وَالْبَاقُونَ بِضَمِّ النُّونِ وَكَسْرِ السِّينِ وَهُوَ مِنَ النِّسْيَانِ، ثُمَّ/ الْأَكْثَرُونَ حَمَلُوهُ عَلَى النِّسْيَانِ الَّذِي هُوَ ضِدُّ الذِّكْرِ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَ النِّسْيَانَ عَلَى التَّرْكِ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً [طه: ١٥٥] أَيْ فَتَرَكَ وَقَالَ: فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا [الْأَعْرَافِ: ٥١] أَيْ نَتْرُكُهُمْ كَمَا تَرَكُوا، وَالْأَظْهَرُ أَنَّ حَمْلَ النِّسْيَانِ عَلَى التَّرْكِ مَجَازٌ، لِأَنَّ الْمَنْسِيَّ يَكُونُ مَتْرُوكًا، فَلَمَّا كَانَ التَّرْكُ مِنْ لَوَازِمِ النِّسْيَانِ أَطْلَقُوا اسْمَ الْمَلْزُومِ على اللازم وقرئ ننسها وننسها بالتشديد، وتنسها وتنسها عَلَى خِطَابِ الرَّسُولِ، وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ: مَا نُنْسِكْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نَنْسَخْهَا، وَقَرَأَ حُذَيْفَةُ: مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِكْهَا.
Diğerleri ise [nûn'un] dammesi ve sîn'in kesresiyle [nünsihâ şeklinde] okumuşlardır ki bu, «nisyân» kökündendir. Âlimlerin çoğunluğu bunu hatırlamanın zıddı olan unutmaya hamletmiş; bir kısmı ise Allah Teâlâ'nın: { فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } “Fakat o unuttu; biz onda bir azim bulamadık” [Tâhâ 115], yani terk etti, ve: { فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا } “Onlar bu günlerine kavuşmayı unuttukları gibi, biz de bugün onları unuturuz” [A'râf 51], yani terk ettikleri gibi biz de onları terk ederiz buyruklarında olduğu gibi unutmayı terk manasına hamletmiştir. Daha zahir olan görüşe göre, unutmanın terk manasına hamletmesi mecazdır; zira unutulan şey terk edilmiş olur. Terk, unutmanın gereklerinden (levâzımından) olunca, melzûmun adını lâzıma vermişlerdir. [Kelime] şeddeli olarak (nünessihâ) ve (tünessihâ) şeklinde ve Resûl'e hitap olarak (tensühâ) ve (tünsihâ) şeklinde de okunmuştur. Abdullah [b. Mes'ûd]: (mâ nünsike min âyetin ev nensahhâ); Huzeyfe ise: (mâ nensah min âyetin ev nünsikehâ) şeklinde okumuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: «مَا» فِي هَذِهِ الْآيَةِ جَزَائِيَّةٌ كَقَوْلِكَ: مَا تَصْنَعْ أَصْنَعْ وَعَمَلُهَا الْجَزْمُ فِي الشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ إِذَا كَانَا مُضَارِعَيْنِ فَقَوْلُهُ: (نَنْسَخْ) شَرْطٌ وَقَوْلُهُ: (نَأْتِ) جَزَاءٌ وَكِلَاهُمَا مَجْزُومَانِ.
Üçüncü Mesele: Bu ayetteki «mâ» şart/ceza edatıdır; senin «mâ tasna' asna'» (ne yaparsan yaparım) sözün gibidir. Ameli ise, muzari olduklarında şart ve ceza fiillerini meczum kılmaktır. Dolayısıyla { نَنْسَخْ } şart, { نَأْتِ } ise cezadır ve her ikisi de meczumdur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ التَّنَاسُخَ فِي اصْطِلَاحِ الْعُلَمَاءِ عِبَارَةٌ عَنْ طَرِيقٍ شَرْعِيٍّ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحُكْمَ الَّذِي كَانَ ثَابِتًا بِطَرِيقٍ شَرْعِيٍّ لَا يُوجَدُ بَعْدَ ذَلِكَ مَعَ تَرَاخِيهِ عَنْهُ عَلَى وَجْهٍ لَوْلَاهُ لَكَانَ ثَابِتًا، فَقَوْلُنَا: طَرِيقٌ شَرْعِيٌّ نَعْنِي بِهِ الْقَدْرَ الْمُشْتَرَكَ بَيْنَ الْقَوْلِ الصَّادِرِ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى وَعَنْ رَسُولِهِ، وَالْفِعْلِ الْمَنْقُولِ عَنْهُمَا، وَيَخْرُجُ عَنْهُ إِجْمَاعُ الْأُمَّةِ عَلَى أَحَدِ الْقَوْلَيْنِ، لِأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِطَرِيقٍ شَرْعِيٍّ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ، وَلَا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الشَّرْعُ نَاسِخًا لِحُكْمِ الْعَقْلِ، لِأَنَّ الْعَقْلَ لَيْسَ طَرِيقًا شَرْعِيًّا. وَلَا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْمُعْجِزُ نَاسِخًا لِلْحُكْمِ الشَّرْعِيِّ لِأَنَّ الْمُعْجِزَ لَيْسَ طَرِيقًا شَرْعِيًّا وَلَا يَلْزَمُ تَقَيُّدُ الْحُكْمِ بِغَايَةٍ أَوْ شَرْطٍ أَوِ اسْتِثْنَاءٍ، لِأَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ مُتَرَاخٍ، وَلَا يَلْزَمُ مَا إِذَا أَمَرَنَا اللَّهُ بِفِعْلٍ وَاحِدٍ ثُمَّ نَهَانَا عَنْ مِثْلِهِ لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنْ مِثْلُ هَذَا النَّهْيِ نَاسِخًا لَمْ يَكُنْ مِثْلُ حُكْمِ الْأَمْرِ ثَابِتًا.
Dördüncü Mesele: Bil ki ulemanın ıstılahında tenâsüh (nesih), şer'î bir yolla sabit olan hükmün, kendisinden sonraki bir zamanda artık bulunmadığını -o olmasaydı sabit kalacak şekilde- gösteren şer'î bir delilden ibarettir. “Şer'î bir delil/yol” sözümüzle, Allah Teâlâ'dan ve Resûlü'nden sadır olan söz ile onlardan nakledilen fiil arasındaki ortak paydıyı kastediyoruz. İki görüşten birine göre ümmetin icmâı bunun dışına çıkar; çünkü bu tanıma göre icmâ şer'î bir yol değildir. Şeriatın aklın hükmünü neshetmesi gerekmez; çünkü akıl şer'î bir yol değildir. Mucizenin şer'î hükmü neshetmesi gerekmez; çünkü mucize şer'î bir yol değildir. Hükmün bir gaye, şart veya istisna ile kayıtlanması da nesih sayılmaz; çünkü bunlar [hükümden sonraya] tehir edilmiş değildir. Allah'ın bize bir fiili emredip sonra onun benzerini nehyetmesi durumunda da nesih gerekmez; zira bu nehiy gibi bir şey nasih olmasaydı, emir hükmü gibi bir şey de sabit olmazdı.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: النَّسْخُ عِنْدَنَا جَائِزٌ عَقْلًا وَاقِعٌ سَمْعًا خِلَافًا لِلْيَهُودِ، فَإِنَّ مِنْهُمْ مَنْ أَنْكَرَهُ عَقْلًا وَمِنْهُمْ مَنْ جَوَّزَهُ عَقْلًا، لَكِنَّهُ مَنَعَ مِنْهُ سَمْعًا، وَيُرْوَى عَنْ بَعْضِ الْمُسْلِمِينَ إِنْكَارُ النَّسْخِ، وَاحْتَجَّ الْجُمْهُورُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى جَوَازِ النَّسْخِ وَوُقُوعِهِ، لِأَنَّ الدَّلَائِلَ دَلَّتْ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَنُبُوَّتُهُ لَا تَصِحُّ إِلَّا مَعَ الْقَوْلِ بِنَسْخِ شَرْعِ مَنْ قَبْلَهُ، فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِالنَّسْخِ، وَأَيْضًا قُلْنَا: عَلَى الْيَهُودِ إِلْزَامَانِ. الْأَوَّلُ:
Beşinci Mesele: Yahudilerin aksine nesih bizce aklen caiz, naklen (sem'an) vakidir. Zira Yahudilerden bir kısmı onu aklen inkâr etmiş, bir kısmı da aklen caiz görmekle birlikte naklen meydana gelmesini reddetmiştir. Bazı Müslümanlardan da neshin inkâr edildiği rivayet edilmektedir. Müslümanların cumhuru ise neshin caiz ve vaki olduğuna dair delil getirmişlerdir; zira deliller Muhammed ﷺ'in peygamberliğini kanıtlamıştır ve onun peygamberliği de ancak kendisinden önceki şeriatın neshedildiğini söylemekle sahih olur; bu yüzden neshin varlığına kesin olarak hükmetmek vacip olmuştur. Ayrıca biz dedik ki: Yahudilere karşı iki bağlayıcı delil (ilzâm) vardır. Birincisi:
جَاءَ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لِنُوحٍ ﵇ عِنْدَ خُرُوجِهِ مِنَ الْفُلْكِ: «إِنِّي جَعَلْتُ كُلَّ دَابَّةٍ مَأْكَلًا لَكَ وَلِذُرِّيَّتِكَ وَأَطْلَقْتُ ذَلِكَ لَكُمْ كَنَبَاتِ الْعُشْبِ مَا خَلَا الدَّمَ فَلَا تَأْكُلُوهُ» ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَرَّمَ عَلَى مُوسَى وَعَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ كَثِيرًا مِنَ الْحَيَوَانِ،
Tevrat'ta, Allah Teâlâ'nın Nûh aleyhisselâm'a gemiden çıktığında şöyle buyurduğu yer almaktadır: “Ben her canlıyı sana ve zürriyetine yiyecek kıldım ve bunu size ot gibi serbest bıraktım; ancak kan müstesna, onu yemeyin.” Sonra Allah Teâlâ, Mûsâ'ya ve İsrâiloğulları'na pek çok hayvanı haram kılmıştır.
الثَّانِي: كَانَ آدَمُ ﵇ يُزَوِّجُ الْأُخْتَ مِنَ الْأَخِ وَقَدْ حَرَّمَهُ بَعْدَ ذَلِكَ عَلَى موسى ﵇. قال منكر والنسخ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ نُبُوَّةَ مُحَمَّدٍ ﵊ لَا تَصِحُّ إِلَّا مَعَ الْقَوْلِ بِالنَّسْخِ لِأَنَّ مِنَ الْجَائِزِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ مُوسَى وَعِيسَى ﵉ أُمِرَ النَّاسُ بِشَرْعِهِمَا إِلَى زَمَانِ ظُهُورِ شَرْعِ مُحَمَّدٍ ﵊، ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ أُمِرَ النَّاسُ بِاتِّبَاعِ مُحَمَّدٍ ﵊ فَعِنْدَ ظُهُورِ شَرْعِ مُحَمَّدٍ ﵊ زَالَ التَّكْلِيفُ بِشَرْعِهِمَا وَحَصَلَ التكليف
İkincisi: Âdem aleyhisselâm kız kardeşi erkek kardeşle evlendiriyordu; daha sonra Allah bunu Mûsâ aleyhisselâm'a haram kıldı. Neshi inkâr edenler şöyle dediler: Muhammed aleyhisselâm'ın peygamberliğinin ancak nesih kabul edildiğinde sahih olacağını kabul etmiyoruz; zira şöyle denmesi mümkündür: İnsanlar, Mûsâ ve Îsâ aleyhimesselâm'ın şeriatıyla Muhammed aleyhisselâm'ın şeriatının ortaya çıktığı zamana kadar emrolunmuşlardır; daha sonra insanlara Muhammed aleyhisselâm'a uymaları emredilmiştir. Dolayısıyla Muhammed aleyhisselâm'ın şeriatı ortaya çıktığında, o ikisinin şeriatıyla mükellefiyet sona ermiş ve Muhammed aleyhisselâm'ın şeriatıyla mükellefiyet
بِشَرْعِ مُحَمَّدٍ ﵊، لَكِنَّهُ لَا يَكُونُ ذَلِكَ نَسْخًا، بَلْ جَارِيًا مَجْرَى قَوْلِهِ: ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ [الْبَقَرَةِ: ١٨٧] وَالْمُسْلِمُونَ الَّذِينَ أَنْكَرُوا وُقُوعَ النَّسْخِ أَصْلًا/ بَنَوْا مَذْهَبَهُمْ عَلَى هَذَا الْحَرْفِ وَقَالُوا: قَدْ ثَبَتَ فِي الْقُرْآنِ أَنَّ مُوسَى وَعِيسَى ﵉ قَدْ بَشَّرَا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ بِمَبْعَثِ مُحَمَّدٍ ﵊، وَأَنَّ عِنْدَ ظُهُورِهِ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَى شَرْعِهِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَمَعَ قِيَامِ هَذَا الِاحْتِمَالِ امْتَنَعَ الْجَزْمُ بِوُقُوعِ النَّسْخِ وَهَذَا هُوَ الِاعْتِرَاضُ عَلَى الْإِلْزَامَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ، وَاحْتَجَّ منكروا النَّسْخِ بِأَنْ قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ شَرْعَ عِيسَى ﵇، فَاللَّفْظُ الدَّالُّ عَلَى تِلْكَ الشَّرِيعَةِ، إِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى دَوَامِهَا أَوْ لَا عَلَى دَوَامِهَا أَوْ مَا كَانَ فِيهَا دَلَالَةٌ عَلَى الدَّوَامِ وَلَا عَلَى اللَّادَوَامِ، فَإِنْ بَيَّنَ فِيهَا ثُبُوتَهَا عَلَى الدَّوَامِ، ثُمَّ تَبَيَّنَ أَنَّهَا مَا دَامَتْ كَانَ الْخَبَرُ الْأَوَّلُ كَذِبًا وَإِنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ عَلَى الشَّرْعِ، وَأَيْضًا، فَلَوْ جَوَّزْنَا ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ لَنَا طَرِيقٌ إِلَى الْعِلْمِ بِأَنَّ شَرْعَنَا لَا يَصِيرُ مَنْسُوخًا، لِأَنَّ أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يَقُولَ الشَّرْعُ: هَذِهِ الشَّرِيعَةُ دَائِمَةٌ وَلَا تَصِيرُ مَنْسُوخَةً قَطُّ أَلْبَتَّةَ، وَلَكِنَّا إِذَا رَأَيْنَا مِثْلَ هَذَا الْكَلَامِ حَاصِلًا فِي شَرْعِ مُوسَى وَعِيسَى ﵉ مَعَ أَنَّهُمَا لَمْ يَدُومَا زَالَ الْوُثُوقُ عَنْهُ فِي كُلِّ الصُّوَرِ. فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: ذَكَرَ اللَّفْظَ الدَّالَّ عَلَى الدَّوَامِ، ثُمَّ قَرَنَ بِهِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ سَيَنْسَخُهُ أَوْ مَا قَرَنَ بِهِ إِلَّا أَنَّهُ نَصَّ عَلَى ذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يُنْقَلْ إِلَيْنَا فِي الْجُمْلَةِ؟ قُلْنَا: هَذَا ضَعِيفٌ لِوُجُوهٍ. أَحَدُهَا:
hasıl olmuştur; fakat bu nesih sayılmaz, bilakis { ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ } “Sonra orucu geceye kadar tamamlayın” [Bakara 187] buyruğu mesabesindedir. Neshin vukuunu aslen inkâr eden Müslümanlar da mezheplerini bu esas üzerine kurmuşlar ve şöyle demişlerdir: Kur'an'da, Mûsâ ve Îsâ aleyhimesselâm'ın Tevrat ve İncil'de Muhammed aleyhisselâm'ın gönderilişini müjdeledikleri ve o ortaya çıktığında onun şeriatına dönmenin vacip olduğu sabit olmuştur. Durum böyle olunca, bu ihtimal mevcutken neshin vuku bulduğuna kesin hükmetmek imkânsızdır. İşte zikredilen iki ilzama yönelik itiraz budur. Neshi inkâr edenler ayrıca şöyle diyerek delil getirmişlerdir: Allah Teâlâ, Îsâ aleyhisselâm'ın şeriatını açıkladığında, o şeriata delalet eden lafız hakkında ya onun devamlılığına delalet ettiği söylenecektir ya devamlılığına delalet etmediği söylenecektir ya da onda ne devamlılığa ne de devamsızlığa bir delalet vardır. Eğer onda şeriatın ebediyen sabit olduğunu açıklamış ve sonra da devam etmediği ortaya çıkmışsa, ilk haber yalan olmuş olur ki bu şeriata isnat edilemez. Ayrıca şayet buna cevaz verirsek, şeriatımızın neshedilmeyeceğini bilmemize bir yol kalmaz; çünkü bu meselede varılabilecek en son nokta, şeriatın: “Bu şeriat süreklidir ve asla neshedilmeyecektir” demesidir. Fakat biz bu tür bir sözün Mûsâ ve Îsâ aleyhimesselâm'ın şeriatında da bulunduğunu görüp onların devam etmediğini görünce, her durumda bu söze güven ortadan kalkar. Eğer: “Devamlılığa delalet eden bir lafız zikredip sonra da onu neshedeceğine delalet eden bir şeyi ona bitiştirmiş olması veya bitiştirmemiş olsa bile bunu açıkça belirtmiş olup da bunun bize toptan nakledilmemiş olması neden caiz olmasın?” denilirse, deriz ki: Bu birkaç yönden zayıftır. Birincisi:
أَنَّ التَّنْصِيصَ عَلَى اللَّفْظِ الدَّالِّ عَلَى الدَّوَامِ مَعَ التَّنْصِيصِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَدُومُ جَمْعٌ بَيْنَ كَلَامَيْنِ مُتَنَاقِضَيْنِ، وَإِنَّهُ سَفَهٌ وَعَبَثٌ، وَثَانِيهَا: عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ قَدْ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ شَرْعَهُمَا سَيَصِيرُ مَنْسُوخًا، فَإِذَا نَقَلَ شَرْعَهُ وَجَبَ أَنْ يَنْقُلَ هَذِهِ الْكَيْفِيَّةَ أَيْضًا، لِأَنَّهُ لَوْ جَازَ أَنْ يَنْقُلَ أَصْلَ الشَّرْعِ بِدُونِ هَذِهِ الْكَيْفِيَّةِ لَجَازَ مِثْلُهُ فِي شَرْعِنَا أَيْضًا، وَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ لَنَا طَرِيقٌ إِلَى الْقَطْعِ بِأَنَّ شَرْعَنَا غَيْرُ مَنْسُوخٍ لِأَنَّ ذَلِكَ مِنَ الْوَقَائِعِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي تَتَوَفَّرُ فِيهَا الدَّوَاعِي عَلَى نَقْلِهِ، وَمَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ اشْتِهَارُهُ وَبُلُوغُهُ إِلَى حَدِّ التَّوَاتُرِ، وَإِلَّا فَلَعَلَّ الْقُرْآنَ عُورِضَ، وَلَمْ تُنْقَلْ مُعَارَضَتُهُ وَلَعَلَّ مُحَمَّدًا ﷺ غَيَّرَ هَذَا الشَّرْعَ عَنْ هَذَا الْوَضْعِ وَلَمْ يُنْقَلْ، وَإِذَا ثَبَتَ وُجُوبُ أَنْ تُنْقَلَ هَذِهِ الْكَيْفِيَّةُ عَلَى سَبِيلِ التَّوَاتُرِ فَنَقُولُ: لَوْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَصَّ فِي زَمَانِ مُوسَى وَعِيسَى ﵉ عَلَى أَنَّ شَرْعَيْهِمَا سَيَصِيرَانِ مَنْسُوخَيْنِ لَكَانَ ذَلِكَ مَشْهُورًا لِأَهْلِ التَّوَاتُرِ، وَمَعْلُومًا لَهُمْ بِالضَّرُورَةِ، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَاسْتَحَالَ مُنَازَعَةُ الْجَمْعِ الْعَظِيمِ فِيهِ، فَحَيْثُ رَأَيْنَا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى مُطْبِقِينَ عَلَى إِنْكَارِ ذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَمْ يُوجَدِ التَّنْصِيصُ عَلَى أَنَّ شَرْعَيْهِمَا يَصِيرَانِ مَنْسُوخَيْنِ.
