Binûn

Bakara Suresi — 29. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لِلْعَادَةِ فَهَذَا شَرْحُ سِحْرِ أَصْحَابِ الْأَوْهَامِ وَالرُّقَى.

İşte vehim ve efsun ehlinin yaptığı sihrin açıklaması budur.

النَّوْعُ الثَّالِثُ: مِنَ السِّحْرِ: الِاسْتِعَانَةُ بِالْأَرْوَاحِ الْأَرْضِيَّةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْلَ بِالْجِنِّ مِمَّا أَنْكَرَهُ بَعْضُ الْمُتَأَخِّرِينَ مِنَ الْفَلَاسِفَةِ وَالْمُعْتَزِلَةِ، أَمَّا أَكَابِرُ الْفَلَاسِفَةِ فَإِنَّهُمْ مَا أَنْكَرُوا الْقَوْلَ بِهِ إِلَّا أَنَّهُمْ سَمَّوْهَا بِالْأَرْوَاحِ الْأَرْضِيَّةِ وَهِيَ فِي أَنْفُسِهَا مُخْتَلِفَةٌ مِنْهَا خَيِّرَةٌ وَمِنْهَا شِرِّيرَةٌ، فَالْخَيِّرَةُ هُمْ مُؤْمِنُو الْجِنِّ وَالشِّرِّيرَةُ هُمْ كُفَّارُ الْجِنِّ وَشَيَاطِينُهُمْ، ثُمَّ قَالَ الْخَلَفُ مِنْهُمْ: هَذِهِ الْأَرْوَاحُ جَوَاهِرُ قَائِمَةٌ بِأَنْفُسِهَا لَا مُتَحَيِّزَةٌ وَلَا حَالَّةٌ فِي الْمُتَحَيِّزِ وَهِيَ قَادِرَةٌ عَالِمَةٌ مُدْرِكَةٌ لِلْجُزْئِيَّاتِ، وَاتِّصَالُ النُّفُوسِ النَّاطِقَةِ بِهَا أَسْهَلُ مِنِ اتِّصَالِهَا بِالْأَرْوَاحِ السَّمَاوِيَّةِ، إِلَّا أَنَّ الْقُوَّةَ الْحَاصِلَةَ لِلنُّفُوسِ النَّاطِقَةِ بِسَبَبِ اتِّصَالِهَا بِهَذِهِ الْأَرْوَاحِ الْأَرْضِيَّةِ أَضْعَفُ مِنَ الْقُوَّةِ الْحَاصِلَةِ إِلَيْهَا بِسَبَبِ اتِّصَالِهَا بِتِلْكَ الْأَرْوَاحِ السَّمَاوِيَّةِ، أَمَّا أَنَّ الِاتِّصَالَ أَسْهَلُ فَلِأَنَّ الْمُنَاسِبَةَ بَيْنَ نُفُوسِنَا وَبَيْنَ هَذِهِ الْأَرْوَاحِ الْأَرْضِيَّةِ أَسْهَلُ، وَلِأَنَّ الْمُشَابَهَةَ وَالْمُشَاكَلَةَ بَيْنَهُمَا أَتَمُّ وَأَشَدُّ مِنَ الْمُشَاكَلَةِ بَيْنَ نُفُوسِنَا وَبَيْنَ الْأَرْوَاحِ السَّمَاوِيَّةِ، وَأَمَّا أَنَّ الْقُوَّةَ بِسَبَبِ الِاتِّصَالِ بِالْأَرْوَاحِ السَّمَاوِيَّةِ أَقْوَى فَلِأَنَّ الْأَرْوَاحَ السَّمَاوِيَّةَ هِيَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْأَرْوَاحِ الْأَرْضِيَّةِ كَالشَّمْسِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الشُّعْلَةِ، وَالْبَحْرِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْقَطْرَةِ، وَالسُّلْطَانِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الرَّعِيَّةِ. قَالُوا: وَهَذِهِ الْأَشْيَاءُ وَإِنْ لَمْ يَقُمْ عَلَى وُجُودِهَا بُرْهَانٌ قَاهِرٌ فَلَا أَقَلَّ مِنَ الِاحْتِمَالِ وَالْإِمْكَانِ، ثُمَّ إِنَّ/ أَصْحَابَ الصَّنْعَةِ وَأَرْبَابَ التَّجْرِبَةِ شَاهَدُوا أَنَّ الِاتِّصَالَ بِهَذِهِ الْأَرْوَاحِ الْأَرْضِيَّةِ يَحْصُلُ بِأَعْمَالٍ سَهْلَةٍ قَلِيلَةٍ مِنَ الرُّقَى وَالدُّخْنِ وَالتَّجْرِيدِ، فَهَذَا النَّوْعُ هُوَ الْمُسَمَّى بِالْعَزَائِمِ وَعَمَلِ تَسْخِيرِ الْجِنِّ.

Sihrin üçüncü türü: Yeryüzü ruhlarından (cinlerden) yardım almaktır. Bil ki cinlerin varlığını kabul etmek, son dönem filozoflarından ve Mu‘tezile'den bazılarının inkâr ettiği hususlardandır. Filozofların önde gelenlerine gelince; onlar cinlerin varlığını inkâr etmemiş, ancak onları «yeryüzü ruhları» olarak isimlendirmişlerdir. Bunlar kendi aralarında farklı kısımlara ayrılır; bir kısmı hayırlı, bir kısmı da şerlidir. Hayırlı olanlar cinlerin müminleri, şerli olanlar ise cinlerin kâfirleri ve şeytanlarıdır. Sonra onların halefleri şöyle demiştir: Bu ruhlar, mekân tutmayan (gayr-i mütehayyiz) ve mekân tutan bir varlığa da hulûl etmeyen, kendi başına kaim cevherlerdir; onlar kādirdir, âlimdir ve cüz'iyatı idrak edendir. Nâtık nefislerin bunlarla irtibat kurması, semavî ruhlarla irtibat kurmasından daha kolaydır. Ne var ki nâtık nefislerin bu yeryüzü ruhlarıyla irtibatı sebebiyle elde ettiği güç, semavî ruhlarla irtibatı sebebiyle elde ettiği güçten daha zayıftır. İrtibatın daha kolay olmasına gelince; çünkü nefislerimiz ile bu yeryüzü ruhları arasındaki münasebet daha elverişlidir ve aralarındaki benzerlik ile uygunluk, nefislerimiz ile semavî ruhlar arasındaki uygunluktan daha tam ve daha güçlüdür. Semavî ruhlarla irtibat sebebiyle elde edilen gücün daha kuvvetli olmasına gelince; çünkü semavî ruhların yeryüzü ruhlarına nispeti, güneşin aleve, denizin damlaya ve sultanın tebaaya nispeti gibidir. Şöyle dediler: Bu şeylerin varlığına dair kesin ve ezici bir delil bulunmasa bile, en azından bir ihtimal ve imkân vardır. Ayrıca bu sanatın ehli ve tecrübe sahipleri, bu yeryüzü ruhlarıyla irtibatın; efsunlar, tütsüler ve tecrid (dünyadan soyutlanma) türünden az ve kolay amellerle hâsıl olduğunu bizzat müşahede etmişlerdir. İşte bu tür, «azâim» (tılsımlı dualar) ve cinleri teshir etme (boyun eğdirme) ameliyesi olarak adlandırılan türdür.

النَّوْعُ الرَّابِعُ: مِنَ السِّحْرِ: التَّخَيُّلَاتُ وَالْأَخْذُ بِالْعُيُونِ، وَهَذَا الْأَخْذُ مَبْنِيٌّ عَلَى مُقَدِّمَاتٍ: إِحْدَاهَا: أَنَّ أَغْلَاطَ الْبَصَرِ كَثِيرَةٌ، فَإِنَّ رَاكِبَ السَّفِينَةِ إِذَا نَظَرَ إِلَى الشَّطِّ رَأَى السَّفِينَةَ وَاقِفَةً وَالشَّطَّ مُتَحَرِّكًا. وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ السَّاكِنَ يُرَى مُتَحَرِّكًا وَالْمُتَحَرِّكَ يُرَى سَاكِنًا، وَالْقَطْرَةَ النَّازِلَةَ تُرَى خَطًّا مُسْتَقِيمًا، وَالذُّبَالَةَ الَّتِي تُدَارُ بِسُرْعَةٍ تُرَى دَائِرَةً، وَالْعِنَبَةَ تُرَى فِي الْمَاءِ كَبِيرَةً كَالْإِجَّاصَةِ، وَالشَّخْصَ الصَّغِيرَ يُرَى فِي الضَّبَابِ عَظِيمًا، وَكَبُخَارِ الْأَرْضِ الَّذِي يُرِيكَ قُرْصَ الشَّمْسِ عِنْدَ طُلُوعِهَا عَظِيمًا، فَإِذَا فَارَقَتْهُ وَارْتَفَعَتْ عَنْهُ صَغُرَتْ، وَأَمَّا رُؤْيَةُ الْعَظِيمِ مِنَ الْبَعِيدِ صَغِيرًا فَظَاهِرٌ، فَهَذِهِ الْأَشْيَاءُ قَدْ هَدَتِ الْعُقُولَ إِلَى أَنَّ الْقُوَّةَ الْبَاصِرَةَ قَدْ تُبْصِرُ الشَّيْءَ عَلَى خِلَافِ مَا هُوَ عَلَيْهِ فِي الْجُمْلَةِ لِبَعْضِ الْأَسْبَابِ الْعَارِضَةِ، وَثَانِيهَا: أَنَّ الْقُوَّةَ الْبَاصِرَةَ إِنَّمَا تَقِفُ عَلَى الْمَحْسُوسَاتِ وُقُوفًا تَامًّا إِذَا أَدْرَكَتِ الْمَحْسُوسَ فِي زَمَانٍ لَهُ مِقْدَارٌ مَا، فَأَمَّا إِذَا أَدْرَكَتِ الْمَحْسُوسَ فِي زَمَانٍ صَغِيرٍ جِدًّا ثُمَّ أَدْرَكَتْ بَعْدَهُ مَحْسُوسًا آخَرَ وَهَكَذَا فَإِنَّهُ يَخْتَلِطُ الْبَعْضُ بِالْبَعْضِ وَلَا يَتَمَيَّزُ بَعْضُ الْمَحْسُوسَاتِ عَنِ الْبَعْضِ، وَذَلِكَ فَإِنَّ الرَّحَى إِذَا أَخْرَجْتَ مِنْ مَرْكَزِهَا إِلَى مُحِيطِهَا خُطُوطًا كَثِيرَةً بِأَلْوَانٍ مُخْتَلِفَةٍ ثُمَّ اسْتَدَارَتْ، فَإِنَّ الْحِسَّ يَرَى لَوْنًا وَاحِدًا كَأَنَّهُ مُرَكَّبٌ مِنْ كُلِّ تِلْكَ الْأَلْوَانِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ النَّفْسَ إِذَا كَانَتْ مَشْغُولَةً بِشَيْءٍ، فَرُبَّمَا حَضَرَ عِنْدَ الْحِسِّ شَيْءٌ آخَرُ وَلَا يَشْعُرُ الْحِسُّ بِهِ أَلْبَتَّةَ كَمَا أَنَّ الْإِنْسَانَ عِنْدَ دُخُولِهِ عَلَى السُّلْطَانِ قَدْ يَلْقَاهُ إِنْسَانٌ آخَرُ وَيَتَكَلَّمُ مَعَهُ، فَلَا يَعْرِفُهُ وَلَا يَفْهَمُ كَلَامَهُ، لِمَا أَنَّ قَلْبَهُ مَشْغُولٌ بِشَيْءٍ آخَرَ، وَكَذَا النَّاظِرُ فِي الْمِرْآةِ فَإِنَّهُ رُبَّمَا قَصَدَ أَنْ يَرَى قَذَاةً فِي عَيْنِهِ فَيَرَاهَا وَلَا يَرَى مَا هُوَ أَكْبَرُ مِنْهَا، إِنْ كَانَ بِوَجْهِهِ أَثَرٌ أَوْ بِجَبْهَتِهِ أَوْ بِسَائِرِ أَعْضَائِهِ الَّتِي تُقَابِلُ الْمِرْآةَ، وَرُبَّمَا قَصَدَ أَنْ يَرَى سَطْحَ الْمِرْآةِ هَلْ هُوَ مُسْتَوٍ أَمْ لَا فَلَا يَرَى شَيْئًا مِمَّا فِي الْمِرْآةِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْمُقَدِّمَاتِ سَهُلَ عِنْدَ ذَلِكَ تَصَوُّرُ كَيْفِيَّةِ هَذَا النَّوْعِ مِنَ السِّحْرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُشَعْبِذَ الْحَاذِقَ يُظْهِرُ عَمَلَ شَيْءٍ يَشْغَلُ أَذْهَانَ النَّاظِرِينَ بِهِ وَيَأْخُذُ عُيُونَهُمْ إِلَيْهِ حَتَّى إِذَا اسْتَغْرَقَهُمُ الشُّغْلُ بِذَلِكَ الشَّيْءِ وَالتَّحْدِيقُ نَحْوَهُ عَمِلَ شَيْئًا آخَرَ عَمَلًا بِسُرْعَةٍ شَدِيدَةٍ، فَيَبْقَى ذَلِكَ الْعَمَلُ خَفِيًّا لِتَفَاوُتِ الشَّيْئَيْنِ، أَحَدُهُمَا: اشْتِغَالُهُمْ بِالْأَمْرِ الْأَوَّلِ، وَالثَّانِي: سُرْعَةُ الْإِتْيَانِ بِهَذَا الْعَمَلِ الثَّانِي وَحِينَئِذٍ يَظْهَرُ لَهُمْ شَيْءٌ آخَرُ غَيْرُ مَا انْتَظَرُوهُ فَيَتَعَجَّبُونَ مِنْهُ جِدًّا، وَلَوْ أَنَّهُ سَكَتَ وَلَمْ يَتَكَلَّمْ بِمَا يَصْرِفُ الْخَوَاطِرَ إِلَى ضِدِّ مَا يُرِيدُ أَنْ يَعْمَلَهُ وَلَمْ تَتَحَرَّكِ النُّفُوسُ وَالْأَوْهَامُ إِلَى غَيْرِ مَا يُرِيدُ إِخْرَاجَهُ، لَفَطِنَ النَّاظِرُونَ لِكُلِّ مَا يَفْعَلُهُ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِمْ: إِنَّ الْمُشَعْبِذَ يَأْخُذُ بِالْعُيُونِ لِأَنَّهُ بِالْحَقِيقَةِ يَأْخُذُ الْعُيُونَ إِلَى غَيْرِ الْجِهَةِ الَّتِي يَحْتَالُ فِيهَا وَكُلَّمَا كَانَ أَخْذُهُ لِلْعُيُونِ وَالْخَوَاطِرِ وَجَذْبُهُ لَهَا إِلَى سِوَى مَقْصُودِهِ أَقْوَى كَانَ أَحَذَقَ فِي عَمَلِهِ، وَكُلَّمَا كَانَتِ الْأَحْوَالُ الَّتِي تُفِيدُ حِسَّ الْبَصَرِ نَوْعًا مِنْ أَنْوَاعِ الْخَلَلِ أَشَدَّ كَانَ هَذَا الْعَمَلُ أَحْسَنَ، مِثْلَ أَنْ يَجْلِسَ الْمُشَعْبِذُ فِي مَوْضِعٍ مُضِيءٍ جِدًّا، فَإِنَّ الْبَصَرَ يُفِيدُ الْبَصَرَ كَلَالًا وَاخْتِلَالًا، وَكَذَا الظُّلْمَةُ الشَّدِيدَةُ/ وَكَذَلِكَ الْأَلْوَانُ الْمُشْرِقَةُ الْقَوِيَّةُ تُفِيدُ الْبَصَرَ كَلَالًا وَاخْتِلَالًا، وَالْأَلْوَانُ الْمُظْلِمَةُ قَلَّمَا تَقِفُ الْقُوَّةُ الْبَاصِرَةُ

Sihrin dördüncü türü: Göz bağcılık (illüzyon) ve hayal göstermektir. Bu göz bağcılık birtakım öncüllere dayanır: Birincisi: Göz yanılmaları çoktur; nitekim gemiye binen kimse kıyıya baktığında gemiyi duruyor, kıyıyı ise hareket ediyor görür. Bu da hareketsiz olanın hareketli, hareketli olanın ise hareketsiz görülebileceğini gösterir. [Aynı şekilde] düşen su damlası düz bir çizgi, hızla döndürülen bir fitil bir daire, sudaki bir üzüm tanesi armut gibi büyük, sisteki küçük bir şahıs devasa görünür. Tıpkı yerdeki buharın doğuşu esnasında güneşin kursunu sana büyük göstermesi; güneş o buhardan ayrılıp yükseldiğinde ise küçülmesi gibi. Uzaktaki büyük bir şeyin küçük görünmesi ise zaten açıktır. İşte bu durumlar, arızi birtakım sebeplerle görme gücünün bir şeyi genel olarak olduğundan farklı görebileceğini akıllara göstermiştir. İkincisi: Görme gücü, ancak bir miktar süresi olan bir zaman diliminde algıladığında duyulur nesneleri tam olarak kavrar. Fakat duyulur olanı çok kısa bir zamanda algılar ve hemen ardından başka bir duyulur nesneyi algılarsa, bunlar birbirine karışır ve duyulur nesneler birbirinden ayırt edilemez. Nitekim bir değirmen taşının merkezinden çevresine doğru farklı renklerde birçok çizgi çizip sonra onu döndürdüğünde, duyu sanki bütün o renklerden birleşmiş tek bir renk görür. Üçüncüsü: Nefis bir şeyle meşgul olduğunda, duyunun huzuruna başka bir şey gelebilir de duyu onu asla fark etmeyebilir. Nitekim insanın sultanın huzuruna girerken başka bir insanla karşılaşıp onunla konuşması, fakat kalbi başka bir şeyle meşgul olduğu için onu tanıyamaması ve sözünü anlayamaması böyledir. Aynaya bakan kimse de böyledir; bazen gözündeki bir çöpü görmeyi hedefler, onu görür ama yüzünde, alnında veya aynanın karşısına gelen diğer organlarında bundan daha büyük bir leke varsa onu görmez. Bazen de ayna yüzeyinin düz mü yoksa eğri mi olduğunu görmeyi hedefler de aynada yansıyan şeylerden hiçbirini görmez. Bu öncülleri bildiğinde, sihrin bu türünün keyfiyetini zihinde canlandırmak kolaylaşır. Zira usta gözbağcı, bakanların zihinlerini meşgul edecek ve gözlerini üzerine çekecek bir iş sergiler; onlar o işle meşgul olmaya ve oraya dikkat kesilmeye dalınca, büyük bir hızla başka bir iş yapıverir. İki şeyin farklılığı sebebiyle o iş gizli kalır: Birincisi, onların ilk işle meşgul olmaları; ikincisi, bu ikinci işin süratle yapılmasıdır. İşte o anda karşılarına beklediklerinden başka bir şey çıkar ve buna çok şaşırırlar. Şayet o kişi susup zihinleri yapmak istediği şeyin zıddına yönlendirecek sözler söylemeseydi ve nefisler ile vehimler ortaya koymak istediğinden başka bir tarafa sevk edilmeseydi, bakanlar onun yaptığı her şeyi fark ederlerdi. İşte onların «Gözbağcı gözleri bağlar» sözünden kasıt budur; çünkü o, gerçekte gözleri hile yaptığı yönün dışına çeker. Gözleri ve zihinleri maksadının dışına çekip yönlendirmesi ne kadar güçlü olursa, işinde o kadar mahir sayılır. Görme duyusuna bir nevi kusur ve zaaf veren haller ne kadar şiddetli olursa, bu amel o kadar mükemmel olur; örneğin gözbağcının çok aydınlık bir yerde oturması gibi; zira aşırı parlaklık göze yorgunluk ve zaaf verir. Şiddetli karanlık da böyledir; aynı şekilde parlak ve güçlü renkler de göze yorgunluk ve zaaf verir, koyu renklerin durumunu ise görme gücü pek az

عَلَى أَحْوَالِهَا، فَهَذَا مَجَامِعُ الْقَوْلِ فِي هَذَا النَّوْعِ مِنَ السِّحْرِ.

idrak edebilir. İşte sihrin bu türü hakkındaki sözün özü budur.

النَّوْعُ الْخَامِسُ مِنَ السِّحْرِ: الْأَعْمَالُ الْعَجِيبَةُ الَّتِي تَظْهَرُ مِنْ تَرْكِيبِ الْآلَاتِ الْمُرَكَّبَةِ عَلَى النِّسَبِ الْهَنْدَسِيَّةِ تَارَةً وَعَلَى ضُرُوبِ الْخُيَلَاءِ أُخْرَى، مِثْلَ: فَارِسَيْنِ يَقْتَتِلَانِ فَيَقْتُلُ أَحَدُهُمَا الْآخَرَ، وَكَفَارِسٍ عَلَى فَرَسٍ فِي يَدِهِ بُوقٌ، كُلَّمَا مَضَتْ سَاعَةٌ مِنَ النَّهَارِ ضَرَبَ الْبُوقَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَمَسَّهُ أَحَدٌ، وَمِنْهَا الصُّوَرُ الَّتِي يُصَوِّرُهَا الرُّومُ وَالْهِنْدُ حَتَّى لَا يُفَرِّقَ النَّاظِرُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْإِنْسَانِ، حَتَّى يُصَوِّرُونَهَا ضَاحِكَةً وَبَاكِيَةً، حتى يفرق فيها ضَحِكِ السُّرُورِ وَبَيْنَ ضَحِكِ الْخَجَلِ، وَضَحِكِ الشَّامِتِ، فَهَذِهِ الْوُجُوهُ مِنْ لَطِيفِ أُمُورِ الْمَخَايِلِ، وَكَانَ سِحْرُ سَحَرَةِ فِرْعَوْنَ مِنْ هَذَا الضَّرْبِ، وَمِنْ هَذَا الْبَابِ تَرْكِيبُ صُنْدُوقِ السَّاعَاتِ، وَيَنْدَرِجُ فِي هَذَا الْبَابِ عِلْمُ جَرِّ الْأَثْقَالِ وَهُوَ أَنْ يجر ثقيلًا

Sihrin beşinci türü: Kâh hendesî oranlara, kâh illüzyon çeşitlerine dayalı olarak kurulan aletlerin tertibinden ortaya çıkan şaşırtıcı işlerdir; örneğin birbiriyle savaşan ve birinin diğerini öldürdüğü iki süvari; yahut elinde boru bulunan bir süvari ki gündüzün her bir saati geçtiğinde kimse ona dokunmaksızın boruyu çalması gibi. Rumların ve Hintlilerin, bakan kimsenin insan ile ayırt edemeyeceği derecede yaptıkları heykeller de bu kabildendir; öyle ki onları gülerken ve ağlarken tasvir ederler, hatta onda sevinç gülüşü ile mahcubiyet gülüşünü ve düşmanın haline sevinme (şematet) gülüşünü ayırt etmek mümkün olur. İşte bu yönler, göz yanılmasına dayalı sanatların inceliklerindendir; Firavun'un sihirbazlarının sihri de bu kabildendi. Saat sandıklarının mekanizması da bu babdandır. Ağır yükleri çekme ilmi de bu baba dâhildir ki bu da ağır bir cismi

