; zira eğer bizzat kendisi kādir olsaydı, cisimlerin birbirine benzediği esasına binaen her cismin böyle olması gerekirdi. Ancak kudretle kādir olan kimseden cisim ve hayat fiili sahih olmaz. Buna iki vecih delalet eder: Birincisi: İçimizden bir ferdin başlangıçta cisim ve hayat yaratmaya güç yetiremeyeceğine dair zarurî ilim hâsıldır. Bizim kudretimiz bunun kendisi için imkânsız oluşunda müşterektir; bu imkânsızlık ortak bir hükümdür, dolayısıyla onun ortak bir illetinin olması gerekir ve burada kudretle kādir oluşumuzdan başka hiçbir ortaklık yoktur. Bu sabit olunca, kudretle kādir olan kimse için cisim ve hayat fiilinin imkânsız olması vacip olur. İkincisi: Bizde bulunan bu kudretin bir kısmının diğer kısmından farklı olduğunda şüphe yoktur. Şayet cisim ve hayat yaratmaya elverişli bir kudret takdir etseydik, onun bu kudrete olan farklılığı, bu kudretin bir kısmının diğer kısmına olan farklılığından daha şiddetli olmazdı. Eğer bu kadarlık bir farklılık onun cisim ve hayat yaratmaya elverişli olması için yeterli olsaydı, bu kudretin de bir kısmının diğerinden farklı olması ve cisim ile hayat yaratmaya elverişli olması gerekirdi. Durum böyle olmayınca anladık ki, kudretle kādir olan kimse cisim ve hayat yaratmaya güç yetiremez. İkincisi:
أَنَّا لَوْ جَوَّزْنَا ذَلِكَ لَتَعَذَّرَ الِاسْتِدْلَالُ بِالْمُعْجِزَاتِ عَلَى النُّبُوَّاتِ لِأَنَّا لَوْ جَوَّزْنَا اسْتِحْدَاثَ الْخَوَارِقِ بِوَاسِطَةِ تَمْزِيجِ الْقُوَى السَّمَاوِيَّةِ بِالْقُوَى الْأَرْضِيَّةِ لَمْ يُمْكِنَّا الْقَطْعُ بِأَنَّ هَذِهِ الْخَوَارِقَ الَّتِي ظَهَرَتْ عَلَى أَيْدِي الْأَنْبِيَاءِ ﵈ صَدَرَتْ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى، بَلْ يَجُوزُ فِيهَا أَنَّهُمْ أَتَوْا بِهَا مِنْ طَرِيقِ السِّحْرِ، وَحِينَئِذٍ يَبْطُلُ الْقَوْلُ بِالنُّبُوَّاتِ مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّا لَوْ جَوَّزْنَا أَنْ يَكُونَ فِي النَّاسِ مَنْ يَقْدِرُ عَلَى خَلْقِ الْجِسْمِ وَالْحَيَاةِ وَالْأَلْوَانِ لَقَدَرَ ذَلِكَ الْإِنْسَانُ عَلَى تَحْصِيلِ الْأَمْوَالِ الْعَظِيمَةِ مِنْ غَيْرِ تَعَبٍ، لَكِنَّا نَرَى مَنْ يَدَّعِي السِّحْرَ مُتَوَصِّلًا إِلَى اكْتِسَابِ الْحَقِيرِ مِنَ الْمَالِ بِجُهْدٍ جَهِيدٍ، فَعَلِمْنَا كَذِبَهُ وَبِهَذَا الطَّرِيقِ نَعْلَمُ فَسَادَ مَا يَدَّعِيهِ قَوْمٌ مِنَ الْكِيمْيَاءِ، لِأَنَّا نَقُولُ: لَوْ أَمْكَنَهُمْ بِبَعْضِ الْأَدْوِيَةِ أَنْ يَقْلِبُوا غَيْرَ الذَّهَبِ ذَهَبًا لَكَانَ إِمَّا أَنْ يُمْكِنَهُمْ ذَلِكَ بِالْقَلِيلِ مِنَ الْأَمْوَالِ، فَكَانَ يَنْبَغِي أَنْ يُغْنُوا أَنْفُسَهُمْ بِذَلِكَ عَنِ الْمَشَقَّةِ وَالذِّلَّةِ أَوْ لَا يُمْكِنَهُمْ إِلَّا بِالْآلَاتِ الْعِظَامِ وَالْأَمْوَالِ الْخَطِيرَةِ، فَكَانَ يَجِبُ أَنْ يُظْهِرُوا ذَلِكَ لِلْمُلُوكِ الْمُتَمَكِّنِينَ مِنْ ذَلِكَ، بَلْ كَانَ يَجِبُ أَنْ يَفْطِنَ الْمُلُوكُ لِذَلِكَ لِأَنَّهُ أَنْفَعُ لَهُمْ مِنْ فَتْحِ الْبِلَادِ/ الَّذِي لَا يَتِمُّ إِلَّا بِإِخْرَاجِ الْأَمْوَالِ وَالْكُنُوزِ، وَفِي عِلْمِنَا بِانْصِرَافِ النُّفُوسِ وَالْهِمَمِ عَنْ ذَلِكَ دَلَالَةٌ عَلَى فَسَادِ هَذَا الْقَوْلِ، قَالَ الْقَاضِي: فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْجُمْلَةِ أَنَّ السَّاحِرَ لَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ فَاعِلًا لِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الدَّلَائِلَ ضَعِيفَةٌ جِدًّا. أَمَّا الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: فَنَقُولُ: مَا الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا سِوَى اللَّهِ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُتَحَيِّزًا، وَإِمَّا قَائِمًا بِالْمُتَحَيِّزِ، أَمَا عَلِمْتُمْ أَنَّ الْفَلَاسِفَةَ مُصِرُّونَ عَلَى إِثْبَاتِ الْعُقُولِ وَالنُّفُوسِ الْفَلَكِيَّةِ وَالنُّفُوسِ النَّاطِقَةِ، وَزَعَمُوا أَنَّهَا فِي أَنْفُسِهَا لَيْسَتْ بِمُتَحَيِّزَةٍ وَلَا قَائِمَةٍ بِالْمُتَحَيِّزِ، فَمَا الدَّلِيلُ عَلَى فَسَادِ الْقَوْلِ بِهَذَا؟ فَإِنْ قَالُوا: لَوْ وُجِدَ مَوْجُودٌ هَكَذَا لَزِمَ أَنْ يَكُونَ مِثْلًا لِلَّهِ تَعَالَى، قُلْنَا: لَا نُسَلِّمُ ذَلِكَ لِأَنَّ الِاشْتِرَاكَ فِي الْأُسْلُوبِ لَا يَقْتَضِي الِاشْتِرَاكَ فِي الْمَاهِيَّةِ، سَلَّمْنَا ذَلِكَ لَكِنْ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَعْضُ الْأَجْسَامِ يَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ لِذَاتِهِ؟ قَوْلُهُ: الْأَجْسَامُ مُتَمَاثِلَةٌ. فَلَوْ كَانَ جِسْمٌ كَذَلِكَ لَكَانَ كُلُّ جِسْمٍ كَذَلِكَ، قُلْنَا: مَا الدَّلِيلُ عَلَى تَمَاثُلِ الْأَجْسَامِ، فَإِنْ قَالُوا: إِنَّهُ لَا مَعْنَى لِلْجِسْمِ إِلَّا الْمُمْتَدُّ فِي الْجِهَاتِ، الشَّاغِلُ لِلْأَحْيَازِ وَلَا تَفَاوُتَ بَيْنَهَا فِي هَذَا الْمَعْنَى، قُلْنَا: الِامْتِدَادُ فِي الْجِهَاتِ وَالشُّغْلُ لِلْأَحْيَازِ صِفَةٌ مِنْ صِفَاتِهَا وَلَازِمٌ مِنْ لَوَازِمِهَا، وَلَا يَبْعُدُ أَنْ تَكُونَ الْأَشْيَاءُ الْمُخْتَلِفَةُ فِي الْمَاهِيَّةِ مُشْتَرِكَةً فِي بَعْضِ اللَّوَازِمِ، سَلَّمْنَا أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ قَادِرًا بِالْقُدْرَةِ، فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّ الْقَادِرَ بِالْقُدْرَةِ لَا يَصِحُّ مِنْهُ خَلْقُ الْجِسْمِ وَالْحَيَاةِ؟ قَوْلُهُ: لِأَنَّ الْقُدْرَةَ الَّتِي لَنَا مُشْتَرِكَةٌ فِي هَذَا الِامْتِنَاعِ وَهَذَا الِامْتِنَاعُ حُكْمٌ مُشْتَرَكٌ، فَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ عِلَّةٍ مُشْتَرَكَةٍ وَلَا مُشْتَرَكَ سِوَى كَوْنِنَا قَادِرِينَ بِالْقُدْرَةِ، قُلْنَا: هَذِهِ الْمُقَدِّمَاتُ بِأَسْرِهَا مَمْنُوعَةٌ فَلَا نُسَلِّمُ أَنَّ الِامْتِنَاعَ حُكْمٌ مُعَلَّلٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ الِامْتِنَاعَ عدمي
Eğer buna cevaz verseydik, mucizelerle peygamberliklere delil getirmek imkânsız hale gelirdi. Çünkü semavî güçlerin arzî güçlerle meczedilmesi vasıtasıyla harikulade olayların meydana getirilmesine cevaz verseydik, peygamberlerin aleyhimüsselâm ellerinde zahir olan bu harikulade olayların Yüce Allah'tan kaynaklandığını kesin olarak söyleyemezdik; bilakis onları sihir yoluyla getirmiş olmaları caiz olurdu ki bu durumda peygamberlikleri kabul etme düşüncesi her yönden batıl olurdu. Üçüncüsü: İnsanlar arasında cisim, hayat ve renkleri yaratmaya gücü yeten birinin bulunmasına cevaz verseydik, o insanın zahmet çekmeksizin büyük mallar elde etmeye gücü yeterdi. Hâlbuki biz sihir iddia eden kimsenin son derece zahmetle azıcık bir mal elde etmeye çabaladığını görmekteyiz; böylece onun yalancılığını anladık. Bu yolla bazı kimselerin iddia ettiği simyanın (kimyanın) fesadını da biliriz; çünkü biz deriz ki: Eğer bazı ilaçlarla altından başka şeyleri altına çevirmeleri mümkün olsaydı, bu durum ya az bir malla onlar için mümkün olurdu -ki bu durumda meşakkat ve zilletten kurtulup kendilerini zengin kılmaları gerekirdi- ya da ancak büyük aletler ve muazzam servetlerle mümkün olurdu -ki bu durumda buna güç yetirebilen hükümdarlara bunu açıklamaları gerekirdi-. Hatta hükümdarların buna uyanmaları gerekirdi; çünkü bu onlar için ancak malların ve hazinelerin harcanmasıyla tamamlanan ülkeler fethetmekten daha faydalıdır. Nefislerin ve himmetlerin bundan yüz çevirdiğini bilmemiz, bu görüşün fesadına delalet eder. Kâdî şöyle demiştir: «Bütün bunlarla sabit oldu ki sihirbazın bunlardan herhangi birinin faili olması sahih değildir.» Bil ki bu deliller son derece zayıftır. Birinci veche gelince; şöyle deriz: Allah'tan başka her şeyin ya yer kaplayan ya da yer kaplayana kaim olduğuna delil nedir? Bilmez misiniz ki filozoflar akılları, felekî nefisleri ve nâtık (düşünen) nefisleri ispat etmekte ısrar etmişler ve bunların bizzat kendilerinin ne yer kaplayan ne de yer kaplayana kaim olduklarını ileri sürmüşlerdir. Bu görüşün fesadına delil nedir? Şayet: «Böyle bir varlık bulunsaydı Yüce Allah'a benzer olması gerekirdi» derlerse, biz deriz ki: Bunu kabul etmeyiz; zira olumsuzlama tarzındaki ortaklık, mahiyette ortaklığı gerektirmez. Bunu kabul ettik diyelim; peki bazı cisimlerin bizzat kendileri sebebiyle buna güç yetirmesi niçin caiz olmasın? «Cisimler birbirine benzerdir; dolayısıyla bir cisim böyle olsaydı her cisim böyle olurdu» sözüne gelince, biz deriz ki: Cisimlerin birbirine benzer olduğuna delil nedir? Eğer: «Cisim için yönlerde uzanan ve yer kaplayan olmaktan başka bir mana yoktur; bu manada da aralarında bir fark yoktur» derlerse, biz deriz ki: Yönlerde uzanmak ve yer kaplamak onun sıfatlarından bir sıfat ve gereklerinden bir gerektir. Mahiyetleri farklı olan şeylerin bazı gereklerde ortak olması uzak bir ihtimal değildir. [Onun] bir kudret ile kādir olmasının vacip olduğunu kabul ettik; peki kudretle kādir olandan cisim ve hayat yaratmanın sahih olmayacağını nereden çıkardınız? «Çünkü bizde bulunan kudret bu imkânsızlıkta müşterektir; bu imkânsızlık da ortak bir hükümdür, dolayısıyla onun ortak bir illetinin olması gerekir ve kudretle kādir oluşumuzdan başka hiçbir ortaklık yoktur» sözüne gelince, biz deriz ki: Bu öncüllerin tamamı men edilmiştir; bu imkânsızlığın illetli bir hüküm olduğunu kabul etmeyiz, çünkü imkânsızlık ademîdir (yokluktur)