Devamlılığa delalet eden lafzın açıkça belirtilmesiyle birlikte devam etmeyeceğinin de açıkça belirtilmesi, çelişkili iki sözü bir araya getirmektir; bu ise bir sefeh ve abestir. İkincisi: Bu takdire göre Allah Teâlâ, o ikisinin şeriatının neshedileceğini açıklamış olur; dolayısıyla O, şeriatını naklettiğinde bu keyfiyeti de nakletmesi gerekirdi. Çünkü şeriatın aslını bu keyfiyet olmaksızın nakletmek caiz olsaydı, bunun benzeri bizim şeriatımızda da caiz olurdu. O takdirde şeriatımızın neshedilmediğine kesin olarak hükmetmemize hiçbir yol kalmazdı. Zira bu, nakledilmesine yönelik gerekçelerin pek çok olduğu büyük hadiselerdendir; böyle olan bir şeyin ise meşhur olması ve tevatür derecesine ulaşması vaciptir. Aksi takdirde, belki de Kur'an'a muaraza yapıldı da bu muaraza nakledilmedi veya belki de Muhammed ﷺ bu şeriatı bu halinden başka bir hale değiştirdi de nakledilmedi [denilebilirdi]. Bu keyfiyetin mütevatir yolla nakledilmesinin vacip olduğu sabit olunca deriz ki: Şayet Allah Teâlâ, Mûsâ ve Îsâ aleyhimesselâm zamanında onların şeriatlarının neshedileceğini açıkça belirtmiş olsaydı, bu tevatür ehli için meşhur ve onlar için zorunlu olarak bilinir olurdu; şayet böyle olsaydı, büyük bir topluluğun bu konuda münakaşa etmesi imkânsız olurdu. Yahudi ve Hristiyanların bunu inkâr etme hususunda ittifak ettiklerini gördüğümüze göre, şeriatlarının neshedileceğine dair açık bir nassın bulunmadığını anlamış oluruz.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَصَّ عَلَى شَرْعِ مُوسَى ﵇ وَقَرَنَ بِهِ مَا يَدُلُّ بِهِ عَلَى أَنَّهُ مُنْقَطِعٌ غَيْرُ دَائِمٍ. فَهَذَا بَاطِلٌ لِمَا ثَبَتَ أَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مَعْلُومًا بِالضَّرُورَةِ لِأَهْلِ التَّوَاتُرِ، وَأَيْضًا فَبِتَقْدِيرِ صِحَّتِهِ لَا يَكُونُ ذَلِكَ نَسْخًا، بَلْ يَكُونُ ذَلِكَ انْتِهَاءً لِلْغَايَةِ.
İkinci kısma, yani Allah Teâlâ'nın Mûsâ aleyhisselâm'ın şeriatını açıkça bildirip onunla birlikte son bulacağına ve sürekli olmadığına delalet eden bir hususu bitiştirdiğinin söylenmesine gelince: Bu da batıldır; zira böyle olsaydı bunun tevatür ehli tarafından zorunlu olarak bilinmesinin vacip olacağı sabit olmuştur. Ayrıca bunun doğruluğu takdir edilse bile bu bir nesih olmaz, bilakis bir gayeye/süreye ulaşma (müddetin bitmesi) olur.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى نَصَّ عَلَى شَرْعِ مُوسَى ﵇ وَلَمْ يُبَيِّنْ فِيهِ كَوْنَهُ دَائِمًا أَوْ كَوْنَهُ غَيْرَ دَائِمٍ فَنَقُولُ: قَدْ ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ مُجَرَّدَ الْأَمْرِ لَا يُفِيدُ التَّكْرَارَ وَإِنَّمَا يُفِيدُ/ الْمَرَّةَ الْوَاحِدَةَ، فَإِذَا أَتَى الْمُكَلَّفُ بِالْمَرَّةِ الْوَاحِدَةِ فَقَدْ خَرَجَ عَنْ عُهْدَةِ الْأَمْرِ، فَوُرُودُ أَمْرٍ آخَرَ بَعْدَ ذَلِكَ لَا يَكُونُ نَسْخًا لِلْأَمْرِ الْأَوَّلِ، فَثَبَتَ بِهَذَا التَّقْسِيمِ أَنَّ الْقَوْلَ بِالنَّسْخِ مُحَالٌ.
Üçüncü kısma, yani Allah Teâlâ'nın Mûsâ aleyhisselâm'ın şeriatını açıkça bildirip onda sürekli olup olmadığını açıklamadığı görüşüne gelince, deriz ki: Fıkıh usulünde sadece emrin tekrar ifade etmeyip bir defayı ifade ettiği sabit olmuştur. Mükellef [emredileni] bir defa yerine getirdiğinde emrin sorumluluğundan çıkmış olur; dolayısıyla bundan sonra başka bir emrin gelmesi, ilk emrin neshi sayılmaz. Bu taksimle neshin vuku bulduğunu söylemenin imkânsız olduğu sabit olmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّا بَعْدَ أَنْ قَرَّرْنَا هَذِهِ الْجُمْلَةَ فِي كِتَابِ الْمَحْصُولِ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ تَمَسَّكْنَا فِي وُقُوعِ النَّسْخِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها، نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها، والاستدلال به أيضاً ضعيف، لأن «ما» هاهنا تفيد
Bil ki biz bu meseleleri fıkıh usulüne dair «el-Mahsûl» adlı kitabımızda ortaya koyduktan sonra, neshin vukuuna dair Allah Teâlâ'nın: { مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها، نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها } sözüne tutunduk; fakat bununla istidlal etmek de zayıftır. Çünkü buradaki «mâ» şart
الشرط والجزاء، وكما أن قولك: من جَاءَكَ فَأَكْرِمْهُ لَا يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ الْمَجِيءِ، بَلْ عَلَى أَنَّهُ مَتَى جَاءَ وَجَبَ الْإِكْرَامُ، فَكَذَا هَذِهِ الْآيَةُ لَا تَدُلُّ عَلَى حُصُولِ النَّسْخِ، بَلْ عَلَى أَنَّهُ مَتَى حَصَلَ النَّسْخُ وَجَبَ أَنْ يَأْتِيَ بِمَا هُوَ خَيْرٌ مِنْهُ، فَالْأَقْوَى أَنْ نُعَوِّلَ فِي الْإِثْبَاتِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ [النَّحْلِ: ١٠١] وَقَوْلِهِ: يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ [الرَّعْدِ: ٣٩] وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
ve ceza ifade eder. Tıpkı senin: “Sana kim gelirse ona ikram et” sözünün gelişin gerçekleştiğine değil, ne zaman gelirse ikram etmenin vacip olduğuna delalet etmesi gibi, bu ayet de neshin gerçekleştiğine değil, ne zaman nesih vuku bulursa ondan daha hayırlısını getirmesinin vacip olduğuna delalet eder. Dolayısıyla [neshin vukuunu] ispatta Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ } “Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman...” [Nahl 101] ve: { يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ } “Allah dilediğini siler, [dilediğini de] sabit bırakır. Ana kitap O'nun katındadır” [Ra'd 39] buyruklarına dayanmak en güçlü yoldur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: اتَّفَقُوا عَلَى وُقُوعِ النَّسْخِ فِي الْقُرْآنِ، وقال أبو مسلم بن بحر: إنه لم يقع، واحتج الجمهور على وقوعه فِي الْقُرْآنِ بِوُجُوهٍ. أَحَدُهَا: هَذِهِ الْآيَةُ وَهِيَ قوله تَعَالَى: مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها، أَجَابَ أَبُو مُسْلِمٍ عَنْهُ بِوُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْآيَاتِ الْمَنْسُوخَةِ هِيَ الشَّرَائِعُ الَّتِي فِي الْكُتُبِ الْقَدِيمَةِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، كَالسَّبْتِ وَالصَّلَاةِ إِلَى الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ مِمَّا وَضَعَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَنَّا وَتَعَبَّدَنَا بِغَيْرِهِ، فَإِنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى كَانُوا يَقُولُونَ: لَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ، فَأَبْطَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، الْوَجْهُ الثَّانِي: الْمُرَادُ مِنَ النَّسْخِ نَقْلُهُ مِنَ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ وَتَحْوِيلُهُ عَنْهُ إِلَى سَائِرِ الْكُتُبِ وَهُوَ كَمَا يُقَالُ نَسَخْتُ الْكِتَابَ. الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَا تَدُلُّ عَلَى وُقُوعِ النَّسْخِ، بَلْ عَلَى أَنَّهُ لَوْ وَقَعَ النَّسْخُ لَوَقَعَ إِلَى خَيْرٍ مِنْهُ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ أَجَابَ عَنِ الِاعْتِرَاضِ الْأَوَّلِ بِأَنَّ الْآيَاتِ إِذَا أُطْلِقَتْ فَالْمُرَادُ بِهَا آيَاتُ الْقُرْآنِ لِأَنَّهُ هُوَ الْمَعْهُودُ عِنْدَنَا، وَعَنِ الثَّانِي: بِأَنَّ نَقْلَ الْقُرْآنِ مِنَ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ لَا يَخْتَصُّ بِبَعْضِ الْقُرْآنِ وَهَذَا النَّسْخُ مُخْتَصٌّ بِبَعْضِهِ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ عَلَى الْأَوَّلِ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ لَفْظَ الْآيَةِ مُخْتَصٌّ بِالْقُرْآنِ، بَلْ هُوَ عَامٌّ فِي جَمِيعِ الدَّلَائِلِ، وَعَلَى الثَّانِي:
Altıncı Mesele: Kur'an'da neshin vaki olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Ebû Müslim b. Bahr ise bunun vaki olmadığını söylemiştir. Âlimlerin cumhuru Kur'an'da nesih vuku bulduğuna dair çeşitli deliller getirmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها } “Biz bir ayeti nesheder veya onu unutturursak (yahut geri bırakırsak), ondan daha hayırlısını veya onun benzerini getiririz” ayetidir. Ebû Müslim buna birkaç yönden cevap vermiştir: Birincisi: Neshedilen ayetlerden maksat, Tevrat ve İncil gibi eski kitaplardaki şeriatlardır; cumartesi yasağı ile doğuya ve batıya doğru namaz kılmak gibi Allah Teâlâ'nın bizden kaldırdığı ve bizi başka bir şeyle ibadetle mükellef kıldığı hükümlerdir. Zira Yahudiler ve Hristiyanlar: “Sizin dininize uyanlardan başkasına inanmayın” diyorlardı; Allah da bu ayetle onların bu iddiasını iptal etti. İkinci vecih: Nesihten maksat, onun Levh-i Mahfûz'dan nakledilmesi ve oradan diğer kitaplara aktarılmasıdır; nitekim «nesehtü'l-kitâb» (kitabı istinsah ettim/kopyaladım) denilmesi böyledir. Üçüncü vecih: Biz bu ayetin neshin vaki olduğuna değil, şayet nesih vaki olsaydı daha hayırlısıyla vaki olacağına delalet ettiğini beyan etmiştik. İnsanlardan bazıları birinci itiraza şöyle cevap vermiştir: Ayetler mutlak olarak zikredildiğinde bundan maksat Kur'an ayetleridir; zira bizim katımızda bilinen ve alışılmış olan budur. İkinciye ise şöyle cevap vermişlerdir: Kur'an'ın Levh-i Mahfûz'dan nakli Kur'an'ın sadece bir kısmına mahsus değildir; oysa buradaki nesih Kur'an'ın bir kısmına hastır. Bir kimse birinci cevaba karşı: “Ayet lafzının Kur'an'a has olduğunu kabul etmiyoruz, bilakis o bütün deliller hakkında geneldir” diyebilir; ikinci cevaba karşı ise:
لَا نُسَلِّمُ أَنَّ النَّسْخَ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ مُخْتَصٌّ بِبَعْضِ الْقُرْآنِ، بَلِ التَّقْدِيرُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ مَا نَنْسَخُ مِنَ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ فَإِنَّا نَأْتِي بَعْدَهُ بِمَا هُوَ خَيْرٌ مِنْهُ.
“Ayette zikredilen neshin Kur'an'ın bir kısmına has olduğunu kabul etmiyoruz; bilakis takdir -doğrusunu Allah bilir- şöyledir: Biz Levh-i Mahfûz'dan neyi neshedersek (nakledersek), ondan sonra ondan daha hayırlısını getiririz” [diyebilir].
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: لِلْقَائِلِينَ بِوُقُوعِ النَّسْخِ فِي الْقُرْآنِ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا بِالِاعْتِدَادِ حَوْلًا كَامِلًا وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ [الْبَقَرَةِ: ٢٤٠] ثُمَّ نَسَخَ ذَلِكَ بِأَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ وَعَشْرٍ كَمَا قَالَ: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً [الْبَقَرَةِ: ٢٣٤] قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: الِاعْتِدَادُ بِالْحَوْلِ مَا زَالَ بِالْكُلِّيَّةِ لِأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ حَامِلًا وَمُدَّةُ حَمْلِهَا حَوْلٌ كَامِلٌ لَكَانَتْ عِدَّتُهَا حَوْلًا كَامِلًا، وَإِذَا بَقِيَ هَذَا الْحُكْمُ فِي بَعْضِ الصُّوَرِ كَانَ ذَلِكَ تَخْصِيصًا لَا نَاسِخًا، وَالْجَوَابُ: أَنْ مُدَّةَ عِدَّةِ الْحَمْلِ تَنْقَضِي بِوَضْعِ الْحَمْلِ سَوَاءٌ حَصَلَ وَضْعُ الْحَمْلِ بِسَنَةٍ أَوْ أَقَلَّ أَوْ أَكْثَرَ فَجَعْلُ السَّنَةِ الْعِدَّةَ يَكُونُ زَائِلًا بِالْكُلِّيَّةِ.
Kur'an'da neshin vaki olduğunu söyleyenlerin ikinci delili: Allah Teâlâ, kocası ölen kadına: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ } “İçinizden ölüp de geride eşler bırakanlar, eşlerinin [evlerinden çıkarılmadan] bir yıla kadar geçimlerinin sağlanmasını vasiyet etsinler” [Bakara 240] buyruğunda tam bir yıl iddet beklemesini emretmiş, sonra bunu: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً } “İçinizden ölüp de geride eşler bırakanların [dul kalan] eşleri, kendi başlarına dört ay on gün beklerler” [Bakara 234] buyurduğu gibi dört ay on gün ile neshetmiştir. Ebû Müslim şöyle demiştir: Bir yıllık iddet bütünüyle kalkmış değildir; zira kadın hamile olsa ve hamilelik süresi tam bir yıl sürseydi, iddeti tam bir yıl olurdu. Bu hüküm bazı durumlarda devam ettiğine göre, bu nesih değil tahsis olur. Cevap şudur: Hamilelik iddetinin süresi, ister bir yılda ister daha az veya daha çok sürede olsun, doğumun gerçekleşmesiyle sona erer. Dolayısıyla bir yılın iddet kılınması bütünüyle ortadan kalkmış olmaktadır.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَمَرَ اللَّهُ بِتَقْدِيمِ الصَّدَقَةِ بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَى الرَّسُولِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا/ إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً [الْمُجَادَلَةِ: ١٢] ثُمَّ نَسَخَ ذَلِكَ، قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: إِنَّمَا زَالَ ذَلِكَ لِزَوَالِ سَبَبِهِ لِأَنَّ سَبَبَ التَّعَبُّدِ بِهَا أَنْ يَمْتَازَ الْمُنَافِقُونَ مِنْ حَيْثُ لَا يَتَصَدَّقُونَ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ، فَلَمَّا حَصَلَ هَذَا الْغَرَضُ سَقَطَ التَّعَبُّدُ. وَالْجَوَابُ: لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ مَنْ لَمْ يَتَصَدَّقْ مُنَافِقًا وَهُوَ بَاطِلٌ لِأَنَّهُ رُوِيَ أَنَّهُ لَمْ يَتَصَدَّقْ غَيْرُ عَلِيٍّ ﵁ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ [الْمُجَادَلَةِ: ١٣] .