عَظِيمًا بِآلَةٍ خَفِيفَةٍ سَهْلَةٍ، وَهَذَا فِي الْحَقِيقَةِ لَا يَنْبَغِي أَنْ يُعَدَّ مِنْ بَابِ السِّحْرِ لِأَنَّ لَهَا أَسْبَابًا مَعْلُومَةً نَفِيسَةً مَنِ اطَّلَعَ عَلَيْهَا قَدَرَ عَلَيْهَا، إِلَّا أَنَّ الِاطِّلَاعَ عَلَيْهَا لَمَّا كَانَ عَسِيرًا شَدِيدًا لَا يَصِلُ إِلَيْهِ إِلَّا الْفَرْدُ بَعْدَ الْفَرْدِ، لَا جَرَمَ عَدَّ أَهْلُ الظَّاهِرِ ذَلِكَ مِنْ بَابِ السِّحْرِ، وَمِنْ هَذَا الْبَابِ عَمَلُ «أَرْجَعْيَانُوسَ» الْمُوسِيقَارِ فِي هَيْكَلِ أُورْشَلِيمَ الْعَتِيقِ عِنْدَ تَجْدِيدِهِ إِيَّاهُ وَذَلِكَ أَنَّهُ اتَّفَقَ لَهُ أَنَّهُ كَانَ مُجْتَازًا بِفَلَاةٍ مِنَ الْأَرْضِ فَوَجَدَ فِيهَا فَرْخًا مِنْ فِرَاخِ الْبَرَاصِلِ، وَالْبَرَاصِلُ هُوَ طَائِرٌ عَطُوفٌ وَكَانَ يُصَفِّرُ صَفِيرًا حَزِينًا بِخِلَافِ سَائِرِ الْبَرَاصِلِ وَكَانَتِ الْبَرَاصِلُ تَجِيئُهُ بِلَطَائِفِ الزَّيْتُونِ فَتَطْرَحُهَا عِنْدَهُ فَيَأْكُلُ بَعْضَهَا عِنْدَ حَاجَتِهِ وَيَفْضُلُ بَعْضُهَا عَنْ حَاجَتِهِ فَوَقَفَ هَذَا الْمُوسِيقَارُ هُنَاكَ وَتَأَمَّلَ حَالَ ذَلِكَ الْفَرْخِ وَعَلِمَ أَنَّ فِي صَفِيرِهِ الْمُخَالِفِ لِصَفِيرِ الْبَرَاصِلِ ضَرْبًا مِنَ التَّوَجُّعِ وَالِاسْتِعْطَافِ حَتَّى رَقَّتْ لَهُ الطُّيُورُ وَجَاءَتْهُ بِمَا يَأْكُلُهُ فَتَلَطَّفَ بِعَمَلِ آلَةٍ تُشْبِهُ الصَّفَّارَةَ إِذَا اسْتَقْبَلَ الرِّيحَ بِهَا أَدَّتْ ذَلِكَ الصَّفِيرَ وَلَمْ يَزَلْ يُجَرِّبُ ذَلِكَ حَتَّى وَثِقَ بِهَا وَجَاءَتْهُ الْبَرَاصِلُ بِالزَّيْتُونِ كَمَا كَانَتْ تَجِيءُ إِلَى ذَلِكَ الْفَرْخِ لِأَنَّهَا تَظُنُّ أَنَّ هُنَاكَ فَرْخًا مِنْ جِنْسِهَا، فَلَمَّا صَحَّ لَهُ مَا أَرَادَ أَظْهَرَ النُّسُكَ وَعَمَدَ إِلَى هَيْكَلِ أُورْشَلِيمَ وَسَأَلَ عَنِ اللَّيْلَةِ الَّتِي دُفِنَ فِيهَا «أُسْطُرْخُسُ» النَّاسِكُ الْقَيِّمُ بِعِمَارَةِ ذَلِكَ الْهَيْكَلِ، فَأُخْبِرَ أَنَّهُ دُفِنَ فِي أَوَّلِ لَيْلَةٍ مِنْ آبَ فَاتَّخَذَ صُورَةً مِنْ زُجَاجٍ مُجَوَّفٍ عَلَى هَيْئَةِ الْبَرْصَلَةِ وَنَصَبَهَا فَوْقَ ذَلِكَ الْهَيْكَلِ، وَجَعَلَ فَوْقَ تِلْكَ الصُّورَةِ قُبَّةً وَأَمَرَهُمْ بِفَتْحِهَا فِي أَوَّلِ آبَ وَكَانَ يُظْهِرُ صَوْتَ الْبَرْصَلَةِ بِسَبَبِ نُفُوذِ الرِّيحِ فِي تِلْكَ الصُّورَةِ وَكَانَتِ الْبَرَاصِلُ تَجِيءُ بِالزَّيْتُونِ حَتَّى كَانَتْ تَمْتَلِئُ تِلْكَ الْقُبَّةُ كُلَّ يَوْمٍ مِنْ ذَلِكَ الزَّيْتُونِ وَالنَّاسُ اعْتَقَدُوا أَنَّهُ مِنْ كَرَامَاتِ ذَلِكَ الْمَدْفُونِ وَيَدْخُلُ فِي الْبَابِ أَنْوَاعٌ كَثِيرَةٌ لَا يَلِيقُ شَرْحُهَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ.

hafif ve kolay bir aletle çekmektir. Aslında bunun sihir babından sayılmaması gerekir; çünkü bunun, vakıf olanın yapabileceği bilinen ve kıymetli sebepleri vardır. Ne var ki buna vakıf olmak son derece zor ve çetin olduğundan ve ona ancak tek tük kimseler ulaşabildiğinden, zâhir ehli bunu şüphesiz sihir babından saymıştır. Müzisyen «Arcehyanos»un, Kudüs'teki kadim mabedi yenilediği sırada yaptığı amel de bu babdandır: Şöyle ki, o bir araziden geçerken orada «berasıl» yavrularından bir yavruya rastlamıştı. Berasıl, şefkatli bir kuştur ve bu yavru diğer berasıl kuşlarının aksine hazin bir sesle ötüyordu. Berasıl kuşları ona taze zeytinler getirip önüne bırakıyor, o da ihtiyacı kadarını yiyip bir kısmını bırakıyordu. Bu müzisyen orada durup o yavrunun halini tefekkür etti ve diğer berasıl kuşlarının ötüşünden farklı olan bu ötüşünde bir nevi acı ve merhamet celbetme bulunduğunu, bu sayede kuşların ona acıyıp yiyeceğini getirdiğini anladı. Bunun üzerine, rüzgârı karşıladığında o ötüşü çıkaran ve düdüğe benzeyen bir alet yapmayı incelikle başardı. Güven duyana kadar bunu denemeye devam etti; nitekim berasıl kuşları, orada kendi cinslerinden bir yavru olduğunu zannederek o yavruya geldikleri gibi ona da zeytin getirmeye başladılar. İstediği şey gerçekleşince zahitlik izhar etti, Kudüs Mabedi'ne yöneldi ve o mabedin imarıyla meşgul olan zahit «Usturhus»un defnedildiği geceyi sordu. Ona, ağustos ayının ilk gecesinde defnedildiği haber verildi. Bunun üzerine berasıl kuşu suretinde içi boş camdan bir heykel yaptı ve onu o mabedin üzerine dikti. Bu heykelin üzerine bir kubbe yaptı ve ağustosun başında onu açmalarını emretti. Rüzgârın o suretin içine girmesi sebebiyle berasıl kuşunun sesi çıkıyordu; berasıl kuşları da her gün o kubbe zeytinle doluncaya kadar zeytin getiriyordu. İnsanlar ise bunun o medfun zâtın kerametlerinden olduğuna inandılar. Bu konuya, bu makamda açıklanması uygun düşmeyen pek çok tür dâhildir.

النَّوْعُ السَّادِسُ: مِنَ السِّحْرِ: الِاسْتِعَانَةُ بِخَوَاصِّ الْأَدْوِيَةِ مِثْلَ أَنْ يَجْعَلَ فِي طَعَامِهِ بَعْضَ الْأَدْوِيَةِ الْمُبَلِّدَةِ الْمُزِيلَةِ لِلْعَقْلِ وَالدُّخْنِ الْمُسْكِرَةِ نَحْوَ دِمَاغِ الْحِمَارِ إِذَا تَنَاوَلَهُ الْإِنْسَانُ تَبَلَّدَ عَقْلُهُ وَقَلَّتْ فِطْنَتُهُ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا سَبِيلَ إِلَى إِنْكَارِ الْخَوَاصِّ فَإِنَّ أَثَرَ الْمِغْنَاطِيسِ مَشَاهَدٌ إِلَّا أَنَّ النَّاسَ قَدْ أَكْثَرُوا فِيهِ وَخَلَطُوا الصِّدْقَ بِالْكَذِبِ وَالْبَاطِلَ بِالْحَقِّ.

Sihrin altıncı türü: İlaçların hassalarından yardım almaktır; örneğin kişinin yemeğine aklı gideren uyuşturucu birtakım ilaçlar ve sarhoş edici tütsüler katması gibi. Eşek beyni gibi şeyler ki insan bunu yediğinde aklı uyuşur ve anlayışı azalır. Bil ki hassaları inkâr etmeye imkân yoktur; zira mıknatısın tesiri müşahede edilmektedir. Ancak insanlar bu konuda aşırıya gitmiş, doğru ile yalanı, batıl ile hakkı birbirine karıştırmışlardır.

النَّوْعُ السَّابِعُ: مِنَ السِّحْرِ: تَعْلِيقُ الْقَلْبِ وَهُوَ أَنْ يَدَّعِيَ السَّاحِرُ أَنَّهُ قَدْ عَرَفَ الِاسْمَ الْأَعْظَمَ وَأَنَّ الْجِنَّ يُطِيعُونَهُ وَيَنْقَادُونَ لَهُ فِي أَكْثَرِ الْأُمُورِ، فَإِذَا اتَّفَقَ أَنْ كَانَ السَّامِعُ لِذَلِكَ ضَعِيفَ الْعَقْلِ قَلِيلَ التَّمْيِيزِ اعْتَقَدَ أَنَّهُ حَقٌّ وَتَعَلَّقَ قَلْبُهُ بِذَلِكَ وَحَصَلَ فِي نَفْسِهِ نَوْعٌ مِنَ الرُّعْبِ وَالْمَخَافَةِ، وَإِذَا حَصَلَ الْخَوْفُ ضَعُفَتِ الْقُوَى الْحَسَّاسَةُ فَحِينَئِذٍ يَتَمَكَّنَ السَّاحِرُ مِنْ أَنْ يَفْعَلَ حِينَئِذٍ مَا يَشَاءُ وَإِنَّ مَنْ جَرَّبَ الْأُمُورَ وَعَرَفَ أَحْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلِمَ أَنَّ لِتَعَلُّقِ الْقَلْبِ أَثَرًا عَظِيمًا فِي تَنْفِيذِ الْأَعْمَالِ وَإِخْفَاءِ الْأَسْرَارِ.

Sihrin yedinci türü: Kalbi bağlamaktır (psikolojik tesir altına almaktır). Bu da sihirbazın İsm-i Âzam'ı bildiğini, cinlerin çoğu işte kendisine itaat edip boyun eğdiğini iddia etmesidir. Bunu işiten kimse aklı zayıf ve temyizi kıt biri ise, bunun hak olduğuna inanır, kalbi buna bağlanır ve nefsinde bir tür korku ve dehşet hâsıl olur. Korku meydana geldiğinde ise duyusal güçler zayıflar; işte o vakit sihirbaz dilediğini yapma imkânı bulur. İşleri tecrübe eden ve ilim ehlinin hallerini bilen kimse, kalbin bağlanmasının işleri icra etmede ve sırları gizlemede pek büyük bir tesiri olduğunu bilir.

النَّوْعُ الثَّامِنُ: مِنَ السِّحْرِ: السَّعْيُ بِالنَّمِيمَةِ وَالتَّضْرِيبِ مِنْ وُجُوهٍ خَفِيفَةٍ لَطِيفَةٍ وَذَلِكَ شَائِعٌ فِي النَّاسِ، فَهَذَا جُمْلَةُ الْكَلَامِ فِي أَقْسَامِ السِّحْرِ وَشَرْحُ أَنْوَاعِهِ وَأَصْنَافِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Sihrin sekizinci türü: İnce ve latif yollarla koğuculuk yapmak ve fitne çıkarmaktır; bu da insanlar arasında yaygındır. İşte sihrin kısımları, türleri ve çeşitlerinin açıklaması hakkındaki sözün tamamı budur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي أَقْوَالِ الْمُسْلِمِينَ فِي أَنَّ هَذِهِ الْأَنْوَاعَ هَلْ هِيَ مُمْكِنَةٌ أَمْ لَا؟ أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَدِ اتَّفَقُوا عَلَى إِنْكَارِهَا إِلَّا النَّوْعَ الْمَنْسُوبَ إِلَى التَّخَيُّلِ وَالْمَنْسُوبَ إِلَى إِطْعَامِ بَعْضِ الْأَدْوِيَةِ الْمُبَلِّدَةِ وَالْمَنْسُوبَ إِلَى التَّضْرِيبِ وَالنَّمِيمَةِ، فَأَمَّا الْأَقْسَامُ الْخَمْسَةُ الْأُوَلُ فَقَدْ أَنْكَرُوهَا وَلَعَلَّهُمْ كَفَّرُوا مَنْ قَالَ بِهَا وجوزوا وُجُودَهَا، وَأَمَّا أَهْلُ السُّنَّةِ فَقَدْ جَوَّزُوا أَنْ يَقْدِرَ السَّاحِرُ عَلَى أَنْ يَطِيرَ فِي الْهَوَاءِ وَيَقْلِبَ الْإِنْسَانَ حِمَارًا وَالْحِمَارَ إِنْسَانًا، إِلَّا أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى هُوَ الْخَالِقُ لِهَذِهِ الأشياء عند ما يَقْرَأُ السَّاحِرُ رُقًى مَخْصُوصَةً وَكَلِمَاتٍ مُعَيَّنَةً. فَأَمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُؤَثِّرُ فِي ذَلِكَ الْفَلَكُ وَالنُّجُومُ فَلَا. وَأَمَّا الْفَلَاسِفَةُ وَالْمُنَجِّمُونَ وَالصَّابِئَةُ فَقَوْلُهُمْ عَلَى مَا سَلَفَ تَقْرِيرُهُ، وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا عَلَى فَسَادِ قَوْلِ الصَّابِئَةِ أَنَّهُ قَدْ ثَبَتَ أَنَّ الْعَالَمَ مُحْدَثٌ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُوجِدُهُ قَادِرًا وَالشَّيْءُ الَّذِي حَكَمَ الْعَقْلُ بِأَنَّهُ

Dördüncü Mesele: Bu türlerin imkân dâhilinde olup olmadığı hususunda Müslümanların görüşleri hakkındadır: Mu‘tezile, gözbağcılığa dayalı olan tür, uyuşturucu birtakım ilaçları yedirmeye dayalı tür ve fitnecilik ile koğuculuğa dayalı tür hariç, bunları inkâr etme konusunda ittifak etmiştir. İlk beş kısma gelince; onları inkâr etmişler, hatta belki de bunların varlığını söyleyip caiz görenleri tekfir etmişlerdir. Ehl-i Sünnet'e gelince; onlar sihirbazın havada uçmaya, insanı eşeğe ve eşeği insana dönüştürmeye muktedir olmasını caiz görmüşlerdir; ancak onlar şöyle demişlerdir: Sihirbaz belirli efsunları ve muayyen kelimeleri okuduğu sırada bu şeyleri yaratan bizzat Yüce Allah'tır. Bunda tesir edenin felek ve yıldızlar olması ise asla söz konusu değildir. Filozoflar, müneccimler ve Sâbiîlere gelince; onların görüşü daha önce açıklandığı üzeredir. Bizim [Eş‘arî] âlimlerimiz Sâbiîlerin görüşünün batıl olduğuna dair şöyle delil getirmişlerdir: Âlemin sonradan yaratıldığı (muhdes olduğu) sabit olmuştur; dolayısıyla onu var edenin kādir olması vaciptir. Aklın m伝kdur (güç yetirilebilir) olduğuna hükmettiği şey

مَقْدُورٌ إِنَّمَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ مَقْدُورًا لِكَوْنِهِ مُمْكِنًا وَالْإِمْكَانُ قَدْرٌ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ، فَإِذَنْ كُلُّ الْمُمْكِنَاتِ مَقْدُورٌ لِلَّهِ تَعَالَى وَلَوْ وُجِدَ شَيْءٌ مِنْ تِلْكَ الْمَقْدُورَاتِ بِسَبَبٍ آخَرَ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ السَّبَبُ مُزِيلًا لِتَعَلُّقِ قدرة الله تعالى بذلك المقدور فيكون الحاث سَبَبًا لِعَجْزِ اللَّهِ وَهُوَ مُحَالٌ، فَثَبَتَ أَنَّهُ يَسْتَحِيلُ وُقُوعُ شَيْءٍ مِنَ الْمُمْكِنَاتِ إِلَّا بِقُدْرَةِ اللَّهِ وَعِنْدَهُ يَبْطُلُ كُلُّ مَا قَالَهُ الصَّابِئَةُ، قَالُوا: إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَدَّعِي أَنَّهُ يَمْتَنِعُ وُقُوعُ هَذِهِ الْخَوَارِقِ بِإِجْرَاءِ الْعَادَةِ عِنْدَ سِحْرِ السَّحَرَةِ فَقَدِ احْتَجُّوا عَلَى وُقُوعِ هَذَا النَّوْعِ مِنَ السِّحْرِ بِالْقُرْآنِ وَالْخَبَرِ. أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ، وَالِاسْتِثْنَاءُ يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ الْآثَارِ بِسَبَبِهِ، وَأَمَّا الْأَخْبَارُ فَهِيَ وَارِدَةٌ عَنْهُ ﷺ مُتَوَاتِرَةً وَآحَادًا، أَحَدُهَا: مَا

ancak mümkün olduğu için makdur olmaya elverişlidir. İmkân ise bütün mümkün varlıklar arasında ortak bir vasıftır. O halde bütün mümkünler Yüce Allah'ın kudreti dâhilindedir. Eğer bu makdurlardan herhangi bir şey başka bir sebeple meydana gelseydi, o sebebin Allah Teâlâ'nın kudretinin o makdura taallukunu ortadan kaldırması gerekirdi; bu takdirde sonradan yaratılan varlık, Allah'ın âcizliğine sebep olurdu ki bu imkânsızdır. Böylece mümkünlerden hiçbir şeyin Allah'ın kudreti olmaksızın meydana gelmesinin muhal olduğu sabit oldu ve bu noktada Sâbiîlerin söylediği her şey bâtıl olur. Dediler ki: Bu sabit olduğuna göre, sihirbazların sihri esnasında âdetin cereyan etmesiyle bu harikulade şeylerin meydana gelmesinin imkânsız olduğunu iddia ederiz. Onlar sihrin bu türünün vuku bulduğuna dair Kur'an ve hadis ile delil getirmişlerdir. Kur'an'a gelince; Allah Teâlâ'nın bu ayetteki şu kavlidir: { وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Oysa onlar Allah'ın izni olmadıkça onunla hiç kimseye zarar veremezler.” Buradaki istisna, onun sebebiyle eserlerin/tesirlerin meydana geldiğine delalet eder. Hadislere gelince; bunlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den mütevatir ve âhâd olarak rivayet edilmiştir. Bunlardan biri:

رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ سُحِرَ، وَأَنَّ السِّحْرَ عَمِلَ فِيهِ حَتَّى قَالَ: «إِنَّهُ لَيُخَيَّلُ إِلَيَّ أَنِّي أَقُولُ الشَّيْءَ وَأَفْعَلُهُ وَلَمْ أَقُلْهُ وَلَمْ أَفْعَلْهُ» وَأَنَّ امْرَأَةً يَهُودِيَّةً سَحَرَتْهُ وَجَعَلَتْ ذَلِكَ السِّحْرَ تَحْتَ رَاعُوفَةِ الْبِئْرِ، فَلَمَّا اسْتُخْرِجَ ذَلِكَ زَالَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ ذَلِكَ الْعَارِضُ وَأُنْزِلَ الْمُعَوِّذَتَانِ بِسَبَبِهِ،

Rivayet edildiğine göre Peygamber aleyhisselâm'a sihir yapılmış ve sihir ona öyle tesir etmiştir ki şöyle buyurmuştur: «Bana bir şeyi söyleyip yaptığım halde, onu söylememiş ve yapmamışım gibi hayal ettiriliyor.» Yahudi bir kadın ona sihir yapmış ve bu sihri kuyunun dibindeki taşın (râûfe) altına koymuştu. Bu sihir çıkarılınca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den o arızî hal zail oldu ve bu sebeple Muavvizeteyn (Felak ve Nâs Sureleri) indirildi.

وَثَانِيهَا: أَنَّ امْرَأَةً أَتَتْ عَائِشَةً ﵂ فَقَالَتْ لَهَا: إِنِّي سَاحِرَةٌ فَهَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ؟ فَقَالَتْ: وَمَا سِحْرُكِ؟ فَقَالَتْ: صِرْتُ إِلَى الْمَوْضِعِ الَّذِي فِيهِ هَارُوتُ وَمَارُوتُ بِبَابِلَ لِطَلَبِ عِلْمِ السِّحْرِ فَقَالَا لِي يَا أَمَةَ اللَّهِ لَا تَخْتَارِي عَذَابَ الْآخِرَةِ بِأَمْرِ الدُّنْيَا فَأَبَيْتُ، فَقَالَا لِي: اذْهَبِي فَبُولِي عَلَى ذَلِكَ الرَّمَادِ، فَذَهَبْتُ لِأَبُولَ عَلَيْهِ فَفَكَّرْتُ فِي نَفْسِي فَقُلْتُ لَا أَفْعَلُ وَجِئْتُ إِلَيْهِمَا فَقُلْتُ: قَدْ فَعَلْتُ، فَقَالَا لِي: مَا رَأَيْتِ لَمَّا فَعَلْتِ؟ فَقُلْتُ/ مَا رَأَيْتُ شَيْئًا، فَقَالَا لِي: أَنْتِ عَلَى رَأْسِ أَمْرٍ فَاتَّقِي اللَّهَ وَلَا تَفْعَلِي، فَأَبَيْتُ فَقَالَا لِي: اذْهَبِي فَافْعَلِي، فذهب فَفَعَلْتُ، فَرَأَيْتُ كَأَنَّ فَارِسًا مُقَنَّعًا بِالْحَدِيدِ قَدْ خَرَجَ مِنْ فَرْجِي فَصَعِدَ إِلَى السَّمَاءِ فَجِئْتُهُمَا فَأَخْبَرْتُهُمَا فَقَالَا: إِيمَانُكِ قَدْ خَرَجَ عَنْكِ وَقَدْ أَحْسَنْتِ السِّحْرَ، فَقُلْتُ: وَمَا هُوَ؟

İkincisi: Bir kadın Âişe radıyallâhu anhâ'ya gelerek ona şöyle dedi: «Ben bir sihirbazım, benim için bir tövbe var mıdır?» Âişe: «Sihrin nedir?» diye sordu. Kadın dedi ki: «Sihir ilmini öğrenmek için Babil'de Hârût ve Mârût'un bulunduğu yere gittim. Onlar bana: 'Ey Allah'ın kulu! Dünya işi uğruna ahiret azabını seçme!' dediler. Ben ise kabul etmedim. Bunun üzerine bana: 'Git, şu külün üzerine idrarını yap' dediler. İdrarımı yapmak için gittim; kendi kendime düşündüm ve 'Bunu yapmayacağım' dedim ve onlara dönüp 'Yaptım' dedim. Bana: 'Yaptığında ne gördün?' dediler. Ben de 'Hiçbir şey görmedim' dedim. Onlar: 'Hâlâ işin başındasın, Allah'tan kork ve yapma!' dediler. Ben yine reddettim. Onlar: 'Git ve yap' dediler. Ben de gidip yaptım. Sanki demir zırha bürünmüş bir süvarinin tenasül uzvumdan çıkıp göğe yükseldiğini gördüm. Onlara gelip durumu haber verdim. Dediler ki: 'İmanın senden çıktı ve sihri iyice öğrendin.' Ben: 'O [sihir] nedir?' dedim.

قَالَا: مَا تُرِيدِينَ شَيْئًا فَتُصَوِّرِيهِ فِي وَهْمِكِ، إِلَّا كَانَ فَصَوَّرْتُ فِي نَفْسِي حَبًّا مِنْ حِنْطَةٍ، فَإِذَا أَنَا بِحَبٍّ، فَقُلْتُ:

Onlar: 'Bir şeyi dileyip onu hayalinde canlandırman yeter, hemen oluverir' dediler. İçimden bir buğday tanesi tasavvur ettim, bir de baktım ki buğday tanesi [önümde]. Dedim ki:

انْزَرِعْ فَانْزَرَعَ فَخَرَجَ مِنْ سَاعَتِهِ سُنْبُلًا فَقُلْتُ: انْطَحِنْ فَانْطَحَنَ مِنْ سَاعَتِهِ، فَقُلْتُ: انْخَبِزْ فَانْخَبَزَ وَأَنَا لَا أُرِيدُ شَيْئًا أُصَوِّرُهُ فِي نَفْسِي إِلَّا حَصَلَ، فَقَالَتْ عَائِشَةُ: لَيْسَ لَكِ تَوْبَةٌ، وَثَالِثُهَا: مَا يَذْكُرُونَهُ مِنَ الْحِكَايَاتِ الْكَثِيرَةِ فِي هَذَا الْبَابِ وَهِيَ مَشْهُورَةٌ. أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَدِ احْتَجُّوا عَلَى إِنْكَارِهِ بِوُجُوهٍ، أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتى [طه: ٦٩] ، وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي وَصْفِ مُحَمَّدٍ ﷺ: وَقالَ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً [الْفَرْقَانِ: ٨] وَلَوْ صَارَ ﵇ مَسْحُورًا لَمَا اسْتَحَقُّوا الذَّمَّ بِسَبَبِ هَذَا الْقَوْلِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ لَوْ جَازَ ذَلِكَ مِنَ السِّحْرِ فَكَيْفَ يَتَمَيَّزُ الْمُعْجِزُ عَنِ السِّحْرِ ثُمَّ قَالُوا: هَذِهِ الدَّلَائِلُ يَقِينِيَّةٌ وَالْأَخْبَارُ الَّتِي ذَكَرْتُمُوهَا مِنْ بَابِ الْآحَادِ فَلَا تَصْلُحُ مُعَارِضَةً لِهَذِهِ الدَّلَائِلِ.