وَالْعَدَمُ لَا يُعَلَّلُ، سَلَّمْنَا أَنَّهُ أَمْرٌ وُجُودِيٌّ، وَلَكِنْ مِنْ مَذْهَبِهِمْ أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَحْكَامِ لَا يُعَلَّلُ، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الأمر هاهنا كَذَلِكَ، سَلَّمْنَا أَنَّهُ مُعَلَّلٌ، فَلِمَ قُلْتُمْ: إِنَّ الْحُكْمَ الْمُشْتَرَكَ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ عِلَّةٍ مُشْتَرَكَةٍ، أَلَيْسَ أَنَّ الْقُبْحَ حَصَلَ فِي الظُّلْمِ مُعَلَّلًا بِكَوْنِهِ ظُلْمًا وَفِي الْكَذِبِ بِكَوْنِهِ كَذِبًا، وَفِي الْجَهْلِ بِكَوْنِهِ جَهْلًا؟ سَلَّمْنَا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ عِلَّةٍ مُشْتَرَكَةٍ، لَكِنْ لَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ لَا مُشْتَرَكَ إِلَّا كَوْنُنَا قَادِرِينَ بِالْقُدْرَةِ، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْقُدْرَةُ الَّتِي لَنَا مُشْتَرِكَةً فِي وَصْفٍ مُعَيَّنٍ وَتِلْكَ الْقُدْرَةُ الَّتِي تَصْلُحُ لِخَلْقِ الْجِسْمِ تَكُونُ خَارِجَةً عَنْ ذَلِكَ الْوَصْفِ، فَمَا الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ لَيْسَ كَذَلِكَ؟ وَأَمَّا الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنَّهُ لَيْسَتْ مُخَالَفَةُ تِلْكَ الْقُدْرَةِ لِبَعْضِ الْقُدَرِ أَشَدَّ مِنْ مُخَالَفَةِ بَعْضِ هَذِهِ الْقُدَرِ لِلْبَعْضِ، فَنَقُولُ: هَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّا لَا نُعَلِّلُ صَلَاحِيَّتَهَا لِخَلْقِ الْجِسْمِ بِكَوْنِهَا مُخَالِفَةً لِهَذِهِ الْقُدَرِ، بَلْ لِخُصُوصِيَّتِهَا الْمُعَيَّنَةِ الَّتِي لِأَجْلِهَا خَالَفَتْ سَائِرَ الْقُدَرِ وَتِلْكَ الْخُصُوصِيَّةُ مَعْلُومٌ أَنَّهَا غَيْرُ حَاصِلَةٍ فِي سَائِرِ الْقُدَرِ.
ve adem (yokluk) illetlendirilemez. Varlıkla ilgili (vücudî) bir durum olduğunu kabul etsek bile, onların mezhebine göre hükümlerin birçoğu illetlendirilmez; bu durumda buradaki meselenin de öyle olması niçin caiz olmasın? İlletlendirildiğini kabul ettik; peki ortak bir hükmün mutlaka ortak bir illeti olması gerektiğini nereden söylediniz? Çirkinlik, zulümde zulüm olmasıyla, yalanda yalan olmasıyla ve cehalette cehalet olmasıyla illetlenerek hâsıl olmuş değil midir? Ortak bir illetin zorunlu olduğunu kabul ettik; fakat bizim kudretle kādir oluşumuzdan başka bir ortaklık olmadığını kabul etmiyoruz. Bizde bulunan bu kudretin muayyen bir vasıfta ortak olması ve cismi yaratmaya elverişli olan o kudretin ise bu vasfın dışında olması niçin caiz olmasın? Durumun böyle olmadığına delil nedir? Birinci veche gelince; yani «o kudretin bazı kudretlere olan muhalefeti, bu kudretlerin bir kısmının diğerine olan muhalefetinden daha şiddetli değildir» sözüne gelince, deriz ki: Bu zayıftır; çünkü biz onun cismi yaratmaya elverişli oluşunu bu kudretlere muhalif olmasıyla değil, diğer kudretlere muhalif olmasına sebep olan muayyen hususiyetiyle illetlendiriyoruz; o hususiyetin diğer kudretlerde bulunmadığı ise malumdur.
وَنَظِيرُ مَا ذَكَرُوهُ أَنْ يُقَالَ: لَيْسَتْ مُخَالَفَةُ الصَّوْتِ لِلْبَيَاضِ بِأَشَدَّ مِنْ مُخَالَفَةِ السَّوَادِ لِلْبَيَاضِ، فَلَوْ كَانَتْ تِلْكَ الْمُخَالَفَةُ مَانِعَةً لِلصَّوْتِ مِنْ صِحَّةِ أَنْ يُرَى لَوَجَبَ لِكَوْنِ السَّوَادِ مُخَالِفًا لِلْبَيَاضِ أَنْ يَمْتَنِعَ رُؤْيَتُهُ.
Onların zikrettiği şeyin benzeri şöyle denilmesidir: Sesin beyaza olan muhalefeti, siyahın beyaza olan muhalefetinden daha şiddetli değildir. Eğer o muhalefet sesin görülmesinin sahih olmasına engel olsaydı, siyahın da beyaza muhalif olması sebebiyle görülmesinin imkânsız olması gerekirdi.
وَلَمَّا كَانَ هَذَا الْكَلَامُ فَاسِدًا فَكَذَا مَا قَالُوهُ، وَالْعَجَبُ مِنَ الْقَاضِي أَنَّهُ لَمَّا حَكَى هَذِهِ الْوُجُوهَ عَنِ الْأَشْعَرِيَّةِ فِي مَسْأَلَةِ الرُّؤْيَةِ وَزَيْفِهَا بِهَذِهِ الْأَسْئِلَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ نَفْسَهُ تَمَسَّكَ بِهَا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ الَّتِي هِيَ الْأَصْلُ فِي إِثْبَاتِ النُّبُوَّةِ وَالرَّدِّ عَلَى مَنْ أَثْبَتَ مُتَوَسِّطًا بَيْنَ اللَّهِ وَبَيْنَنَا. أَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ/ الْقَوْلَ بِصِحَّةِ النُّبُوَّاتِ لَا يَبْقَى مَعَ تَجْوِيزِ هَذَا الْأَصْلِ فَنَقُولُ: إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْقَوْلُ بِصِحَّةِ النُّبُوَّاتِ مُتَفَرِّعًا عَلَى فَسَادِ هَذِهِ الْقَاعِدَةِ أَوْ لَا يَكُونُ. فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ امْتَنَعَ فَسَادُ هَذَا الْأَصْلِ بِالْبِنَاءِ عَلَى صِحَّةِ النُّبُوَّاتِ، وَإِلَّا وَقَعَ الدَّوْرُ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ فَقَدْ سَقَطَ هَذَا الْكَلَامُ بِالْكُلِّيَّةِ. وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ الْكَلَامُ فِي الْإِمْكَانِ غَيْرٌ، وَنَحْنُ لَا نَقُولُ بِأَنَّ هَذِهِ الْحَالَةَ حَاصِلَةٌ لِكُلِّ أَحَدٍ بَلْ هَذِهِ الْحَالَةُ لَا تَحْصُلُ لِلْبَشَرِ إِلَّا فِي الْأَعْصَارِ الْمُتَبَاعِدَةِ فَكَيْفَ يَلْزَمُنَا مَا ذَكَرْتُمُوهُ؟ فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي النَّوْعِ الْأَوَّلِ مِنَ السِّحْرِ.