Üçüncü delil: Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً } “Ey iman edenler! Peygamber ile gizli bir şey konuşacağınız zaman, bu konuşmanızdan önce bir sadaka verin” [Mücâdele 12] buyruğuyla Resûl ile özel konuşmadan önce sadaka verilmesini emretmiş, sonra bunu neshetmiştir. Ebû Müslim şöyle demiştir: Bu hüküm ancak sebebi ortadan kalktığı için zail olmuştur; zira bununla ibadet edilmesinin sebebi, münafıkların sadaka vermemeleri hasebiyle müminlerden ayırt edilmeleriydi. Bu gaye hasıl olunca bu ibadet yükümlülüğü düştü. Cevap şudur: Şayet böyle olsaydı, sadaka vermeyen herkesin münafık olması gerekirdi; oysa bu batıldır, çünkü Ali radıyallâhu anh'tan başkasının sadaka vermediği rivayet edilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } “Bunu yapmadığınıza ve Allah da sizi bağışladığına göre...” [Mücâdele 13] buyruğu da buna delalet eder.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِثَبَاتِ الْوَاحِدِ لِلْعَشَرَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ ثُمَّ نَسَخَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ [الْأَنْفَالِ: ٦٥، ٦٦] .
Dördüncü delil: Allah Teâlâ: { إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ } “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa, iki yüz kişiyi yener” buyruğuyla bir kişinin on kişiye karşı sebat etmesini emretmiş, sonra bunu: { الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ } “Şimdi Allah sizden [yükü] hafifletti ve sizde bir zayıflık olduğunu bildi. Artık sizden sabırlı yüz kişi olursa iki yüz kişiyi yener” [Enfâl 65, 66] buyruğuyla neshetmiştir.
الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها [الْبَقَرَةِ: ١٤٢] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَزَالَهُمْ عَنْهَا بِقَوْلِهِ: فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ [الْبَقَرَةِ: ١٤٤] . قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: حُكْمُ تِلْكَ الْقِبْلَةِ مَا زَالَ بِالْكُلِّيَّةِ لِجَوَازِ التَّوَجُّهِ إِلَيْهَا عِنْدَ الْإِشْكَالِ أَوْ مَعَ الْعِلْمِ إِذَا كَانَ هُنَاكَ عُذْرٌ.
Beşinci delil: Allah Teâlâ'nın: { سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها } “İnsanlardan birtakım beyinsizler: 'Üzerinde bulundukları kıblelerinden onları ne çevirdi?' diyecekler” [Bakara 142] ayetidir. Daha sonra Allah Teâlâ: { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Artık yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir” [Bakara 144] buyruğuyla onları o kıbleden çevirmiştir. Ebû Müslim şöyle demiştir: Karışıklık (iştibah) anında veya bir mazeret bulunduğunda bilinerek oraya yönelmek caiz olduğu için o kıblenin hükmü bütünüyle kalkmış değildir.
الْجَوَابُ: أَنَّ عَلَى مَا ذَكَرْتَهُ لَا فَرْقَ بَيْنَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَسَائِرِ الْجِهَاتِ، فَالْخُصُوصِيَّةُ الَّتِي بِهَا امْتَازَ بَيْتُ الْمَقْدِسِ عَنْ سَائِرِ الْجِهَاتِ قَدْ زَالَتْ بِالْكُلِّيَّةِ فَكَانَ نَسْخًا.
Cevap şudur: Zikrettiğin duruma göre Beytülmakdis ile diğer cihetler arasında bir fark kalmaz; dolayısıyla Beytülmakdis'in diğer yönlerden ayrıldığı hususiyet bütünüyle zail olmuştur, bu da nesih demektir.
الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ [النَّحْلِ: ١٠١] وَالتَّبْدِيلُ يَشْتَمِلُ عَلَى رَفْعٍ وَإِثْبَاتٍ، وَالْمَرْفُوعُ إِمَّا التِّلَاوَةُ وَإِمَّا الْحُكْمُ، فَكَيْفَ كَانَ فَهُوَ رَفْعٌ وَنَسْخٌ، وَإِنَّمَا أَطْنَبْنَا فِي هَذِهِ الدَّلَائِلِ لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهَا يَدُلُّ عَلَى وُقُوعِ النَّسْخِ فِي الْجُمْلَةِ وَاحْتَجَّ أَبُو مُسْلِمٍ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَصَفَ كِتَابَهُ بِأَنَّهُ لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ، فَلَوْ نُسِخَ لَكَانَ قَدْ أَتَاهُ الْبَاطِلُ. وَالْجَوَابُ:
Altıncı delil: Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ } “Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman -ki Allah ne indirdiğini gayet iyi bilir- 'Sen ancak bir iftiracısın' derler” [Nahl 101] buyruğudur. Tebdil (değiştirme), bir şeyi kaldırmayı ve yerine bir şey koymayı içerir. Kaldırılan şey ise ya tilavettir ya da hükümdür; her nasıl olursa olsun bu bir kaldırma ve nesihtir. Bu delilleri etraflıca zikretmemizin sebebi, bunlardan her birinin genel olarak neshin vaki olduğuna delalet etmesidir. Ebû Müslim ise, Allah Teâlâ'nın kitabını: “Önünden de ardından da ona batıl gelemez” şeklinde tavsif etmesini delil getirmiş ve: “Şayet neshedilseydi ona batıl gelmiş olurdu” demiştir. Cevap şudur:
أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ هَذَا الْكِتَابَ لَمْ يَتَقَدَّمْهُ مِنْ كُتُبِ اللَّهِ مَا يُبْطِلُهُ وَلَا يَأْتِيهِ مِنْ بَعْدِهِ أَيْضًا مَا يُبْطِلُهُ.
Maksat şudur: Bu kitaptan önce Allah'ın kitaplarından onu iptal edecek bir kitap gelmediği gibi, ondan sonra da onu iptal edecek bir şey gelmeyecektir.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: الْمَنْسُوخُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ هُوَ الْحُكْمَ فَقَطْ أَوِ التِّلَاوَةَ فَقَطْ أَوْ هُمَا مَعًا، أَمَّا الَّذِي يَكُونُ الْمَنْسُوخُ هُوَ الْحُكْمَ دُونَ التِّلَاوَةِ فَكَهَذِهِ الْآيَاتِ الَّتِي عَدَدْنَاهَا، وَأَمَّا الَّذِي يَكُونُ الْمَنْسُوخُ هُوَ التِّلَاوَةَ فَقَطْ فَكَمَا يُرْوَى عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ: كُنَّا نَقْرَأُ آيَةَ الرَّجْمِ: «الشَّيْخُ وَالشَّيْخَةُ إِذَا زَنَيَا فَارْجُمُوهُمَا الْبَتَّةَ نَكَالًا مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ»
Yedinci Mesele: Neshedilen şey ya sadece hükümdür ya sadece tilavettir ya da her ikisidir. Tilaveti değil de sadece hükmü neshedilen kısma gelince, saydığımız bu ayetler gibidir. Sadece tilaveti neshedilene gelince, Ömer'den rivayet edildiği üzere o şöyle demiştir: “Biz recm ayetini: «İhtiyar erkekle ihtiyar kadın zina ettiklerinde, Allah'tan bir ceza olarak onları mutlaka recmedin. Allah Azîz'dir, Hakîm'dir» şeklinde okurduk.”
وَرُوِيَ: «لَوْ كَانَ لِابْنِ آدَمَ وَادِيَانِ مِنْ مَالٍ لَابْتَغَى إِلَيْهِمَا ثَالِثًا وَلَا يَمْلَأُ جَوْفَ ابْنِ آدَمَ إِلَّا التُّرَابُ وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ تَابَ» ،
Yine şöyle rivayet edilmiştir: “Âdemoğlunun mal dolu iki vadisi olsa üçüncüsünü isterdi. Âdemoğlunun karnını ancak toprak doldurur. Allah tevbe edenin tevbesini kabul eder.”
وَأَمَّا الَّذِي يَكُونُ مَنْسُوخَ الْحُكْمِ وَالتِّلَاوَةِ مَعًا، فَهُوَ مَا رَوَتْ عَائِشَةُ ﵂ أَنَّ الْقُرْآنَ قَدْ نَزَلَ فِي الرَّضَاعِ بِعَشْرٍ مَعْلُومَاتٍ ثُمَّ نُسِخْنَ بِخَمْسٍ مَعْلُومَاتٍ، فَالْعَشْرُ مَرْفُوعُ التِّلَاوَةِ وَالْحُكْمِ جَمِيعًا وَالْخُمْسُ مَرْفُوعُ التِّلَاوَةِ بَاقِي الْحُكْمِ.
Hem hükmü hem de tilaveti neshedilene gelince; Âişe radıyallâhu anhâ'nın rivayet ettiği şu husustur: Kur'an'da süt emme konusunda [haram kılıcı miktar olarak] bilinen on emzirme indirilmişti, sonra bunlar bilinen beş emzirme ile neshedildi. Dolayısıyla on emzirmenin hem tilaveti hem hükmü kaldırılmıştır; beş emzirmenin ise tilaveti kaldırılmış, hükmü baki kalmıştır.
وَيُرْوَى أَيْضًا أَنَّ سُورَةَ الْأَحْزَابِ كَانَتْ بِمَنْزِلَةِ السَّبْعِ الطِّوَالِ أَوْ أَزْيَدَ ثُمَّ وَقَعَ النُّقْصَانُ فِيهِ.
Ayrıca Ahzâb Sûresi'nin [uzunluk bakımından] Yedi Uzun Sûre kadar veya daha fazla olduğu, sonra onda kısaltma meydana geldiği de rivayet edilmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها فَمِنْهُمْ مَنْ/ فَسَّرَ النَّسْخَ بِالْإِزَالَةِ وَمِنْهُمْ مَنْ فَسَّرَهُ بِالنَّسْخِ بِمَعْنَى نَسَخْتُ الْكِتَابَ وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَمَنْ قَالَ بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا، أَحَدُهَا: مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ وَأَنْتُمْ تَقْرَءُونَهُ أَوْ نُنْسِهَا أَيْ مِنَ الْقُرْآنِ مَا قُرِئَ بَيْنَكُمْ ثُمَّ نُسِّيتُمْ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَالْأَصَمِّ وَأَكْثَرِ الْمُتَكَلِّمِينَ فَحَمَلُوهُ عَلَى نَسْخِ الْحُكْمِ دُونَ التِّلَاوَةِ، وَنُنْسِهَا عَلَى نَسْخِ الْحُكْمِ وَالتِّلَاوَةِ مَعًا، فَإِنْ قِيلَ: وُقُوعُ هَذَا النِّسْيَانِ مَمْنُوعٌ عَقْلًا وَشَرْعًا. أَمَّا الْعَقْلُ فَلِأَنَّ الْقُرْآنَ لَا بُدَّ مِنْ إِيصَالِهِ إِلَى أَهْلِ التَّوَاتُرِ، وَالنِّسْيَانُ عَلَى أَهْلِ التَّوَاتُرِ بِأَجْمَعِهِمْ مُمْتَنِعٌ. وَأَمَّا النَّقْلُ فَلِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ [الْحِجْرِ: ٩] وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ مِنْ وَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ النِّسْيَانَ يَصِحُّ بِأَنْ يَأْمُرَ اللَّهُ تَعَالَى بِطَرْحِهِ مِنَ الْقُرْآنِ وَإِخْرَاجِهِ مِنْ جُمْلَةِ مَا يُتْلَى وَيُؤْتَى بِهِ فِي الصَّلَاةِ أَوْ يُحْتَجُّ بِهِ، فَإِذَا زَالَ حُكْمُ التَّعَبُّدِ بِهِ وَطَالَ الْعَهْدُ نُسِيَ أَوْ إِنْ ذُكِرَ فَعَلَى طَرِيقِ مَا يُذْكَرُ خَبَرُ الْوَاحِدِ فَيَصِيرُ لِهَذَا الْوَجْهِ مَنْسِيًّا عَنِ الصُّدُورِ، الْجَوَابُ الثَّانِي: أَنَّ ذَلِكَ يَكُونُ مُعْجِزَةً لِلرَّسُولِ ﵊،
Sekizinci Mesele: Müfessirler Allah Teâlâ'nın: { مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها } buyruğu hakkında ihtilaf etmişlerdir. Onlardan kimi neshi gidermek (izâle) ile tefsir etmiş, kimi de «nesehtü'l-kitâb» manasındaki nesih ile tefsir etmiştir ki bu, Atâ ve Saîd b. el-Müseyyeb'in görüşüdür. Birinci görüşü savunanlar bu konuda vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: { مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ } “Siz onu okurken neshettiğimiz ayet” veya { أَوْ نُنْسِها } “yahut Kur'an'dan aranızda okunup da sonradan size unutturulan ayet” demektir. Bu, Hasan[-ı Basrî], el-Esamm ve kelamcıların çoğunun görüşüdür; onlar [neshi] tilaveti olmaksızın sadece hükmün neshedilmesine, { نُنْسِها } lafzını ise hem hükmün hem de tilavetin birlikte neshedilmesine hamletmişlerdir. Eğer: “Bu unutmanın vuku bulması aklen ve naklen menedilmiştir. Aklen menedilmiştir; zira Kur'an'ın tevatür ehline ulaştırılması zorunludur ve tevatür ehlinin tamamının unutması imkânsızdır. Naklen ise; Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } “Şüphesiz o Zikr'i (Kur'an'ı) biz indirdik ve onun koruyucusu da elbette biziz” [Hicr 9] buyruğu sebebiyledir” denilirse, birinci [itiraza] iki yönden cevap verilir: Birincisi: Unutma, Allah Teâlâ'nın onu Kur'an'dan çıkarmayı, tilavet olunan, namazda okunan veya kendisiyle delil getirilenler arasından çıkarmayı emretmesiyle sahih olur. Böylece onunla ibadet etme hükmü kalkıp üzerinden uzun zaman geçince unutulur veya hatırlansa bile âhâd haberin zikredildiği şekilde hatırlanır ve bu yolla kalplerden unutulmuş olur. İkinci cevap: Bunun Resûl aleyhisselâm için bir mucize olmasıdır.
وَيُرْوَى فِيهِ خَبَرٌ: أَنَّهُمْ كَانُوا يَقْرَءُونَ السُّورَةَ فَيُصْبِحُونَ وَقَدْ نَسُوهَا،
Bu hususta bir rivayet de aktarılır: Onlar sûreyi okurlar, sabahladıklarında ise onu unutmuş olurlardı.
وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: أَنَّهُ مُعَارَضٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ [الْأَعْلَى: ٦، ٧] وَبِقَوْلِهِ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ [الْكَهْفِ: ٢٤] .
İkinci [itiraza] cevap ise şudur: Bu [iddia], Allah Teâlâ'nın: { سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى * إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ } “Sana okutacağız da sen unutmayacaksın; ancak Allah'ın dilediği müstesna” [A'lâ 6-7] ve: { وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ } “Unuttuğun zaman Rabbini an” [Kehf 24] buyruklarıyla çelişmektedir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَيْ نُبَدِّلْهَا، إِمَّا بِأَنْ نُبَدِّلَ حُكْمَهَا فَقَطْ أَوْ تِلَاوَتَهَا فَقَطْ أَوْ نُبَدِّلَهُمَا، أَمَّا قوله
İkinci görüş: { مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ } “Bir ayeti neshettiğimizde”, yani onu değiştirdiğimizde; bu da ya sadece hükmünü değiştirerek ya sadece tilavetini değiştirerek ya da her ikisini birden değiştirerek olur. Allah Teâlâ'nın:
تَعَالَى: أَوْ نُنْسِها فَالْمُرَادُ نَتْرُكُهَا كَمَا كَانَتْ فَلَا نُبَدِّلُهَا، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ النِّسْيَانَ بِمَعْنَى التَّرْكِ قَدْ جَاءَ، فَيَصِيرُ حَاصِلُ الْآيَةِ أَنَّ الَّذِي نُبَدِّلُهُ فَإِنَّا نَأْتِي بِخَيْرٍ مِنْهُ أَوْ مِثْلِهِ.