'Ekil', hemen ekildi ve o anda başak verip çıktı. Dedim ki: 'Öğütül', hemen o anda öğütüldü. Dedim ki: 'Ekmek ol', ekmek oldu. Ben içimde ne tasavvur edip dilesem mutlaka meydana geliyordu.» Bunun üzerine Âişe: «Senin için tövbe yoktur» dedi. Üçüncüsü: Bu konuda zikrettikleri ve meşhur olan pek çok hikâyedir. Mu‘tezile'ye gelince; onlar sihrin [bu türünün hakikatini] inkâr etmeye dair birtakım deliller getirdiler: Birincisi: Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتى } “Sihirbaz ise nereye varsa iflah olmaz.” [Tâhâ 69]. İkincisi: Allah Teâlâ'nın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfı hakkındaki şu kavlidir: { وَقالَ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً } “Zalimler: 'Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz' dediler.” [Furkān 8]. Şayet o aleyhisselâm büyülenmiş olsaydı, bu sözlerinden ötürü kınanmayı hak etmezlerdi. Üçüncüsü: Eğer sihirden böylesi caiz olsaydı, mucize sihirden nasıl ayırt edilirdi? Sonra şöyle dediler: Bu deliller kesindir; zikrettiğiniz rivayetler ise âhâd türündendir, dolayısıyla bu [kesin] delillere muarız olmaya elverişli değildir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي أَنَّ الْعِلْمَ بِالسِّحْرِ غَيْرُ قَبِيحٍ وَلَا مَحْظُورٌ: اتَّفَقَ الْمُحَقِّقُونَ عَلَى ذَلِكَ لِأَنَّ الْعِلْمَ لِذَاتِهِ شَرِيفٌ وَأَيْضًا لِعُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ [الزُّمَرِ: ٩] وَلِأَنَّ السِّحْرَ لَوْ لَمْ يَكُنْ يُعْلَمُ لَمَا أَمْكَنَ الْفَرْقُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمُعْجِزِ، وَالْعِلْمُ بِكَوْنِ الْمُعْجِزِ مُعْجِزًا وَاجِبٌ وَمَا يَتَوَقَّفُ الْوَاجِبُ عَلَيْهِ فَهُوَ وَاجِبٌ فَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ تَحْصِيلُ الْعِلْمِ بِالسِّحْرِ وَاجِبًا وَمَا يَكُونُ وَاجِبًا كَيْفَ يَكُونُ حَرَامًا وَقَبِيحًا.

Beşinci Mesele: Sihir ilminin çirkin ve yasak olmadığı hakkındadır: Muhakkik âlimler bu hususta ittifak etmişlerdir; çünkü ilim zatı itibarıyla şereflidir ve ayrıca Allah Teâlâ'nın şu kavlinin umumiliğinden ötürüdür: { هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “De ki: Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” [Zümer 9]. Bir de sihir bilinmeseydi onunla mucize arasındaki farkı ayırt etmek mümkün olmazdı. Mucizenin mucize olduğunu bilmek ise vaciptir; vacibin kendisine bağlı olduğu şey de vaciptir. Bu durum, sihir ilmini elde etmenin vacip olmasını gerektirir; vacip olan bir şey ise nasıl haram ve çirkin olabilir?

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: فِي أَنَّ السَّاحِرَ قَدْ يُكَفَّرُ أَمْ لَا، اخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِي أَنَّ السَّاحِرَ هَلْ يُكَفَّرُ أَمْ لَا؟

Altıncı Mesele: Sihirbazın tekfir edilip edilmeyeceği hakkındadır: Fakihler sihirbazın tekfir edilip edilmeyeceği konusunda ihtilaf etmişlerdir.

رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ أَتَى كَاهِنًا أَوْ عَرَّافًا فَصَدَّقَهُمَا بِقَوْلٍ فَقَدْ كَفَرَ بِمَا أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Kim bir kâhine veya arrâfa (falcıya) gider de söylediklerini doğrularsa, Muhammed'e indirileni inkâr etmiş olur.»

﵇ وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا نِزَاعَ بَيْنَ الْأُمَّةِ فِي أَنَّ مَنِ اعْتَقَدَ أَنَّ الْكَوَاكِبَ هِيَ الْمُدَبِّرَةُ لِهَذَا الْعَالَمِ وَهِيَ الْخَالِقَةُ لِمَا فِيهِ مِنَ الْحَوَادِثِ وَالْخَيْرَاتِ وَالشُّرُورِ، فَإِنَّهُ يَكُونُ كَافِرًا عَلَى الْإِطْلَاقِ وَهَذَا هُوَ النَّوْعُ الْأَوَّلُ مِنَ السحر.

aleyhisselâm. Bil ki yıldızların bu âlemin yöneticisi olduğuna ve âlemdeki hadiselerin, hayırların ve şerlerin yaratıcısı olduğuna inanan kimsenin mutlak surette kâfir olacağı hususunda ümmet arasında hiçbir ihtilaf yoktur; bu da sihrin birinci türüdür.

أَمَّا النَّوْعُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يَعْتَقِدَ أَنَّهُ قَدْ يَبْلُغُ رُوحُ الْإِنْسَانِ فِي التَّصْفِيَةِ وَالْقُوَّةِ إِلَى حَيْثُ يَقْدِرُ بِهَا عَلَى إِيجَادِ الْأَجْسَامِ وَالْحَيَاةِ وَالْقُدْرَةِ وَتَغْيِيرِ الْبِنْيَةِ وَالشَّكْلِ، فَالْأَظْهَرُ إِجْمَاعُ الْأُمَّةِ أَيْضًا عَلَى تَكْفِيرِهِ.

İkinci türe gelince: Bu da insanın ruhunun arınma ve güç bakımından cisimleri, hayatı, kudreti var etmeye ve bünye ile şekli değiştirmeye kadir olacağı bir mertebeye ulaşabileceğine inanmasıdır; en açık olan görüşe göre bunun tekfiri hususunda da ümmetin icması vardır.

أَمَّا النَّوْعُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنْ يَعْتَقِدَ السَّاحِرُ أَنَّهُ قَدْ يَبْلُغُ فِي التَّصْفِيَةِ وَقِرَاءَةِ الرُّقَى وَتَدْخِينِ بَعْضِ الْأَدْوِيَةِ إِلَى حَيْثُ يَخْلُقُ اللَّهُ تَعَالَى عَقِيبَ أَفْعَالِهِ عَلَى سَبِيلِ الْعَادَةِ الْأَجْسَامَ وَالْحَيَاةَ وَالْعَقْلَ وَتَغْيِيرَ الْبِنْيَةِ وَالشَّكْلِ فَهَهُنَا الْمُعْتَزِلَةُ اتَّفَقُوا عَلَى تَكْفِيرِ مَنْ يُجَوِّزُ ذَلِكَ قَالُوا لِأَنَّهُ مَعَ هَذَا الِاعْتِقَادِ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَعْرِفَ صِدْقَ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ، وَهَذَا رَكِيكٌ مِنَ الْقَوْلِ. فَإِنَّ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَوِ ادَّعَى النُّبُوَّةَ وَكَانَ كَاذِبًا فِي دَعْوَاهُ فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى إِظْهَارُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ عَلَى يَدِهِ لِئَلَّا يَحْصُلَ التَّلْبِيسُ، أَمَّا إِذَا لَمْ يَدَّعِ النُّبُوَّةَ وَأَظْهَرَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ عَلَى يَدِهِ لَمْ يُفْضِ ذَلِكَ إِلَى التَّلْبِيسِ فَإِنَّ الْمُحِقَّ يَتَمَيَّزُ عَنِ/ الْمُبْطِلِ بِمَا أَنَّ الْمُحِقَّ تَحْصُلُ لَهُ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ مَعَ ادِّعَاءِ النُّبُوَّةِ وَالْمُبْطِلَ لَا تَحْصُلُ لَهُ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ مَعَ ادِّعَاءِ النُّبُوَّةِ. وَأَمَّا سَائِرُ الْأَنْوَاعِ الَّتِي عَدَدْنَاهَا مِنَ السِّحْرِ فَلَا شَكَّ أَنَّهُ لَيْسَ بِكُفْرٍ. فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ الْيَهُودَ لَمَّا أَضَافُوا السِّحْرَ إِلَى سُلَيْمَانَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى تَنْزِيهًا لَهُ عَنْهُ: وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ السِّحْرَ كُفْرٌ عَلَى الْإِطْلَاقِ وَأَيْضًا قَالَ: وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَهَذَا أَيْضًا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ السِّحْرُ عَلَى الْإِطْلَاقِ كُفْرًا. وَحَكَى عَنِ الْمَلَكَيْنِ أَنَّهُمَا لَا يُعَلِّمَانِ أَحَدًا السِّحْرَ حَتَّى يَقُولَا: إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ السِّحْرَ كُفْرٌ عَلَى الْإِطْلَاقِ، قُلْنَا: حِكَايَةُ الْحَالِ يَكْفِي فِي صدقها صورة واحدة فتحملها عَلَى سِحْرِ مَنْ يَعْتَقِدُ إِلَهِيَّةَ النُّجُومِ.

Üçüncü türe gelince: Bu da sihirbazın; arınma, efsunlar okuma ve bazı ilaçları tütsüleme konusunda, Allah Teâlâ'nın onun fiillerinin hemen ardından âdet gereği cisimleri, hayatı, aklı ve bünye ile şekil değişikliğini yaratacağı bir mertebeye ulaşabileceğine inanmasıdır. Burada Mu‘tezile, bunu caiz gören kimsenin tekfir edileceği hususunda ittifak etmiştir; zira dediler ki: Bu inançla birlikte peygamberlerin ve elçilerin doğruluğunu bilmesi mümkün olmaz. Fakat bu, çürük bir sözdür. Zira bir kimse şöyle diyebilir: Şayet insan peygamberlik iddia etse ve davasında yalancı olsa, iltibas (hak ile batılın karışması) meydana gelmesin diye Allah Teâlâ'nın bu şeyleri onun eliyle izhar etmesi caiz olmaz. Ancak peygamberlik iddia etmeyip bu şeyleri onun eliyle izhar ederse bu durum iltibasa yol açmaz; çünkü haklı olan bâtıl olandan şöyle ayrılır: Haklı olan kimse için bu şeyler nübüvvet iddiasıyla birlikte meydana gelir, bâtıl olan için ise bu şeyler nübüvvet iddiasıyla birlikte meydana gelmez. Sihirden saydığımız diğer türlere gelince; bunların küfür olmadığında şüphe yoktur. Eğer denilirse ki: Yahudiler sihri Süleyman'a nispet ettiklerinde, Allah Teâlâ onu bundan tenzih etmek üzere: { وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ } “Süleyman kâfir olmadı” buyurdu; bu da sihrin mutlak olarak küfür olduğuna delalet eder. Ayrıca: { وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ } “Fakat şeytanlar kâfir oldular; insanlara sihri öğretiyorlardı” buyurmuştur; bu da sihrin mutlak olarak küfür olmasını gerektirir. Ve iki melekten naklen, onlar: { إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ } “Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz, sakın kâfir olma!” demedikçe kimseye sihri öğretmediklerini nakletmiştir; bu da sihrin mutlak olarak küfür olduğuna delalet eder. Deriz ki: Olay hikâyesinin (hikâyetü'l-hâl) doğruluğu için tek bir suret yeterlidir; dolayısıyla bunu, yıldızların ilahlığına inanan kimsenin sihrine hamlederiz.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: فِي أَنَّهُ هَلْ يَجِبُ قَتْلُهُمْ أَمْ لَا؟ أَمَّا النَّوْعُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنْ يَعْتَقِدَ فِي الْكَوَاكِبِ كَوْنَهَا آلِهَةً مُدَبِّرَةً. وَالنَّوْعُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يَعْتَقِدَ أَنَّ السَّاحِرَ قَدْ يَصِيرُ مَوْصُوفًا بِالْقُدْرَةِ عَلَى خَلْقِ الْأَجْسَامِ وَخَلْقِ الْحَيَاةِ وَالْقُدْرَةِ وَالْعَقْلِ وَتَرْكِيبِ الْأَشْكَالِ، فَلَا شَكَّ فِي كُفْرِهِمَا، فَالْمُسْلِمُ إِذَا أَتَى بِهَذَا الِاعْتِقَادِ كَانَ كَالْمُرْتَدِّ يُسْتَتَابُ فَإِنْ أَصَرَّ قُتِلَ. وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ وَأَبِي حَنِيفَةَ أَنَّهُ لَا تُقْبَلُ تَوْبَتُهُ، لَنَا أَنَّهُ أَسْلَمَ فَيُقْبَلُ إِسْلَامُهُ

Yedinci Mesele: Onların öldürülmesinin vacip olup olmadığı hakkındadır: Birinci türe, yani yıldızların müdebbir ilahlar olduğuna inanmaya; ve ikinci türe, yani sihirbazın cisimleri yaratmaya, hayatı, kudreti, aklı var etmeye ve şekilleri tertip etmeye muktedir bir vasfa bürünebileceğine inanmaya gelince; bunların küfür olduğunda şüphe yoktur. Bir Müslüman bu inancı benimsediğinde mürted gibi olur, tövbeye davet edilir; şayet ısrar ederse öldürülür. Mâlik ve Ebû Hanîfe'den, onun tövbesinin kabul edilmeyeceği rivayet edilmiştir. Bizim delilimiz ise, onun İslam'a dönmüş olmasıdır ve dolayısıyla İslam'ı kabul edilir;

لِقَوْلِهِ ﵇: «نَحْنُ نَحْكُمُ بِالظَّاهِرِ» ،

nitekim o aleyhisselâm: «Biz zâhire göre hükmederiz» buyurmuştur.

أَمَّا النَّوْعُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنْ يَعْتَقِدَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَجْرَى عَادَتَهُ بِخَلْقِ الْأَجْسَامِ وَالْحَيَاةِ وَتَغْيِيرِ الشَّكْلِ وَالْهَيْئَةِ عِنْدَ قِرَاءَةِ بَعْضِ الرُّقَى وَتَدْخِينِ بَعْضِ الْأَدْوِيَةِ، فَالسَّاحِرُ يَعْتَقِدُ أَنَّهُ يُمْكِنُ الْوُصُولُ إِلَى اسْتِحْدَاثِ الْأَجْسَامِ وَالْحَيَاةِ وَتَغْيِيرِ الْخِلْقَةِ بِهَذَا الطَّرِيقِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا عَنِ الْمُعْتَزِلَةِ أَنَّهُ كُفْرٌ قَالُوا: لِأَنَّهُ مَعَ هَذَا الِاعْتِقَادِ لَا يُمْكِنُهُ الِاسْتِدْلَالُ بِالْمُعْجِزِ عَلَى صِدْقِ الْأَنْبِيَاءِ، وَهَذَا رَكِيكٌ لِأَنَّهُ يُقَالُ: الْفَرْقُ هُوَ أَنَّ مُدَّعِيَ النُّبُوَّةِ إِنْ كَانَ صَادِقًا فِي دَعْوَاهُ أَمْكَنَهُ الْإِتْيَانُ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ وَإِنْ كَانَ كَاذِبًا تَعَذَّرَ عَلَيْهِ ذَلِكَ فَبِهَذَا يَظْهَرُ الْفَرْقُ. إِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ لَيْسَ بِكَافِرٍ وَثَبَتَ أَنَّهُ مُمْكِنُ الْوُقُوعِ فَإِذَا أَتَى السَّاحِرُ بِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ فَإِنِ اعْتَقَدَ أَنَّ إِتْيَانَهُ بِهِ مُبَاحٌ كَفَرَ، لِأَنَّهُ حَكَمَ عَلَى الْمَحْظُورِ بِكَوْنِهِ مُبَاحًا، وَإِنِ اعْتَقَدَ حُرْمَتَهُ فَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵁ أَنَّ حُكْمَهُ حُكْمُ الْجِنَايَةِ، إِنْ قَالَ: إِنِّي سَحَرْتُهُ وَسِحْرِي يَقْتُلُ غَالِبًا، يَجِبُ عَلَيْهِ الْقَوَدُ، وَإِنْ قَالَ: سَحَرْتُهُ وَسِحْرِي قَدْ يَقْتُلُ وَقَدْ لَا يَقْتُلُ فَهُوَ شِبْهُ عَمْدٍ وَإِنْ قَالَ سَحَرْتُ غَيْرَهُ فَوَافَقَ اسْمَهُ فَهُوَ خَطَأٌ تَجِبُ الدِّيَةُ مُخَفَّفَةً فِي مَالِهِ لِأَنَّهُ ثَبَتَ بِإِقْرَارِهِ إِلَّا أَنْ تُصَدِّقَهُ الْعَاقِلَةُ فحينئذ تَجِبُ عَلَيْهِمْ هَذَا تَفْصِيلُ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ ﵁، وَرَوَى الْحَسَنُ بْنُ زِيَادٍ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ أَنَّهُ قَالَ: يُقْتَلُ السَّاحِرُ إِذَا عُلِمَ أَنَّهُ سَاحِرٌ وَلَا يُسْتَتَابُ وَلَا يُقْبَلُ قَوْلُهُ: إِنِّي أَتْرُكُ السِّحْرَ وَأَتُوبُ مِنْهُ، فَإِذَا أَقَرَّ أَنَّهُ سَاحِرٌ فَقَدْ حَلَّ دمه وإن شهد شهدان عَلَى أَنَّهُ سَاحِرٌ أَوْ وَصَفُوهُ بِصِفَةٍ يُعْلَمُ أَنَّهُ سَاحِرٌ قُتِلَ وَلَا يُسْتَتَابُ وَإِنْ أَقَرَّ بِأَنِّي كُنْتُ أَسْحَرُ مَرَّةً وَقَدْ تَرَكْتُ ذَلِكَ مُنْذُ زَمَانٍ قُبِلَ مِنْهُ وَلَمْ يُقْتَلْ، وَحَكَى مُحَمَّدُ بْنُ شُجَاعٍ عَنْ عَلِيٍّ الرَّازِيِّ قَالَ:

Üçüncü türe gelince: Bu da bazı efsunların okunması ve bazı ilaçların tütsülenmesi esnasında Allah Teâlâ'nın cisimleri ve hayatı yaratmayı, şekil ve heyeti değiştirmeyi âdet kıldığına inanmaktır; yani sihirbaz bu yolla cisimleri ve hayatı sonradan var etmeye ve yaratılışı değiştirmeye ulaşmanın mümkün olduğuna inanır. Mu‘tezile'den bunun küfür olduğunu nakletmiştik; dediler ki: Çünkü bu inançla birlikte mucize ile peygamberlerin doğruluğuna delil getirmek mümkün olmaz. Bu çürük bir görüştür, çünkü şöyle denilir: Aradaki fark şudur: Peygamberlik iddia eden kimse davasında doğru sözlü ise bu şeyleri ortaya koyması mümkün olur; şayet yalancı ise bu ona imkânsız kılınır; böylece fark açığa çıkar. Onun kâfir olmadığı ve bunun vukuunun mümkün olduğu sabit olunca; sihirbaz bunlardan bir şey yaptığında, şayet bunu yapmasının mubah olduğuna inanırsa kâfir olur; çünkü yasaklanmış olan bir şeyin mubah olduğuna hükmetmiştir. Eğer haram olduğuna inanıyorsa, Şâfiî radıyallâhu anh'a göre onun hükmü cinayet hükmüdür: Şayet «Ona sihir yaptım ve benim sihrim çoğunlukla öldürür» derse, ona kısas vacip olur. Eğer «Ona sihir yaptım, sihrim bazen öldürür bazen öldürmez» derse bu şibh-i amd (kasta benzer öldürme) sayılır. Eğer «Başkasına sihir yaptım, ismi onun ismine denk geldi» derse bu hataen öldürmedir; kendi malından hafifletilmiş diyet ödemesi gerekir; çünkü bu onun ikrarıyla sabit olmuştur; meğerki âkılesi onu doğrulasın, o takdirde diyet onlara vacip olur. Şâfiî radıyallâhu anh'ın mezhebinin tafsilatı budur. Hasan b. Ziyâd, Ebû Hanîfe rahimehullâh'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Sihirbaz olduğu bilindiğinde öldürülür, tövbeye davet edilmez ve 'Ben sihri terk ediyorum ve ondan tövbe ediyorum' sözü kabul edilmez. Sihirbaz olduğunu ikrar ettiğinde kanı helal olur; iki şahit onun sihirbaz olduğuna şahitlik ederse veya onu sihirbaz olduğu bilinecek bir vasıfla nitelerlerse öldürülür ve tövbeye davet edilmez. Şayet 'Bir zamanlar sihir yapıyordum, uzun zamandır bunu terk ettim' diye ikrar ederse bu kendisinden kabul edilir ve öldürülmez. Muhammed b. Şücâ‘, Ali er-Râzî'den şöyle nakletmiştir:

سَأَلْتُ أَبَا يُوسُفَ عَنْ قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ فِي السَّاحِرِ: يُقْتَلُ وَلَا يُسْتَتَابُ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ الْمُرْتَدِّ، فَقَالَ: السَّاحِرُ جَمَعَ مَعَ كُفْرِهِ السَّعْيَ فِي الْأَرْضِ بِالْفَسَادِ وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ إِذَا قَتَلَ قُتِلَ، وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِأَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ أَنَّ هَذَا النَّوْعَ لَيْسَ بِكُفْرٍ فَهُوَ فِسْقٌ/ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ جِنَايَةً عَلَى حَقِّ الْغَيْرِ كَانَ الْحَقُّ هُوَ التَّفْصِيلَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ. الثَّانِي: أَنَّ سَاحِرَ الْيَهُودِ لَا يُقْتَلُ لِأَنَّهُ ﵊ سَحَرَهُ رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ يُقَالُ لَهُ لَبِيدُ بْنُ أَعْصَمَ وَامْرَأَةٌ مَنْ يَهُودِ خَيْبَرَ يُقَالُ لَهَا زَيْنَبُ، فَلَمْ يَقْتُلْهُمَا فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُؤْمِنُ كَذَلِكَ

Ebû Yûsuf'a, Ebû Hanîfe'nin sihirbaz hakkındaki «Öldürülür ve tövbeye davet edilmez» sözünü ve bunun mürted konumunda olup olmadığını sordum. Dedi ki: «Sihirbaz, küfrüyle birlikte yeryüzünde fesat çıkarmayı da bir araya getirmiştir; kim böyle olursa [sihir yoluyla] öldürdüğünde öldürülür.» Bizim âlimlerimiz ise şöyle delil getirmişlerdir: Bu türün küfür olmadığı sabit olunca, bu bir fısktır. Şayet başkasının hakkına bir cinayet değilse, hak olan görüş zikrettiğimiz tafsilattır. İkincisi: Yahudi sihirbaz öldürülmez; çünkü Peygamber aleyhisselâm'a Lebîd b. A‘sam adında bir Yahudi adam ile Hayber Yahudilerinden Zeyneb adında bir kadın sihir yapmıştı da o ikisini öldürmemişti; dolayısıyla müminin de böyle olması vaciptir;

لِقَوْلِهِ ﵊: «لَهُمْ مَا لِلْمُسْلِمِينَ وَعَلَيْهِمْ مَا عَلَى الْمُسْلِمِينَ» .

çünkü o aleyhisselâm: «Müslümanların lehine olan haklar onların da lehinedir, Müslümanların aleyhine olan yükümlülükler onların da aleyhinedir» buyurmuştur.

وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ عَلَى قَوْلِهِ بِأَخْبَارٍ، أَحَدُهَا: مَا رَوَى نَافِعٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ جَارِيَةً لِحَفْصَةَ سَحَرَتْهَا وَأَخَذُوهَا فَاعْتَرَفَتْ بِذَلِكَ فَأَمَرَتْ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ زَيْدٍ فَقَتَلَهَا فَبَلَغَ عُثْمَانَ فَأَنْكَرَهُ فَأَتَاهُ ابْنُ عُمَرَ وَأَخْبَرَهُ أَمْرَهَا فَكَأَنَّ عُثْمَانَ إِنَّمَا أَنْكَرَ ذَلِكَ لِأَنَّهَا قَتَلَتْ بِغَيْرِ إِذْنِهِ، وَثَانِيهَا: مَا رَوَى عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ أَنَّهُ وَرَدَ كِتَابُ عُمَرَ ﵁ أَنِ اقْتُلُوا كُلَّ سَاحِرٍ وَسَاحِرَةٍ فَقَتَلْنَا ثَلَاثَ سَوَاحِرَ، وَثَالِثُهَا:

Ebû Hanîfe rahimehullâh ise görüşüne birtakım rivayetlerle delil getirmiştir: Birincisi: Nâfi‘in İbn Ömer'den rivayet ettiği şu haberdir: Hafsa'nın bir cariyesi ona sihir yapmıştı; onu yakaladılar ve o da bunu itiraf etti. Bunun üzerine Hafsa, Abdurrahman b. Zeyd'e emretti ve o da cariyeyi öldürdü. Bu durum Osman'a ulaşınca bunu inkâr edip kınadı; İbn Ömer ona gidip cariyelerin durumunu anlattı. Anlaşılan Osman bunu ancak kendi izni olmadan öldürüldüğü için kınamıştı. İkincisi: Amr b. Dînâr'ın rivayet ettiği şu haberdir: Ömer radıyallâhu anh'ın «Bütün erkek ve kadın sihirbazları öldürün» diye mektubu geldi, biz de üç kadın sihirbazı öldürdük. Üçüncüsü:

قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: إِنَّ هَؤُلَاءِ الْعَرَّافِينَ كُهَّانُ الْعَجَمِ، فَمَنْ أَتَى كَاهِنًا يُؤْمِنُ له بما يقول فقد برىء مِمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ.

Ali b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: «Bu arrâflar (falcılık taslayanlar) Acemlerin kâhinleridir. Kim bir kâhine gelir de onun söylediğini doğrularsa, Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiğinden beri olmuş olur.»

وَالْجَوَابُ: لَعَلَّ السَّحَرَةَ الَّذِينَ قُتِلُوا كَانُوا مِنَ الْكَفَرَةِ فَإِنَّ حِكَايَةَ الْحَالِ يَكْفِي فِي صِدْقِهَا صُورَةٌ وَاحِدَةٌ، وَأَمَّا سَائِرُ أَنْوَاعِ السِّحْرِ أَعْنِي الْإِتْيَانَ بِضُرُوبِ الشَّعْبَذَةِ وَالْآلَاتِ الْعَجِيبَةِ الْمَبْنِيَّةِ عَلَى ضُرُوبِ الْخُيَلَاءِ، وَالْمَبْنِيَّةِ عَلَى النِّسَبِ الْهَنْدَسِيَّةِ وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِيمَنْ يُوهِمُ ضُرُوبًا مِنَ التَّخْوِيفِ وَالتَّقْرِيعِ حَتَّى يَصِيرَ مَنْ بِهِ السَّوْدَاءُ مُحْكِمَ الِاعْتِقَادِ فِيهِ وَيَتَمَشَّى بِالتَّضْرِيبِ وَالنَّمِيمَةِ وَيَحْتَالُ فِي إِيقَاعِ الْفُرْقَةِ بَعْدَ الْوَصْلَةِ، وَيُوهِمُ أَنَّ ذَلِكَ بِكِتَابَةٍ يَكْتُبُهَا مِنَ الِاسْمِ الْأَعْظَمِ فَكُلُّ ذَلِكَ لَيْسَ بِكُفْرٍ، وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي دَفْنِ الْأَشْيَاءِ الْوَسِخَةِ فِي دُورِ النَّاسِ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي إِيهَامِ أَنَّ الْجِنَّ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِيمَنْ يَدُسُّ الْأَدْوِيَةَ الْمُبَلِّدَةَ فِي الْأَطْعِمَةِ فَإِنَّ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ لَا يَبْلُغُ حَدَّ الْكُفْرِ وَلَا يُوجِبُ الْقَتْلَ أَلْبَتَّةَ، فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ الْكُلِّيُّ فِي السِّحْرِ وَاللَّهُ الْكَافِي وَالْوَاقِي وَلْنَرْجِعْ إِلَى التَّفْسِيرِ.

Cevap şudur: Öldürülen sihirbazlar muhtemelen kâfirlerdendi; zira olay hikâyesinin doğruluğu için tek bir suret yeterlidir. Sihrin diğer türlerine, yani gözbağcılık çeşitlerini, illüzyon türlerine ve hendesî oranlara dayalı şaşırtıcı aletleri ortaya koymaya gelince; aynı şekilde sevdâvî mizaçlı kimsenin kendisine tam olarak inanmasını sağlayacak derecede korkutma ve azarlama vehimleri veren, fitnecilik ve koğuculukla dolaşıp birleşmeden sonra ayrılık düşürmek için hile yapan ve bunun İsm-i Âzam'dan yazdığı bir muska ile olduğunu vehmettiren kimse hakkındaki söz de böyledir; bunların hiçbiri küfür değildir. İnsanların evlerine pis şeyleri gömme, bunu cinlerin yaptığı vehmini verme ve yemeklere uyuşturucu ilaçlar katma hakkındaki söz de böyledir; zira bunlardan hiçbiri küfür sınırına ulaşmaz ve kesinlikle öldürülmeyi gerektirmez. İşte sihir hakkındaki küllî söz budur. Kâfi ve koruyucu olan Allah'tır; şimdi tefsire dönelim.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ فَظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّهُمْ إِنَّمَا كَفَرُوا لِأَجْلِ أَنَّهُمْ كَانُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ، لِأَنَّ تَرْتِيبَ الْحُكْمِ عَلَى الْوَصْفِ مُشْعِرٌ بِالْعِلِّيَّةِ وَتَعْلِيمُ مَا لَا يَكُونُ كُفْرًا لَا يُوجِبُ الْكُفْرَ، فَصَارَتِ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى أَنَّ تَعْلِيمَ السِّحْرِ كُفْرٌ، وَعَلَى أَنَّ السِّحْرَ أَيْضًا كُفْرٌ، وَلِمَنْ مَنَعَ ذَلِكَ أَنْ يَقُولَ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ تَرْتِيبَ الْحُكْمِ عَلَى الْوَصْفِ مُشْعِرٌ بِالْعِلِّيَّةِ، بَلِ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ كَفَرُوا وَهُمْ مَعَ ذَلِكَ يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ، فَإِنْ قِيلَ: هَذَا مُشْكِلٌ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخْبَرَ فِي آخِرِ الْآيَةِ أَنَّ الْمَلَكَيْنِ يُعَلِّمَانِ النَّاسَ السِّحْرَ، فَلَوْ كَانَ تَعْلِيمُ السِّحْرِ كُفْرًا لَزِمَ تَكْفِيرُ الْمَلَكَيْنِ، وَإِنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ لِمَا ثَبَتَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ بِأَسْرِهِمْ مَعْصُومُونَ وَأَيْضًا فَلِأَنَّكُمْ قَدْ دَلَلْتُمْ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ كُلُّ مَا يُسَمَّى سِحْرًا فَهُوَ كُفْرٌ. قُلْنَا: اللَّفْظُ الْمُشْتَرَكُ لَا يَكُونُ عَامًّا فِي جَمِيعِ مُسَمَّيَاتِهِ، فَنَحْنُ نَحْمِلُ هَذَا السِّحْرَ الَّذِي هُوَ كُفْرٌ عَلَى النَّوْعِ الْأَوَّلِ مِنَ الْأَشْيَاءِ الْمُسَمَّاةِ بِالسِّحْرِ، وَهُوَ اعْتِقَادُ إِلَهِيَّةِ الْكَوَاكِبِ وَالِاسْتِعَانَةُ بِهَا فِي إِظْهَارِ الْمُعْجِزَاتِ وَخَوَارِقِ الْعَادَاتِ، فَهَذَا السِّحْرُ كُفْرٌ، وَالشَّيَاطِينُ إِنَّمَا كَفَرُوا لِإِتْيَانِهِمْ بِهَذَا السِّحْرِ لَا بِسَائِرِ الْأَقْسَامِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ } “Fakat şeytanlar kâfir oldular; insanlara sihri öğretiyorlardı” kavline gelince: Ayetin zâhiri, onların ancak insanlara sihri öğrettikleri için kâfir olduklarını iktiza eder; çünkü hükmün bir vasfa bağlanması onun illet olduğuna işaret eder ve küfür olmayan bir şeyi öğretmek de küfrü gerektirmez. Böylece ayet, sihri öğretmenin küfür olduğuna ve sihrin kendisinin de küfür olduğuna delalet etmiş oldu. Bunu kabul etmeyen kimse ise şöyle diyebilir: Hükmün vasfa bağlanmasının illet bildirdiğini kabul etmiyoruz; bilakis mana, onların kâfir oldukları ve bununla birlikte insanlara sihri öğrettikleridir. Eğer denilirse ki: Bu müşküldür, çünkü Allah Teâlâ ayetin sonunda iki meleğin insanlara sihri öğrettiğini haber vermiştir. Şayet sihri öğretmek küfür olsaydı iki meleğin tekfir edilmesi gerekirdi; oysa meleklerin tamamının masum olduğu sabit olduğu için bu caiz değildir. Ayrıca siz her sihir olarak isimlendirilen şeyin küfür olmadığını delillendirmiştiniz. Deriz ki: Müşterek (çok anlamlı) bir lafız, adlandırıldığı bütün manaları kapsayacak şekilde genel olmaz; dolayısıyla biz, küfür olan bu sihri, sihir olarak adlandırılan şeylerin birinci türüne, yani yıldızların ilahlığına inanmaya ve mucizeleri ile harikulade halleri izhar etmede onlardan yardım almaya hamlederiz. İşte bu sihir küfürdür ve şeytanlar diğer kısımlarla değil, ancak bu sihri yapıp getirdikleri için kâfir olmuşlardır.

وَأَمَّا الْمَلَكَانِ فَلَا نُسَلِّمُ أَنَّهُمَا عَلَّمَا هَذَا النَّوْعَ مِنَ السِّحْرِ، بَلْ لَعَلَّهُمْ يُعَلِّمَانِ سَائِرَ الْأَنْوَاعِ عَلَى/ مَا قَالَ تَعَالَى: فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَأَيْضًا فَبِتَقْدِيرِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمَا عَلَّمَا هَذَا النَّوْعَ لَكِنَّ تَعْلِيمَ هَذَا النَّوْعِ إِنَّمَا يَكُونُ كُفْرًا إذا قصد المعلم أن يعتقد حقيته وَكَوْنُهُ صَوَابًا، فَأَمَّا أَنْ يُعَلِّمَهُ لِيُحْتَرَزَ عَنْهُ فَهَذَا التَّعْلِيمُ لَا يَكُونُ كُفْرًا، وَتَعْلِيمُ الْمَلَائِكَةِ كَانَ لِأَجْلِ أَنْ يَصِيرَ الْمُكَلَّفُ مُحْتَرِزًا عَنْهُ عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً

İki meleğe gelince; onların bu tür bir sihri öğrettiklerini kabul etmiyoruz; aksine onlar Allah Teâlâ'nın: { فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ } “Böylece o ikisinden kişi ile eşinin arasını ayıracakları şeyleri öğreniyorlardı” kavlinde buyurduğu üzere diğer türleri öğretiyor olabilirler. Ayrıca onların bu türü öğrettiği varsayılsa bile, bu türün öğretilmesi ancak öğreten kimse onun hak ve doğru olduğuna inanılmasını kastettiği takdirde küfür olur. Ondan sakınılması için öğretmeye gelince; bu öğretim küfür olmaz. Meleklerin öğretmesi de mükellefin ondan sakınır hale gelmesi içindi; nitekim Allah Teâlâ

عَنْهُمَا: وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ وَأَمَّا الشَّيَاطِينُ الَّذِينَ عَلَّمُوا النَّاسَ السِّحْرَ فَكَانَ مَقْصُودُهُمُ اعْتِقَادَ حقية هَذِهِ الْأَشْيَاءِ فَظَهَرَ الْفَرْقُ.

onlardan naklen: { وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ } “Halbuki o ikisi: 'Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz, sakın kâfir olma!' demedikçe hiç kimseye [bir şey] öğretmezlerdi” buyurmuştur. İnsanlara sihri öğreten şeytanlara gelince; onların maksadı bu şeylerin hak olduğuna inanılmasıydı; böylece fark ortaya çıktı.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَعَاصِمٌ وَأَبُو عَمْرٍو بِتَشْدِيدِ «لَكِنَّ» وَ «الشَّيَاطِينَ» بِالنَّصْبِ عَلَى أَنَّهُ اسْمُ «لَكِنَّ» وَالْبَاقُونَ «لَكِنْ» بِالتَّخْفِيفِ وَ «الشَّيَاطِينُ» بِالرَّفْعِ وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ، وَكَذَلِكَ فِي الْأَنْفَالِ: وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى.

Sekizinci Mesele: Nâfi‘, İbn Kesîr, Âsım ve Ebû Amr, «lâkinne»yi şeddeli ve «eş-şeyâtîne»yi de «lâkinne»nin ismi olarak nasb ile okumuşlardır; diğerleri ise şeddesiz «lâkin» ve ref ile «eş-şeyâtînu» şeklinde okumuşlardır; mana ise birdir. Enfâl Suresi'ndeki: { وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } “Fakat Allah attı” kavlinde de böyledir.

وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ [الْأَنْفَالِ: ١٧] وَالِاخْتِيَارُ أَنَّهُ إِذَا كَانَ بِالْوَاوِ كَانَ التَّشْدِيدُ أَحْسَنَ، وَإِذَا كَانَ بِغَيْرِ الْوَاوِ فَالتَّخْفِيفُ أَحْسَنُ، وَالْوَجْهُ فِيهِ أَنَّ «لَكِنْ» بِالتَّخْفِيفِ يَكُونُ عَطْفًا فَلَا يَحْتَاجُ إِلَى الْوَاوِ لِاتِّصَالِ الْكَلَامِ، وَالْمُشَدَّدَةُ لَا تَكُونُ عَطْفًا لِأَنَّهَا تَعْمَلُ عَمَلَ «إِنَّ» .

{ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ } “Fakat onları Allah öldürdü” [Enfâl 17]. Tercih edilen görüşe göre; vav ile birlikte olduğunda şeddeli okumak daha güzeldir; vav bulunmadığında ise şeddesiz okumak daha güzeldir. Bunun gerekçesi şudur: Şeddesiz «lâkin» atıf edatı olur, dolayısıyla sözün birbirine bağlanması için vav harfine ihtiyaç duymaz; şeddeli olan ise atıf edatı olmaz, çünkü «inne» gibi amel eder.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَمارُوتَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَمارُوتَ } “ve Babil'de Hârût ile Mârût adlı iki meleğe indirilene [uyuyorlardı]” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: «مَا» فِي قَوْلِهِ: وَما أُنْزِلَ فِيهِ وَجْهَانِ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ بِمَعْنَى الَّذِي ثُمَّ هَؤُلَاءِ اخْتَلَفُوا فِيهِ عَلَى ثَلَاثَةِ أقوال. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عَطْفٌ عَلَى (السِّحْرِ) أَيْ يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَيُعَلِّمُونَهُمْ مَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ أَيْضًا. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ أي وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّيَاطِينُ افْتِرَاءً عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ لِأَنَّ السِّحْرَ مِنْهُ مَا هُوَ كُفْرٌ وَهُوَ الَّذِي تَلَتْهُ الشَّيَاطِينُ، وَمِنْهُ مَا تَأْثِيرُهُ فِي التَّفْرِيقِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَهُوَ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنِ الْيَهُودِ أَنَّهُمُ اتَّبَعُوا كِلَا الْأَمْرَيْنِ وَلَمْ يَقْتَصِرُوا عَلَى أَحَدِهِمَا، وَثَالِثُهَا: أَنَّ مَوْضِعَهُ جَرٌّ عَطْفًا عَلَى (مُلْكِ سُلَيْمَانَ) وتقديره مَا تَتْلُوا الشَّيَاطِينُ افْتِرَاءً عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ وَعَلَى مَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي مُسْلِمٍ ﵀، وَأَنْكَرَ فِي الْمَلَكَيْنِ أَنْ يَكُونَ السِّحْرُ نَازِلًا عَلَيْهِمَا وَاحْتَجَّ عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّ السِّحْرَ لَوْ كَانَ نَازِلًا عَلَيْهِمَا لَكَانَ مُنْزِلُهُ هُوَ اللَّهَ تَعَالَى، وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ لَأَنَّ السِّحْرَ كُفْرٌ وَعَبَثٌ وَلَا يَلِيقُ بِاللَّهِ إِنْزَالُ ذَلِكَ، الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَعْلِيمَ السِّحْرِ كُفْرٌ، فَلَوْ ثَبَتَ فِي الْمَلَائِكَةِ أَنَّهُمْ يُعَلِّمُونَ السِّحْرَ لَزِمَهُمُ الْكُفْرُ، وَذَلِكَ بَاطِلٌ. الثَّالِثُ:

Birinci Mesele: { وَما أُنْزِلَ } kavlindeki «mâ» hakkında iki vecih vardır: Birincisi: [İsm-i mevsul olup] «ellezî» (o şey ki) manasında olmasıdır. Sonra bu görüşte olanlar üç kavil üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: «es-Sihr» kelimesine matuf olmasıdır; yani 'İnsanlara sihri ve aynı şekilde iki meleğe indirileni de öğretiyorlardı' demektir. İkincisi: { مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ } kavline matuf olmasıdır; yani 'Süleyman'ın mülkü aleyhine şeytanların uydurup okuduğu şeylere ve iki meleğe indirilen şeylere uydular' demektir; zira sihrin bir kısmı vardır ki küfürdür, o da şeytanların okuduğu şeydir; bir kısmı da vardır ki tesiri kişi ile eşinin arasını ayırmaktadır, o da iki meleğe indirilen şeydir. Sanki Allah Teâlâ Yahudilerin bu iki işin ikisine birden uyduklarını ve bunlardan sadece biriyle yetinmediklerini haber vermiştir. Üçüncüsü: İrabtaki yerinin cer olup { مُلْكِ سُلَيْمَانَ } terkibine matuf olmasıdır; takdiri şöyledir: 'Şeytanların Süleyman'ın mülkü aleyhine ve iki meleğe indirilen aleyhine uydurup okudukları şeylere [uydular]'. Bu da Ebû Müslim rahimehullâh'ın tercihidir. O, iki meleğe sihrin inmiş olmasını inkâr etmiş ve buna karşı birtakım deliller getirmiştir: Birincisi: Şayet onlara sihir inmiş olsaydı, o sihri indiren Allah Teâlâ olurdu; bu ise caiz değildir, çünkü sihir küfürdür ve abestir; Allah'a böyle bir şeyi indirmek yakışmaz. İkincisi: { وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ } kavli, sihri öğretmenin küfür olduğuna delalet eder. Şayet meleklerin sihri öğrettiği sabit olsaydı onların küfre girmesi gerekirdi ki bu bâtıldır. Üçüncüsü:

كَمَا لَا يَجُوزُ فِي الْأَنْبِيَاءِ أَنْ يُبْعَثُوا لِتَعْلِيمِ السِّحْرِ فَكَذَلِكَ فِي الْمَلَائِكَةِ بِطَرِيقِ الْأَوْلَى، الرَّابِعُ: أَنَّ السِّحْرَ لَا يَنْضَافُ إِلَّا إِلَى الْكَفَرَةِ وَالْفَسَقَةِ وَالشَّيَاطِينِ الْمَرَدَةِ، وَكَيْفَ يُضَافُ إِلَى اللَّهِ مَا يَنْهَى عَنْهُ وَيَتَوَعَّدُ عَلَيْهِ بِالْعِقَابِ؟

Peygamberlerin sihri öğretmek üzere gönderilmeleri nasıl caiz değilse, melekler hakkında da evleviyetle caiz değildir. Dördüncüsü: Sihir ancak kâfirlere, fâsıklara ve azgın şeytanlara nispet edilir; Allah Teâlâ'nın yasakladığı ve azap ile tehdit ettiği bir şey O'na nasıl nispet edilebilir?

وَهَلِ السِّحْرُ إِلَّا الْبَاطِلُ الْمُمَوَّهُ وَقَدْ جَرَتْ عَادَةُ اللَّهِ تَعَالَى بِإِبْطَالِهِ كَمَا قَالَ فِي قِصَّةِ مُوسَى ﵇: مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ [يُونُسَ: ٨١] ثُمَّ إِنَّهُ ﵀ سَلَكَ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ نَهْجًا آخَرَ يُخَالِفُ قَوْلَ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ، فَقَالَ: كَمَا أَنَّ الشَّيَاطِينَ نَسَبُوا السِّحْرَ إِلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ مَعَ أَنَّ مُلْكَ سُلَيْمَانَ كَانَ مُبَرَّأً/ عَنْهُ، فَكَذَلِكَ نَسَبُوا مَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ إِلَى السِّحْرِ مَعَ أَنَّ الْمُنَزَّلَ عَلَيْهِمَا كَانَ مُبَرَّأً عَنِ السِّحْرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُنَزَّلَ عَلَيْهِمَا كَانَ هُوَ الشَّرْعَ وَالدِّينَ وَالدُّعَاءَ إِلَى الْخَيْرِ، وَإِنَّمَا كَانَا يُعَلِّمَانِ النَّاسَ ذَلِكَ مَعَ قَوْلِهِمَا: إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ تَوْكِيدًا لِبَعْثِهِمْ عَلَى الْقَبُولِ وَالتَّمَسُّكِ، وَكَانَتْ طَائِفَةٌ تَتَمَسَّكُ وَأُخْرَى تُخَالِفُ وَتَعْدِلُ عَنْ ذَلِكَ وَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا أَيْ مِنَ الْفِتْنَةِ وَالْكُفْرِ مِقْدَارَ مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ، فَهَذَا تَقْرِيرُ مَذْهَبِ أَبِي مُسْلِمٍ. الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ «مَا» بِمَعْنَى الْجَحْدِ وَيَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ كَأَنَّهُ قَالَ: لَمْ يَكْفُرْ سُلَيْمَانُ وَلَمْ يَنْزِلْ عَلَى الْمَلَكَيْنِ سِحْرٌ لِأَنَّ السَّحَرَةَ كَانَتْ تُضِيفُ السِّحْرَ إِلَى سُلَيْمَانَ وَتَزْعُمُ أَنَّهُ مِمَّا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ، فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فِي الْقَوْلَيْنِ قوله: وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ جَحْدٌ أَيْضًا أَيْ لَا يُعَلِّمَانِ أَحَدًا بَلْ يَنْهَيَانِ عَنْهُ أَشَدَّ النَّهْيِ.