Bu söz fasit olunca, onların söyledikleri de öyle [fasittir]. Şaşılacak şeydir ki Kâdî, rü'yet (Allah'ın görülmesi) meselesinde Eş'arîler'den bu vecihleri nakledip bu itirazlarla onları çürütmüşken, sonra bizzat kendisi peygamberliğin ispatında ve Allah ile bizim aramızda bir aracı kabul edenleri reddetmede asıl olan bu meselede bu delillere sarılmıştır. İkinci veche gelince; yani «bu asıla cevaz verilmesiyle peygamberliklerin doğruluğu görüşü baki kalmaz» sözüne gelince, biz deriz ki: Peygamberliklerin doğruluğu görüşü ya bu kaidenin fesadına dayanmaktadır ya da dayanmamaktadır. Eğer birincisi ise, peygamberliklerin doğruluğuna bina edilerek bu aslın fesadına hükmedilmesi imkânsız olur, aksi takdirde devir (kısır döngü) meydana gelir. Eğer ikincisi ise, bu söz tamamen düşmüş olur. Üçüncü veche gelince: Bir söz söyleyen şöyle diyebilir: İmkân hakkındaki konuşma başkadır; biz bu halin her fertte bulunduğunu söylemiyoruz, bilakis bu hal insan için ancak çok uzak asırlarda hâsıl olur; o halde zikrettiğiniz şey bize nasıl lazım gelir? İşte sihrin birinci türü hakkındaki kelam bundan ibarettir.
النَّوْعُ الثَّانِي: مِنَ السِّحْرِ: سِحْرُ أَصْحَابِ الْأَوْهَامِ وَالنَّفْسِ الْقَوِيَّةِ، قَالُوا: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي أَنَّ الَّذِي يُشِيرُ إِلَيْهِ كُلُّ أَحَدٍ بِقَوْلِهِ: «أَنَا» مَا هُوَ؟ فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهُ هُوَ هَذِهِ الْبِنْيَةُ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهُ جِسْمٌ صَارَ فِي هَذِهِ الْبِنْيَةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: بِأَنَّهُ مَوْجُودٌ وَلَيْسَ بِجِسْمٍ وَلَا بِجِسْمَانِيٍّ. أَمَّا إِذَا قُلْنَا إِنَّ الْإِنْسَانَ هُوَ هَذِهِ الْبِنْيَةُ، فَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الْبِنْيَةَ مُرَكَّبَةٌ مِنَ الْأَخْلَاطِ الْأَرْبَعَةِ، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَتَّفِقَ فِي بَعْضِ الْأَعْصَارِ الْبَارِدَةِ أَنْ يَكُونَ مِزَاجُهُ مِزَاجًا مِنَ الْأَمْزِجَةِ فِي نَاحِيَةٍ مِنَ النَّوَاحِي يَقْتَضِي الْقُدْرَةَ عَلَى خَلْقِ الْجِسْمِ وَالْعِلْمِ بِالْأُمُورِ الْغَائِبَةِ عَنَّا وَالْمُتَعَذِّرَةِ، وَهَكَذَا الْكَلَامُ إِذَا قُلْنَا الْإِنْسَانُ جِسْمٌ سار فِي هَذِهِ الْبِنْيَةِ، أَمَّا إِذَا قُلْنَا: إِنَّ الْإِنْسَانَ هُوَ النَّفْسُ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: النُّفُوسُ مُخْتَلِفَةٌ فَيَتَّفِقُ فِي بَعْضِ النُّفُوسِ إِنْ كَانَتْ لِذَاتِهَا قَادِرَةً عَلَى هَذِهِ الْحَوَادِثِ الْغَرِيبَةِ مُطَّلِعَةً عَلَى الْأَسْرَارِ الْغَائِبَةِ، فَهَذَا الِاحْتِمَالُ مِمَّا لَمْ تَقُمْ دَلَالَةٌ عَلَى فَسَادِهِ سِوَى الْوُجُوهِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَقَدْ بَانَ بُطْلَانُهَا، ثُمَّ الَّذِي يُؤَكِّدُ هَذَا الِاحْتِمَالَ وُجُوهٌ. أَوَّلُهَا: أَنَّ الْجِذْعَ الَّذِي يَتَمَكَّنُ الْإِنْسَانُ مِنَ الْمَشْيِ عَلَيْهِ لَوْ كَانَ مَوْضُوعًا عَلَى الْأَرْضِ لَا يُمْكِنُهُ الْمَشْيُ عَلَيْهِ لَوْ كَانَ كَالْجِسْرِ عَلَى هَاوِيَةٍ تَحْتَهُ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا أَنَّ تَخَيُّلَ السُّقُوطِ مَتَى قَوِيَ أَوْجَبَهُ، وَثَانِيهَا:
Sihrin İkinci Türü: Vehim ve güçlü nefis sahiplerinin sihridir. Şöyle demişlerdir: İnsanlar her ferdin «ben» sözüyle işaret ettiği şeyin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: İnsanlardan kimi onun bu beden yapısı olduğunu söyler, kimi onun bu beden yapısında cereyan eden bir cisim olduğunu söyler, kimi de onun mevcut olduğunu ancak ne bir cisim ne de cismanî bir varlık olduğunu söyler. İnsanın bu beden yapısı olduğunu söylediğimiz takdirde, şüphe yok ki bu beden dört hılttan mürekkeptir. O halde bazı soğuk asırlarda, bölgelerden bir bölgede onun mizacının cisim yaratma ve bizden gizli ve imkânsız olan işleri bilme iktidarını gerektiren bir mizaç olması niçin caiz olmasın? İnsanın bu beden yapısında cereyan eden bir cisim olduğunu söylediğimizde de söz böyledir. İnsanın nefis olduğunu söylediğimizde ise şöyle denilmesi niçin caiz olmasın: Nefisler farklı farklıdır; bu sebeple bazı nefislerin bizzat kendileri bu garip hadiselere kādir ve gayb sırlarına vakıf olmaları tesadüf edebilir. İşte bu ihtimal, geçmiş vecihler dışında fesadına hiçbir delil ikame edilmemiş bir ihtimaldir; o vecihlerin batıllığı ise ortaya konmuştur. Sonra bu ihtimali kuvvetlendiren [bazı] vecihler vardır: Birincisi: İnsanın üzerinde yürüyebildiği bir kütük yerde konulmuş olsaydı [rahatça yürürdü], fakat altında bir uçurum bulunan köprü gibi olduğunda üzerinde yürüyemez; bu da ancak düşme vehmi güçlendiğinde düşmeyi zorunlu kıldığı içindir. İkincisi:
اجْتَمَعَتِ الْأَطِبَّاءُ عَلَى نَهْيِ الْمَرْعُوفِ عَنِ النَّظَرِ إِلَى الْأَشْيَاءِ الْحُمْرِ، وَالْمَصْرُوعِ عَنِ النَّظَرِ إِلَى الْأَشْيَاءِ الْقَوِيَّةِ اللَّمَعَانِ وَالدَّوَرَانِ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا أَنَّ النُّفُوسَ خُلِقَتْ مُطِيعَةً لِلْأَوْهَامِ، وَثَالِثُهَا: حَكَى صَاحِبُ الشِّفَاءِ عَنْ «أَرِسْطُو» في طبائع الحيوان: أن الدجاجة إذا تشبهت كثيراً بالديكة في الصوت وفي الحراب مَعَ الدِّيَكَةِ نَبَتَ عَلَى سَاقِهَا مِثْلُ
Hekimler, burnu kanayan kimsenin kırmızı şeylere bakmasını ve sara hastasının son derece parıldayan ve dönen şeylere bakmasını nehyetme hususunda ittifak etmişlerdir. Bu da ancak nefislerin vehimlere boyun eğici olarak yaratılmasından ötürüdür. Üçüncüsü: Şifâ sahibi (İbn Sînâ), Aristo'dan Hayvanların Tabiatları kitabında şöyle nakletmiştir: Tavuk ses çıkarmada ve horozlarla
الشَّيْءِ النَّابِتِ عَلَى سَاقِ الدِّيكِ، ثُمَّ قَالَ صَاحِبُ الشِّفَاءِ: وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَحْوَالَ الْجُسْمَانِيَّةَ تَابِعَةٌ لِلْأَحْوَالِ النَّفْسَانِيَّةِ، وَرَابِعُهَا: أَجْمَعَتِ الْأُمَمُ عَلَى أَنَّ الدُّعَاءَ اللِّسَانِيَّ الْخَالِيَ عَنِ الطَّلَبِ النَّفْسَانِيِّ قَلِيلُ الْعَمَلِ عَدِيمُ الْأَثَرِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ لِلْهِمَمِ وَالنُّفُوسِ آثَارًا وَهَذَا الِاتِّفَاقُ غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِمَسْأَلَةٍ مُعَيَّنَةٍ وَحِكْمَةٍ مَخْصُوصَةٍ، وَخَامِسُهَا:
dövüşmede horozlara çokça benzediğinde, bacağında horozun bacağında çıkan mahmuz gibi bir şey biter. Sonra Şifâ sahibi şöyle demiştir: «Bu, cismanî hallerin nefsanî hallere tabi olduğuna delalet eder.» Dördüncüsü: Bütün ümmetler, kalbî talepten hali olan dille yapılan duanın amelinin az ve tesirinin yok hükmünde olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Bu da himmetlerin ve nefislerin tesirleri olduğuna delalet etmiştir; bu ittifak belirli bir meseleye ve özel bir hikmete de mahsus değildir. Beşincisi:
أَنَّكَ لَوْ أَنْصَفْتَ لَعَلِمْتَ أَنَّ الْمَبَادِئَ الْقَرِيبَةَ لِلْأَفْعَالِ الْحَيَوَانِيَّةِ لَيْسَتْ إِلَّا التَّصَوُّرَاتِ النَّفْسَانِيَّةَ لِأَنَّ الْقُوَّةَ الْمُحَرِّكَةَ الْمَغْرُوزَةَ فِي الْعَضَلَاتِ صَالِحَةٌ لِلْفِعْلِ وَتَرْكِهِ أَوْ ضِدِّهِ، وَلَنْ يَتَرَجَّحَ أَحَدُ الطَّرَفَيْنِ عَلَى الْآخَرِ إِلَّا لِمُرَجِّحٍ وَمَا ذَاكَ إِلَّا تَصَوُّرُ كَوْنِ الْفِعْلِ جَمِيلًا أَوْ لَذِيذًا أَوْ تَصَوُّرُ كَوْنِهِ قَبِيحًا أَوْ مُؤْلِمًا فَتِلْكَ التَّصَوُّرَاتُ هِيَ الْمَبَادِئُ لِصَيْرُورَةِ الْقُوَى الْعَضَلِيَّةِ مَبَادِئُ لِلْفِعْلِ لِوُجُودِ الْأَفْعَالِ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ كَذَلِكَ بِالْقُوَّةِ، وَإِذَا كَانَتْ هَذِهِ التَّصَوُّرَاتُ هِيَ الْمَبَادِئَ لِمَبَادِئِ هَذِهِ الْأَفْعَالِ فَأَيُّ اسْتِبْعَادٍ فِي/ كَوْنِهَا مَبَادِئَ لأفعال أَنْفُسَهَا وَإِلْغَاءَ الْوَاسِطَةِ عَنْ دَرَجَةِ الِاعْتِبَارِ، وَسَادِسُهَا: التَّجْرِبَةُ وَالْعِيَانُ شَاهِدَانِ بِأَنَّ هَذِهِ التَّصَوُّرَاتِ مَبَادِئُ قَرِيبَةٌ لِحُدُوثِ الْكَيْفِيَّاتِ فِي الْأَبْدَانِ فَإِنَّ الْغَضْبَانَ تَشْتَدُّ سُخُونَةُ مِزَاجِهِ حَتَّى أَنَّهُ يُفِيدُهُ سُخُونَةٌ قَوِيَّةٌ.
Eğer insaflı davranırsan bilirsin ki hayvanî fiillerin yakın ilkeleri ancak nefsanî tasavvurlardır. Çünkü kaslara yerleştirilmiş hareket ettirici güç, fiili yapmaya da terk etmeye de yahut zıddını yapmaya da elverişlidir. İki taraftan biri ancak bir tercih edici ile diğerine tercih edilir; bu da ancak fiilin güzel yahut lezzetli olduğunun tasavvuru veya onun çirkin yahut acı verici olduğunun tasavvurudur. İşte bu tasavvurlar, kaslardaki güçlerin kuvve halinde iken fiillerin varlığı için bilfiil ilke haline gelmesinin ilkeleridir. Bu tasavvurlar bu fiillerin ilkelerinin ilkeleri olduğuna göre, bizzat fiillerin ilkeleri olmaları ve vasıtanın itibar derecesinden düşürülmesi niçin uzak görülsün? Altıncısı: Tecrübe ve müşahede, bu tasavvurların bedenlerde keyfiyetlerin meydana gelmesi için yakın ilkeler olduğuna şahittir; nitekim öfkeli kimsenin mizacının sıcaklığı öyle şiddetlenir ki ona güçlü bir hararet kazandırır.