{ أَوْ نُنْسِها } buyruğuna gelince, bundan maksat “onu olduğu gibi bırakırız da değiştirmeyiz” demektir. Unutmanın terk manasına geldiğini daha önce açıklamıştık. Böylece ayetin özeti şu olur: Değiştirdiğimiz şeyin yerine mutlaka ondan daha hayırlısını veya benzerini getiririz.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ، أَيْ مَا نَرْفَعْهَا بَعْدَ إِنْزَالِهَا أَوْ نَنْسَأْهَا عَلَى قِرَاءَةِ الْهَمْزَةِ أَيْ نُؤَخِّرْ إِنْزَالَهَا مِنَ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ، أَوْ يَكُونُ الْمُرَادُ نُؤَخِّرُ نَسْخَهَا فَلَا نَنْسَخُهَا فِي الْحَالِ، فَإِنَّا نُنَزِّلُ بَدَلَهَا مَا يَقُومُ مَقَامَهَا فِي الْمَصْلَحَةِ.
Üçüncü görüş: { مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ } “Bir ayeti neshettiğimizde”, yani indirdikten sonra onu kaldırdığımızda; hemzeli kıraate göre { أَوْ نَنْسَأْهَا } ise, onun Levh-i Mahfûz'dan indirilmesini tehir ettiğimizde demektir; yahut maksat: Onun neshini tehir ederiz de şu anda neshetmeyiz; zira onun yerine maslahatta onun yerini tutacak olanı indiririz, demektir.
الْقَوْلُ الرَّابِعُ: مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ، وَهِيَ الْآيَةُ الَّتِي صَارَتْ مَنْسُوخَةً فِي الْحُكْمِ وَالتِّلَاوَةِ مَعًا، أَوْ نُنْسِهَا، أَيْ نَتْرُكْهَا وَهِيَ الْآيَةُ الَّتِي صَارَتْ مَنْسُوخَةً فِي الْحُكْمِ وَلَكِنَّهَا غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ فِي التِّلَاوَةِ، بَلْ هِيَ بَاقِيَةٌ فِي التِّلَاوَةِ، فَأَمَّا مَنْ قَالَ بِالْقَوْلِ الثَّانِي: مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ، أَيْ نَنْسَخْهَا مِنَ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ أَوْ نَنْسَأْهَا، نُؤَخِّرْهَا. وَأَمَّا قِرَاءَةُ «نُنْسِهَا» فَالْمَعْنَى نَتْرُكُهَا يَعْنِي نَتْرُكُ نَسْخَهَا فَلَا نَنْسَخُهَا.
Dördüncü görüş: { مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ } “Bir ayeti neshettiğimizde”; bu, hem hükümde hem de tilavette neshedilen ayettir. { أَوْ نُنْسِها } “veya onu unutturduğumuzda/terk ettiğimizde”; yani onu [olduğu gibi] terk ettiğimizde; bu da hükmü neshedilmiş fakat tilaveti neshedilmemiş, bilakis tilaveti baki kalmış olan ayettir. İkinci görüşü savunanlara gelince: { مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ } “Bir ayeti neshettiğimizde”, yani onu Levh-i Mahfûz'dan istinsah ettiğimizde (yazdığımızda); { أَوْ نَنْسَأْهَا } ise onu tehir ettiğimizde demektir. «Nünsihâ» kıraatine göre ise mana: Onu terk ederiz, yani neshini terk ederiz de onu neshetmeyiz, demektir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: مِنْ آيَةٍ فَكُلُّ الْمُفَسِّرِينَ حَمَلُوهُ عَلَى الْآيَةِ مِنَ الْقُرْآنِ غَيْرَ أَبِي مُسْلِمٍ فَإِنَّهُ حَمَلَ ذَلِكَ عَلَى التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ.
{ مِنْ آيَةٍ } “bir ayet” buyruğuna gelince, Ebû Müslim hariç bütün müfessirler bunu Kur'an'dan bir ayet olarak anlamışlardır; Ebû Müslim ise bunu Tevrat ve İncil'e hamletmiştir, bu konudaki açıklama ise daha önce geçmişti.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها فَفِيهِ قَوْلَانِ. أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ الْأَخَفُّ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ الْأَصْلَحُ، وَهَذَا أَوْلَى لِأَنَّهُ تَعَالَى يَصْرِفُ الْمُكَلَّفُ عَلَى مَصَالِحِهِ لَا عَلَى مَا هُوَ أَخَفُّ عَلَى طِبَاعِهِ. فَإِنْ قِيلَ: لَوْ كَانَ الثَّانِي أَصْلَحَ مِنَ الْأَوَّلِ لَكَانَ الْأَوَّلُ نَاقِصَ الصَّلَاحِ فَكَيْفَ أَمَرَ اللَّهُ بِهِ؟ قُلْنَا: الْأَوَّلُ أَصْلَحُ مِنَ الثَّانِي بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْوَقْتِ الْأَوَّلِ، وَالثَّانِي بِالْعَكْسِ مِنْهُ فَزَالَ السُّؤَالُ. وَاعْلَمْ أَنَّ النَّاسَ اسْتَنْبَطُوا مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَكْثَرَ مَسَائِلِ النَّسْخِ.
Allah Teâlâ'nın: { نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها } “Ondan daha hayırlısını veya onun benzerini getiririz” buyruğuna gelince, bunda iki görüş vardır. Birincisi: Daha hafif olanıdır. İkincisi: Daha elverişli/maslahata en uygun olanıdır. Bu ikincisi daha evladır; çünkü Allah Teâlâ mükellefi tabiatına daha hafif gelene göre değil, maslahatlarına göre sevk ve idare eder. Eğer: “İkincisi birincisinden daha maslahatlı ise, birincisi eksik bir maslahata sahip olur, peki Allah onu nasıl emretti?” denilirse, deriz ki: Birincisi ilk vakte nispetle ikincisinden daha maslahatlıdır, ikincisi ise bunun aksinedir; böylece bu soru ortadan kalkmış olur. Bil ki insanlar neshin çoğu meselesini bu ayetten çıkarmışlardır.
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ قَوْمٌ: لَا يَجُوزُ نَسْخُ الْحُكْمِ إِلَّا إِلَى بَدَلٍ، وَاحْتَجُّوا بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِذَا نَسَخَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَأْتِيَ بَعْدَهُ بِمَا هُوَ خَيْرٌ مِنْهُ أَوْ بِمَا يَكُونُ مِثْلَهُ، وَذَلِكَ صَرِيحٌ فِي وُجُوبِ الْبَدَلِ.
Birinci Mesele: Bir topluluk: “Hükmün neshi ancak bir bedele doğru caiz olur” demiş ve bu ayetin, Allah Teâlâ neshettiğinde arkasından mutlaka ondan daha hayırlısını veya onun benzerini getireceğine delalet ettiğini, bunun da bedelin vacip olduğu hususunda sarih olduğunu delil getirmişlerdir.
وَالْجَوَابُ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: الْمُرَادُ أَنَّ نَفْيَ ذَلِكَ الْحُكْمِ وَإِسْقَاطَ التَّعَبُّدِ بِهِ خَيْرٌ مِنْ ثُبُوتِهِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، ثُمَّ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى وُقُوعِ النَّسْخِ لَا إِلَى بَدَلٍ أَنَّهُ نَسَخَ تَقْدِيمَ الصَّدَقَةِ بَيْنَ يَدَيْ مُنَاجَاةِ الرَّسُولِ ﷺ لَا إِلَى البدل.
Cevap şudur: Şöyle denmesi neden caiz olmasın: Maksat, o hükmün nefyedilmesi ve onunla ibadet mükellefiyetinin düşürülmesinin o vakitte onun sabit kalmasından daha hayırlı olmasıdır. Ayrıca neshin bedelsiz olarak vaki olduğuna delalet eden husus şudur: Allah, Resûl ﷺ ile gizli konuşmadan önce sadaka verme hükmünü bir bedel olmaksızın neshetmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ قَوْمٌ: لَا يَجُوزُ نَسْخُ الشَّيْءِ إِلَى مَا هُوَ أَثْقَلُ مِنْهُ وَاحْتَجُّوا بِأَنَّ قَوْلَهُ: نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها يُنَافِي كَوْنَهُ أَثْقَلَ، لِأَنَّ الْأَثْقَلَ لَا يَكُونُ خَيْرًا مِنْهُ وَلَا مِثْلَهُ. وَالْجَوَابُ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْخَيْرِ مَا يَكُونُ أَكْثَرَ ثَوَابًا فِي الْآخِرَةِ، ثُمَّ إِنَّ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى وُقُوعِهِ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ نَسَخَ فِي حَقِّ الزُّنَاةِ الْحَبْسَ فِي الْبُيُوتِ إِلَى الْجَلْدِ وَالرَّجْمِ، وَنَسَخَ صَوْمَ عَاشُورَاءَ بِصَوْمِ رَمَضَانَ، وَكَانَتِ الصَّلَاةُ رَكْعَتَيْنِ عِنْدَ قَوْمٍ فَنُسِخَتْ بِأَرْبَعٍ فِي الْحَضَرِ. إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: أَمَّا نَسْخُ الشَّيْءِ إِلَى الْأَثْقَلِ فَقَدْ وَقَعَ فِي الصُّوَرِ الْمَذْكُورَةِ، وَأَمَّا نَسْخُهُ إِلَى الْأَخَفِّ فَكَنَسْخِ الْعِدَّةِ مِنْ حَوْلٍ إِلَى أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ وَعَشْرٍ، وَكَنَسْخِ صَلَاةِ اللَّيْلِ إِلَى التَّخْيِيرِ فِيهَا. وَأَمَّا نَسْخُ الشَّيْءِ إِلَى الْمِثْلِ فَكَالتَّحْوِيلِ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ إِلَى الْكَعْبَةِ.
İkinci Mesele: Bir topluluk: “Bir şeyin kendisinden daha ağır olan bir hükümle neshedilmesi caiz değildir” demiş ve { نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها } “Ondan daha hayırlısını veya onun benzerini getiririz” buyruğunun daha ağır olma durumuna aykırı olduğunu, zira daha ağır olanın hayırlı veya benzer olamayacağını delil getirmişlerdir. Cevap şudur: Hayırdan maksadın ahirette sevabı daha çok olan şey olması neden caiz olmasın? Ayrıca bunun vuku bulduğuna delalet eden husus şudur: Allah Sübhânehû zâniler hakkında evlerde hapsedilme cezasını celde (sopa) ve recm cezası ile neshetmiş, Âşûrâ orucunu Ramazan orucu ile neshetmiştir; namaz da bir topluluğa göre iki rekât idi, hazarda dört rekât ile neshedildi. Bunu bildiğinde deriz ki: Bir şeyin daha ağıra neshedilmesi zikredilen durumlarda vaki olmuştur. Daha hafife neshedilmesine gelince, iddetin bir yıldan dört ay on güne neshedilmesi ve gece namazının onda muhayyer bırakılmaya neshedilmesi gibidir. Bir şeyin benzerine neshedilmesine gelince, Beytülmakdis'ten Kâbe'ye yönelme gibi [kıblenin değiştirilmesi]dir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: الْكِتَابُ لَا يُنْسَخُ بِالسُّنَّةِ الْمُتَوَاتِرَةِ وَاسْتَدَلَّ عَلَيْهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ أَنَّ مَا يَنْسَخُهُ مِنَ الْآيَاتِ يَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا وَذَلِكَ يُفِيدُ أَنَّهُ يَأْتِي بِمَا هُوَ مِنْ جِنْسِهِ، كَمَا إِذَا قَالَ الْإِنْسَانُ: مَا آخُذُ مِنْكَ مِنْ ثواب آتِيكَ بِخَيْرٍ مِنْهُ، يُفِيدُ أَنَّهُ يَأْتِيهِ بِثَوْبٍ مِنْ جِنْسِهِ خَيْرٍ مِنْهُ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مِنْ جِنْسِهِ فَجِنْسُ الْقُرْآنِ قُرْآنٌ، وَثَانِيهَا: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها يفيد أنه هو المنفرد
Üçüncü Mesele: Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: “Kitap, mütevatir sünnetle neshedilmez.” Ve bu ayetle birkaç yönden istidlal etmiştir: Birincisi: Allah Teâlâ neshettiği ayetlerin yerine onlardan daha hayırlısını getireceğini haber vermiştir; bu da onun kendi cinsinden bir şey getireceğini ifade eder. Tıpkı bir insanın: “Senden aldığım elbise karşılığında sana ondan daha hayırlısını getiririm” dediğinde, ona kendi cinsinden daha hayırlı bir elbise getireceğini ifade etmesi gibi. Onun kendi cinsinden olmasının zorunlu olduğu sabit olunca, Kur'an'ın cinsi de Kur'an'dır. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها } “Ondan daha hayırlısını getiririz” buyruğu, o hayrı getirmede tek olanın Kendisi olduğunu ifade eder;
بالإتيان بذلك الخير، وذلك هو الْقُرْآنُ الَّذِي هُوَ كَلَامُ اللَّهِ دُونَ السُّنَّةِ الَّتِي يَأْتِي بِهَا الرَّسُولُ ﵇، وَثَالِثُهَا:
o da Resûl aleyhisselâm'ın getirdiği sünnet değil, Allah'ın kelamı olan Kur'an'dır. Üçüncüsü:
أَنَّ قَوْلَهُ: نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها يُفِيدُ أَنَّ الْمَأْتِيَّ بِهِ خَيْرٌ مِنَ الْآيَةِ، وَالسُّنَّةُ لَا تَكُونُ خَيْرًا مِنَ الْقُرْآنِ، وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ قَالَ: أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ دَلَّ عَلَى أَنَّ الْآتِيَ بِذَلِكَ الْخَيْرِ هُوَ الْمُخْتَصُّ بِالْقُدْرَةِ عَلَى جَمِيعِ الْخَيْرَاتِ وَذَلِكَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى. وَالْجَوَابُ عَنِ الْوُجُوهِ الْأَرْبَعَةِ بِأَسْرِهَا: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها لَيْسَ فِيهِ أَنَّ ذَلِكَ الْخَيْرَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ نَاسِخًا، بَلْ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْخَيْرُ شَيْئًا مُغَايِرًا لِلنَّاسِخِ يَحْصُلُ بَعْدَ حُصُولِ النَّسْخِ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى تَحْقِيقِ هَذَا الِاحْتِمَالِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ صَرِيحَةٌ فِي أَنَّ الْإِتْيَانَ بِذَلِكَ الْخَيْرِ مُرَتَّبٌ عَلَى نَسْخِ الْآيَةِ الْأَوْلَى، فَلَوْ كَانَ نَسْخُ تِلْكَ الْآيَةِ مُرَتَّبًا عَلَى الْإِتْيَانِ بِهَذَا الْخَيْرِ لَزِمَ الدَّوْرُ وَهُوَ بَاطِلٌ، ثُمَّ احْتَجَّ الْجُمْهُورُ عَلَى وُقُوعِ نَسْخِ الْكِتَابِ بِالسُّنَّةِ لِأَنَّ آيَةَ الْوَصِيَّةِ لِلْأَقْرَبِينَ مَنْسُوخَةٌ
{ نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها } “Ondan daha hayırlısını getiririz” buyruğunun, getirilen şeyin ayetten daha hayırlı olduğunu ifade etmesidir; oysa sünnet Kur'an'dan daha hayırlı olamaz. Dördüncüsü: { أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah'ın her şeye hakkıyla kadir olduğunu bilmez misin?” buyurmuş olmasıdır; bu da o hayrı getirenin bütün hayırlara kadir olmaya mahsus zat olduğunu gösterir ki o da Allah Teâlâ'dır. Bu dört vechin tamamına verilen cevap şudur: Allah Teâlâ'nın: { نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها } buyruğunda, o hayrın bizzat nasih (nesheden) olmasının vacip olduğuna dair bir ifade yoktur; bilakis o hayrın, neshin gerçekleşmesinden sonra hasıl olan ve nasihten farklı bir şey olması imkânsız değildir. Bu ihtimalin doğruluğunu gösteren delil şudur: Bu ayet, o hayrın getirilmesinin ilk ayetin neshedilmesine bağlı/terettüp etmiş olduğuna dair sarihtir. Şayet o ayetin neshi bu hayrın getirilmesine bağlı olsaydı devir (kısır döngü) gerekirdi ki bu batıldır. Sonra cumhur, Kitab'ın sünnetle neshedilmesinin vaki olduğuna dair delil getirmiştir; zira akrabaya vasiyet ayeti,
بِقَوْلِهِ ﵊: «أَلَا لَا وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ»
Peygamber aleyhisselâm'ın: “Dikkat edin, vârise vasiyet yoktur” hadisiyle neshedilmiştir;
وَبِأَنَّ آيَةَ الْجَلْدِ صَارَتْ مَنْسُوخَةً بِخَبَرِ الرَّجْمِ. قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: أَمَّا الْأَوَّلُ: فَضَعِيفٌ لِأَنَّ كَوْنَ الْمِيرَاثِ حَقًّا لِلْوَارِثِ يَمْنَعُ مِنْ صَرْفِهِ إِلَى الْوَصِيَّةِ، فَثَبَتَ أَنَّ آيَةَ الْمِيرَاثِ مَانِعَةٌ مِنَ الْوَصِيَّةِ، وَأَمَّا الثَّانِي:
ve celde (sopa) ayeti recm haberiyle neshedilmiştir. Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: Birinciye gelince, zayıftır; çünkü mirasın vâris için bir hak olması onun vasiyete aktarılmasına engeldir; böylece miras ayetinin vasiyete engel olduğu sabit olmuştur. İkinciye gelince:
/ فَضَعِيفٌ أَيْضًا لِأَنَّ عُمَرَ ﵁ رَوَى أَنَّ قَوْلَهُ: «الشَّيْخُ وَالشَّيْخَةُ إِذَا زَنَيَا فَارْجُمُوهُمَا أَلْبَتَّةَ» كَانَ قُرْآنًا فَلَعَلَّ النَّسْخَ إِنَّمَا وَقَعَ بِهِ، وَتَمَامُ الْكَلَامِ فِيهِ مَذْكُورٌ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
bu da zayıftır; çünkü Ömer radıyallâhu anh: “İhtiyar erkekle ihtiyar kadın zina ettiklerinde onları mutlaka recmedin” sözünün Kur'an olduğunu rivayet etmiştir; dolayısıyla nesih belki de onunla vaki olmuştur. Bu konudaki sözün tamamı fıkıh usulünde zikredilmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فَتَنْبِيهٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَغَيْرِهِ عَلَى قُدْرَتِهِ تَعَالَى عَلَى تَصْرِيفِ الْمُكَلَّفِ تَحْتَ مَشِيئَتِهِ وَحُكْمِهِ وَحِكْمَتِهِ، وَأَنَّهُ لَا دَافِعَ لِمَا أَرَادَ وَلَا مَانِعَ لِمَا اخْتَارَ.
Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah'ın her şeye hakkıyla kadir olduğunu bilmez misin?” buyruğuna gelince, bu; Peygamber ﷺ ve diğerlerine, Allah Teâlâ'nın mükellefi kendi meşîeti, hükmü ve hikmeti altında sevk ve idare etmeye kadir olduğuna, O'nun irade ettiğini geri çevirecek ve seçtiğine engel olacak hiçbir gücün bulunmadığına dair bir uyarıdır.
الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: اسْتَدَلَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ مَخْلُوقٌ مِنْ وُجُوهٍ، أَحَدُهَا: أَنَّ كَلَامَ اللَّهِ تَعَالَى لَوْ كَانَ قَدِيمًا لَكَانَ النَّاسِخُ وَالْمَنْسُوخُ قَدِيمَيْنِ، لَكِنَّ ذَلِكَ مُحَالٌ، لَأَنَّ النَّاسِخَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُتَأَخِّرًا عَنِ الْمَنْسُوخِ، وَالْمُتَأَخِّرُ عَنِ الشَّيْءِ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ قَدِيمًا، وَأَمَّا الْمَنْسُوخُ فَلِأَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَزُولَ وَيَرْتَفِعَ، وَمَا ثَبَتَ زَوَالُهُ اسْتَحَالَ قِدَمُهُ بِالِاتِّفَاقِ، وَثَانِيهَا: أَنَّ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ بَعْضَ الْقُرْآنِ خَيْرٌ مِنْ بَعْضٍ، وَمَا كَانَ كَذَلِكَ لَا يَكُونُ قَدِيمًا، وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْقَادِرُ عَلَى نَسْخِ بَعْضِهَا وَالْإِتْيَانِ بِشَيْءٍ آخَرَ بَدَلًا مِنَ الْأَوَّلِ، وَمَا كَانَ دَاخِلًا تَحْتَ الْقُدْرَةِ وَكَانَ فِعْلًا كَانَ مُحْدَثًا، أَجَابَ الْأَصْحَابُ عَنْهُ: بِأَنَّ كَوْنَهُ نَاسِخًا وَمَنْسُوخًا إِنَّمَا هُوَ مِنْ عَوَارِضِ الْأَلْفَاظِ وَالْعِبَارَاتِ وَاللُّغَاتِ وَلَا نِزَاعَ فِي حُدُوثِهَا، فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّ الْمَعْنَى الْحَقِيقِيَّ الَّذِي هُوَ مَدْلُولُ الْعِبَارَاتِ وَالِاصْطِلَاحَاتِ مُحْدَثٌ؟ قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: ذَلِكَ الْمَعْنَى الَّذِي هُوَ مَدْلُولُ الْعِبَارَاتِ وَاللُّغَاتِ لَا شَكَّ أَنَّ تَعَلُّقَهُ الْأَوَّلَ قَدْ زَالَ وَحَدَثَ لَهُ تَعَلُّقٌ آخَرُ، فَالتَّعَلُّقُ الْأَوَّلُ مُحْدَثٌ لِأَنَّهُ زَالَ وَالْقَدِيمُ لَا يَزُولُ، وَالتَّعَلُّقُ الثَّانِي حَادِثٌ لأنه حصل بعد ما لَمْ يَكُنْ، وَالْكَلَامُ الْحَقِيقِيُّ لَا يَنْفَكُّ عَنْ هَذِهِ التَّعَلُّقَاتِ، وَمَا لَا يَنْفَكُّ عَنْ هَذِهِ التَّعَلُّقَاتِ [مُحْدَثٌ] وَمَا لَا يَنْفَكُّ عَنِ الْمُحْدَثِ مُحْدَثٌ وَالْكَلَامُ الَّذِي تَعَلَّقَتْ بِهِ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ مُحْدَثًا. أَجَابَ الْأَصْحَابُ: أَنَّ قُدْرَةَ اللَّهِ كَانَتْ فِي الْأَزَلِ مُتَعَلِّقَةً بِإِيجَادِ الْعَالِمِ، فَعِنْدَ دُخُولِ الْعَالَمِ فِي الْوُجُودِ هَلْ بَقِيَ ذَلِكَ التَّعَلُّقُ أَوْ لَمْ يَبْقَ؟ فَإِنْ بَقِيَ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْقَادِرُ قَادِرًا عَلَى إِيجَادِ الْمَوْجُودِ وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِنْ لَمْ يَبْقَ فَقَدْ زَالَ ذَلِكَ التَّعَلُّقُ فَيَلْزَمُكُمْ حُدُوثُ قُدْرَةِ اللَّهِ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرْتُمُوهُ، وَكَذَلِكَ عِلْمُ اللَّهِ كَانَ مُتَعَلِّقًا بِأَنَّ الْعَالَمَ سَيُوجَدُ، فَعِنْدَ دُخُولِ الْعَالَمِ فِي الْوُجُودِ إِنْ بَقِيَ التَّعَلُّقُ الْأَوَّلُ كَانَ جهلًا، وإن لم يبق
Dokuzuncu Mesele: Mu‘tezile bu ayetle Kur'an'ın mahlûk olduğuna birkaç açıdan delil getirmiştir: Birincisi: Şayet Allah Teâlâ'nın kelâmı kadîm olsaydı, nâsih de mensûh da kadîm olurdu. Ne var ki bu imkânsızdır; çünkü nâsihin mensûhtan sonra olması vaciptir (zorunludur), bir şeyden sonra olanın ise kadîm olması imkânsızdır. Mensûha gelince; zira onun zâil olması ve ortadan kalkması vaciptir (gereklidir), zevali sabit olanın kadîm olması ise ittifakla imkânsızdır. İkincisi: Ayet, Kur'an'ın bir kısmının diğer bir kısmından daha hayırlı olduğuna delalet etmiştir; böyle olan şey ise kadîm olamaz. Üçüncüsü: { أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah'ın her şeye hakkıyla kadir olduğunu bilmez misin?” buyruğu, muradın Allah Teâlâ'nın onun bir kısmını neshetmeye ve ilkinin yerine başka bir şey getirmeye kâdir olduğu anlamına geldiğine delalet eder. Kudretin altına giren ve fiil olan her şey ise muhdestir (sonradan yaratılmıştır). Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) buna şöyle cevap vermiştir: Onun nâsih ve mensûh oluşu ancak lafızların, ibarelerin ve lügatlerin arazlarındandır (vasıflarındandır); bunların hâdis (sonradan olma) olduğu hususunda ise hiçbir ihtilaf yoktur. O halde ibarelerin ve terimlerin delalet ettiği gerçek mananın muhdes olduğunu neye dayanarak söylediniz? Mu‘tezile şöyle demiştir: İbarelerin ve lügatlerin delalet ettiği o gerçek mananın ilk taallukunun zâil olduğunda ve ona başka bir taallukun hâdis olduğunda şüphe yoktur. İlk taalluk muhdestir; çünkü zâil olmuştur, kadîm ise zâil olmaz. İkinci taalluk da hâdistir; çünkü yok iken sonradan meydana gelmiştir. Hakiki kelâm ise bu taalluklardan ayrı olamaz; [bu taalluklardan ayrı olamayan şey muhdestir], muhdesten ayrı olamayan şey de muhdestir; dolayısıyla taalluk ettiği kelâmın da muhdes olması gerekir. Ashabımız şöyle cevap vermiştir: Allah'ın kudreti ezelde âlemin icadına taalluk etmekteydi. Âlem varlık sahasına girdiğinde o taalluk kaldı mı yoksa kalmadı mı? Eğer kaldıysa, kâdir olanın mevcudun icadına kâdir olması gerekir ki bu imkânsızdır. Şayet kalmadıysa o taalluk zâil olmuştur; bu durumda zikrettiğiniz vechile Allah'ın kudretinin hâdis olması size de lazım gelir. Aynı şekilde Allah'ın ilmi, âlemin var olacağına taalluk etmekteydi. Âlem varlık sahasına girdiğinde ilk taalluk kalmışsa bu cehalet olur; şayet kalmamışsa
فَيَلْزَمُكُمْ كَوْنُ التَّعَلُّقِ الْأَوَّلِ حَادِثًا، لِأَنَّهُ لَوْ كان قديماً لما زال، وبكون التَّعَلُّقُ الَّذِي حَصَلَ بَعْدَ ذَلِكَ حَادِثًا فَإِذَنْ عَالِمِيَّةُ اللَّهِ تَعَالَى لَا تَنْفَكُّ عَنِ التَّعَلُّقَاتِ الْحَادِثَةِ، وَمَا لَا يَنْفَكُّ عَنِ الْمُحْدَثِ مُحْدَثٌ فَعَالِمِيَّةُ اللَّهِ مُحْدَثَةٌ. فَكُلُّ مَا تَجْعَلُونَهُ جَوَابًا عَنِ الْعَالِمِيَّةِ وَالْقَادِرِيَّةِ فَهُوَ جَوَابُنَا عَنِ الْكَلَامِ.
ilk taallukun hâdis olması size gerekir; zira kadîm olsaydı zail olmazdı. Bundan sonra hasıl olan taallukun da hâdis olması gerekir. O halde Allah Teâlâ'nın âlim oluşu (âlimiyeti) hâdis taalluklardan ayrı olamaz; muhdesten ayrı olamayan şey ise muhdestir, dolayısıyla Allah'ın âlimiyeti muhdes olur. Âlimiyet ve kâdiriyet hakkında cevap olarak getireceğiniz her şey, bizim kelam sıfatı hakkındaki cevabımızdır.
الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: احْتَجُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ عَلَى أَنَّ الْمَعْدُومَ شَيْءٌ وَقَدْ تَقَدَّمَ وَجْهُ تَقْرِيرِهِ فَلَا نُعِيدُهُ، وَالْقَدِيرُ فَعِيلٌ بِمَعْنَى الْفَاعِلِ وَهُوَ بِنَاءُ الْمُبَالَغَةِ.
Onuncu Mesele: { أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah'ın her şeye hakkıyla kadir olduğunu...” buyruğuyla madûmun (yok olanın) bir şey olduğuna delil getirmişlerdir. Bunun izah şekli daha önce geçmişti, bu yüzden tekrarlamıyoruz. «el-Kadîr», fâil manasında fe'îl kalıbındadır ve mübalağa sîgasıdır.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٠٧]
[Bakara Sûresi (2), Âyet 107]
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١٠٧)
{ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “Göklerin ve yerin mülkünün yalnızca Allah'a ait olduğunu, sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulunmadığını bilmez misin?” (107)
اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا حَكَمَ بِجَوَازِ النَّسْخِ عَقَّبَهُ بِبَيَانِ أَنَّ ملك السموات وَالْأَرْضِ لَهُ لَا لِغَيْرِهِ، وَهَذَا هُوَ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُ ﷾ إِنَّمَا حَسُنَ مِنْهُ الْأَمْرُ وَالنَّهْيُ لِكَوْنِهِ مَالِكًا لِلْخَلْقِ وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ أَصْحَابِنَا وَأَنَّهُ إِنَّمَا حَسُنَ التَّكْلِيفُ مِنْهُ لِمَحْضِ كَوْنِهِ مَالِكًا لِلْخَلْقِ مُسْتَوْلِيًا عَلَيْهِمْ لَا لِثَوَابٍ يَحْصُلُ، أَوْ لِعِقَابٍ يَنْدَفِعُ. قَالَ الْقَفَّالُ: وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هَذَا إِشَارَةً إِلَى أَمْرِ القبلة، فإنه تعالى أخبرهم بأنه مالك السموات وَالْأَرْضِ وَأَنَّ الْأَمْكِنَةَ وَالْجِهَاتِ كُلَّهَا لَهُ وَأَنَّهُ لَيْسَ بَعْضُ الْجِهَاتِ أَكْبَرَ حُرْمَةً مِنَ الْبَعْضِ إِلَّا مِنْ حَيْثُ يَجْعَلُهَا هُوَ تَعَالَى لَهُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَكَانَ الْأَمْرُ بِاسْتِقْبَالِ الْقِبْلَةِ إِنَّمَا هُوَ مَحْضُ التَّخْصِيصِ بِالتَّشْرِيفِ، فَلَا مَانِعَ يَمْنَعُ مِنْ تَغَيُّرِهِ مِنْ جِهَةٍ إِلَى جِهَةٍ، وَأَمَّا الْوَلِيُّ وَالنَّصِيرُ فَكِلَاهُمَا فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ عَلَى وَجْهِ الْمُبَالِغَةِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنِ اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْمُلْكَ غَيْرُ الْقُدْرَةِ، فَقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ أَوَّلًا: أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ:
Bil ki Allah celle celâlühû neshin caiz olduğuna hükmedince, bunun ardından göklerin ve yerin mülkünün başkasına değil yalnız Kendisine ait olduğunu beyan etmiştir. Bu da emir ve nehyin, yaratılmışların mâliki olması sebebiyle O'ndan celle celâlühû sadır olmasının güzel olduğuna bir uyarıdır. Mensuplarımızın mezhebi de budur: Teklifin O'ndan sadır olmasının güzel olması, hasıl olacak bir sevap veya defedilecek bir ceza için değil, sırf yaratılmışların mâliki ve onlar üzerinde hâkim olması sebebiyledir. Kaffâl şöyle demiştir: Bunun kıble meselesine bir işaret olması da muhtemeldir; zira Allah Teâlâ onlara göklerin ve yerin mâliki olduğunu, mekânların ve yönlerin hepsinin Kendisine ait olduğunu ve Allah Teâlâ onu Kendisi için kılmadıkça yönlerin bazısının bazısından daha büyük bir hürmete sahip olmadığını haber vermiştir. Durum böyle olunca ve kıbleye yönelme emri sırf şereflendirme tahsisinden ibaret bulununca, onun bir yönden diğer bir yöne değiştirilmesine engel hiçbir mani yoktur. Velî ve nasîre gelince; her ikisi de mübalağa yoluyla fâil manasında fe'îl veznindedir. İnsanlardan bazıları bu ayetle mülkün kudretten başka bir şey olduğuna delil getirmiş ve şöyle demiştir: Allah Teâlâ önce: { أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah'ın her şeye hakkıyla kadir olduğunu bilmez misin?” buyurmuş, sonra da ardından şöyle buyurmuştur:
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَلَوْ كَانَ الْمُلْكُ عِبَارَةً عَنِ الْقُدْرَةِ لَكَانَ هَذَا تَكْرِيرًا مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ، وَالْكَلَامُ فِي حَقِيقَةِ الْمُلْكِ وَالْقُدْرَةِ قَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ [الْفَاتِحَةِ: ٤] .
{ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mülkünün yalnızca Allah'a ait olduğunu bilmez misin?” [buyurmuştur]. Şayet mülk kudretten ibaret olsaydı, bu faydasız bir tekrar olurdu. Mülk ve kudretin hakikati hakkındaki açıklama daha önce: { مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } [Fâtiha: 4] buyruğunda geçmişti.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٠٨]
[Bakara Sûresi (2), Âyet 108]
أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ كَما سُئِلَ مُوسى مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ (١٠٨)
{ أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ كَما سُئِلَ مُوسى مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ } “Yoksa siz de daha önce Mûsâ'ya sorulduğu gibi peygamberinize sorular sormak mı istiyorsunuz? Kim imanı küfürle değiştirirse, şüphesiz doğru yoldan sapmış olur.” (108)
اعلم أن هاهنا مَسَائِلَ:
Bil ki burada birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: «أَمْ» عَلَى ضَرْبَيْنِ مُتَّصِلَةٍ وَمُنْقَطِعَةٍ، فَالْمُتَّصِلَةُ عَدِيلَةُ الْأَلِفِ وَهِيَ مُفَرِّقَةٌ لِمَا جَمَعَتْهُ أَيٌّ، كَمَا أَنَّ «أَوْ» مُفَرِّقَةٌ لِمَا جَمَعَتْهُ تَقُولُ: اضْرِبْ أَيَّهُمْ شِئْتَ زَيْدًا أَمْ عَمْرًا، فَإِذَا قُلْتَ: اضْرِبْ أَحَدَهُمْ قُلْتَ: اضْرِبْ زَيْدًا أَوْ عَمْرًا، وَالْمُنْقَطِعَةُ لَا تَكُونُ إِلَّا بَعْدَ كَلَامٍ تَامٍّ، لِأَنَّهَا بِمَعْنَى بَلْ وَالْأَلِفِ، كَقَوْلِ الْعَرَبِ: إِنَّهَا الْإِبِلُ أَمْ شَاءٌ، كَأَنَّهُ قَالَ: بَلْ هِيَ شَاءٌ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ [الأحقاف: ٨] أَيْ: بَلْ يَقُولُونَ، قَالَ الْأَخْطَلُ:
Birinci Mesele: «Em» (أَمْ) iki kısımdır: Muttasıl ve munkatı'. Muttasıl olan, hemzenin dengidir ve «eyyün»ün (hangi) cem ettiğini (bir araya getirdiğini) birbirinden ayırır; tıpkı «ev»in (veya), cem ettiğini ayırması gibi. Şöyle dersin: «Hangisini dilersen vur; Zeyd'i mi yoksa Amr'ı mı?» «Onlardan birine vur» dediğinde ise şöyle dersin: «Zeyd'e veya Amr'a vur.» Munkatı' olan ise ancak tam bir kelamdan sonra bulunur; çünkü o «bel» (bilakis) ve «hemze» manasındadır. Nitekim Arapların: «Onlar deve mi yoksa davar mı?» sözü böyledir; sanki: «Bilakis onlar davardır» demiştir. Allah Teâlâ'nın: { أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ } “Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar?” [Ahkâf: 8] yani «Bilakis diyorlar» buyruğu da bu kabildendir. Ahtal şöyle demiştir:
كَذَبَتْكَ عَيْنُكَ أَمْ رَأَيْتَ بِوَاسِطٍ ... غَلَسَ الظَّلَامِ مِنَ الرَّبَابِ خَيَالًا
«Gözün seni yanılttı mı, yoksa Vâsıt'ta... koyu karanlıkta buluttan bir hayal mi gördün?»