Sihir yaldızlanmış bâtıldan başka nedir ki? Oysa Allah Teâlâ'nın âdeti, Mûsâ aleyhisselâm'ın kıssasında buyurduğu gibi onu bâtıl kılmak üzere cereyan etmiştir: { مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ } “Sizin getirdiğiniz şey sihirdir; şüphesiz Allah onu boşa çıkaracaktır.” [Yûnus 81]. Sonra o [Ebû Müslim] rahimehullâh, ayetin tefsirinde müfessirlerin çoğunun görüşüne muhalif olan başka bir yol izlemiş ve şöyle demiştir: Şeytanlar, Süleyman'ın mülkü bundan tamamen beri olduğu halde sihri Süleyman'ın mülküne nispet ettikleri gibi, iki meleğe indirilen şey sihirden beri olduğu halde iki meleğe indirileni de sihre nispet etmişlerdir. Çünkü o ikisine indirilen şey şeriat, din ve hayra davet idi. O ikisi: { إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ } “Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz, sakın kâfir olma!” sözleriyle birlikte insanlara bunu, kabul edip sarılmalarını teşvik etmeyi pekiştirmek için öğretiyorlardı. Bir zümre buna sarılıyor, diğer bir zümre ise muhalefet edip bundan yüz çeviriyor ve o ikisinden, yani fitne ve küfürden, kişi ile eşinin arasını ayıracakları miktarı öğreniyorlardı. İşte Ebû Müslim'in mezhebinin takriri budur. İkinci vecih: «mâ» edatının nefy (olumsuzluk) manasında olması ve Allah Teâlâ'nın: { وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ } “Süleyman kâfir olmadı” kavline matuf bulunmasıdır; sanki şöyle demiştir: 'Süleyman kâfir olmadı ve iki meleğe de hiçbir sihir indirilmedi'. Çünkü sihirbazlar sihri Süleyman'a nispet ediyor ve onun Babil'de Hârût ve Mârût adlı iki meleğe indirilen şeylerden olduğunu iddia ediyorlardı; Allah Teâlâ da her iki iddiayı onlara reddetti. O'nun: { وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ } kavli de yine nefydir; yani 'Hiç kimseye öğretmezler, bilakis ondan şiddetle sakındırırlardı' demektir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ أَيِ ابْتِلَاءٌ وَامْتِحَانٌ فَلَا تَكْفُرْ وَهُوَ كَقَوْلِكَ مَا أَمَرْتُ فُلَانًا بِكَذَا

Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ } yani 'bir bela ve imtihanız, sakın kâfir olma' kavline gelince; bu senin şu sözün gibidir: 'Ben filana şöyle yapmasını emretmedim,

حَتَّى قُلْتُ لَهُ إِنْ فَعَلْتَ كَذَا نَالَكَ كَذَا، أَيْ مَا أَمَرْتُ بِهِ بَلْ حَذَّرْتُهُ عَنْهُ.

aksine ona: 'Şayet böyle yaparsan başına şu gelir' dedim; yani onu emretmedim, bilakis onu bundan sakındırdım.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْأَقْوَالَ وَإِنْ كَانَتْ حَسَنَةً إِلَّا أَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ أَحْسَنُ مِنْهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ عَطْفَ قَوْلِهِ: وَما أُنْزِلَ عَلَى مَا يَلِيهِ أَوْلَى مِنْ عَطْفِهِ عَلَى مَا بَعُدَ عَنْهُ إِلَّا لِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ، أَمَّا قَوْلُهُ: لَوْ نَزَلَ السِّحْرُ عَلَيْهِمَا لَكَانَ مُنْزِلُ ذَلِكَ السِّحْرِ هُوَ اللَّهَ تَعَالَى. قُلْنَا: تَعْرِيفُ صِفَةِ الشَّيْءِ قَدْ يَكُونُ لِأَجْلِ التَّرْغِيبِ فِي إِدْخَالِهِ فِي الْوُجُودِ وَقَدْ يَكُونُ لِأَجْلِ أَنْ يَقَعَ الِاحْتِرَازُ عَنْهُ كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

Bil ki bu görüşler her ne kadar güzel olsa da birinci görüş bunlardan daha güzeldir. Çünkü { وَما أُنْزِلَ } kavlinin hemen yanındakine atfedilmesi, müstakil bir delil olmadıkça kendisinden uzaktakine atfedilmesinden daha evladır. 'Eğer onlara sihir inmiş olsaydı, o sihri indiren Allah Teâlâ olurdu' sözüne gelince; deriz ki: Bir şeyin vasfını tanıtmak bazen onu varlık sahasına sokmaya teşvik etmek için olur, bazen de ondan sakınılması için olur; nitekim şair şöyle demiştir:

عَرَفْتُ الشَّرَّ لا للشر لكن لتوقيه

«Şerri şer için değil, ondan korunmak için bildim.»

قوله ثانياً: أَنَّ تَعْلِيمَ السِّحْرِ كُفْرٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ، فَالْجَوَابُ: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّهُ وَاقِعَةُ حَالٍ فَيَكْفِي فِي صِدْقِهَا صُورَةٌ وَاحِدَةٌ وَهِيَ مَا إِذَا اشْتَغَلَ بِتَعْلِيمِ سِحْرِ مَنْ يَقُولُ بِإِلَهِيَّةِ الْكَوَاكِبِ وَيَكُونُ قَصْدُهُ مِنْ ذَلِكَ التَّعْلِيمِ إِثْبَاتَ أَنَّ ذَلِكَ الْمَذْهَبَ حق. قوله ثالثاً: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ بَعْثَةُ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ لِتَعْلِيمِ السِّحْرِ فَكَذَا الْمَلَائِكَةُ. قُلْنَا: لَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ بَعْثَةُ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ لِتَعْلِيمِهِ بِحَيْثُ يَكُونُ الْغَرَضُ مِنْ ذَلِكَ التَّعْلِيمِ التنبيه على إبطاله. قوله رابعاً: إِنَّمَا يُضَافُ السِّحْرُ إِلَى الْكَفَرَةِ وَالْمَرَدَةِ فَكَيْفَ يُضَافُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مَا يَنْهَى عَنْهُ؟ قُلْنَا: فَرْقٌ بَيْنَ الْعَمَلِ وَبَيْنَ التَّعْلِيمِ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعَمَلُ مَنْهِيًّا عَنْهُ؟ وَأَمَّا تَعْلِيمُهُ لِغَرَضِ التَّنْبِيهِ عَلَى فَسَادِهِ فَإِنَّهُ يَكُونُ مَأْمُورًا بِهِ.

İkinci olarak söylediği; Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ } kavlinden ötürü sihri öğretmenin küfür olduğu iddiasına cevap şudur: Biz bunun somut bir olay hikâyesi (vak‘atü hâl) olduğunu, dolayısıyla doğruluğu için tek bir suretin yeterli olduğunu beyan ettik; o da yıldızların ilahlığını savunan kimsenin sihrini öğretmekle meşgul olması ve bu öğretimden kastının o mezhebin hak olduğunu ispatlamak olması durumudur. Üçüncü olarak söylediği; sihri öğretmek üzere peygamberlerin aleyhimüsselâm gönderilmesi caiz olmadığı gibi meleklerin de caiz olmayacağı iddiasına gelince: Deriz ki: O öğretimden maksadın onun bâtıl olduğunu bildirmek olması şartıyla, peygamberlerin aleyhimüsselâm onu öğretmek üzere gönderilmesinin caiz olmadığını kabul etmiyoruz. Dördüncü olarak söylediği; sihrin ancak kâfirlere ve azgınlara nispet edileceği, Allah Teâlâ'nın yasakladığı bir şeyin O'na nasıl nispet edileceği iddiasına gelince: Deriz ki: Amel etmek ile öğretmek arasında fark vardır; amelin yasaklanmış olması neden caiz olmasın? Fesadına dikkat çekmek maksadıyla onu öğretmeye gelince, bu emredilmiş bir şey olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ الْحَسَنُ: (ملكين) بكسر اللام وهو مروي عَنِ الضَّحَّاكِ وَابْنِ عَبَّاسٍ ثُمَّ اخْتَلَفُوا، فَقَالَ الْحَسَنُ: كَانَا عِلْجَيْنِ أَقْلَفَيْنِ بِبَابِلَ يُعَلِّمَانِ النَّاسَ السِّحْرَ، وَقِيلَ: كَانَا رَجُلَيْنِ صَالِحَيْنِ مِنَ الْمُلُوكِ. وَالْقِرَاءَةُ الْمَشْهُورَةُ بِفَتْحِ اللَّامِ وَهُمَا كَانَا مَلَكَيْنِ نَزَلَا مِنَ السَّمَاءِ، وَهَارُوتُ وَمَارُوتُ اسْمَانِ لَهُمَا، وَقِيلَ: هُمَا جِبْرِيلُ وَمِيكَائِيلُ ﵉، وَقِيلَ غَيْرُهُمَا: أَمَّا الَّذِينَ كَسَرُوا اللَّامَ فَقَدِ احْتَجُّوا بِوُجُوهٍ، أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَا يَلِيقُ بِالْمَلَائِكَةِ تَعْلِيمُ السِّحْرِ، وَثَانِيهَا: كَيْفَ يَجُوزُ إِنْزَالُ/ الْمَلَكَيْنِ مَعَ قَوْلِهِ: وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ [الْأَنْعَامِ: ٨] ، وَثَالِثُهَا: لَوْ أَنْزَلَ الْمَلَكَيْنِ لَكَانَ إِمَّا أَنْ يَجْعَلَهُمَا فِي صُورَةِ الرَّجُلَيْنِ أَوْ لَا يَجْعَلَهُمَا كَذَلِكَ، فَإِنْ جَعَلَهُمَا فِي صُورَةِ الرَّجُلَيْنِ مَعَ أَنَّهُمَا لَيْسَا بِرَجُلَيْنِ كَانَ ذَلِكَ تَجْهِيلًا وَتَلْبِيسًا عَلَى النَّاسِ وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ، وَلَوْ جَازَ ذَلِكَ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ النَّاسِ الَّذِينَ نُشَاهِدُهُمْ لَا يَكُونُ فِي الْحَقِيقَةِ إِنْسَانًا، بَلْ مَلَكًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ؟ وَإِنْ لَمْ يَجْعَلْهُمَا فِي صُورَةِ الرَّجُلَيْنِ قَدَحَ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا [الْأَنْعَامِ: ٩] وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّا سَنُبَيِّنُ وَجْهَ الْحِكْمَةِ فِي إِنْزَالِ الْمَلَائِكَةِ لِتَعْلِيمِ السِّحْرِ، وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ عَامَّةٌ وَقِرَاءَةُ الْمَلَكَيْنِ بِفَتْحِ اللَّامِ مُتَوَاتِرَةٌ وَخَاصَّةٌ وَالْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ، وَعَنِ الثَّالِثِ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَنْزَلَهُمَا فِي صُورَةِ رَجُلَيْنِ وَكَانَ الْوَاجِبُ عَلَى الْمُكَلَّفِينَ فِي زَمَانِ الْأَنْبِيَاءِ أَنْ لَا يَقْطَعُوا عَلَى مَنْ صُورَتُهُ صُورَةُ الْإِنْسَانِ بِكَوْنِهِ إِنْسَانًا، كَمَا أَنَّهُ فِي زَمَانِ الرَّسُولِ ﵊ كَانَ الْوَاجِبُ عَلَى من شاهد دحية الكلبي أن لا يَقْطَعَ بِكَوْنِهِ مِنَ الْبَشَرِ بَلِ الْوَاجِبُ التَّوَقُّفُ فِيهِ.

İkinci Mesele: Hasan [el-Basrî], lâm harfinin kesresiyle (Melikeyn / iki hükümdar) şeklinde okumuştur; bu Dahhâk ve İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Sonra ihtilaf etmişlerdir: Hasan: «Onlar Babil'de insanlara sihri öğreten sünnetsiz iki kaba adam (ılg) idiler» demiştir. «Onlar hükümdarlardan iki salih adamdı» da denilmiştir. Meşhur kıraat ise lâm harfinin fethasıyladır (Melekeyn) ve onlar gökten inen iki melek idiler. Hârût ve Mârût da onların isimleridir. «Onlar Cebrail ve Mikail aleyhimesselâm idi» denildiği gibi, başkaları olduğu da söylenmiştir. Lâm harfini kesreli okuyanlar birtakım deliller getirmişlerdir: Birincisi: Sihri öğretmek meleklere yakışmaz. İkincisi: { وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ } “Eğer bir melek indirseydik iş bitirilmiş olurdu da kendilerine hiç mühlet verilmezdi” [En‘âm 8] kavli varken iki meleğin indirilmesi nasıl caiz olur? Üçüncüsü: Şayet iki meleği indirmiş olsaydı, onları ya iki adam suretinde yaratırdı ya da öyle yaratmazdı. Eğer iki adam olmadıkları halde onları iki adam suretinde yaratmış olsaydı, bu insanları cehalete düşürmek ve iltibasa uğratmak olurdu ki bu caiz değildir. Şayet bu caiz olsaydı, müşahede ettiğimiz insanlardan her birinin gerçekte insan olmayıp meleklerden bir melek olması neden caiz olmasın? Eğer onları iki adam suretinde yaratmadıysa, bu da Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا } “Eğer onu bir melek kılsaydık, elbette bir adam şeklinde yapardık” [En‘âm 9] kavline halel getirirdi. Birinciye cevap şudur: Sihri öğretmek üzere meleklerin indirilmesindeki hikmetin yönünü açıklayacağız. İkinciye cevap: Bu ayet geneldir; lâm harfinin fethasıyla melekân kıraati ise mütevatir ve özeldir; özel olan ise genel olandan önce gelir. Üçüncüye cevap: Allah Teâlâ onları iki adam suretinde indirmiştir ve peygamberler zamanındaki mükelleflerin görevi, sureti insan sureti olan kimsenin kesinlikle insan olduğuna hükmetmemekti; nitekim Resûl aleyhisselâm zamanında Dıhye el-Kelbî'yi gören kimsenin görevi de onun kesinlikle beşerden olduğuna hükmetmeyip bu hususta tevakkuf etmekti.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِذَا قُلْنَا بِأَنَّهُمَا كَانَا مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي سَبَبِ نُزُولِهِمَا فَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمَّا أَعْلَمَهُمُ اللَّهُ بِآدَمَ وَقَالُوا: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ فَأَجَابَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ:

Üçüncü Mesele: Onların meleklerden olduğunu söylediğimiz takdirde, iniş sebepleri hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre, Allah meleklere Âdem'i bildirdiğinde onlar: «Orada fesat çıkaracak ve kanlar dökecek birini mi var edeceksin?» demişler; Allah Teâlâ da onlara şu kavliyle cevap vermişti:

إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ [الْبَقَرَةِ: ٣٠] ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَكَّلَ عَلَيْهِمْ جَمْعًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَهُمُ الْكِرَامُ الْكَاتِبُونَ فَكَانُوا يَعْرُجُونَ بِأَعْمَالِهِمُ الْخَبِيثَةِ فَعَجِبَتِ الْمَلَائِكَةُ مِنْهُمْ وَمِنْ تَبْقِيَةِ اللَّهِ لَهُمْ مَعَ مَا ظَهَرَ مِنْهُمْ مِنَ القبائح، ثم

{ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim.” [Bakara 30]. Sonra Allah Teâlâ onların üzerine meleklerden bir topluluğu, yani Kirâmen Kâtibîn'i görevlendirdi; onlar [insanların] çirkin amellerini yukarı çıkarıyorlardı. Melekler insanlara ve onlardan ortaya çıkan bu çirkinliklere rağmen Allah'ın onları hayatta bırakmasına hayret ettiler. Sonra

أضافوا إليهما عَمَلَ السِّحْرِ فَازْدَادَ تَعَجُّبُ الْمَلَائِكَةِ فَأَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يَبْتَلِيَ الْمَلَائِكَةَ، فَقَالَ لَهُمُ: اخْتَارُوا مَلَكَيْنِ مِنْ أَعْظَمِ الْمَلَائِكَةِ عِلْمًا وَزُهْدًا وَدِيَانَةً لِأُنْزِلَهُمَا إِلَى الْأَرْضِ فَأَخْتَبِرَهُمَا، فَاخْتَارُوا هَارُوتَ وَمَارُوتَ، وَرَكَّبَ فِيهِمَا شَهْوَةَ الْإِنْسِ وَأَنْزَلَهُمَا وَنَهَاهُمَا عَنِ الشِّرْكِ وَالْقَتْلِ وَالزِّنَا وَالشُّرْبِ، فَنَزَلَا فَذَهَبَتْ إِلَيْهِمَا امْرَأَةٌ مِنْ أَحْسَنِ النِّسَاءِ وَهِيَ الزُّهَرَةُ فَرَاوَدَاهَا عَنْ نَفْسِهَا فَأَبَتْ أَنْ تُطِيعَهُمَا إِلَّا بَعْدَ أَنْ يَعْبُدَا الصَّنَمَ، وَإِلَّا بَعْدَ أَنْ يَشْرَبَا الْخَمْرَ، فَامْتَنَعَا أَوَّلًا، ثُمَّ غَلَبَتِ الشَّهْوَةُ عَلَيْهِمَا فَأَطَاعَاهَا فِي كُلِّ ذَلِكَ، فَعِنْدَ إِقْدَامِهِمَا عَلَى الشُّرْبِ وَعِبَادَةِ الصَّنَمِ دَخَلَ سَائِلٌ عَلَيْهِمْ فَقَالَتْ: إِنْ أَظْهَرَ هَذَا السَّائِلُ لِلنَّاسِ مَا رَأَى مِنَّا فَسَدَ أَمْرُنَا، فَإِنْ أَرَدْتُمَا الْوُصُولَ إِلَيَّ فَاقْتُلَا هَذَا الرَّجُلَ، فَامْتَنَعَا مِنْهُ ثُمَّ اشْتَغَلَا بِقَتْلِهِ فَلَمَّا فَرَغَا مِنَ الْقَتْلِ وَطَلَبَا الْمَرْأَةَ فَلَمْ يَجِدَاهَا، ثُمَّ إِنَّ الْمَلَكَيْنِ عِنْدَ ذَلِكَ نَدِمَا وَتَحَسَّرَا وَتَضَرَّعَا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فَخَيَّرَهُمَا بين عذاب الدنيا وعذاب الآخرة، فاختار عَذَابَ الدُّنْيَا وَهُمَا يُعَذَّبَانِ بِبَابِلَ مُعَلَّقَانِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ يُعَلِّمَانِ النَّاسَ السِّحْرَ، ثُمَّ لَهُمْ في الزهرة قولان، أحدهما: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا ابْتَلَى الْمَلَكَيْنِ بِشَهْوَةِ بَنِي آدَمَ أَمَرَ اللَّهُ الْكَوْكَبَ الَّذِي يُقَالُ لَهُ الزُّهَرَةُ وَفَلَكَهَا أَنِ اهْبِطَا إِلَى الْأَرْضِ إِلَى أَنْ كَانَ مَا كَانَ، فَحِينَئِذٍ ارْتَفَعَتِ الزُّهَرَةُ وَفَلَكُهَا إِلَى مَوْضِعِهِمَا مِنَ السَّمَاءِ مُوَبِّخَيْنِ لَهُمَا عَلَى مَا شَاهَدَاهُ مِنْهُمَا. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أن المرأة كانت فَاجِرَةٌ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ وَوَاقَعَاهَا بَعْدَ شُرْبِ الْخَمْرِ وَقَتْلِ النَّفْسِ وَعِبَادَةِ الصَّنَمِ، ثُمَّ عَلَّمَاهَا الِاسْمَ الَّذِي كَانَا بِهِ يَعْرُجَانِ إِلَى السَّمَاءِ فَتَكَلَّمَتْ بِهِ وَعَرَجَتْ إِلَى السَّمَاءِ وَكَانَ اسْمُهَا «بِيدَخْتَ» فَمَسَخَهَا اللَّهُ وَجَعَلَهَا هِيَ الزُّهَرَةَ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الرِّوَايَةَ فَاسِدَةٌ مَرْدُودَةٌ/ غَيْرُ مَقْبُولَةٍ لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ مَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ، بَلْ فِيهِ مَا يُبْطِلُهَا مِنْ وجوه، الأول: ما تقدم من الدلائل الدَّالَّةِ عَلَى عِصْمَةِ الْمَلَائِكَةِ عَنْ كُلِّ الْمَعَاصِي، وَثَانِيهَا: أَنَّ قَوْلَهُمْ إِنَّهُمَا خُيِّرَا بَيْنَ عَذَابِ الدُّنْيَا وَبَيْنَ عَذَابِ الْآخِرَةِ فَاسِدٌ، بَلْ كَانَ الْأَوْلَى أَنْ يُخَيَّرَا بَيْنَ التَّوْبَةِ وَالْعَذَابِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَيَّرَ بَيْنَهُمَا مَنْ أَشْرَكَ بِهِ طُولَ عُمُرِهِ، فَكَيْفَ يَبْخَلُ عَلَيْهِمَا بِذَلِكَ؟ وَثَالِثُهَا: أَنَّ مِنْ أَعْجَبِ الْأُمُورِ قَوْلَهُمْ: إِنَّهُمَا يُعَلِّمَانِ السِّحْرَ فِي حَالِ كَوْنِهِمَا مُعَذَّبَيْنِ وَيَدْعُوَانِ إِلَيْهِ وَهُمَا يُعَاقَبَانِ وَلَمَّا ظَهَرَ فَسَادُ هَذَا الْقَوْلِ فَنَقُولُ: السَّبَبُ فِي إِنْزَالِهِمَا وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: أَنَّ السَّحَرَةَ كَثُرَتْ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ وَاسْتَنْبَطَتْ أَبْوَابًا غَرِيبَةً فِي السِّحْرِ، وَكَانُوا يَدَّعُونَ النُّبُوَّةَ وَيَتَحَدَّوْنَ النَّاسَ بِهَا، فَبَعَثَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَيْنِ الْمَلَكَيْنِ لِأَجْلِ أَنْ يُعَلِّمَا النَّاسَ أَبْوَابَ السِّحْرِ حَتَّى يَتَمَكَّنُوا مِنْ مُعَارَضَةِ أُولَئِكَ الَّذِينَ كَانُوا يَدَّعُونَ النُّبُوَّةَ كَذِبًا، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا مِنْ أَحْسَنِ الْأَغْرَاضِ وَالْمَقَاصِدِ، وَثَانِيهَا: أَنَّ الْعِلْمَ بِكَوْنِ الْمُعْجِزَةِ مُخَالِفَةً لِلسِّحْرِ مُتَوَقِّفٌ عَلَى الْعِلْمِ بِمَاهِيَّةِ الْمُعْجِزَةِ وَبِمَاهِيَّةِ السِّحْرِ، وَالنَّاسُ كَانُوا جَاهِلِينَ بِمَاهِيَّةِ السِّحْرِ، فَلَا جَرَمَ هَذَا تَعَذَّرَتْ عَلَيْهِمْ مَعْرِفَةُ حَقِيقَةِ الْمُعْجِزَةِ، فَبَعَثَ اللَّهُ هَذَيْنِ الْمَلَكَيْنِ لِتَعْرِيفِ مَاهِيَّةِ السِّحْرِ لِأَجْلِ هَذَا الْغَرَضِ، وَثَالِثُهَا: لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يُقَالَ: السِّحْرُ الَّذِي يُوقِعُ الْفُرْقَةَ بَيْنَ أَعْدَاءِ اللَّهِ وَالْأُلْفَةَ بَيْنَ أَوْلِيَاءِ اللَّهِ كَانَ مُبَاحًا عِنْدَهُمْ أَوْ مَنْدُوبًا، فَاللَّهُ تَعَالَى بَعَثَ الْمَلَكَيْنِ لِتَعْلِيمِ السِّحْرِ لِهَذَا الْغَرَضِ، ثُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ تَعَلَّمُوا ذَلِكَ مِنْهُمَا وَاسْتَعْمَلُوهُ فِي الشَّرِّ وَإِيقَاعِ الْفُرْقَةِ بَيْنَ أَوْلِيَاءِ اللَّهِ وَالْأُلْفَةِ بَيْنَ أَعْدَاءِ اللَّهِ، وَرَابِعُهَا: أَنَّ تَحْصِيلَ الْعِلْمِ بِكُلِّ شَيْءٍ حَسَنٌ وَلَمَّا كَانَ السِّحْرُ مَنْهِيًّا عَنْهُ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُتَصَوَّرًا مَعْلُومًا لِأَنَّ الَّذِي لَا يَكُونُ مُتَصَوَّرًا امْتَنَعَ النَّهْيُ عَنْهُ، وَخَامِسُهَا: لَعَلَّ الْجِنَّ كَانَ عِنْدَهُمْ أَنْوَاعٌ مِنَ السِّحْرِ لَمْ يَقْدِرِ الْبَشَرُ عَلَى الْإِتْيَانِ بِمِثْلِهَا، فَبَعَثَ اللَّهُ الْمَلَائِكَةَ لِيُعَلِّمُوا الْبَشَرَ أُمُورًا يَقْدِرُونَ بِهَا عَلَى مُعَارَضَةِ الْجِنِّ، وَسَادِسُهَا: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ تَشْدِيدًا فِي التَّكْلِيفِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ إِذَا عَلَّمَهُ مَا أَمْكَنَهُ أَنْ يَتَوَصَّلَ بِهِ إِلَى اللَّذَّاتِ الْعَاجِلَةِ ثُمَّ مَنَعَهُ مِنِ اسْتِعْمَالِهَا كَانَ ذَلِكَ فِي نِهَايَةِ الْمَشَقَّةِ فَيَسْتَوْجِبُ بِهِ الثَّوَابَ الزَّائِدَ كَمَا ابْتُلِيَ قَوْمُ طَالُوتَ بِالنَّهَرِ عَلَى مَا قَالَ: فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي [الْبَقَرَةِ: ٢٤٩] فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّهُ لَا يَبْعُدُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى إِنْزَالُ الْمَلَكَيْنِ لِتَعْلِيمِ السِّحْرِ والله أعلم.