يُحْكَى أَنَّ بَعْضَ الْمُلُوكِ عَرَضَ لَهُ فَالِجٌ فَأَعْيَا الْأَطِبَّاءَ مُزَاوَلَةُ عِلَاجِهِ، فَدَخَلَ عَلَيْهِ بَعْضُ الْحُذَّاقِ مِنْهُمْ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْهُ وَشَافَهَهُ بِالشَّتْمِ وَالْقَدْحِ فِي الْعِرْضِ، فَاشْتَدَّ غَضَبُ الْمَلِكِ وَقَفَزَ مِنْ مَرْقَدِهِ قَفْزَةً اضْطِرَارِيَّةً لِمَا نَالَهُ مِنْ شِدَّةِ ذَلِكَ الْكَلَامِ فَزَالَتْ تِلْكَ الْعِلَّةُ الْمُزْمِنَةُ وَالْمَرْضَةُ الْمُهْلِكَةُ. وَإِذَا جَازَ كَوْنُ التَّصَوُّرَاتِ مَبَادِئَ لِحُدُوثِ الْحَوَادِثِ فِي الْبَدَنِ فَأَيُّ اسْتِبْعَادٍ مِنْ كَوْنِهَا مَبَادِئَ لِحُدُوثِ الْحَوَادِثِ خَارِجَ الْبَدَنِ. وَسَابِعُهَا: أَنَّ الْإِصَابَةَ بِالْعَيْنِ أَمْرٌ قَدِ اتَّفَقَ عَلَيْهِ الْعُقَلَاءُ وَذَلِكَ أَيْضًا يُحَقِّقُ إِمْكَانَ مَا قُلْنَاهُ. إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: النُّفُوسُ الَّتِي تَفْعَلُ هَذِهِ الْأَفَاعِيلَ قَدْ تَكُونُ قَوِيَّةً جِدًّا فَتَسْتَغْنِي فِي هَذِهِ الْأَفْعَالِ عَنِ الِاسْتِعَانَةِ بِالْآلَاتِ وَالْأَدَوَاتِ وَقَدْ تَكُونُ ضَعِيفَةً فَتَحْتَاجُ إِلَى الِاسْتِعَانَةِ بِهَذِهِ الْآلَاتِ. وَتَحْقِيقُهُ أَنَّ النَّفْسَ إِذَا كَانَتْ مُسْتَعْلِيَةً عَلَى الْبَدَنِ شَدِيدَةَ الِانْجِذَابِ إِلَى عَالَمِ [السَّمَاءِ] كَانَتْ كَأَنَّهَا رُوحٌ مِنَ الْأَرْوَاحِ السَّمَاوِيَّةِ، فَكَانَتْ قَوِيَّةً عَلَى التَّأْثِيرِ فِي مَوَادِّ هَذَا الْعَالَمِ، أَمَّا إِذَا كَانَتْ ضَعِيفَةً شَدِيدَةَ التَّعَلُّقِ بِهَذِهِ اللَّذَّاتِ الْبَدَنِيَّةِ فَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ لها تصرف ألبتة إلا في هذه الْبَدَنِ، فَإِذَا أَرَادَ هَذَا الْإِنْسَانُ صَيْرُورَتَهَا بِحَيْثُ يَتَعَدَّى تَأْثِيرٌ مِنْ بَدَنِهَا إِلَى بَدَنٍ آخَرَ اتَّخَذَ تِمْثَالَ ذَلِكَ الْغَيْرِ وَوَضَعَهُ عِنْدَ الْحِسِّ وَاشْتَغَلَ الْحِسُّ بِهِ فَيَتْبَعُهُ الْخَيَالُ عَلَيْهِ وَأَقْبَلَتِ النَّفْسُ النَّاطِقَةُ عَلَيْهِ فَقَوِيَتِ التَّأْثِيرَاتُ النَّفْسَانِيَّةُ وَالتَّصَرُّفَاتُ الرُّوحَانِيَّةُ، وَلِذَلِكَ أَجْمَعْتِ الْأُمَمُ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ لِمُزَاوَلَةِ هَذِهِ الْأَعْمَالِ مِنِ انْقِطَاعِ الْمَأْلُوفَاتِ وَالْمُشْتَهَيَاتِ وَتَقْلِيلِ الْغِذَاءِ وَالِانْقِطَاعِ عَنْ مُخَالَطَةِ الْخَلْقِ. وَكُلَّمَا كَانَتْ هَذِهِ الْأُمُورُ أَتَمَّ كَانَ ذَلِكَ التَّأْثِيرُ أَقْوَى، فَإِذَا اتَّفَقَ أَنْ كَانَتِ النَّفْسُ مُنَاسِبَةً لِهَذَا الْأَمْرِ نَظَرًا إِلَى مَاهِيَّتِهَا وَخَاصِّيَّتِهَا عَظُمَ التَّأْثِيرُ، وَالسَّبَبُ الْمُتَعَيَّنُ فِيهِ أَنَّ النَّفْسَ إِذَا اشْتَغَلَتْ بِالْجَانِبِ الْأَوَّلِ أَشْغَلَتْ جَمِيعَ قُوَّتِهَا فِي ذَلِكَ الْفِعْلِ وَإِذَا اشْتَغَلَتْ بِالْأَفْعَالِ الْكَثِيرَةِ تَفَرَّقَتْ قُوَّتُهَا وَتَوَزَّعَتْ عَلَى تِلْكَ الْأَفْعَالِ فَتَصِلُ إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْأَفْعَالِ شُعْبَةٌ مِنْ تِلْكَ الْقُوَّةِ وَجَدْوَلٌ مِنْ ذَلِكَ النَّهْرِ. وَلِذَلِكَ نَرَى أَنَّ إِنْسَانَيْنِ يَسْتَوِيَانِ فِي قُوَّةِ الْخَاطِرِ إِذَا اشْتَغَلَ أَحَدُهُمَا: بِصِنَاعَةٍ وَاحِدَةٍ وَاشْتَغَلَ الْآخَرُ بِصِنَاعَتَيْنِ. فَإِنَّ [ذَا الْفَنِّ] الْوَاحِدِ يَكُونُ أَقْوَى مِنْ ذِي الْفَنَّيْنِ، وَمَنْ حَاوَلَ الْوُقُوفَ عَلَى حَقِيقَةِ مَسْأَلَةٍ مِنَ الْمَسَائِلِ فَإِنَّهُ حَالَ تَفَكُّرِهِ فِيهَا لَا بُدَّ وَأَنْ يُفَرِّغَ خَاطِرَهُ عَمَّا عَدَاهَا، فَإِنَّهُ عِنْدَ تَفْرِيغِ الْخَاطِرِ يَتَوَجَّهُ الْخَاطِرُ بِكُلِّيَّتِهِ إِلَيْهِ فَيَكُونُ الْفِعْلُ أَسْهَلَ وَأَحْسَنَ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَإِذَا كَانَ الْإِنْسَانُ مَشْغُولَ الْهَمِّ وَالْهِمَّةِ بِقَضَاءِ اللَّذَّاتِ وَتَحْصِيلِ الشَّهَوَاتِ كَانَتِ الْقُوَّةُ النَّفْسَانِيَّةُ مَشْغُولَةً بِهَا مُسْتَغْرِقَةً فِيهَا، فَلَا يَكُونُ انْجِذَابُهَا إِلَى تَحْصِيلِ الْفِعْلِ الْغَرِيبِ الَّذِي يحاوله انجذاباً قوياً لا سيما وهاهنا آفة