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُخَاطَبِ بِهِ عَلَى وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهُمُ الْمُسْلِمُونَ وَهُوَ قَوْلُ الْأَصَمِّ وَالْجُبَّائِيِّ وَأَبِي مُسْلِمٍ، وَاسْتَدَلُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ: وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ وَهَذَا الْكَلَامُ لَا يَصِحُّ إِلَّا فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِينَ. الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: أَمْ تُرِيدُونَ يَقْتَضِي مَعْطُوفًا عَلَيْهِ وَهُوَ قَوْلُهُ: لا تَقُولُوا راعِنا [البقرة: ١٠٤] فَكَأَنَّهُ قَالَ: وَقُولُوا انْظُرْنَا وَاسْمَعُوا فَهَلْ تَفْعَلُونَ ذَلِكَ كَمَا أُمِرْتُمْ أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولَكُمْ؟ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا يَسْأَلُونَ مُحَمَّدًا ﷺ عَنْ أُمُورٍ لَا خَيْرَ لَهُمْ فِي الْبَحْثِ عَنْهَا لِيَعْلَمُوهَا كَمَا سَأَلَ الْيَهُودُ مُوسَى ﵇ مَا لَمْ يَكُنْ لَهُمْ فِيهِ خَيْرٌ عَنِ الْبَحْثِ عَنْهُ، الرَّابِعُ: سَأَلَ قَوْمٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَنْ
İkinci Mesele: Bu ayette kime hitap edildiği hususunda birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir. Birincisi: Bunların Müslümanlar olduğudur; bu Esamm, Cübbâî ve Ebû Müslim'in görüşüdür. Buna şu vecihlerle delil getirmişlerdir: Birincisi: Ayetin sonunda: { وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ } “Kim imanı küfürle değiştirirse...” buyurmuştur; bu söz ise ancak müminler hakkında sahih olur. İkincisi: { أَمْ تُرِيدُونَ } “Yoksa istiyor musunuz?” ifadesi, üzerine matuf olunan bir sözü iktiza eder; o da: { لا تَقُولُوا راعِنا } “«Râinâ» demeyin” [Bakara: 104] buyruğudur. Sanki şöyle buyurmuştur: «'Bizi gözet' deyin ve dinleyin. Emrolunduğunuz gibi bunu mu yapıyorsunuz, yoksa peygamberinize sorular sormak mı istiyorsunuz?» Üçüncüsü: Müslümanlar, Yahudilerin Mûsâ'ya aleyhisselâm soruşturulmasında kendileri için hayır olmayan şeyleri sormaları gibi, Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem öğrenmek için araştırmalarında kendilerine hiçbir hayır olmayan şeyleri soruyorlardı. Dördüncüsü: Müslümanlardan bir topluluk,
يَجْعَلَ لَهُمْ ذَاتَ أَنْوَاطٍ كَمَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ ذَاتُ أَنْوَاطٍ، وَهِيَ شَجَرَةٌ كَانُوا يَعْبُدُونَهَا وَيُعَلِّقُونَ عَلَيْهَا الْمَأْكُولَ وَالْمَشْرُوبَ، كَمَا سَأَلُوا مُوسَى أَنْ يَجْعَلَ لَهُمْ إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ. الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ خِطَابٌ لِأَهْلِ مَكَّةَ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ.
müşriklerin Zât-ı Envât'ı olduğu gibi kendileri için de bir Zât-ı Envât kılmasını istemişlerdi. Bu, müşriklerin ibadet ettikleri ve üzerine yiyecek içecek astıkları bir ağaçtı; tıpkı onların Mûsâ'dan onların ilahları olduğu gibi kendilerine de bir ilah kılmasını istedikleri gibi. İkinci görüş: Bunun Mekke ehline hitap olduğudur; bu İbn Abbâs ve Mücâhid'in görüşüdür.
قَالَ: إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُمَيَّةَ الْمَخْزُومِيَّ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي رَهْطٍ مِنْ قُرَيْشٍ فقال: يا محمد والله ما أؤمن بِكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعًا، أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ، أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ، أَوْ تَرْقَى فِي السَّمَاءِ بِأَنْ تَصْعَدَ، وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ بَعْدَ ذَلِكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنَا كِتَابًا مِنَ اللَّهِ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُمَيَّةَ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ فَاتَّبِعُوهُ. وَقَالَ لَهُ بَقِيَّةُ الرَّهْطِ: فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِعْ ذَلِكَ فَائْتِنَا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ جُمْلَةً وَاحِدَةً فِيهِ الْحَلَالُ وَالْحَرَامُ وَالْحُدُودُ وَالْفَرَائِضُ كَمَا جَاءَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ بِالْأَلْوَاحِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فِيهَا كُلُّ ذَلِكَ، فَنُؤْمِنُ بِكَ عِنْدَ ذَلِكَ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولَكُمْ مُحَمَّدًا أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْآيَاتِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ كَمَا سَأَلَ السَّبْعُونَ فَقَالُوا: أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً.
Şöyle rivayet etmiştir: Abdullah b. Ümeyye el-Mahzûmî, Kureyş'ten bir toplulukla birlikte Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip şöyle dedi: «Ey Muhammed! Vallahi bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça yahut senin hurma ve üzümden bir bahçen olmadıkça yahut altından bir evin olmadıkça yahut göğe yükselmedikçe sana iman etmeyeceğim. Üstelik senin yükselişine de daha sonra bize Allah'tan Abdullah b. Ümeyye'ye hitaben 'Muhammed Allah'ın elçisidir, ona tabi olun' diye bir kitap indirmedikçe asla iman etmeyiz.» Topluluğun geri kalanı da ona şöyle dedi: «Şayet buna güç yetiremiyorsan, Mûsâ'nın kavmine Allah katından içinde bütün bunların bulunduğu levhaları getirdiği gibi, sen de bize Allah katından içinde helal, haram, hadler ve farzlar bulunan toplu bir kitap getir; o zaman sana iman edelim.» Bunun üzerine Allah Teâlâ: Yetmiş kişinin: «Bize Allah'ı açıkça göster» diye sorması gibi siz de peygamberiniz Muhammed'den size Allah katından mucizeler getirmesini mi istemek istiyorsunuz [anlamındaki bu ayeti] indirdi.
وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّ قُرَيْشًا سَأَلَتْ مُحَمَّدًا ﵇ أَنْ يَجْعَلَ لَهُمُ الصَّفَا ذَهَبًا وَفِضَّةً، فَقَالَ: نَعَمْ هُوَ لَكُمْ كَالْمَائِدَةِ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ فَأَبَوْا وَرَجَعُوا.
Mücâhid'den nakledildiğine göre Kureyş, Muhammed'den aleyhisselâm Safâ [tepesini] kendileri için altın ve gümüş kılmasını istedi. O da: «Evet, İsrâiloğullarına indirilen sofra gibi bu da sizin için olur» buyurdu. Onlar ise bundan kaçınıp geri döndüler.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: الْمُرَادُ الْيَهُودُ، وَهَذَا الْقَوْلُ أَصَحُّ لِأَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مِنْ أَوَّلِ قوله: يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ [الْبَقَرَةِ: ٤٠، ٤٧] حِكَايَةٌ عَنْهُمْ وَمَحَاجَّةٌ مَعَهُمْ وَلِأَنَّ الْآيَةَ مَدَنِيَّةٌ وَلِأَنَّهُ جَرَى ذِكْرُ الْيَهُودِ وَمَا جَرَى ذِكْرُ غَيْرِهِمْ، وَلِأَنَّ الْمُؤْمِنَ بِالرَّسُولِ لَا يَكَادُ يَسْأَلُهُ فَإِذَا سَأَلَهُ كَانَ مُتَبَدِّلًا كُفْرًا بِالْإِيمَانِ.
Üçüncü görüş: Kastedilenlerin Yahudiler olduğudur. Bu görüş daha sahihtir; zira bu sûre: { يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ } “Ey İsrâiloğulları! Size verdiğim nimetimi hatırlayın...” [Bakara: 40, 47] buyruğunun başından itibaren onlardan bir hikaye ve onlarla bir tartışmadır. Ayrıca bu ayet Medenîdir ve burada Yahudilerin zikri geçmiş, başkalarının zikri geçmemiştir. Bir de Peygambere iman eden kimse neredeyse ona böyle sorular sormaz; şayet sorarsa imanı küfürle değiştirmiş olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لَيْسَ فِي ظاهر قوله: أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ كَما سُئِلَ مُوسى مِنْ قَبْلُ أَنَّهُمْ أَتَوْا بِالسُّؤَالِ فَضْلًا عَنْ كَيْفِيَّةِ السُّؤَالِ، بَلِ الْمَرْجِعُ فِيهِ إِلَى الرِّوَايَاتِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا فِي أَنَّهُمْ سَأَلُوا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Üçüncü Mesele: { أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ كَما سُئِلَ مُوسى مِنْ قَبْلُ } “Yoksa siz de daha önce Mûsâ'ya sorulduğu gibi peygamberinize sorular sormak mı istiyorsunuz?” buyruğunun lafzî zahirinde soru sorma keyfiyeti şöyle dursun, onların fiilen bu soruyu getirdikleri bile yer almamaktadır; aksine bu hususta başvurulacak merci, onların sorduklarına dair zikrettiğimiz rivayetlerdir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ السُّؤَالَ الَّذِي ذَكَرُوهُ إِنْ كَانَ ذَلِكَ طَلَبًا لِلْمُعْجِزَاتِ فَمِنْ أَيْنَ أَنَّهُ كُفْرٌ؟ وَمَعْلُومٌ أَنَّ طَلَبَ الدَّلِيلِ عَلَى الشَّيْءِ لَا يَكُونُ كُفْرًا، وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ طَلَبًا لِوَجْهِ الْحِكْمَةِ الْمُفَصَّلَةِ فِي نَسْخِ الْأَحْكَامِ، فَهَذَا أَيْضًا لَا يَكُونُ كُفْرًا، فَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ طَلَبُوا الْحِكْمَةَ التَّفْصِيلِيَّةَ فِي خِلْقَةِ الْبَشَرِ وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ كُفْرًا، فَلَعَلَّ الْأَوْلَى حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُمْ طَلَبُوا مِنْهُ أَنْ يَجْعَلَ لَهُمْ إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلهة، وإن كانوا طلبوا المعجزات فإنهم كانوا يَطْلُبُونَهَا عَلَى سَبِيلِ التَّعَنُّتِ وَاللَّجَاجِ فَلِهَذَا كَفَرُوا بِسَبَبِ هَذَا السُّؤَالِ.
Dördüncü Mesele: Bil ki zikrettikleri bu soru, şayet mucizeler talep etmek idiyse bunun küfür olduğu nereden çıkar? Malumdur ki bir şeye delil talep etmek küfür olmaz. Şayet bu hükümlerin neshedilmesindeki tafsilatlı hikmet cihetini talep etmek idiyse bu da küfür olmaz; zira melekler insanın yaratılışındaki tafsilatlı hikmeti talep etmişlerdi de bu küfür olmamıştı. O halde en uygun olanı, ayeti onların başkalarının ilahları olduğu gibi kendilerine de bir ilah kılmasını talep ettiklerine hamletmektir. Şayet mucizeler talep etmişlerse, bunu inat ve çekişme yoluyla talep ediyorlardı; bu yüzden bu soru sebebiyle kafir oldular.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: ذَكَرُوا فِي اتِّصَالِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وُجُوهًا، أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَمَ بِجَوَازِ النَّسْخِ فِي الشَّرَائِعِ فَلَعَلَّهُمْ كَانُوا يُطَالِبُونَهُ بِتَفَاصِيلِ ذَلِكَ الْحُكْمِ فَمَنَعَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهَا وَبَيَّنَ أَنَّهُمْ لَيْسَ لَهُمْ أَنْ يَشْتَغِلُوا بِهَذِهِ الْأَسْئِلَةِ كَمَا أَنَّهُ مَا كَانَ لِقَوْمِ مُوسَى أَنْ يَذْكُرُوا أَسْئِلَتَهُمُ الْفَاسِدَةَ. وَثَانِيهَا: لَمَّا تَقَدَّمَ مِنَ الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي قَالَ لَهُمْ: إِنْ لَمْ تَقْبَلُوا مَا أَمَرْتُكُمْ بِهِ وَتَمَرَّدْتُمْ عَنِ الطَّاعَةِ كُنْتُمْ كَمَنْ سَأَلَ مُوسَى مَا لَيْسَ لَهُ أَنْ يَسْأَلَهُ، عَنْ أَبِي مُسْلِمٍ، وَثَالِثُهَا: لَمَّا أَمَرَ وَنَهَى قَالَ: أَتَفْعَلُونَ مَا أُمِرْتُمْ أَمْ تَفْعَلُونَ كَمَا فَعَلَ مَنْ قَبْلَكُمْ مِنْ قَوْمِ مُوسَى؟
Beşinci Mesele: Bu ayetin önceki ayetle irtibatı hususunda birkaç vecih zikretmişlerdir. Birincisi: Allah Teâlâ şeriatlarda neshin caiz olduğuna hükmedince, muhtemelen onlar O'ndan bu hükmün ayrıntılarını talep ediyorlardı; Allah Teâlâ da onları bundan menetti ve Mûsâ'nın kavminin bozuk sorularını zikretmeye hakları olmadığı gibi onların da bu tür sorularla meşgul olmaya hakları bulunmadığını beyan etti. İkincisi: Geçen emir ve nehiylerden dolayı onlara şöyle buyurdu: Ebû Müslim'den [rivayetle]; «Şayet size emrettiğim şeyleri kabul etmez ve itaatten yüz çevirirseniz, Mûsâ'ya sorma hakkı olmayan şeyleri soran kimse gibi olursunuz.» Üçüncüsü: Emir ve nehiy buyurunca şöyle dedi: «Emrolunduğunuz şeyi mi yapıyorsunuz, yoksa sizden önceki Mûsâ kavminin yaptığı gibi mi yapıyorsunuz?»
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: سَواءَ السَّبِيلِ وَسَطَهُ قَالَ تَعَالَى: فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَواءِ الْجَحِيمِ [الصَّافَّاتِ: ٥٥] أَيْ وَسَطِ الْجَحِيمِ، وَالْغَرَضُ التَّشْبِيهُ دُونَ نَفْسِ الْحَقِيقَةِ، وَوَجْهُ التَّشْبِيهِ فِي ذَلِكَ أَنَّ مَنْ سَلَكَ طَرِيقَةَ الْإِيمَانِ فَهُوَ جَارٍ عَلَى الِاسْتِقَامَةِ الْمُؤَدِّيَةِ إِلَى الْفَوْزِ وَالظَّفَرِ بِالطِّلْبَةِ مِنَ الثَّوَابِ وَالنَّعِيمِ، فَالْمُبَدِّلُ لِذَلِكَ بِالْكُفْرِ عَادِلٌ عَنِ الِاسْتِقَامَةِ فَقِيلَ فِيهِ إِنَّهُ ضل سواء السبيل.