onlara bir de sihir amelini eklediler ve meleklerin hayreti daha da arttı. Bunun üzerine Allah Teâlâ melekleri imtihan etmek diledi ve onlara şöyle buyurdu: «Meleklerin ilim, zühd ve dindarlık bakımından en büyüklerinden iki melek seçin ki onları yere indireyim ve sınayayım.» Onlar da Hârût ve Mârût'u seçtiler. Allah onlara insan şehveti yerleştirdi, onları yere indirdi ve onlara şirki, adam öldürmeyi, zinayı ve içki içmeyi yasakladı. Onlar indiler; kadınların en güzellerinden olan Zühre adında bir kadın onlara gitti; onlar kadından nefsini talep ettiler. Kadın ise puta tapmadıkça ve şarap içmedikçe onlara itaat etmeyi reddetti. Başlangıçta kaçındılar, sonra şehvet onlara galebe çaldı ve bütün bu hususlarda kadına itaat ettiler. Onlar içki içmeye ve puta tapmaya yöneldikleri sırada yanlarına bir dilenci girdi; kadın: «Şayet bu dilenci bizden gördüklerini insanlara açıklarsa işimiz biter; eğer bana ulaşmak istiyorsanız bu adamı öldürün» dedi. Önce bundan kaçındılar, sonra onu öldürmeye giriştiler. Öldürme işini bitirip kadını aradıklarında onu bulamadılar. Bunun üzerine iki melek o anda pişman olup kahroldular ve Allah Teâlâ'ya yalvardılar. Allah da onları dünya azabı ile ahiret azabı arasında muhayyer bıraktı; onlar dünya azabını seçtiler. Şimdi onlar Babil'de yer ile gök arasında asılı vaziyette azap görmekte ve insanlara sihri öğretmektedirler. Sonra Zühre hakkında iki kavil vardır: Birincisi: Allah Teâlâ iki meleği Âdemoğlunun şehvetiyle sınadığında, Zühre denilen yıldıza ve onun feleğine olanlar oluncaya kadar yere inmelerini emretti; o anda Zühre ve feleği, onlardan müşahede ettikleri şeyden ötürü onları kınayarak semadaki yerlerine yükseldiler. İkinci kavil: Kadın yeryüzü ehlinden fahişe bir kadındı; şarap içme, adam öldürme ve puta tapmadan sonra onunla cinsel ilişkide bulundular. Sonra ona kendisiyle semaya yükseldikleri ismi öğrettiler; kadın o ismi telaffuz edip semaya yükseldi, ismi «Bîdaht» idi; Allah da onu mesh edip Zühre yıldızı kıldı. Bil ki bu rivayet bâtıldır, merduttur ve kabul edilemez; zira Allah'ın Kitabı'nda buna delalet eden hiçbir şey yoktur; bilakis onda bunu birtakım yönlerden iptal eden deliller vardır: Birincisi: Meleklerin bütün günahlardan masum olduğuna delalet eden daha önce geçmiş delillerdir. İkincisi: Onların dünya azabı ile ahiret azabı arasında muhayyer bırakıldıkları sözü bâtıldır; bilakis tövbe ile azap arasında muhayyer bırakılmaları daha evla olurdu; çünkü Allah Teâlâ ömrü boyunca kendisine şirk koşan kimseyi bile bu ikisi arasında muhayyer bırakmıştır; onlara bunu nasıl esirgesin? Üçüncüsü: En şaşırtıcı hususlardan biri de, onların azap gördükleri halde sihri öğrettiklerini ve cezalandırılmaktayken ona davet ettiklerini söylemeleridir. Bu sözün bâtıl olduğu açığa çıkınca deriz ki: Onların indiriliş sebebi birtakım yönlere dayanır: Birincisi: O dönemde sihirbazlar çoğalmış ve sihirde garip kapılar icat etmişlerdi; peygamberlik iddia ediyor ve bununla insanlara meydan okuyorlardı. Allah Teâlâ bu iki meleği, insanlara sihir kapılarını öğretsinler de yalan yere peygamberlik iddia eden o kimselere karşı koyabilsinler diye gönderdi; şüphe yok ki bu, en güzel amaç ve maksatlardandır. İkincisi: Mucizenin sihirden farklı olduğunu bilmek, mucizenin mahiyetini ve sihrin mahiyetini bilmeye bağlıdır. İnsanlar ise sihrin mahiyetinden habersizdiler; bu sebeple mucizenin hakikatini bilmek onlara imkânsız hale gelmişti. İşte Allah bu iki meleği bu maksat uğruna sihrin mahiyetini tarif etmek için gönderdi. Üçüncüsü: Şöyle denilmesi de mümkündür: Allah'ın düşmanları arasına ayrılık, Allah'ın dostları arasına ise ülfet koyan sihir onların nezdinde mubah yahut mendup idi; Allah Teâlâ da iki meleği bu gaye için sihri öğretmek üzere gönderdi. Sonra o kavim bunu o ikisinden öğrendi ve onu şerde, yani Allah'ın dostlarının arasını ayırmada ve Allah'ın düşmanları arasına ülfet koymada kullandılar. Dördüncüsü: Her şeyin ilmini elde etmek güzeldir; sihir yasaklandığına göre onun tasavvur edilmiş ve bilinmiş olması vaciptir, çünkü tasavvur edilmeyen bir şeyden nehyetmek imkânsızdır. Beşincisi: Muhtemelen cinlerin elinde insanların benzerini getirmeye güç yetiremediği sihir türleri vardı; Allah da insanlara cinlere karşı koyabilecekleri şeyleri öğretsinler diye melekleri gönderdi. Altıncısı: Bunun mükellefiyette bir zorlaştırma/imtihan olması caizdir; şöyle ki: Kendisine peşin lezzetlere ulaşabileceği şey öğretilip sonra da onu kullanmaktan menedildiğinde bu son derece meşakkatli olur ve bu sayede fazladan sevabı hak eder; nitekim Tâlût'un kavmi nehir ile imtihan edilmişti: { فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي } “Kim ondan içerse benden değildir, kim de onu tatmazsa şüphesiz bendendir” [Bakara 249]. İşte bu vecihlerle sabit oldu ki, sihri öğretmek üzere iki meleğin indirilmesi Allah Teâlâ'dan uzak bir ihtimal değildir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: هَذِهِ الْوَاقِعَةُ إِنَّمَا وَقَعَتْ فِي زَمَانِ إِدْرِيسَ ﵇ لِأَنَّهُمَا إِذَا كَانَا مَلَكَيْنِ نَزَلَا بِصُورَةِ الْبَشَرِ لِهَذَا الْغَرَضِ فَلَا بُدَّ مِنْ رَسُولٍ فِي وَقْتِهِمَا لِيَكُونَ ذَلِكَ مُعْجِزَةً

Dördüncü Mesele: Bazıları şöyle demiştir: Bu olay ancak İdrîs aleyhisselâm zamanında vuku bulmuştur; çünkü onlar bu maksat için insan suretinde inen iki melek olduklarına göre, bunun

لَهُ، وَلَا يَجُوزُ كَوْنُهُمَا رَسُولَيْنِ لِأَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَبْعَثُ الرَّسُولَ إِلَى الْإِنْسِ مَلَكًا.

onun için bir mucize olması amacıyla kendi zamanlarında mutlaka bir peygamberin bulunması gerekir. Kendilerinin elçi/peygamber olması ise caiz değildir; zira Allah Teâlâ'nın insanlara melekten bir elçi göndermediği sabit olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: «هَارُوتُ وَمَارُوتُ» عَطْفُ بَيَانٍ لِلْمَلَكَيْنِ، عَلَمَانِ لَهُمَا وَهُمَا اسْمَانِ أَعْجَمِيَّانِ بِدَلِيلِ مَنْعِ الصَّرْفِ، وَلَوْ كَانَا مِنَ الْهَرْتِ وَالْمَرْتِ وَهُوَ الْكَسْرُ كَمَا زَعَمَ بَعْضُهُمْ لَانْصَرَفَا، وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ: هَارُوتُ وَمَارُوتُ بِالرَّفْعِ عَلَى: هُمَا هَارُوتُ وَمَارُوتُ.

Beşinci Mesele: «Hârût ve Mârût», «el-Melekeyn» kelimesinin atf-ı beyânıdır, o ikisinin özel ismidir ve gayr-i munsarif olmaları deliliyle acemî (Arapça dışı) iki isimdir. Şayet bazılarının iddia ettiği gibi kırma manasındaki «hert» ve «mert» kökünden türemiş olsalardı munsarif olurlardı. Zührî ise «onlar Hârût ve Mârût'tur» [takdiriyle] ref ile «Hârûtu ve Mârûtu» şeklinde okumuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى شَرَحَ حَالَهُمَا فَقَالَ: وَهَذَانِ الْمَلَكَانِ لَا يُعَلِّمَانِ السِّحْرَ إِلَّا بَعْدَ التَّحْذِيرِ الشَّدِيدِ مِنَ الْعَمَلِ بِهِ وَهُوَ قَوْلُهُمَا: / إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ والمراد هاهنا بِالْفِتْنَةِ الْمِحْنَةُ الَّتِي بِهَا يَتَمَيَّزُ الْمُطِيعُ عَنِ الْعَاصِي، كَقَوْلِهِمْ: فَتَنْتُ الذَّهَبَ بِالنَّارِ إِذَا عُرِضَ عَلَى النَّارِ لِيَتَمَيَّزَ الْخَالِصُ عَنِ الْمَشُوبِ، وَقَدْ بَيَّنَّا الْوُجُوهَ فِي أَنَّهُ كَيْفَ يَحْسُنُ بَعْثَةُ الْمَلَكَيْنِ لِتَعْلِيمِ السِّحْرِ فَالْمُرَادُ أَنَّهُمَا لَا يُعَلِّمَانِ أَحَدًا السِّحْرَ وَلَا يَصِفَانِهِ لِأَحَدٍ وَلَا يَكْشِفَانِ لَهُ وُجُوهَ الِاحْتِيَالِ حَتَّى يَبْذُلَا لَهُ النَّصِيحَةَ، فَيَقُولَا لَهُ: «إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ» أَيْ هَذَا الَّذِي نَصِفُهُ لَكَ وَإِنْ كَانَ الْغَرَضُ مِنْهُ أَنْ يَتَمَيَّزَ بِهِ الْفَرْقُ بَيْنَ السِّحْرِ وَبَيْنَ المعجز، ولكنه يمكنك أن تتوصل إِلَى الْمَفَاسِدِ وَالْمَعَاصِي، فَإِيَّاكَ بَعْدَ وُقُوفِكَ عَلَيْهِ أَنْ تَسْتَعْمِلَهُ فِيمَا نُهِيتَ عَنْهُ أَوْ تَتَوَصَّلَ به إلى شيء من الأغراض الْعَاجِلَةِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ } “«Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz, sakın kâfir olma!» demedikçe hiç kimseye [bir şey] öğretmezlerdi” buyruğuna gelince; bil ki Allah Teâlâ o ikisinin durumunu açıklayarak şöyle buyurmuştur: Bu iki melek, onunla amel etmekten şiddetle sakındırmadıkça sihri öğretmezlerdi; nitekim bu onların şu sözüdür: { إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ } “Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz, sakın kâfir olma!”. Burada fitneden kasıt, itaatkâr olanın isyankâr olandan ayırt edildiği mihnettir (imtihan ve sınamadır). Tıpkı saf olanın karışık olandan ayırt edilmesi için ateşe arz edildiğinde “Altını ateşle denedim/arındırdım” denilmesi gibidir. Biz iki meleğin sihir öğretmek üzere gönderilmesinin nasıl uygun/güzel olabileceğine dair vecihleri açıklamıştık. Dolayısıyla kastedilen şudur: Onlar kendilerine nasihatte bulunup: “Biz ancak bir imtihanız”, yani “Sana tarif ettiğimiz bu şeyin asıl maksadı sihir ile mucize arasındaki farkın ayırt edilmesi olsa da, onunla fesatlara ve günahlara ulaşman da mümkündür. Sakın onu öğrendikten sonra yasaklandığın şeylerde kullanma veya onunla geçici dünyalık gayelerden birine ulaşmaya çalışma!” demedikçe hiç kimseye sihri öğretmez, onu kimseye tarif etmez ve ona hile yollarını açmazlardı.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ } “Onlardan koca ile karısının arasını açacak şeyleri öğreniyorlardı” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ هَذَا التَّفْرِيقِ وَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا التَّفْرِيقَ إِنَّمَا يَكُونُ بِأَنْ يَعْتَقِدَ أَنَّ ذَلِكَ السِّحْرَ مُؤَثِّرٌ فِي هَذَا التَّفْرِيقِ فَيَصِيرُ كَافِرًا، وَإِذَا صَارَ كَافِرًا بَانَتْ مِنْهُ امْرَأَتُهُ فَيَحْصُلُ تَفَرُّقٌ بَيْنَهُمَا، الثَّانِي: أَنَّهُ يُفَرِّقُ بَيْنَهُمَا بِالتَّمْوِيهِ وَالْحِيَلِ وَالتَّضْرِيبِ وَسَائِرِ الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ.

Birinci Mesele: Bu ayırmanın tefsirinde iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Bu ayırma, ancak kişinin o sihrin bu ayırmada bizzat müessir olduğuna inanıp kâfir olmasıyla gerçekleşir; kâfir olduğunda ise karısı ondan bâin (boş/ayrı) olur ve aralarında bir ayrılık meydana gelir. İkincisi: O ikisinin arasını aldatma, hileler, arasını bozma (tahrik ve fitne) ve zikredilen diğer yollarla ayırır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَذْكُرْ ذَلِكَ لِأَنَّ الَّذِي يَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا لَيْسَ إِلَّا هَذَا الْقَدْرَ، لَكِنْ ذَكَرَ هَذِهِ الصُّورَةَ تَنْبِيهًا عَلَى سَائِرِ الصُّوَرِ، فَإِنَّ اسْتِكَانَةَ الْمَرْءِ إِلَى زَوْجَتِهِ وَرُكُونَهُ إِلَيْهَا مَعْرُوفٌ زَائِدٌ عَلَى كُلِّ مَوَدَّةٍ، فَنَبَّهَ اللَّهُ تَعَالَى بِذِكْرِ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ السِّحْرَ إِذَا أَمْكَنَ بِهِ هَذَا الْأَمْرُ عَلَى شِدَّتِهِ فَغَيْرُهُ بِهِ أَوْلَى.

İkinci Mesele: Allah Teâlâ bunu, o ikisinden öğrendikleri şey sadece bu miktardan ibaret olduğu için zikretmemiştir; fakat diğer durumlara dikkat çekmek için bu durumu zikretmiştir. Çünkü kişinin eşine ısınması ve ona meyledip güvenmesi, her türlü sevgiden daha üstün ve bilinendir. Dolayısıyla Allah Teâlâ bunu zikretmekle, sihir ile bu derece kuvvetli bir bağın koparılması mümkün olduğuna göre, onun dışındakilerin haydi haydi mümkün olacağına dikkat çekmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ لِأَنَّهُ أَطْلَقَ الضَّرَرَ، وَلَمْ يَقْصُرْهُ عَلَى التَّفْرِيقِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَهُ لِأَنَّهُ مِنْ أَعْلَى مَرَاتِبِهِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ } “Oysa onlar onunla hiç kimseye zarar verici değillerdir” buyruğuna gelince; bu bizim zikrettiğimize delalet eder. Çünkü zararı mutlak bırakmış, karı koca arasını ayırmakla sınırlandırmamıştır. Bu da göstermektedir ki Allah Teâlâ onu, zararın en üst derecelerinden biri olduğu için zikretmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ فَاعْلَمْ أَنَّ الْإِذْنَ حَقِيقَةٌ فِي الْأَمْرِ وَاللَّهُ لَا يَأْمُرُ بِالسِّحْرِ وَلِأَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ عَيْبَهُمْ وَذَمَّهُمْ، وَلَوْ كَانَ قَدْ أَمَرَهُمْ بِهِ لَمَا جَازَ أَنْ يَذُمَّهُمْ عَلَيْهِ فَلَا بُدَّ مِنَ التَّأْوِيلِ وَفِيهِ وُجُوهٌ، أَحَدُهَا: قَالَ الْحَسَنُ: الْمُرَادُ مِنْهُ التَّخْلِيَةُ، يَعْنِي السِّحْرُ إِذَا سَحَرَ إِنْسَانًا فَإِنْ شَاءَ اللَّهُ مَنَعَهُ مِنْهُ وَإِنْ شَاءَ خَلَّى بَيْنَهُ وَبَيْنَ ضَرَرِ السِّحْرِ، وَثَانِيهَا: قَالَ الْأَصَمُّ: الْمُرَادُ إِلَّا بِعِلْمِ اللَّهِ وَإِنَّمَا سُمِّيَ الْأَذَانُ أَذَانًا لأنه إعلام للناس بوقت الصلاة وسمي الأذان إِذْنًا لِأَنَّ بِالْحَاسَّةِ الْقَائِمَةِ بِهِ يُدْرَكُ الْإِذْنُ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ [التَّوْبَةِ: ٣] أَيْ إِعْلَامٌ، وَقَوْلُهُ: فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٧٩] مَعْنَاهُ: فاعلموا وقوله:

Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izni olmadıkça” buyruğuna gelince; bil ki izin (el-izn) hakikatte emir manasındadır; Allah ise sihri emretmez. Ayrıca Allah Teâlâ onları ayıplamak ve yermek istemiştir; şayet onlara bunu emretmiş olsaydı bundan ötürü onları yermesi caiz olmazdı. Dolayısıyla tevil edilmesi zorunludur ve bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: Bundan murat tahliyedir (serbest bırakma, engel olmamadır). Yani sihirbaz bir insana büyü yaptığında, Allah dilerse onu bundan meneder, dilerse de onu sihrin zararıyla baş başa bırakır. İkincisi: el-Asam şöyle demiştir: Muradı, “ancak Allah'ın ilmiyle” demektir. Ezan da insanlara namaz vaktini bildirmek (i'lâm) olduğu için ezan diye isimlendirilmiştir. Kulağa (el-üzün) da onunla kaim olan duyu sayesinde işitme/izin idrak edildiği için izin denilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَأَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ } “Büyük hac günü Allah ve Resûlünden insanlara bir ilandır” [Tevbe 3] ayeti de “bildirme/ilan” demektir. { فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir savaşa hazır olduğunuzu bilin” [Bakara 279] ayetinin anlamı da “bilin” demektir. Keza O'nun:

آذَنْتُكُمْ عَلى سَواءٍ [الأنبياء: ١٠٩] يعني أعلمتكم، وَثَالِثُهَا: أَنَّ الضَّرَرَ الْحَاصِلَ عِنْدَ فِعْلِ السِّحْرِ إنما يحصل

{ آذَنْتُكُمْ عَلى سَواءٍ } “Size eşit olarak bildirdim” [Enbiyâ 109] buyruğu da “size bildirdim” manasındadır. Üçüncüsü: Sihir fiili esnasında meydana gelen zarar ancak

بِخَلْقِ اللَّهِ وَإِيجَادِهِ وَإِبْدَاعِهِ وَمَا كَانَ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ يَصِحُّ أَنْ يُضَافَ إِلَى إِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا قَالَ: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [النَّحْلِ: ٤٠] . وَرَابِعُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْإِذْنِ الْأَمْرَ وَهَذَا الْوَجْهُ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِأَنْ يُفَسَّرَ التَّفْرِيقُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ بِأَنْ يَصِيرَ كَافِرًا وَالْكُفْرُ يَقْتَضِي التَّفْرِيقَ، فَإِنَّ هَذَا حُكْمٌ شَرْعِيٌّ، وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا بِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى.

Allah'ın yaratması, var etmesi ve icat etmesiyle meydana gelir. Böyle olan bir şeyin ise Allah Teâlâ'nın iznine nispet edilmesi sahihtir; nitekim O şöyle buyurmuştur: { إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Bizim bir şey için sözümüz, onu dilediğimiz zaman sadece ona «Ol!» dememizdir; o da hemen oluverir” [Nahl 40]. Dördüncüsü: İzin ile emrin kastedilmiş olmasıdır. Bu vecih ancak koca ile karısının arasını ayırmanın, [kişinin] kâfir olmasıyla açıklanması durumuna uygundur; zira küfür ayrılığı gerektirir, bu da şer'î bir hükümdür ve bu da ancak Allah Teâlâ'nın emriyle olur.

/ أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ } “Kendilerine zarar verecek ve fayda sağlamayacak şeyleri öğreniyorlardı. Andolsun ki onlar, onu satın alan kimsenin ahirette hiçbir nasibi olmadığını çok iyi biliyorlardı” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِنَّمَا ذَكَرَ لَفْظَ الشِّرَاءِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ لِوُجُوهٍ، أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ لَمَّا نَبَذُوا كِتَابَ اللَّهِ وراء ظهورهم وأقبلوا على التمسك بما تتلوا الشَّيَاطِينُ فَكَأَنَّهُمْ قَدِ اشْتَرَوْا ذَلِكَ السِّحْرَ بِكِتَابِ اللَّهِ، وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمَلَكَيْنِ إِنَّمَا قَصَدَا بِتَعْلِيمِ السِّحْرِ الِاحْتِرَازَ عَنْهُ لِيَصِلَ بِذَلِكَ الِاحْتِرَازِ إِلَى مَنَافِعِ الْآخِرَةِ فَلَمَّا اسْتَعْمَلَ السِّحْرَ فَكَأَنَّهُ اشْتَرَى بِمَنَافِعِ الْآخِرَةِ مَنَافِعَ الدُّنْيَا. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ لَمَّا اسْتَعْمَلَ السِّحْرَ عَلِمْنَا أَنَّهُ إِنَّمَا تَحَمَّلَ الْمَشَقَّةَ لِيَتَمَكَّنَ مِنْ ذَلِكَ الِاسْتِعْمَالِ فَكَأَنَّهُ اشْتَرَى بِالْمِحَنِ الَّتِي تَحَمَّلَهَا قُدْرَتَهُ عَلَى ذَلِكَ الِاسْتِعْمَالِ.

Birinci Mesele: Satın alma (şirâ) lafzı birkaç vecihten ötürü istiare yoluyla zikredilmiştir: Birincisi: Onlar Allah'ın kitabını arkalarına atıp şeytanların okuduğu şeylere sarılmaya yöneldiklerinde sanki o sihri Allah'ın kitabı karşılığında satın almış gibi oldular. İkincisi: İki melek sihir öğretmekle sadece ondan sakınmayı kastetmişlerdi ki bu sakınma sayesinde ahiret menfaatlerine ulaşılsın; o sihri kullandığında ise sanki ahiret menfaatleri karşılığında dünya menfaatlerini satın almış gibi oldu. Üçüncüsü: O sihri kullandığında, bu kullanımı gerçekleştirebilmek için meşakkate katlandığını anladık; dolayısıyla o katlandığı mihnetler karşılığında o sihri kullanma gücünü satın almış gibi oldu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْأَكْثَرُونَ: «الْخَلَاقُ» النَّصِيبُ، قَالَ الْقَفَّالُ: يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ أَصْلُ الْكَلِمَةِ مِنَ الْخَلَقِ وَمَعْنَاهُ التَّقْدِيرُ وَمِنْهُ خَلِقَ الْأَدِيمُ، وَمِنْهُ يُقَالُ: قَدَّرَ لِلرَّجُلِ كَذَا دِرْهَمًا رِزْقًا عَلَى عَمَلِ كَذَا. وَقَالَ آخَرُونَ: الْخَلَاقُ الْخَلَاصُ وَمِنْهُ قَوْلُ أُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ:

İkinci Mesele: Çoğunluk: «el-Halâk» nasip (pay) demektir, demiştir. Kaffâl şöyle demiştir: Kelimenin aslının takdir etmek manasındaki «el-halk» kökünden gelmesi muhtemeldir; derinin takdir edilip kesilmesi (haliqa'l-edîm) tabiri de bundandır. Bir adama şu işe karşılık rızık olarak şu kadar dirhem takdir edildi denilmesi de bu köktendir. Diğerleri ise: el-Halâk, kurtuluş (halâs) demektir, demişlerdir; Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şu sözü de bundandır:

يَدْعُونَ بِالْوَيْلِ فِيهَا لأخلاق لَهُمْ ... إِلَّا سَرَابِيلَ قَطْرَانٍ وَأَغْلَالِ

“Orada helak diye feryat ederler, onlar için hiçbir kurtuluş/nasip yoktur, katrandan gömlekler ve bukağılardan başka...”

بَقِيَ فِي الْآيَةِ سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّهُ كَيْفَ أَثْبَتَ لَهُمُ الْعِلْمَ أَوَّلًا فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ عَلِمُوا ثُمَّ نَفَاهُ عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ:

Ayette bir soru kalmaktadır: O da Allah Teâlâ'nın ilk olarak: { وَلَقَدْ عَلِمُوا } [ifadesinde] onlar için ilmi nasıl ispat edip sonra:

لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ، أَحَدُهَا: أَنَّ الَّذِينَ عَلِمُوا غَيْرَ الَّذِينَ لَمْ يَعْلَمُوا، فَالَّذِينَ عَلِمُوا هُمُ الَّذِينَ عَلِمُوا السِّحْرَ وَدَعَوُا النَّاسَ إِلَى تَعَلُّمِهِ وَهُمُ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ فِي حَقِّهِمْ: نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ وَأَمَّا الْجُهَّالُ الَّذِينَ يَرْغَبُونَ فِي تَعَلُّمِ السِّحْرِ فَهُمُ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ، وَهَذَا جَوَابُ الْأَخْفَشِ وَقُطْرُبٍ. وَثَانِيهَا: لَوْ سَلَّمْنَا كَوْنَ الْقَوْمِ وَاحِدًا وَلَكِنَّهُمْ عَلِمُوا شَيْئًا وَجَهِلُوا شَيْئًا آخَرَ، عَلِمُوا أَنَّهُمْ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ خَلَاقٌ وَلَكِنَّهُمْ جَهِلُوا مِقْدَارَ مَا فَاتَهُمْ مِنْ مَنَافِعِ الْآخِرَةِ، وَمَا حَصَلَ لَهُمْ مِنْ مَضَارِّهَا وَعُقُوبَاتِهَا. وَثَالِثُهَا: لَوْ سَلَّمْنَا أَنَّ الْقَوْمَ وَاحِدٌ وَالْمَعْلُومَ وَاحِدٌ وَلَكِنَّهُمْ لَمْ يَنْتَفِعُوا بِعِلْمِهِمْ بَلْ أَعْرَضُوا عَنْهُ فَصَارَ ذَلِكَ الْعِلْمُ كَالْعَدَمِ كَمَا سَمَّى اللَّهُ تَعَالَى الْكُفَّارَ: عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا [الإسراء: ٩٧] إِذْ لَمْ يَنْتَفِعُوا بِهَذِهِ الْحَوَاسِّ. وَيُقَالُ لِلرَّجُلِ فِي شَيْءٍ يَفْعَلُهُ لَكِنَّهُ لَا يَضَعُهُ مَوْضِعَهُ: صنعت ولم تصنع.

{ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Keşke bilselerdi!” buyruğunda onlardan nefyettiğidir? Cevap birkaç vecihtendir: Birincisi: Bilenler ile bilmeyenler farklı kimselerdir. Bilenler; sihri bilip insanları onu öğrenmeye çağıran kimselerdir ki Allah onlar hakkında: { نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Kendilerine kitap verilenlerden bir fırka, sanki bilmiyorlarmış gibi Allah'ın kitabını arkalarına attılar” buyurmuştur. Sihri öğrenmeye heves eden cahiller ise bilmeyenlerdir. Bu, Ahfeş ve Kutrub'un cevabıdır. İkincisi: Topluluğun aynı kimseler olduğunu kabul etsek bile, onlar bir şeyi bilip başka bir şeyi bilmemektedirler: Ahirette hiçbir nasiplerinin olmadığını bilmişler, ancak ahiret menfaatlerinden kaçırdıkları şeylerin miktarını ve kendilerine isabet eden ahiret zararlarını ve cezalarını bilememişlerdir. Üçüncüsü: Topluluğun tek ve bilinen şeyin de tek olduğunu kabul etsek dahi, onlar ilimlerinden faydalanmamışlar, aksine ondan yüz çevirmişlerdir; bu yüzden o ilim yok hükmünde olmuştur; nitekim Allah Teâlâ kâfirleri bu duyularından istifade etmedikleri için: { عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا } “Körler, dilsizler ve sağırlar” [İsrâ 97] olarak isimlendirmiştir. Bir şeyi yapan ama onu yerli yerine koymayan adama da: “Yaptın ama yapmadın [sayılır]” denilir.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٠٣]

[Bakara Suresi (2), Ayet 103]

وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٣)

{ وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Eğer onlar iman edip sakınsalardı, Allah katından [verilecek] bir sevap elbette daha hayırlı olurdu; keşke bilselerdi!” (103)

اعْلَمْ أَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى الْيَهُودِ الَّذِينَ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ، فَإِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِيهِمُ الْوَعِيدَ بِقَوْلِهِ: وَلَبِئْسَ ما شَرَوْا بِهِ [البقرة: ١٠٢] أَتْبَعَهُ بِالْوَعْدِ جَامِعًا بَيْنَ التَّرْهِيبِ وَالتَّرْغِيبِ لِأَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَهُمَا أَدْعَى إِلَى الطَّاعَةِ وَالْعُدُولِ عَنِ الْمَعْصِيَةِ.

Bil ki [ayetteki] zamir, daha önce zikri geçen Yahudilere dönmektedir. Zira Allah Teâlâ { وَلَبِئْسَ ما شَرَوْا بِهِ } “Karşılığında [kendilerini sattıkları şey ne kötüdür!]” [Bakara 102] buyruğuyla onlar hakkındaki tehdidi beyan edince, korkutma (terhîb) ile ümitlendirmeyi (terğîb) bir araya getirerek bunun peşinden vaadi getirmiştir; çünkü ikisini bir araya getirmek itaate yöneltmeye ve günahtan vazgeçirmeye daha elverişlidir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: آمَنُوا فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ/ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ [البقرة: ١٠١] ثم وصفهم بأنهم اتبعوا ما تتلوا الشَّيَاطِينُ وَأَنَّهُمْ تَمَسَّكُوا بِالسِّحْرِ. قَالَ مِنْ بَعْدِ:

Allah Teâlâ'nın: { آمَنُوا } [buyruğuna gelince]; bil ki O Teâlâ: { نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ } “Kendilerine kitap verilenlerden bir fırka Allah'ın kitabını arkalarına attılar” [Bakara 101] buyurup ardından onların şeytanların okuduğu şeylere uyduklarını ve sihre sarıldıklarını vasfettikten sonra şöyle buyurmuştur:

وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا يَعْنِي بِمَا نَبَذُوهُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ. فَإِنْ حَمَلْتَ ذَلِكَ عَلَى الْقُرْآنِ جَازَ، وَإِنْ حَمَلْتَهُ عَلَى كِتَابِهِمُ الْمُصَدِّقِ لِلْقُرْآنِ جَازَ، وَإِنْ حَمَلْتَهُ عَلَى الْأَمْرَيْنِ جَازَ، وَالْمُرَادُ مِنَ التَّقْوَى الِاحْتِرَازُ عَنْ فِعْلِ الْمَنْهِيَّاتِ وَتَرْكِ الْمَأْمُورَاتِ.

{ وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا } “Eğer onlar iman etselerdi”, yani Allah'ın kitabından arkaya attıkları şeye [iman etselerdi]. Şayet bunu Kur'an'a hamledersen caizdir, Kur'an'ı doğrulayan kendi kitaplarına hamledersen caizdir, her iki duruma birden hamledersen yine caizdir. Takvadan maksat ise yasaklanan şeyleri yapmaktan ve emredilenleri terk etmekten sakınmaktır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ فَفِيهِ وُجُوهٌ، أَحَدُهَا: أَنَّ الْجَوَابَ مَحْذُوفٌ وَتَقْدِيرُهُ وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَأُثِيبُوا إِلَّا أَنَّهُ تُرِكَتِ الْجُمْلَةُ الْفِعْلِيَّةُ إِلَى هَذِهِ الاسمية لما في الجملة الاسمية مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى ثَبَاتِ الْمَثُوبَةِ وَاسْتِقْرَارِهَا. فَإِنْ قِيلَ: هَلَّا قِيلَ لَمَثُوبَةُ اللَّهِ خَيْرٌ؟ قُلْنَا: لِأَنَّ الْمُرَادَ لَشَيْءٌ مِنْ ثَوَابِ اللَّهِ خَيْرٌ لَهُمْ. وَثَانِيهَا:

Allah Teâlâ'nın: { لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ } “Allah katından bir sevap elbette daha hayırlıdır” buyruğuna gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Cevap mahzuftur ve takdiri: “Eğer onlar iman edip sakınsalardı elbette sevaplandırılırlardı” şeklindedir; ancak isim cümlesinde sevabın sabitliği ve devamlılığına delalet bulunduğu için fiil cümlesi bırakılıp bu isim cümlesine geçilmiştir. Eğer: “Niçin «lemestûbetullâhi hayrun» (Allah'ın sevabı elbette daha hayırlıdır) denilmedi?” denilirse; deriz ki: Çünkü maksat, “Allah'ın sevabından [azıcık da olsa] bir şey onlar için daha hayırlıdır” manasıdır. İkincisi:

يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا تَمَنِّيًا لِإِيمَانِهِمْ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ عَنْ إِرَادَةِ اللَّهِ إِيمَانَهُمْ كَأَنَّهُ قِيلَ: وَلَيْتَهُمْ آمَنُوا، ثُمَّ ابْتَدَأَ لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خير.

{ وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا } buyruğunun, Allah'ın onların imanını irade etmesinden mecaz yoluyla, onların iman etmelerini temenni etmek anlamında olması caizdir; sanki “Keşke iman etselerdi!” denilmiş, sonra da { لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ } [sözüyle yeni bir cümleye] başlanmıştır.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٠٤]

[Bakara Suresi (2), Ayet 104]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا راعِنا وَقُولُوا انْظُرْنا وَاسْمَعُوا وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٠٤)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا راعِنا وَقُولُوا انْظُرْنا وَاسْمَعُوا وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Ey iman edenler! «Râinâ» demeyin, «Unzurnâ» deyin ve dinleyin. Kâfirler için can yakıcı bir azap vardır” (104)

اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ قَبَائِحَ أَفْعَالِهِمْ قَبْلَ مَبْعَثِ مُحَمَّدٍ ﵊ أَرَادَ من هاهنا أَنْ يَشْرَحَ قَبَائِحَ أَفْعَالِهِمْ عِنْدَ مَبْعَثِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَجِدِّهِمْ وَاجْتِهَادِهِمْ فِي الْقَدْحِ فِيهِ وَالطَّعْنِ فِي دِينِهِ وَهَذَا هُوَ النوع الأول من هذا الباب وهاهنا مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ, Muhammed aleyhisselâm'ın peygamber olarak gönderilmesinden önceki çirkin fiillerini açıkladıktan sonra, buradan itibaren Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamber olarak gönderilişi sırasındaki çirkin fiillerini ve onu kötüleme, dinine dil uzatma hususundaki gayret ve çabalarını açıklamak istemiştir. Bu da bu konunun birinci türüdür ve burada birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خاطب المؤمنين بقوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا فِي ثَمَانِيَةٍ وَثَمَانِينَ مَوْضِعًا مِنَ الْقُرْآنِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَكَانَ يُخَاطِبُ فِي التَّوْرَاةِ بِقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الْمَسَاكِينُ فَكَأَنَّهُ ﷾ لَمَّا خَاطَبَهُمْ أَوَّلًا بِالْمَسَاكِينِ أَثْبَتَ الْمَسْكَنَةَ لَهُمْ آخِرًا حَيْثُ قَالَ: وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ [الْبَقَرَةِ: ٦١] ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَاطَبَ هَذِهِ الْأُمَّةَ بِالْإِيمَانِ أَوَّلًا فَإِنَّهُ تَعَالَى يُعْطِيهِمُ الْأَمَانَ مِنَ الْعَذَابِ فِي النِّيرَانِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَأَيْضًا فَاسْمُ الْمُؤْمِنِ أَشْرَفُ الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، فَإِذَا كَانَ يُخَاطِبُنَا فِي الدُّنْيَا بِأَشْرَفِ الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ فَنَرْجُو مِنْ فَضْلِهِ أَنْ يُعَامِلَنَا فِي الْآخِرَةِ بِأَحْسَنِ الْمُعَامَلَاتِ.

Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ Kur'an'ın seksen sekiz yerinde müminlere: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” diye hitap etmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Tevrat'ta ise: “Ey miskinler/yoksullar!” diye hitap edilirdi. Sanki O celle celâluhû onlara ilk başta miskinler diye hitap edince, nihayetinde de: { وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ } “Onların üzerine alçaklık ve yoksulluk damgası vuruldu” [Bakara 61] buyurarak onlar için miskinliği sabit kılmıştır. Bu da göstermektedir ki Allah Teâlâ bu ümmete başlangıçta iman ile hitap ettiğine göre, kıyamet gününde onlara ateşlerdeki azaptan emniyet verecektir. Ayrıca “mümin” ismi, isimlerin ve sıfatların en şereflisidir. O bize dünyada isim ve sıfatların en şereflisiyle hitap ettiğine göre, O'nun lütfundan ahirette de bize en güzel muamelelerle muamele etmesini umarız.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ لَا يَبْعُدُ فِي الْكَلِمَتَيْنِ الْمُتَرَادِفَتَيْنِ أَنْ يَمْنَعَ اللَّهُ مِنْ أَحَدِهِمَا وَيَأْذَنَ فِي الْأُخْرَى، وَلِذَلِكَ فَإِنَّ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵁ لَا تَصْلُحُ الصَّلَاةُ بِتَرْجَمَةِ الْفَاتِحَةِ سَوَاءٌ كَانَتْ بِالْعِبْرِيَّةِ أَوْ بِالْفَارِسِيَّةِ، فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَمْنَعَ اللَّهُ مِنْ قَوْلِهِ: راعِنا وَيَأْذَنَ فِي قَوْلِهِ: انْظُرْنا وَإِنْ كَانَتَا مُتَرَادِفَتَيْنِ وَلَكِنَّ جُمْهُورَ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا مَنَعَ مِنْ قَوْلِهِ: راعِنا لِاشْتِمَالِهَا عَلَى نَوْعِ مَفْسَدَةٍ ثُمَّ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا، أَحَدُهَا: كَانَ الْمُسْلِمُونَ يَقُولُونَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِذَا تَلَا عَلَيْهِمْ/ شَيْئًا مِنَ الْعِلْمِ: رَاعِنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَالْيَهُودُ كَانَتْ لَهُمْ كَلِمَةٌ عِبْرَانِيَّةٌ يَتَسَابُّونَ بِهَا تُشْبِهُ هَذِهِ الْكَلِمَةَ وَهِيَ «رَاعِينَا» وَمَعْنَاهَا: اسْمَعْ لَا سَمِعْتَ، فَلَمَّا سَمِعُوا الْمُؤْمِنِينَ يَقُولُونَ: رَاعِنَا افْتَرَضُوهُ وَخَاطَبُوا بِهِ النَّبِيَّ وَهُمْ يَعْنُونَ تِلْكَ الْمَسَبَّةَ، فَنُهِيَ الْمُؤْمِنُونَ عَنْهَا وَأُمِرُوا بِلَفْظَةٍ أُخْرَى وَهِيَ قَوْلُهُ:

İkinci Mesele: Eş anlamlı iki kelimeden birini Allah'ın yasaklayıp diğerine izin vermesi uzak bir ihtimal değildir. Nitekim Şâfiî'ye radıyallâhu anh göre ister İbranice ister Farsça olsun Fatiha'nın tercümesiyle namaz kılmak caiz değildir. Dolayısıyla her ne kadar eş anlamlı olsalar da Allah Teâlâ'nın: “Râinâ” demeyi yasaklayıp “Unzurnâ” demeye izin vermesi uzak değildir. Fakat müfessirlerin cumhuruna göre Allah Teâlâ “Râinâ” sözünü bir tür fesat içerdiği için yasaklamıştır. Sonra bu hususta birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Müslümanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine ilimden bir şey okuduğunda: “Bizi gözet (râinâ) ey Allah'ın Resûlü!” derlerdi. Yahudilerin ise birbirlerine sövmekte kullandıkları bu kelimeye benzeyen İbranice bir kelimeleri vardı ki o da “Râînâ” idi ve anlamı: “Dinle, dinlemez olasıca!” demekti. Müminlerin “Râinâ” dediklerini işitince bunu fırsat bilip bu sövgüyü kastederek Peygamber'e bununla hitap ettiler. Bunun üzerine müminler bu kelimeden nehyedildiler ve başka bir lafızla emrolundular ki o da O'nun şu buyruğudur:

انْظُرْنا، وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ النِّسَاءِ: وَيَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَراعِنا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْناً فِي الدِّينِ [النِّسَاءِ: ٤٦] ، وَرُوِيَ أَنَّ سَعْدَ بْنَ مُعَاذٍ سَمِعَهَا مِنْهُمْ فَقَالَ: يَا أَعْدَاءَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَئِنْ سَمِعْتُهَا مِنْ رَجُلٍ مِنْكُمْ يَقُولُهَا لِرَسُولِ اللَّهِ لَأَضْرِبَنَّ عُنُقَهُ، فَقَالُوا:

{ انْظُرْنا } “Bizi gözet”. Bu tevilin doğruluğuna Allah Teâlâ'nın Nisâ Suresi'ndeki şu buyruğu delalet eder: { وَيَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَراعِنا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْناً فِي الدِّينِ } “Dillerini eğip bükerek ve dine dil uzatarak: «İşittik ve isyan ettik», «Dinle, dinlemez olasıca!» ve «Râinâ» derler” [Nisâ 46]. Rivayet edildiğine göre Sa'd b. Muâz bunu onlardan işitince şöyle demiştir: “Ey Allah'ın düşmanları! Allah'ın laneti üzerinize olsun! Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, sizden bir adamın bunu Resûlullah'a söylediğini işitirsem mutlaka boynunu vururum!” Bunun üzerine onlar:

أَوَلَسْتُمْ تَقُولُونَهَا؟ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَثَانِيهَا: قَالَ قُطْرُبٌ: هَذِهِ الْكَلِمَةُ وَإِنْ كَانَتْ صَحِيحَةَ الْمَعْنَى إِلَّا أَنَّ أهل

“Siz de onu söylemiyor musunuz?” dediler; bunun üzerine bu ayet indi. İkincisi: Kutrub şöyle demiştir: Bu kelime anlamı doğru olsa bile

الحجاز ما كانوا يقولونها إلا عند الهزء وَالسُّخْرِيَةِ، فَلَا جَرَمَ نَهَى اللَّهُ عَنْهَا، وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا يَقُولُونَ:

Hicaz ehli onu ancak alay ve eğlence sırasında söylerlerdi; bu sebeple Allah ondan nehyetti. Üçüncüsü: Yahudiler şöyle diyorlardı:

رَاعِينَا أَيْ أَنْتَ رَاعِي غَنَمِنَا فَنَهَاهُمُ اللَّهُ عَنْهَا، وَرَابِعُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: «رَاعِنَا» مُفَاعَلَةٌ مِنَ الرَّعْيِ بَيْنَ اثْنَيْنِ، فَكَانَ هَذَا اللَّفْظُ مُوهِمًا لِلْمُسَاوَاةِ بَيْنَ الْمُخَاطَبِينَ كَأَنَّهُمْ قَالُوا: أَرْعِنَا سَمْعَكَ لِنُرْعِيَكَ أَسْمَاعَنَا، فَنَهَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ وَبَيَّنَ أَنْ لَا بُدَّ مِنْ تَعْظِيمِ الرَّسُولِ ﵇ فِي الْمُخَاطَبَةِ عَلَى مَا قَالَ: لَا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً [النُّورِ: ٦٣] . وَخَامِسُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: «رَاعِنَا» خِطَابٌ مَعَ الِاسْتِعْلَاءِ كَأَنَّهُ يَقُولُ: رَاعِ كَلَامِي وَلَا تَغْفُلْ عَنْهُ وَلَا تَشْتَغِلْ بِغَيْرِهِ، وَلَيْسَ فِي «انْظُرْنَا» إِلَّا سُؤَالُ الِانْتِظَارِ كَأَنَّهُمْ قَالُوا لَهُ تَوَقَّفْ فِي كَلَامِكَ وَبَيَانِكَ مِقْدَارَ مَا نَصِلُ إِلَى فَهْمِهِ، وَسَادِسُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: «رَاعِنَا» عَلَى وَزْنِ عَاطِنَا مِنَ الْمُعَاطَاةِ، وَرَامِنَا مِنَ الْمُرَامَاةِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ قَلَبُوا هَذِهِ النُّونَ إِلَى النُّونِ الْأَصْلِيَّةِ وَجَعَلُوهَا كَلِمَةً مُشْتَقَّةً من الرعونة وهي الحق، فَالرَّاعِنُ اسْمُ فَاعِلٍ مِنَ الرُّعُونَةِ، فَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ أَرَادُوا بِهِ الْمَصْدَرَ. كَقَوْلِهِمْ: عِيَاذًا بِكَ، أَيْ أَعُوذُ عِيَاذًا بِكَ، فَقَوْلُهُمْ: رَاعِنًا: أَيْ فَعَلْتَ رُعُونَةً. وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ أَرَادُوا بِهِ: صِرْتَ رَاعِنًا، أَيْ صِرْتَ ذَا رُعُونَةٍ، فَلَمَّا قَصَدُوا هَذِهِ الْوُجُوهَ الْفَاسِدَةَ لَا جَرَمَ نَهَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْ هَذِهِ الْكَلِمَةِ. وَسَابِعُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ لَا تَقُولُوا قَوْلًا رَاعِنًا أَيْ: قَوْلًا مَنْسُوبًا إِلَى الرُّعُونَةِ بِمَعْنًى رَاعِنٍ: كَتَامِرٍ وَلَابِنٍ.

«Râînâ», yani “Sen bizim koyunlarımızın çobanısın” manasında söylüyorlardı; bu yüzden Allah onları bundan menetti. Dördüncüsü: «Râinâ» sözü iki kişi arasında karşılıklı gözetme manasındaki «mufâale» babındandır; dolayısıyla bu lafız muhataplar arasında eşitlik vehmi doğuruyordu; sanki “Biz sana kulaklarımızı verelim diye sen de bize kulağını ver” demişler gibi oluyordu. Allah Teâlâ bunu yasaklamış ve: { لَا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً } “Peygamber'in çağrısını/ona hitap etmeyi, aranızda birbirinizi çağırmanız gibi kılmayın” [Nûr 63] buyurduğu üzere hitapta Peygamber aleyhisselâm'a tazim gösterilmesinin zorunlu olduğunu açıklamıştır. Beşincisi: «Râinâ» sözü üstten bakan bir hitaptır; sanki “Sözüme dikkat et, onu gözden kaçırma ve başkasıyla meşgul olma” demek gibidir. «Unzurnâ» ifadesinde ise sadece bekleme talebi vardır; sanki ona: “Biz anlayıncaya kadar sözünde ve açıklamanda biraz durakla” demiş olmaktadırlar. Altıncısı: «Râinâ» sözü, elden ele vermek manasındaki «muâtât» kökünden gelen «âtinâ» ve karşılıklı atmak manasındaki «murâmât» kökünden gelen «râminâ» veznindedir. Sonra onlar bu [zamir olan] nûn'u aslî nûn'a çevirip onu ahmaklık manasına gelen ru'ûnet (rü'ûnet) kökünden türemiş bir kelime kıldılar. «Râin» ise ru'ûnet kökünden ism-i fâildir. Dolayısıyla bununla: “Sana sığınırım” sözünde olduğu gibi masdarı kastetmiş olmaları muhtemeldir; yani «râinen» demek: “Ahmakça davrandın” demektir. Ya da bununla: “Ahmaklaştın”, yani “ahmaklık sahibi oldun” manasını kastetmiş olmaları muhtemeldir. Onlar bu bozuk vecihleri kastettikleri için Allah Teâlâ bu kelimeyi kesinlikle yasaklamıştır. Yedincisi: Murâdın, “ahmakça bir söz söylemeyin”, yani ru'ûnete nispet edilen bir söz söylemeyin demek olmasıdır; zira «râin» kelimesi hurma sahibi manasındaki «tâmir» ve süt sahibi manasındaki «lâbin» gibi nispet manasındadır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُولُوا انْظُرْنا فَفِيهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ مِنْ نَظَرَهُ أَيِ انْتَظَرَهُ، قَالَ تَعَالَى: انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ [الْحَدِيدِ: ١٣] فَأَمَرَهُمْ تَعَالَى بِأَنْ يَسْأَلُوهُ الْإِمْهَالَ لِيَنْقُلُوا عَنْهُ، فَلَا يَحْتَاجُونَ إلى الاستعاذة.