Anlatılır ki hükümdarlardan birine felç isabet etmiş ve hekimler onu tedavi etmekten aciz kalmışlardı. Onlardan usta bir hekim hükümdarın gaflet anında yanına girmiş, yüzüne karşı sövüp namusuna dil uzatmıştır. Hükümdar son derece öfkelenmiş ve bu sözlerin şiddetinden dolayı yatağından gayriihtiyari bir sıçrayışla fırlamış, böylece o müzmin illet ve helak edici hastalık zail olmuştur. Tasavvurların bedende hadiselerin meydana gelmesi için ilkeler olması caiz olduğuna göre, bedenin dışında hadiselerin meydana gelmesi için ilkeler olması niçin uzak görülsün? Yedincisi: Nazar değmesi akıl sahiplerinin üzerinde ittifak ettiği bir husustur; bu da söylediğimiz şeyin imkânını gerçekleştirmektedir. Bunu bildiğinde deriz ki: Bu fiilleri işleyen nefisler bazen çok güçlü olur da bu fiillerde alet ve edevattan yardım almaya ihtiyaç duymazlar; bazen de zayıf olur ve bu aletlerden yardım almaya muhtaç olurlar. Bunun hakikati şudur: Nefis bedene galip gelip sema âlemine son derece cezbedildiğinde sanki semavî ruhlardan bir ruh gibi olur ve bu âlemin maddelerine tesir etmede güçlü hale gelir. Zayıf olup bu bedenî lezzetlere son derece bağlandığında ise, o takdirde onun bu bedenden başka hiçbir tasarrufu olmaz. Bu insan, nefsinin tesirinin kendi bedeninden başka bir bedene geçmesini istediğinde, o diğer kimsenin bir suretini yapar ve onu duyunun karşısına koyar; duyu onunla meşgul olur, hayal de ona tabi olur ve nâtık nefis ona yönelir; böylece nefsanî tesirler ve ruhanî tasarruflar güçlenir. Bundan dolayı ümmetler, bu amelleri icra etmek için alışkanlıkları ve şehvetleri terk etmenin, gıdayı azaltmanın ve insanlarla kaynaşmaktan uzaklaşmanın şart olduğu hususunda icma etmişlerdir. Bu durumlar ne kadar tam olursa o tesir de o kadar güçlü olur. Eğer nefsin kendi mahiyeti ve hususiyeti itibariyle bu işe uygun olması tesadüf ederse tesir muazzam olur. Bunda tayin edici sebep şudur: Nefis birinci tarafla meşgul olduğunda bütün gücünü o fiilde yoğunlaştırır; çok fiillerle meşgul olduğunda ise gücü dağılır ve o fiillere taksim edilir; böylece o fiillerin her birine o güçten bir şube ve o nehirden bir ark ulaşır. Bu sebeple zihin gücünde eşit olan iki insandan biri tek bir sanatla, diğeri ise iki sanatla meşgul olduğunda, [tek sanat sahibinin] iki sanat sahibinden daha güçlü olduğunu görürüz. Meselelerden bir meselenin hakikatine vakıf olmak isteyen kimse de, onun hakkında düşündüğü esnada mutlaka zihnini onun dışındakilerden boşaltmalıdır; zira zihin boşaltıldığında bütünlüğüyle ona yönelir, böylece fiil daha kolay ve daha güzel olur. Durum böyle olunca, insan kaygısını ve himmetini lezzetleri tatmin etmeye ve şehvetleri elde etmeye hasrettiğinde, nefsanî güç bunlarla meşgul ve bunlara dalmış olur; dolayısıyla onun yapmaya çalıştığı garip fiili elde etmeye yönelmesi güçlü bir çekimle olmaz; bilhassa burada başka bir afet daha vardır:
أُخْرَى وَهِيَ أَنَّ مِثْلَ هَذِهِ النَّفْسِ قَدِ اعْتَادَتِ الِاشْتِغَالَ بِاللَّذَّاتِ مِنْ أَوَّلِ أَمْرِهَا إِلَى آخِرِهِ، وَلَمْ تَشْتَغِلْ قَطُّ بِاسْتِحْدَاثِ هَذِهِ الْأَفْعَالِ الْغَرِيبَةِ، فَهِيَ بِالطَّبْعِ حَنُونٌ إِلَى الْأَوَّلِ عَزُوفٌ إلى الثَّانِي، فَإِذَا وَجَدَتْ مَطْلُوبَهَا مِنَ النَّمَطِ الْأَوَّلِ فَأَنَّى تَلْتَفِتُ/ إِلَى الْجَانِبِ الْآخَرِ؟ فَقَدْ ظَهَرَ مِنْ هَذَا أَنَّ مُزَاوَلَةَ هَذِهِ الْأَعْمَالِ لَا تَتَأَتَّى إِلَّا مَعَ التَّجَرُّدِ عَنِ الْأَحْوَالِ الْجُسْمَانِيَّةِ وَتَرْكِ مُخَالَطَةِ الْخَلْقِ وَالْإِقْبَالِ بِالْكُلِّيَّةِ عَلَى عَالَمِ الصَّفَاءِ وَالْأَرْوَاحِ. وَأَمَّا الرُّقَى فَإِنْ كَانَتْ مَعْلُومَةً فَالْأَمْرُ فِيهَا ظَاهِرٌ لِأَنَّ الْغَرَضَ مِنْهَا أَنَّ حِسَّ الْبَصَرِ كَمَا شَغَلْنَاهُ بِالْأُمُورِ الْمُنَاسِبَةِ لِذَلِكَ الْغَرَضِ فَحِسُّ السَّمْعِ نَشْغَلُهُ أَيْضًا بِالْأُمُورِ الْمُنَاسِبَةِ لِذَلِكَ الْغَرَضِ، فَإِنَّ الْحَوَاسَّ مَتَى تَطَابَقَتْ عَلَى التَّوَجُّهِ إِلَى الْغَرَضِ الْوَاحِدِ كَانَ تَوَجُّهُ النَّفْسِ إِلَيْهِ حِينَئِذٍ أَقْوَى، وَأَمَّا إِنْ كَانَتْ بِأَلْفَاظٍ غَيْرِ مَعْلُومَةٍ حَصَلَتْ لِلنَّفْسِ هُنَاكَ حَالَةٌ شَبِيهَةٌ بِالْحَيْرَةِ وَالدَّهْشَةِ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا اعْتَقَدَ أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ إِنَّمَا تُقْرَأُ لِلِاسْتِعَانَةِ بِشَيْءٍ مِنَ الْأُمُورِ الرُّوحَانِيَّةِ وَلَا يَدْرِي كَيْفِيَّةَ تِلْكَ الِاسْتِعَانَةِ حَصَلَتْ لِلنَّفْسِ هُنَاكَ حَالَةٌ شَبِيهَةٌ بِالْحَيْرَةِ وَالدَّهْشَةِ، وَيَحْصُلُ لِلنَّفْسِ فِي أَثْنَاءِ ذَلِكَ انْقِطَاعٌ عَنِ الْمَحْسُوسَاتِ وَإِقْبَالٌ عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ وَجِدٌّ عَظِيمٌ، فَيَقْوَى التَّأْثِيرُ النَّفْسَانِيُّ فَيَحْصُلُ الْغَرَضُ، وَهَكَذَا الْقَوْلُ فِي الدُّخْنِ، قَالُوا: فَقَدْ ثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْقَدْرَ مِنَ الْقُوَّةِ النَّفْسَانِيَّةِ مُشْتَغِلٌ بِالتَّأْثِيرِ، فَإِنِ انْضَمَّ إِلَيْهِ النَّوْعُ الْأَوَّلُ مِنَ السِّحْرِ وَهُوَ الاستعانة بالكواكب وتأثيراتها عظم التأثير، بل هاهنا نَوْعَانِ آخَرَانِ، الْأَوَّلُ: أَنَّ النُّفُوسَ الَّتِي فَارَقَتِ الْأَبْدَانَ قَدْ يَكُونُ فِيهَا مَا هُوَ شَدِيدُ الْمُشَابَهَةِ لِهَذِهِ النُّفُوسِ فِي قُوَّتِهَا وَفِي تَأْثِيرَاتِهَا، فَإِذَا صَارَتْ تِلْكَ النُّفُوسُ صَافِيَةً لَمْ يَبْعُدْ أَنْ يَنْجَذِبَ إِلَيْهَا مَا يُشَابِهُهَا مِنَ النُّفُوسِ الْمُفَارِقَةِ وَيَحْصُلُ لِتِلْكَ النُّفُوسِ نَوْعٌ مَا مِنَ التَّعَلُّقِ بِهَذَا الْبَدَنِ فَتَتَعَاضَدُ النُّفُوسُ الْكَثِيرَةُ عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ، وَإِذَا كَمُلَتِ الْقُوَّةُ وَتَزَايَدَتْ قَوِيَ التَّأْثِيرُ، الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ النُّفُوسَ النَّاطِقَةَ إِذَا صَارَتْ صَافِيَةً عَنِ الْكُدُورَاتِ الْبَدَنِيَّةِ صَارَتْ قَابِلَةً لِلْأَنْوَارِ الْفَائِضَةِ مِنَ الْأَرْوَاحِ السَّمَاوِيَّةِ وَالنُّفُوسِ الْفَلَكِيَّةِ، فَتَقْوَى هَذِهِ النُّفُوسُ بِأَنْوَارِ تِلْكَ الْأَرْوَاحِ، فَتَقْوَى عَلَى أُمُورٍ غَرِيبَةٍ خَارِقَةٍ
O da böyle bir nefsin başından sonuna kadar lezzetlerle meşgul olmaya alışmış olması ve bu garip fiilleri meydana getirmekle hiç meşgul olmamış bulunmasıdır. Dolayısıyla o tabiatı gereği birinciye meyilli, ikinciye karşı isteksizdir. Birinci türden aradığını bulduğunda diğer tarafa nasıl iltifat etsin? Buradan açığa çıkmıştır ki bu amelleri icra etmek ancak cismanî hallerden soyutlanmak, insanlarla kaynaşmayı terk etmek ve bütünlüğüyle safiyet ve ruhlar âlemine yönelmekle mümkün olur. Efsunlara gelince; eğer bilinen sözler ise bunlardaki durum açıktır; çünkü onlardan maksat, görme duyusunu o maksada uygun şeylerle meşgul ettiğimiz gibi işitme duyusunu da o maksada uygun şeylerle meşgul etmemizdir. Zira duyular tek bir maksada yönelmede uyuştuğu zaman nefsin ona yönelmesi o vakit daha güçlü olur. Bilinmeyen lafızlarla olduğu takdirde ise nefiste hayret ve dehşete benzer bir hal hâsıl olur. Çünkü insan bu kelimelerin ruhanî şeylerden birinden yardım almak için okunduğuna inanıp o yardım almanın keyfiyetini bilmediğinde, nefiste orada hayret ve dehşete benzer bir hal meydana gelir ve bunun esnasında nefis için duyulur şeylerden kopma, o fiile yönelme ve büyük bir ciddiyet hâsıl olur; böylece nefsanî tesir güçlenir ve maksat gerçekleşir. Tütsüler hakkındaki söz de böyledir. Şöyle demişlerdir: Nefsanî gücün bu miktarının tesirle meşgul olduğu sabit olmuştur. Eğer buna sihrin birinci türü, yani yıldızlardan ve onların tesirlerinden yardım alma eklenirse tesir daha da büyür. Hatta burada iki tür daha vardır: Birincisi: Bedenlerden ayrılan nefisler içinde güç ve tesirlerinde bu nefislere son derece benzeyenler bulunabilir. Bu nefisler saf hale geldiğinde, ayrılmış nefislerden kendisine benzeyenlerin ona cezbedilmesi ve o nefisler için bu bedene bir nevi bağlanmanın hâsıl olması uzak değildir; böylece çok sayıda nefis o fiil üzerinde birbirine destek olur; güç kemale erip arttığında tesir de güçlenir. İkincisi: Bu nâtık nefisler bedenî bulanıklıklardan arındığında, semavî ruhlardan ve felekî nefislerden taşan nurları kabule elverişli hale gelir. Böylece bu nefisler o ruhların nurlarıyla güçlenir ve garip, harikulade işlere muktedir olurlar.