Allah Teâlâ'nın: { وَقُولُوا انْظُرْنا } “«Unzurnâ» (bizi gözet/bizi bekle) deyin” buyruğuna gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Bu, beklemek manasında «nazarehu» (onu bekledi) fiilindendir; nitekim Allah Teâlâ: { انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ } “Bizi bekleyin de nurunuzdan bir parça alalım” [Hadîd 13] buyurmuştur. Böylece Allah Teâlâ ondan [sözü] aktarabilmeleri için mühlet istemelerini emretmiştir ki tekrar ettirme ihtiyacı duymasınlar.

فَإِنْ قِيلَ: أَفَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ يعجل عليهم حتى يقولون هَذَا؟ فَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ هَذِهِ اللَّفْظَةَ قَدْ تُقَالُ فِي خِلَالِ الْكَلَامِ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ هُنَاكَ عَجَلَةٌ تُحْوِجُ إِلَى ذَلِكَ كَقَوْلِ الرَّجُلِ فِي خِلَالِ حَدِيثِهِ: اسْمَعْ أَوْ سَمِعْتَ.

Şayet: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara karşı acele mi ediyordu ki bunu söylüyorlardı?” denilirse; cevap iki vecihtendir: Birincisi: Bu lafız, buna ihtiyaç hissettirecek bir acele olmasa dahi söz arasında söylenebilir; tıpkı bir adamın konuşması esnasında: “Dinle” yahut “Duyduk mu?” demesi gibi.

الثَّانِي: أَنَّهُمْ فَسَّرُوا قَوْلَهُ تَعَالَى: لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ

İkincisi: Onlar Allah Teâlâ'nın: { لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ } “Onu aceleyle almak için dilini kımıldatma” [Kıyâme 16] buyruğunu şöyle tefsir etmişlerdir:

أَنَّهُ ﵇ كَانَ يَعْجَلُ قَوْلَ مَا يُلْقِيهِ إِلَيْهِ جِبْرِيلُ ﵇ حِرْصًا عَلَى تَحْصِيلِ الْوَحْيِ وَأَخْذِ الْقُرْآنِ، فَقِيلَ لَهُ: لَا تَحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَعْجَلَ فِيمَا يُحَدِّثُ بِهِ أَصْحَابَهُ مِنْ أَمْرِ الدِّينِ حِرْصًا عَلَى تَعْجِيلِ أَفْهَامِهِمْ فَكَانُوا يَسْأَلُونَهُ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ أَنْ يُمْهِلَهُمْ فِيمَا يُخَاطِبُهُمْ بِهِ إِلَى أَنْ يَفْهَمُوا كُلَّ ذَلِكَ الْكَلَامِ، وَثَانِيهَا: «انْظُرْنَا» مَعْنَاهُ «انْظُرْ» إِلَيْنَا إِلَّا أَنَّهُ حَذَفَ/ حَرْفَ «إِلَى» كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ [الْأَعْرَافِ: ١٥٥] وَالْمَعْنَى مِنْ قَوْمِهِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنَّ الْمُعَلِّمَ إِذَا نَظَرَ إِلَى الْمُتَعَلِّمِ كَانَ إِيرَادُهُ لِلْكَلَامِ عَلَى نَعْتِ الْإِفْهَامِ وَالتَّعْرِيفِ أَظْهَرَ وَأَقْوَى. وَثَالِثُهَا: قَرَأَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ «أَنْظِرْنَا» مِنَ النَّظِرَةِ أَيْ أَمْهِلْنَا.

O aleyhisselâm, vahyi elde etme ve Kur'an'ı alma hırsından dolayı Cibrîl aleyhisselâm'ın kendisine vahyettiği sözleri aceleyle söylemeye çalışırdı; bunun üzerine ona: “Onu aceleyle almak için dilini kımıldatma” denildi. Dolayısıyla onların çabucak anlamalarını sağlama hırsıyla ashabına din işinden anlattığı şeylerde de acele etmesi uzak bir ihtimal değildir; bu durumda onlar da kendisine hitap ettiği şeyleri tam olarak anlayıncaya kadar kendilerine mühlet vermesini isterlerdi. İkincisi: «Unzurnâ» ifadesinin manası «bize bak/yönel» demektir; ancak tıpkı: { وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ } “Mûsâ kavminden [yetmiş adam] seçti” [A'râf 155] ayetinde “kavminden” anlamında harf-i cerin hazfedilmesi gibi burada da «ilâ» harfi hazfedilmiştir. Bundan maksat ise, muallim talebeye baktığında sözü anlatma ve kavratma üslubuyla sunmasının daha açık ve daha güçlü olmasıdır. Üçüncüsü: Übey b. Ka'b, «mühlet vermek» manasındaki nazire kökünden «enzirnâ» yani “bize mühlet ver” şeklinde okumuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاسْمَعُوا فَحُصُولُ السَّمَاعِ عِنْدَ سَلَامَةِ الْحَاسَّةِ أَمْرٌ ضَرُورِيٌّ خَارِجٌ عَنْ قُدْرَةِ الْبَشَرِ، فَلَا يَجُوزُ وُقُوعُ الْأَمْرِ بِهِ، فَإِذَنِ الْمُرَادُ مِنْهُ أَحَدُ أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ، أَحَدُهَا: فَرِّغُوا أَسْمَاعَكُمْ لِمَا يَقُولُ النَّبِيُّ ﵇ حَتَّى لَا تَحْتَاجُوا إِلَى الِاسْتِعَادَةِ، وَثَانِيهَا: اسْمَعُوا سَمَاعَ قَبُولٍ وَطَاعَةٍ وَلَا يَكُنْ سَمَاعُكُمْ سَمَاعَ الْيَهُودِ حَيْثُ قَالُوا:

Allah Teâlâ'nın: { وَاسْمَعُوا } “Ve dinleyin” buyruğuna gelince; duyu organı sağlam olduğunda işitmenin meydana gelmesi insanın gücü dışında zarurî bir durumdur; dolayısıyla bunun emredilmesi caiz olmaz. O halde bundan maksat şu üç şeyden biridir: Birincisi: Tekrar edilmesini istemeye ihtiyaç duymamak için kulaklarınızı Peygamber aleyhisselâm'ın söylediği şeylere verin. İkincisi: Kabul ve itaat dinleyişiyle dinleyin, dinlemeniz Yahudilerin şu sözlerindeki gibi olmasın:

سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا، وَثَالِثُهَا: اسْمَعُوا مَا أُمِرْتُمْ بِهِ حَتَّى لَا تَرْجِعُوا إِلَى مَا نُهِيتُمْ عَنْهُ تَأْكِيدًا عَلَيْهِمْ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ مَا لِلْكَافِرِينَ مِنَ الْعَذَابِ الْأَلِيمِ إِذَا لَمْ يَسْلُكُوا مَعَ الرَّسُولِ هَذِهِ الطَّرِيقَةَ مِنَ الْإِعْظَامِ وَالتَّبْجِيلِ وَالْإِصْغَاءِ إِلَى مَا يَقُولُ وَالتَّفَكُّرِ فِيمَا يقول، ومعنى «العذاب الأليم» قد تقدم.

“İşittik ve isyan ettik.” Üçüncüsü: Onlar üzerine bir tekit olmak üzere, yasaklandığınız şeylere tekrar dönmemeniz için size emredilen şeyleri dinleyin. Sonra Allah Teâlâ, Peygamber'e karşı bu tazim, hürmet, söylediğine kulak verme ve dediklerini düşünme yolunu tutmadıkları takdirde kâfirler için can yakıcı bir azabın olduğunu beyan etmiştir. «el-Azâbü'l-elîm» (can yakıcı azap) ifadesinin manası ise daha önce geçmişti.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٠٥]

[Bakara Suresi (2), Ayet 105]

مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (١٠٥)

{ مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } “Ne Ehl-i Kitap'tan inkâr edenler ne de müşrikler, Rabbinizden size bir hayır indirilmesini isterler. Oysa Allah rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah büyük lütuf sahibidir” (105)

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ حَالَ الْيَهُودِ وَالْكُفَّارِ فِي الْعَدَاوَةِ وَالْمُعَانَدَةِ حَذَّرَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُمْ فَقَالَ: مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَنَفَى عَنْ قُلُوبِهِمُ الْوُدَّ وَالْمَحَبَّةَ لِكُلِّ مَا يَظْهَرُ بِهِ فضل المؤمنين وهاهنا مَسْأَلَتَانِ:

Bil ki Allah Teâlâ, Yahudilerin ve kâfirlerin düşmanlık ve inattaki hallerini beyan edince: { مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler istemezler” buyurarak müminleri onlardan sakındırmış ve müminlerin üstünlüğünü ortaya koyan her şey için onların kalplerindeki sevgiyi ve isteği nefyetmiştir. Burada iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: «مِنْ» الْأَوْلَى لِلْبَيَانِ لِأَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا جِنْسٌ تَحْتَهُ نَوْعَانِ: أَهْلُ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكُونَ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ [الْبَيِّنَةِ: ١] وَالثَّانِيَةُ: مَزِيدَةٌ لِاسْتِغْرَاقِ الْخَيْرِ، وَالثَّالِثَةُ: لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ.

Birinci Mesele: [Ayette geçen] birinci «min» harf-i ceri beyan (açıklama) içindir; çünkü kâfirler, altında Ehl-i Kitap ve müşrikler olmak üzere iki tür bulunan bir cinstir. Buna delil Allah Teâlâ'nın: { لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ } “Ehl-i Kitap'tan ve müşriklerden inkâr edenler...” [Beyyine 1] buyruğudur. İkincisi, hayrın tamamını kapsamak (istiğrâk) için zâit olarak gelmiştir. Üçüncüsü ise başlangıç (ibtidâ-i gaye) içindir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْخَيْرُ الْوَحْيُ وَكَذَلِكَ الرَّحْمَةُ، يَدُلُّ عليه قوله تعالى: أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ [الزُّخْرُفِ: ٣٢] الْمَعْنَى أَنَّهُمْ يَرَوْنَ أَنْفُسَهُمْ أَحَقَّ بِأَنْ يُوحَى إِلَيْهِمْ فَيَحْسُدُونَكُمْ وَمَا يُحِبُّونَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ شَيْءٌ مِنَ الْوَحْيِ.

İkinci Mesele: Hayır, vahiydir; rahmet de böyledir. Buna Allah Teâlâ'nın: { أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ } “Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar?” [Zuhruf 32] buyruğu delalet eder. Mana şudur: Onlar kendilerini kendilerine vahiy indirilmesine daha layık görmekte, bu yüzden sizi kıskanmakta ve üzerinize vahiyden bir şey indirilmesini sevmemektedirler/istememektedirler.

ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ ذَلِكَ الْحَسَدَ لَا يُؤَثِّرُ فِي زَوَالِ ذَلِكَ، فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ وَإِحْسَانِهِ من يشاء.

Sonra O Sübhânehu, bu hasedin o nimetin yok olmasında hiçbir etkisinin bulunmadığını beyan etmiştir; zira O Sübhânehu rahmetini ve ihsanını dilediğine tahsis eder.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٠٦]

[Bakara Suresi (2), Ayet 106]

مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٦)

{ مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Biz herhangi bir ayetin hükmünü yürürlükten kaldırır veya onu unutturursak (yahut ertelersek), ondan daha hayırlısını veya benzerini getiririz. Bilmez misin ki Allah her şeye hakkıyla kādirdir” (106)

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الثَّانِي مِنْ طَعْنِ الْيَهُودِ فِي الْإِسْلَامِ، فَقَالُوا: أَلَا تَرَوْنَ إِلَى مُحَمَّدٍ يَأْمُرُ أَصْحَابَهُ بِأَمْرٍ ثُمَّ يَنْهَاهُمْ عَنْهُ وَيَأْمُرُهُمْ بِخِلَافِهِ، وَيَقُولُ الْيَوْمَ قَوْلًا وَغَدًا يَرْجِعُ عَنْهُ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَالْكَلَامُ فِي الْآيَةِ مُرَتَّبٌ عَلَى مَسَائِلَ:

Bil ki bu, Yahudilerin İslam'a yönelik dil uzatmalarının ikinci türüdür; şöyle demişlerdi: “Muhammed'e baksanıza! Ashabına bir şey emrediyor, sonra onları ondan nehyedip aksini emrediyor; bugün bir söz söylüyor, yarın ise ondan dönüyor!” Bunun üzerine bu ayet inmiştir. Ayet hakkındaki açıklama birtakım meseleler halinde düzenlenmiştir:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: النَّسْخُ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ بِمَعْنَى إِبْطَالِ الشَّيْءِ، وَقَالَ الْقَفَّالُ: إِنَّهُ لِلنَّقْلِ وَالتَّحْوِيلِ لَنَا أَنَّهُ يُقَالُ: نَسَخَتِ الرِّيحُ آثَارَ الْقَوْمِ إِذَا عُدِمَتْ، وَنَسَخَتِ الشَّمْسُ الظِّلَّ إِذَا عُدِمَ، لِأَنَّهُ قَدْ لَا يَحْصُلُ الظِّلُّ فِي مَكَانٍ آخَرَ حَتَّى يُظَنَّ أَنَّهُ انْتَقَلَ إِلَيْهِ، وَقَالَ تَعَالَى: إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ [الْحَجِّ: ٥٢] أَيْ يُزِيلُهُ وَيُبْطِلُهُ، وَالْأَصْلُ فِي الْكَلَامِ الْحَقِيقَةُ. وَإِذَا ثَبَتَ كَوْنُ اللَّفْظِ حَقِيقَةً في الإبطال وجب أن لا يَكُونَ حَقِيقَةً فِي النَّقْلِ دَفْعًا لِلِاشْتِرَاكِ. فَإِنْ قِيلَ: وَصْفُهُمُ الرِّيحَ بِأَنَّهَا نَاسِخَةٌ لِلْآثَارِ، وَالشَّمْسَ بِأَنَّهَا نَاسِخَةٌ لِلظِّلِّ مَجَازٌ، لِأَنَّ الْمُزِيلَ لِلْآثَارِ وَالظِّلِّ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَإِذَا كَانَ ذَلِكَ مَجَازًا امْتَنَعَ الِاسْتِدْلَالُ بِهِ عَلَى كَوْنِ اللَّفْظِ حَقِيقَةً فِي مَدْلُولِهِ ثُمَّ نُعَارِضُ مَا ذَكَرْتُمُوهُ وَنَقُولُ: بَلِ النَّسْخُ هُوَ النَّقْلُ وَالتَّحْوِيلُ وَمِنْهُ نَسَخَ الْكِتَابَ إِلَى كِتَابٍ آخَرَ كَأَنَّهُ يَنْقُلُهُ إِلَيْهِ أَوْ يَنْقُلُ حِكَايَتَهُ، وَمِنْهُ تَنَاسُخُ الْأَرْوَاحِ وَتَنَاسُخُ الْقُرُونِ قَرْنًا بَعْدَ قَرْنٍ، وَتَنَاسُخُ الْمَوَارِيثِ إِنَّمَا هُوَ التَّحَوُّلُ مِنْ وَاحِدٍ إِلَى آخَرَ بَدَلًا عَنِ الْأَوَّلِ، وَقَالَ تَعَالَى: هَذَا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [الْجَاثِيَةِ: ٢٩] فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ اللَّفْظُ حَقِيقَةً فِي النَّقْلِ وَيَلْزَمُ أَنْ لَا يَكُونَ حَقِيقَةً فِي الْإِبْطَالِ دَفْعًا لِلِاشْتِرَاكِ، وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ مِنْ وَجْهَيْنِ. أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ هُوَ النَّاسِخَ لِذَلِكَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ فِعْلُ الشَّمْسِ وَالرِّيحِ الْمُؤَثِّرَتَيْنِ فِي تِلْكَ الْإِزَالَةِ وَيَكُونَانِ أَيْضًا نَاسِخَيْنِ لِكَوْنِهِمَا مُخْتَصَّيْنِ بِذَلِكَ التَّأْثِيرِ. وَالثَّانِي:

Birinci Mesele: Nesih, lügatin aslında bir şeyi iptal etmek/ortadan kaldırmak manasınadır. Kaffâl ise onun nakil ve dönüştürme (tahvil) için olduğunu söylemiştir. Bizim delilimiz şudur: İzler yok olduğunda “Rüzgâr kavmin izlerini neshetti (sildi)”, gölge yok olduğunda da “Güneş gölgeyi neshetti (giderdi)” denilir; zira gölgenin oraya intikal ettiği zannedilecek şekilde başka bir yerde meydana gelmemesi de mümkündür. Nitekim Allah Teâlâ: { إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ } “Bir şey arzuladığı zaman, şeytan onun arzusuna [vesvese] atardı; Allah da şeytanın attığını nesheder (giderir ve iptal eder)” [Hac 52] buyurmuştur. Kelamda asıl olan ise hakikattir. Lafzın iptal manasında hakikat olduğu sabit olunca, müşterekliği (eş sesliliği) önlemek için nakil manasında hakikat olmaması gerekir. Eğer şöyle denilirse: “Onların rüzgârı izleri neshedici, güneşi de gölgeyi neshedici olarak vasfetmeleri mecazdır; zira izleri ve gölgeyi gideren bizzat Allah Teâlâ'dır. Bu mecaz olduğuna göre lafzın kendi medlulünde hakikat olduğuna bununla delil getirilmesi imkânsızdır. Ayrıca zikrettiğiniz şeye karşı çıkar ve deriz ki: Bilakis nesih, nakil ve dönüştürmedir; bir kitabı başka bir kitaba neshetmek (istinsah etmek) tabiri de bundandır; sanki onu ona nakletmekte veya onun bir nüshasını aktarmaktadır. Ruhların tenasuhu, asırların birbiri ardınca tenasuhu (gelip geçmesi) ve mirasların tenasuhu da ilkinin yerine birinden diğerine intikal etmesidir. Nitekim Allah Teâlâ: { هَذَا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “İşte bu bizim kitabımızdır, size karşı gerçeği söyler. Şüphesiz biz yaptıklarınızı kaydediyorduk (istinsah ediyorduk)” [Câsiye 29] buyurmuştur. Bu sebeple lafzın nakil manasında hakikat olması vaciptir ve müşterekliği defetmek için iptal manasında hakikat olmaması gerekir.” [Buna karşı] birinci [itiraza] cevap iki vecihtendir: Birincisi: O gidermede etkili olan güneş ile rüzgârın fiili olması hasebiyle bunu neshedicinin Allah olması, aynı zamanda o tesire tahsis edilmiş olmalarından ötürü o ikisinin de neshedici olması imkânsız değildir. İkincisi:

أَنَّ أَهْلَ اللُّغَةِ إِنَّمَا أَخْطَئُوا فِي إِضَافَةِ النَّسْخِ إِلَى الشَّمْسِ وَالرِّيحِ، فَهَبْ أَنَّهُ كَذَلِكَ، لَكِنَّ مُتَمَسَّكَنَا إِطْلَاقُهُمْ لَفْظَ النَّسْخِ عَلَى الْإِزَالَةِ لِإِسْنَادِهِمْ هَذَا الْفِعْلَ إِلَى الرِّيحِ وَالشَّمْسِ، وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّ النَّقْلَ أَخَصُّ مِنَ الْإِبْطَالِ لِأَنَّهُ حَيْثُ وُجِدَ النَّقْلُ فَقَدْ عُدِمَتْ صِفَةٌ وَحَصَلَ عَقِيبَهَا صِفَةٌ أُخْرَى، فَإِنَّ مُطْلَقَ الْعَدَمِ أَهَمُّ مِنْ عَدَمٍ يَحْصُلُ عَقِيبَهُ شَيْءٌ آخَرُ، وَإِذَا دَارَ اللَّفْظُ بَيْنَ الْخَاصِّ وَالْعَامِّ كَانَ جَعْلُهُ حَقِيقَةً فِي الْعَامِّ أَوْلَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Dil ehli neshin güneşe ve rüzgâra isnat edilmesinde yanılmış olsunlar; farz edelim ki öyledir, ancak bizim dayanağımız onların bu fiili rüzgâra ve güneşe isnat ederek nesih lafzını giderme (izâle) manasında kullanmış olmalarıdır. İkinci [itiraza] cevap ise şudur: Nakil, iptalden daha hastır; zira naklin bulunduğu her yerde bir sıfat yok olmuş ve hemen peşinden başka bir sıfat meydana gelmiştir; mutlak yokluk ise ardından başka bir şeyin meydana geldiği yokluktan daha geneldir/kapsamlıdır. Bir lafız has ile âmm arasında dönerse, onu âmm olanda hakikat kılmak daha evladır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ: (مَا نُنْسِخْ) بِضَمِّ النُّونِ وَكَسْرِ السِّينِ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهِمَا، أَمَّا قِرَاءَةُ ابْنِ عَامِرٍ

İkinci Mesele: İbn Âmir [nûn'un] dammesi ve sîn'in kesresiyle (mâ nünsih) şeklinde; diğerleri ise her ikisinin fethasıyla [mâ nensah] şeklinde okumuşlardır. İbn Âmir'in kıraatine gelince,

فَفِيهَا وَجْهَانِ. أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ نَسَخَ وَأَنْسَخَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. وَالثَّانِي: أَنْسَخْتُهُ جَعَلْتُهُ ذَا نَسْخٍ كَمَا قَالَ قَوْمٌ لِلْحَجَّاجِ وَقَدْ صَلَبَ رَجُلًا. أَقْبِرُوا فُلَانًا، أَيِ اجْعَلُوهُ ذَا قَبْرٍ، قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ أَماتَهُ فَأَقْبَرَهُ [عَبَسَ: ٢١] ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو: (نَنْسَأْهَا) بِفَتْحِ النُّونِ وَالْهَمْزَةِ وَهُوَ جَزْمٌ بِالشَّرْطِ وَلَا يَدَعُ أَبُو عَمْرٍو الْهَمْزَةَ فِي مِثْلِ هَذَا، لِأَنَّ سُكُونَهَا عَلَامَةٌ لِلْجَزْمِ وَهُوَ مِنَ النَّسْءِ وَهُوَ التَّأْخِيرُ. وَمِنْهُ: إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ [التَّوْبَةِ: ٣٧] وَمِنْهُ سُمِّيَ بَيْعُ الْأَجَلِ نَسِيئَةً، وَقَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: أَنْسَأَ اللَّهُ أَجْلَهُ وَنَسَأَ فِي أَجْلِهِ، أَيْ أَخَّرَ وَزَادَ،

bunda iki vecih vardır: Birincisi: «Neseha» ile «enseha»nın aynı manada olmasıdır. İkincisi: «Ensehtühû», onu nesih sahibi kıldım demektir; nitekim bir adamı çarmıha gerdiğinde bir topluluk Haccâc'a: “Filanı kabre koydurun (akbirû fülânen)”, yani onu kabir sahibi kılın demişlerdir; Allah Teâlâ da: { ثُمَّ أَماتَهُ فَأَقْبَرَهُ } “Sonra onu öldürdü ve kabre koydurdu” [Abese 21] buyurmuştur. İbn Kesîr ve Ebû Amr ise nûn'un ve hemzenin fethasıyla (nense'hâ) şeklinde okumuşlardır; bu da şart ile meczumdur. Ebû Amr bu gibi yerlerde hemzeyi terk etmez, çünkü onun sükûnu cezm alametidir ve bu tehir etmek manasındaki «en-nes'» kökündendir. Nitekim { إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ } “[Haram ayları] ertelemek (nesî'), ancak inkârda bir artıştır” [Tevbe 37] buyruğu bundandır; vadeli satışa «nesîe» denilmesi de bundandır. Dil ehli: “Ense'allâhu ecelehû ve nese'e fî ecelihî”, yani “Allah onun ecelini tehir etti ve ömrünü uzattı” demişlerdir.

وَقَالَ ﵊: «مَنْ سَرَّهُ النَّسْءُ فِي الْأَجَلِ وَالزِّيَادَةُ فِي الرِّزْقِ فَلْيَصِلْ رَحِمَهُ» .

Peygamber aleyhisselâm da şöyle buyurmuştur: “Kim ecelinin tehir edilmesini ve rızkının artırılmasını isterse akrabalık bağlarını gözetsin (sıla-i rahim yapsın).”