Altıncı Mesele: «Sevâe's-sebîl» (سَواءَ السَّبِيلِ) yolun ortası demektir. Allah Teâlâ: { فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَواءِ الْجَحِيمِ } “Bakar ve onu çılgın alevin ortasında görür” [Sâffât: 55] yani cehennemin ortasında buyurmuştur. Maksat hakikatin kendisi değil, teşbihtir. Bundaki teşbihin vechi şudur: İman yolunu tutan kimse, sevap ve nimetten ibaret olan hedefe ulaştırıp zafere erdiren dosdoğru istikamet üzere yürümektedir. Bunu küfürle değiştiren kimse ise istikametten sapmıştır; bu sebeple onun hakkında yolun ortasından saptığı söylenmiştir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٠٩]
[Bakara Sûresi (2), Âyet 109]
وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٩)
{ وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Kitap ehlinden birçoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra, sırf içlerindeki hasetten ötürü sizi imanınızdan sonra tekrar inkâra döndürmek isterler. Allah emrini getirinceye kadar affedin, hoşgörün. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir.” (109)
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الثَّالِثُ مِنْ كَيْدِ الْيَهُودِ مَعَ الْمُسْلِمِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ
Bil ki bu, Yahudilerin Müslümanlara karşı kurdukları hilenin üçüncü türüdür. Zira şu
رُوِيَ أَنَّ فِنْحَاصَ بْنَ عَازُورَاءَ، وَزَيْدَ بْنَ قَيْسٍ وَنَفَرًا مِنَ الْيَهُودِ قَالُوا لِحُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ وَعَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ بَعْدَ وَقْعَةِ أُحُدٍ: أَلَمْ تَرَوْا مَا أَصَابَكُمْ، وَلَوْ كُنْتُمْ عَلَى الْحَقِّ مَا هُزِمْتُمْ، فَارْجِعُوا إِلَى دِينِنَا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَفْضَلُ وَنَحْنُ أَهْدَى مِنْكُمْ سَبِيلًا، فَقَالَ عَمَّارٌ: كَيْفَ نَقْضُ الْعَهْدِ فِيكُمْ؟ قَالُوا: شَدِيدٌ، قَالَ: فَإِنِّي قَدْ عَاهَدْتُ أَنِّي لَا أَكْفُرُ بِمُحَمَّدٍ مَا عِشْتُ، فَقَالَتِ الْيَهُودُ: أَمَّا هَذَا فَقَدَ صَبَأَ، وَقَالَ حُذَيْفَةُ: وَأَمَّا أَنَا فَقَدْ رَضِيتُ بِاللَّهِ رَبًّا وَبِالْإِسْلَامِ دِينًا وَبِالْقُرْآنِ إِمَامًا وَبِالْكَعْبَةِ قِبْلَةً وَبِالْمُؤْمِنِينَ إِخْوَانًا، ثُمَّ أَتَيَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَأَخْبَرَاهُ فَقَالَ: أَصَبْتُمَا خَيْرًا وَأَفْلَحْتُمَا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ،
rivayet edilmiştir: Finhas b. Âzûrâ, Zeyd b. Kays ve Yahudilerden bir grup, Uhud Savaşı'ndan sonra Huzeyfe b. el-Yemân ile Ammâr b. Yâsir'e şöyle dediler: «Başınıza geleni görmediniz mi? Şayet hak üzere olsaydınız hezimete uğramazdınız. Bizim dinimize dönün; o sizin için daha hayırlı ve daha faziletlidir, biz de yol bakımından sizden daha doğruyuz.» Ammâr: «Sizin aranızda ahdi bozmanın hükmü nasıldır?» dedi. «Ağırdır» dediler. Ammâr: «Ben de yaşadığım müddetçe Muhammed'i inkâr etmeyeceğime ahdettim» dedi. Yahudiler: «Bu adam dininden dönmüş» dediler. Huzeyfe ise şöyle dedi: «Bana gelince; ben Rab olarak Allah'tan, din olarak İslam'dan, rehber olarak Kur'an'dan, kıble olarak Kâbe'den ve kardeş olarak müminlerden razı oldum.» Sonra Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip durumu haber verdiler. O da: «İyiliğe isabet ettiniz ve kurtuluşa erdiniz» buyurdu. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu.
وَاعْلَمْ أَنَّا نَتَكَلَّمُ أَوَّلًا فِي الْحَسَدِ ثُمَّ نَرْجِعُ إِلَى التَّفْسِيرِ.
Bil ki biz önce haset hakkında konuşacağız, sonra tefsire döneceğiz.
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي ذَمِّ الْحَسَدِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَخْبَارٌ كَثِيرَةٌ، الْأَوَّلُ:
Birinci Mesele: Hasedin kınanması hakkındadır. Buna pek çok haber delalet eder. Birincisi:
قَوْلُهُ ﵇: «الْحَسَدُ يَأْكُلُ الْحَسَنَاتِ كَمَا تَأْكُلُ النَّارُ الْحَطَبَ» .
O'nun aleyhisselâm şu buyruğudur: «Ateşin odunu yiyip bitirdiği gibi haset de iyilikleri yer bitirir.»
الثَّانِي:
İkincisi:
قَالَ أَنَسٌ: «كُنَّا يَوْمًا جَالِسِينَ عِنْدَ النَّبِيِّ/ ﷺ فَقَالَ: يَطْلُعُ عَلَيْكُمُ الْآنَ مِنْ هَذَا الْفَجِّ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، فَطَلَعَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ ينظف لِحْيَتُهُ مِنْ وُضُوئِهِ وَقَدْ عَلَّقَ نَعْلَيْهِ فِي شِمَالِهِ فَسَلَّمَ، فَلَمَّا كَانَ الْغَدُ قَالَ ﵇ مِثْلَ ذَلِكَ فَطَلَعَ ذَلِكَ الرَّجُلُ، وَقَالَ فِي الْيَوْمِ الثَّالِثِ مِثْلَ ذَلِكَ فَطَلَعَ ذَلِكَ الرَّجُلُ، فَلَمَّا قَامَ النَّبِيُّ ﵇ تَبِعَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ فَقَالَ: إِنِّي تَأَذَّيْتُ مِنْ أَبِي فَأَقْسَمْتُ لَا أَدْخُلُ عَلَيْهِ ثَلَاثًا، فَإِنْ رَأَيْتَ أَنْ تَذْهَبَ بِي إِلَى دَارِكَ فَعَلْتَ، قَالَ: نَعَمْ، فَبَاتَ عِنْدَهُ ثَلَاثَ لَيَالٍ فَلَمْ يَرَهُ يَقُومُ مِنَ اللَّيْلِ شَيْئًا غَيْرَ أَنَّهُ إِذَا انْقَلَبَ عَلَى فِرَاشِهِ ذَكَرَ اللَّهَ وَلَا يَقُومُ حَتَّى يَقُومَ لِصَلَاةِ الْفَجْرِ، غَيْرَ أَنِّي لَمْ أَسْمَعْهُ يَقُولُ: إِلَّا خَيْرًا، فَلَمَّا مَرَّتِ الثَّلَاثُ وَكِدْتُ أَنْ أَحْتَقِرَ عَمَلَهُ، قُلْتُ: يَا عَبْدَ اللَّهِ لَمْ يَكُنْ بَيْنِي وَبَيْنَ وَالِدِي غَضَبٌ وَلَا هَجْرٌ، وَلَكِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ كَذَا وَكَذَا، فَأَرَدْتُ أَنْ أَعْرِفَ عَمَلَكَ، فَلَمْ أَرَكَ تَعْمَلُ عَمَلًا كَثِيرًا، فَمَا الَّذِي بَلَغَ بِكَ ذَاكَ؟
Enes şöyle demiştir: «Bir gün Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanında oturuyorduk. Şöyle buyurdu: 'Şimdi şu dağ yolundan yanınıza cennet ehlinden bir adam çıkıp gelecektir.' Derken Ensâr'dan, abdest suyundan sakalı damlayan ve ayakkabılarını sol eline asmış bir adam çıkageldi ve selam verdi. Ertesi gün olunca Peygamber aleyhisselâm yine aynı şekilde buyurdu ve yine o adam çıkageldi. Üçüncü gün de aynı şekilde buyurdu ve yine o adam çıkageldi. Peygamber aleyhisselâm kalkınca Abdullah b. Amr b. el-Âs o adamı takip etti ve: 'Ben babamla tartıştım ve üç gün onun yanına girmeyeceğime yemin ettim. Şayet beni evinde misafir etmeyi uygun görürsen bunu yaparım' dedi. Adam: 'Evet' dedi. Üç gece onun yanında kaldı; fakat geceleyin kalkıp bir şey yaptığını görmedi; ancak yatağında her döndüğünde Allah'ı zikrediyor ve sabah namazına kalkıncaya kadar da kalkmıyordu. Bununla birlikte onun hayırdan başka bir şey söylediğini de işitmedim. Üç gün geçip de neredeyse onun amelini küçük görecek olduğumda şöyle dedim: 'Ey Abdullah! Benimle babam arasında ne bir öfke ne de bir küslük vardı. Fakat ben Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle şöyle dediğini işittim ve senin amelini öğrenmek istedim. Ancak çok bir amel işlediğini görmedim; peki seni o dereceye ulaştıran nedir?'
قَالَ: مَا هُوَ إِلَّا مَا رَأَيْتَ. فَلَمَّا وَلَّيْتُ دَعَانِي فَقَالَ: مَا هُوَ إِلَّا مَا رَأَيْتَ غَيْرَ أَنِّي لَمْ أَجِدْ عَلَى أَحَدٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فِي نَفْسِي عَيْبًا وَلَا حَسَدًا عَلَى خَيْرٍ أَعْطَاهُ اللَّهُ إِيَّاهُ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ: هِيَ الَّتِي بَلَغَتْ بِكَ وَهِيَ الَّتِي لَا تُطَاقُ» .
Dedi ki: 'Gördüğünden başkası değildir.' Ben dönüp giderken beni çağırdı ve şöyle dedi: 'Gördüğünden başkası değildir; şu var ki ben içimde hiçbir Müslümana karşı bir kin beslemem ve Allah'ın ona verdiği bir hayırdan ötürü de kimseye asla haset etmem.' Bunun üzerine Abdullah: 'İşte seni o mertebeye ulaştıran ve takat yetirilemeyen şey budur' dedi.»
الثَّالِثُ:
Üçüncüsü:
قَالَ ﵇: «دَبَّ إِلَيْكُمْ دَاءُ الْأُمَمِ قَبْلَكُمْ، الْحَسَدُ وَالْبَغْضَاءُ وَالْبِغْضَةُ هِيَ الْحَالِقَةُ، لَا أَقُولُ حَالِقَةُ الشَّعْرِ وَلَكِنْ حَالِقَةُ الدِّينِ» .
O'nun aleyhisselâm şu buyruğudur: «Sizden önceki ümmetlerin hastalığı size de sirayet etti: Haset ve kin. Kin ise kökten kazıyıcıdır; saçı kazır demiyorum, bilakis dini kazıyıp yok eder.»
الرَّابِعُ:
Dördüncüsü:
قَالَ: «إِنَّهُ سَيُصِيبُ أُمَّتِي دَاءُ الْأُمَمِ، قَالُوا: مَا دَاءُ الْأُمَمِ؟ قَالَ: الْأَشَرُ وَالْبَطَرُ وَالتَّكَاثُرُ وَالتَّنَافُسُ فِي الدُّنْيَا وَالتَّبَاعُدُ وَالتَّحَاسُدُ حَتَّى يَكُونَ الْبَغْيُ ثُمَّ الْهَرْجُ» .
Şöyle buyurmuştur: «Ümmetime mutlaka önceki ümmetlerin hastalığı isabet edecektir.» 'Önceki ümmetlerin hastalığı nedir?' dediler. Şöyle buyurdu: «Aşırı şımarıklık, azgınlık, çoklukla övünme, dünyalıkta yarışma, birbirinden uzaklaşma ve karşılıklı hasetleşmedir; nihayet zulüm ve ardından herc (kargaşa ve öldürme) meydana gelir.»
الْخَامِسُ:
Beşincisi:
أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا ذَهَبَ إِلَى رَبِّهِ رَأَى فِي ظِلِّ الْعَرْشِ رَجُلًا يُغْبَطُ بِمَكَانِهِ وَقَالَ: إِنَّ هَذَا لَكَرِيمٌ عَلَى رَبِّهِ فَسَأَلَ رَبَّهُ أَنْ يُخْبِرَهُ بِاسْمِهِ فَلَمْ يُخْبِرْهُ بِاسْمِهِ وَقَالَ: أُحَدِّثُكَ مِنْ عَمَلِهِ ثَلَاثًا: كَانَ لَا يَحْسُدُ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ، وَكَانَ لَا يَعُقُّ وَالِدَيْهِ وَلَا يَمْشِي بِالنَّمِيمَةِ.
Mûsâ aleyhisselâm Rabbine gittiğinde, Arş'ın gölgesinde makamına gıpta edilen bir adam gördü ve: «Şüphesiz bu, Rabbi katında çok değerlidir» dedi. Rabbinden onun ismini kendisine bildirmesini istedi; fakat Rabbi ismini bildirmedi ve şöyle buyurdu: «Sana onun amelinden üçünü haber vereyim: O, Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerine haset etmezdi, anne babasına asi olmazdı ve koğuculuk yapmazdı.»
السَّادِسُ:
Altıncısı:
قَالَ ﵇: إِنَّ لِنِعَمِ اللَّهِ أَعْدَاءً، قِيلَ: وَمَا أُولَئِكَ؟ قَالَ: الَّذِينَ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ» .
O'nun aleyhisselâm şu buyruğudur: «Şüphesiz Allah'ın nimetlerinin düşmanları vardır.» 'Onlar kimlerdir?' denildi. «Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerine haset edenlerdir» buyurdu.
السَّابِعُ:
Yedincisi:
قَالَ ﵇: «سِتَّةٌ يَدْخُلُونَ النَّارَ قَبْلَ الْحِسَابِ، الْأُمَرَاءُ بِالْجَوْرِ، وَالْعَرَبُ بِالْعَصَبِيَّةِ وَالدَّهَاقِينُ بِالتَّكَبُّرِ، وَالتُّجَّارُ بِالْخِيَانَةِ، وَأَهْلُ الرُّسْتَاقِ بِالْجَهَالَةِ، وَالْعُلَمَاءُ بِالْحَسَدِ» .
O'nun aleyhisselâm şu buyruğudur: «Altı sınıf insan hesaptan önce cehenneme girer: Yöneticiler zulümle, Araplar ırkçılıkla/asabiyetle, derebeyleri kibirle, tüccarlar hıyanetle, köylüler cehaletle ve âlimler hasetle.»
أَمَّا الْآثَارُ، فَالْأَوَّلُ: حُكِيَ أَنَّ عَوْفَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ دَخَلَ عَلَى الْفَضْلِ بْنِ الْمُهَلَّبِ وَكَانَ يَوْمَئِذٍ عَلَى وَاسِطَ، فَقَالَ: إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَعِظَكَ بِشَيْءٍ، إِيَّاكَ وَالْكِبْرَ فَإِنَّهُ أَوَّلُ ذَنْبٍ عَصَى اللَّهَ بِهِ إِبْلِيسُ، ثُمَّ قَرَأَ: وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى وَاسْتَكْبَرَ [الْبَقَرَةِ: ٣٤] وَإِيَّاكَ وَالْحِرْصَ فَإِنَّهُ أَخْرَجَ آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ أَسْكَنَهُ
Eserlere (sahâbe ve tâbiîn sözlerine) gelince; birincisi: Şöyle rivayet edilmiştir: Avf b. Abdillâh, o gün Vâsıt valisi olan Fadl b. el-Mühelleb'in yanına girdi ve şöyle dedi: «Sana bir şeyle nasihat etmek istiyorum: Kibirden sakın; zira o, kendisiyle Allah'a isyan edilen ilk günahtır.» Sonra şu ayeti okudu: { وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى وَاسْتَكْبَرَ } “Hani biz meleklere 'Âdem'e secde edin' demiştik de İblîs hariç hepsi secde etmişti. O ise diretmiş ve büyüklük taslamıştı” [Bakara: 34]. «Hırstan da sakın; zira o, Âdem'i cennetten çıkarmıştır. Allah onu
الله في جنة عرضها السموات وَالْأَرْضُ فَأَكَلَ مِنْهَا، فَأَخْرَجَهُ اللَّهُ، ثُمَّ قَرَأَ: اهْبِطا مِنْها [طه: ١٢٣] وَإِيَّاكَ وَالْحَسَدَ فَإِنَّهُ قَتَلَ ابْنُ آدَمَ أَخَاهُ حِينَ حَسَدَهُ، ثُمَّ قَرَأَ: وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ [الْمَائِدَةِ: ٢٧] . الثَّانِي:
genişliği gökler ve yer kadar olan cennete yerleştirdi; o ise ondan yedi ve Allah da onu oradan çıkardı.» Sonra şu ayeti okudu: { اهْبِطا مِنْها } “İkiniz oradan inin” [Tâhâ: 123]. «Hasetten de sakın; zira Âdemoğlu kardeşine haset ettiği zaman onu öldürmüştür.» Sonra şu ayeti okudu: { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ } “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hak ile oku” [Mâide: 27]. İkincisi:
قَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِ: مَا حَسَدْتُ أَحَدًا عَلَى شَيْءٍ مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَكَيْفَ أَحْسُدُهُ عَلَى الدُّنْيَا وَهِيَ حَقِيرَةٌ فِي الْجَنَّةِ، وَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ فَكَيْفَ أَحْسُدُهُ عَلَى أَمْرِ الدُّنْيَا وَهُوَ يَصِيرُ إِلَى النَّارِ. الثَّالِثُ: قَالَ رَجُلٌ لِلْحَسَنِ: هَلْ يَحْسُدُ الْمُؤْمِنُ؟ قَالَ: مَا أَنْسَاكَ بَنِي يَعْقُوبَ إِلَّا أَنَّهُ لَا يَضُرُّكَ مَا لَمْ تُعِدَّ بِهِ يَدًا وَلِسَانًا. الرَّابِعُ:
İbnü'z-Zübeyr şöyle demiştir: «Dünyalık şeylerden hiçbir hususta kimseye haset etmedim. Zira şayet o cennet ehlinden ise, cennetin yanında pek hakir olan dünyalık için ona nasıl haset ederim? Şayet cehennem ehlinden ise, sonu ateşe varacak olan kimseye dünya işi için nasıl haset ederim?» Üçüncüsü: Bir adam Hasan[-ı Basrî]'ye: «Mümin haset eder mi?» dedi. O da: «Yakûb'un oğullarını sana ne unutturdu? Şu var ki elinle ve dilinle onu eyleme dökmedikçe sana zarar vermez» dedi. Dördüncüsü:
قَالَ مُعَاوِيَةُ: كُلُّ النَّاسِ أَقْدَرُ عَلَى/ رِضَاهُ إِلَّا الْحَاسِدَ فَإِنَّهُ لَا يُرْضِيهِ إِلَّا زَوَالُ النِّعْمَةِ. الْخَامِسُ: قِيلَ: الْحَاسِدُ لَا يَنَالُ مِنَ الْمَجَالِسِ إِلَّا مَذَمَّةً وَذُلًّا، وَلَا يَنَالُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِلَّا لَعْنَةً وَبُغْضًا، وَلَا يَنَالُ مِنَ الْخَلْقِ إِلَّا جَزَعًا وَغَمًّا، وَلَا يَنَالُ عِنْدَ الْفَزَعِ إِلَّا شِدَّةً وَهَوْلًا، وَعِنْدَ الْمَوْقِفِ إِلَّا فَضِيحَةً وَنَكَالًا.
Muâviye şöyle demiştir: «Hasetçi hariç herkesin rızasını kazanmaya muktedirim; zira hasetçiyi nimetin yok olmasından başka hiçbir şey razı etmez.» Beşincisi: Şöyle denilmiştir: «Hasetçi meclislerden yalnızca kınanma ve zillet elde eder; meleklerden yalnızca lanet ve buğuz elde eder; yaratılmışlardan yalnızca endişe ve keder elde eder; can korkusu anında yalnızca şiddet ve dehşet elde eder; hesap yerinde ise yalnızca rezillik ve azap elde eder.»
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي حَقِيقَةِ الْحَسَدِ: إِذَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَى أَخِيكَ بِنِعْمَةٍ فَإِنْ أَرَدْتَ زَوَالَهَا فَهَذَا هُوَ الْحَسَدُ، وَإِنِ اشْتَهَيْتَ لِنَفْسِكَ مِثْلَهَا فَهَذَا هُوَ الْغِبْطَةُ وَالْمُنَافَسَةُ، أَمَّا الْأَوَّلُ: فَحَرَامٌ بِكُلِّ حَالٍ، إِلَّا نِعْمَةً أَصَابَهَا فَاجِرٌ أَوْ كَافِرٌ يَسْتَعِينُ بِهَا عَلَى الشَّرِّ وَالْفَسَادِ فَلَا يَضُرُّكَ مَحَبَّتُكَ لِزَوَالِهَا فَإِنَّكَ مَا تُحِبُّ زَوَالَهَا مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا نِعْمَةٌ، بَلْ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا يُتَوَسَّلُ بِهَا إِلَى الْفَسَادِ وَالشَّرِّ وَالْأَذَى. وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحَسَدَ مَا ذَكَرْنَا آيَاتٌ. أَحَدُهَا: هَذِهِ الْآيَةُ وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ فَأَخْبَرَ أَنَّ حُبَّهُمْ زَوَالَ نِعْمَةِ الْإِيمَانِ حَسَدٌ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَما كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَواءً [النِّسَاءِ: ٨٩] . وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِها [آلِ عِمْرَانَ: ١٢٠] وَهَذَا الْفَرَحُ شَمَاتَةٌ، وَالْحَسَدُ وَالشَّمَاتَةُ مُتَلَازِمَانِ. وَرَابِعُهَا: ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى حَسَدَ إِخْوَةِ يُوسُفَ وَعَبَّرَ عَمَّا فِي قُلُوبِهِمْ بِقَوْلِهِ: قالُوا لَيُوسُفُ وَأَخُوهُ أَحَبُّ إِلى أَبِينا مِنَّا وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبانا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ، اقْتُلُوا يُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضاً يَخْلُ لَكُمْ وَجْهُ أَبِيكُمْ [يُوسُفَ: ٨، ٩] فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ حَسَدَهُمْ لَهُ عِبَارَةٌ عَنْ كَرَاهَتِهِمْ حُصُولَ تِلْكَ النِّعْمَةِ لَهُ.
İkinci Mesele: Hasedin hakikati hakkındadır: Allah din kardeşine bir nimet bahşettiğinde şayet onun yok olmasını istersen işte haset budur. Şayet kendin için de onun bir benzerini arzu edersen bu da gıbta ve tatlı rekabettir (münâfese). Birincisine gelince; her halükarda haramdır. Ancak fâsık veya kâfir bir kimsenin elde ettiği ve onunla şerre ve fesada yardım sağladığı bir nimet müstesnadır; onun yok olmasını istemen sana zarar vermez. Zira sen onun yok olmasını nimet olması bakımından değil, bilakis fesada, şerre ve eziyete vasıta kılınması bakımından seversin. Hasedin zikrettiğimiz şey olduğuna delalet eden ayetler şunlardır: Birincisi: Bu ayettir; o da Allah Teâlâ'nın: { لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ } “...sırf içlerindeki hasetten ötürü sizi imanınızdan sonra tekrar inkâra döndürmek isterler” buyruğudur. Allah onların iman nimetinin zevalini istemelerini haset olarak haber vermiştir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَما كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَواءً } “Kendileri inkâr ettikleri gibi sizin de inkâr edip onlarla bir olmanızı arzu ettiler” [Nisâ: 89] buyruğudur. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِها } “Size bir iyilik dokunsa bu onları üzer; başınıza bir kötülük gelse buna sevinirler” [Âl-i İmrân: 120] buyruğudur. Bu sevinç şemâtettir (başkasına gelen musibete sevinmek); haset ile şemâtet ise birbirinin ayrılmazıdır. Dördüncüsü: Allah Teâlâ Yûsuf'un kardeşlerinin hasedini zikretmiş ve kalplerindekini şu buyruğuyla ifade etmiştir: { قالُوا لَيُوسُفُ وَأَخُوهُ أَحَبُّ إِلى أَبِينا مِنَّا وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبانا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (8) اقْتُلُوا يُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضاً يَخْلُ لَكُمْ وَجْهُ أَبِيكُمْ } “Aralarında şöyle demişlerdi: 'Biz güçlü bir topluluk olduğumuz halde, Yûsuf ve kardeşi babamıza bizden daha sevimlidir. Doğrusu babamız açık bir yanılgı içindedir. Yûsuf'u öldürün ya da onu bir yere atın ki babanızın yüzü yalnız size kalsın'” [Yûsuf: 8-9]. Allah Teâlâ onların ona haset etmelerinin, o nimetin ona ulaşmasını çirkin görmelerinden ibaret olduğunu beyan etmiştir.
وَخَامِسُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حاجَةً مِمَّا أُوتُوا [الْحَشْرِ: ٩] أَيْ لَا تَضِيقُ بِهِ صُدُورُهُمْ وَلَا يَغْتَمُّونَ، فَأَثْنَى اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِعَدَمِ الْحَسَدِ. وَسَادِسُهَا: قَالَ تَعَالَى فِي مَعْرِضِ الْإِنْكَارِ: أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ [النِّسَاءِ: ٥٤] . وَسَابِعُهَا: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ [الْبَقَرَةِ: ٢١٣] إِلَى قَوْلِهِ: إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢١٣] قِيلَ فِي التَّفْسِيرِ: حَسَدًا. وَثَامِنُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما تَفَرَّقُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ [الشُّورَى: ١٤] فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْعِلْمَ لِيُؤَلِّفَ بَيْنَهُمْ عَلَى طَاعَتِهِ فَتَحَاسَدُوا وَاخْتَلَفُوا، إِذْ أَرَادَ كُلُّ وَاحِدٍ أَنْ يَنْفَرِدَ بِالرِّيَاسَةِ وَقَبُولِ الْقَوْلِ.
Beşincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حاجَةً مِمَّا أُوتُوا } “Onlara verilen şeylerden ötürü içlerinde bir sıkıntı duymazlar” [Haşr: 9] buyruğudur; yani bundan dolayı göğüsleri daralmaz ve kederlenmezler. Böylece Allah onları haset etmemeleri sebebiyle övmüştür. Altıncısı: Allah Teâlâ inkâr makamında şöyle buyurmuştur: { أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Yoksa Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerine haset mi ediyorlar?” [Nisâ: 54]. Yedincisi: Allah Teâlâ: { كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ } “İnsanlar tek bir ümmetti. Sonra Allah peygamberleri gönderdi...” [Bakara: 213] buyruğundan { إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ } “...ancak kendilerine apaçık deliller geldikten sonra aralarındaki çekememezlik/kıskançlık yüzünden ayrılığa düştüler” [Bakara: 213] buyruğuna kadar zikretmiştir; tefsirde [bağyen / بَغْيًا ifadesinin] «haset yüzünden» manasında olduğu söylenmiştir. Sekizincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَما تَفَرَّقُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ } “Onlar ancak kendilerine ilim geldikten sonra aralarındaki çekememezlik/kıskançlık yüzünden ayrılığa düştüler” [Şûrâ: 14] buyruğudur. Allah ilmi O'na itaat üzere aralarını birleştirmesi için indirmişti; fakat her biri reislikte ve sözünün kabulünde tek olmak isteyince birbirlerine haset ettiler ve ihtilafa düştüler.
وَتَاسِعُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَتِ الْيَهُودُ قَبْلَ مَبْعَثِ النَّبِيِّ ﵇ إِذَا قَاتَلُوا قَوْمًا قَالُوا: نَسْأَلُكَ بِالنَّبِيِّ الَّذِي وَعَدْتَنَا أَنْ تُرْسِلَهُ وَبِالْكِتَابِ الَّذِي تُنْزِلُهُ إِلَّا تَنْصُرُنَا، فَكَانُوا يُنْصَرُونَ، فَلَمَّا جَاءَ النَّبِيُّ ﵇ مِنْ وَلَدِ إِسْمَاعِيلَ عَرَفُوهُ وَكَفَرُوا بِهِ بَعْدَ مَعْرِفَتِهِمْ إِيَّاهُ فَقَالَ تَعَالَى: وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا [الْبَقَرَةِ: ٨٩] إِلَى قَوْلِهِ: أَنْ يَكْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْياً [الْبَقَرَةِ: ٩٠] أَيْ حَسَدًا.
Dokuzuncusu: İbn Abbâs şöyle demiştir: Yahudiler Peygamber'in aleyhisselâm gönderilmesinden önce bir toplulukla savaştıklarında şöyle derlerdi: «Göndereceğini vaad ettiğin peygamber ve indireceğin kitap hakkı için bize yardım etmeni senden diliyoruz.» Böylece kendilerine yardım olunurdu. Peygamber aleyhisselâm İsmâil'in soyundan gelince onu tanıdılar; fakat tanıdıktan sonra onu inkâr ettiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا } “Daha önce inkâr edenlere karşı zafer isterlerken...” [Bakara: 89] buyruğundan { أَنْ يَكْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْياً } “...kıskançlıklarından ötürü Allah'ın indirdiğini inkâr etmeleri...” [Bakara: 90] yani «hasetlerinden ötürü» buyruğuna kadar [ayetleri] indirdi.
وَقَالَتْ صَفِيَّةُ بِنْتُ حُيَيٍّ لِلنَّبِيِّ ﵇: جَاءَ أَبِي وَعَمِّي مِنْ عِنْدِكَ فَقَالَ أَبِي لِعَمِّي مَا تَقُولُ فِيهِ؟ قَالَ: أَقُولُ: إِنَّهُ النَّبِيُّ الَّذِي بَشَّرَ بِهِ مُوسَى ﵇، قَالَ: فَمَا تَرَى؟ قَالَ: أَرَى مُعَادَاتَهُ أَيَّامَ الْحَيَاةِ،
Safiyye bnt. Huyey Peygamber'e aleyhisselâm şöyle demiştir: «Babam ve amcam senin yanından geldiler. Babam amcama 'Onun hakkında ne diyorsun?' dedi. O da: 'Mûsâ'nın aleyhisselâm müjdelediği peygamber olduğunu söylüyorum' dedi. Babam: 'Peki ne düşünüyorsun?' dedi. Amcam: 'Yaşadığım sürece ona düşmanlık etmeyi düşünüyorum' dedi.»
فَهَذَا حُكْمُ الْحَسَدِ. أَمَّا الْمُنَافَسَةُ فَلَيْسَتْ بِحَرَامٍ وَهِيَ مُشْتَقَّةٌ مِنَ النَّفَاسَةِ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا لَيْسَتْ بِحَرَامٍ وُجُوهٌ. أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَفِي ذلِكَ فَلْيَتَنافَسِ
Hasedin hükmü işte budur. Münâfeseye (tatlı rekabete/gıptaya) gelince; o haram değildir ve «nefâset» (kıymetlilik/değerlilik) kökünden türemiştir. Onun haram olmadığına delalet eden hususlar birkaç vecihtir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَفِي ذلِكَ فَلْيَتَنافَسِ
الْمُتَنافِسُونَ
الْمُتَنافِسُونَ } “Yarışanlar artık bunun için yarışsınlar”
[الْمُطَفِّفِينَ: ٢٦] . وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ [الحديد: ٢١] وَإِنَّمَا الْمُسَابَقَةُ عِنْدَ خَوْفِ الْفَوْتِ وَهُوَ كَالْعَبْدَيْنِ يَتَسَابَقَانِ إِلَى خِدْمَةِ/ مَوْلَاهُمَا إِذْ يَجْزَعُ كُلُّ وَاحِدٍ أَنْ يَسْبِقَهُ صَاحِبُهُ فَيَحْظَى عِنْدَ مَوْلَاهُ بِمَنْزِلَةٍ لَا يَحْظَى هُوَ بِهَا. وَثَالِثُهَا:
[Mutaffifîn: 26] buyruğudur. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden bir bağışlanmaya... yarışın” [Hadîd: 21] buyruğudur. Yarış ancak kaçırma korkusu olduğunda söz konusudur; bu da efendilerinin hizmetine koşan iki köle gibidir ki her biri arkadaşının kendisini geçip efendisinin katında kendisinin elde edemeyeceği bir makam elde etmesinden endişe duyar. Üçüncüsü:
قَوْلُهُ ﵇: «لَا حَسَدَ إِلَّا فِي اثْنَتَيْنِ، رَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ مَالًا فَأَنْفَقَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَرَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ عِلْمًا فَهُوَ يَعْمَلُ بِهِ وَيُعَلِّمُهُ النَّاسَ» .
O'nun aleyhisselâm şu buyruğudur: «Haset (gıpta) ancak iki şeyde olur: Bir adam ki Allah ona mal vermiş, o da onu Allah yolunda harcar; bir adam da ki Allah ona ilim vermiş, o da onunla amel eder ve onu insanlara öğretir.»
وَهَذَا الْحَدِيثُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لَفْظَ الْحَسَدِ قَدْ يُطْلَقُ عَلَى الْمُنَافَسَةِ، ثُمَّ نَقُولُ: الْمُنَافَسَةُ قَدْ تَكُونُ وَاجِبَةً وَمَنْدُوبَةً وَمُبَاحَةً، أَمَّا الْوَاجِبَةُ فَكَمَا إِذَا كَانَتْ تِلْكَ النِّعْمَةُ نِعْمَةً دِينِيَّةً وَاجِبَةً كَالْإِيمَانِ وَالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ، فههنا يجب عليه أن يحب لَهُ مِثْلُ ذَلِكَ، لِأَنَّهُ إِنْ لَمْ يُحِبَّ ذَلِكَ كَانَ رَاضِيًا بِالْمَعْصِيَةِ وَذَلِكَ حَرَامٌ، وَأَمَّا إِنْ كَانَتْ تِلْكَ النِّعْمَةُ مِنَ الْفَضَائِلِ الْمَنْدُوبَةِ كَالْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالتَّشْمِيرِ لِتَعْلِيمِ النَّاسِ كَانَتِ الْمُنَافَسَةُ فِيهَا مَنْدُوبَةً، وَأَمَّا إِنْ كَانَتْ تِلْكَ النِّعْمَةُ مِنَ الْمُبَاحَاتِ كَانَتِ الْمُنَافَسَةُ فِيهَا مِنَ الْمُبَاحَاتِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمَذْمُومُ أَنْ يُحِبَّ زَوَالَهَا عَنِ الْغَيْرِ، فَأَمَّا أَنْ يُحِبَّ حُصُولَهَا لَهُ وَزَوَالَ النُّقْصَانِ عَنْهُ فَهَذَا غَيْرُ مَذْمُومٍ، لَكِنَّ هاهنا دَقِيقَةً وَهِيَ أَنَّ زَوَالَ النُّقْصَانِ عَنْهُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْغَيْرِ لَهُ طَرِيقَانِ. أَحَدُهُمَا: أَنْ يَحْصُلَ لَهُ مِثْلُ مَا حَصَلَ لِلْغَيْرِ. وَالثَّانِي: أَنْ يَزُولَ عَنِ الْغَيْرِ مَا لَمْ يَحْصُلْ لَهُ فَإِذَا حَصَلَ الْيَأْسُ عَنْ أَحَدِ الطَّرِيقَيْنِ فَيَكَادُ الْقَلْبُ لَا يَنْفَكُّ عَنْ شَهْوَةِ الطَّرِيقِ الْآخَرِ، فَهَهُنَا إِنْ وَجَدَ قَلْبَهُ بِحَيْثُ لَوْ قَدَرَ على إزالة تلك الفضيلة عن تلك الشَّخْصِ لَأَزَالَهَا، فَهُوَ صَاحِبُ الْحَسَدِ الْمَذْمُومِ وَإِنْ كَانَ يَجِدُ قَلْبَهُ بِحَيْثُ تَرْدَعُهُ التَّقْوَى عَنْ إِزَالَةِ تِلْكَ النِّعْمَةِ عَنِ الْغَيْرِ فَالْمَرْجُوُّ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يَعْفُوَ عَنْ ذَلِكَ، وَلَعَلَّ هَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ
Bu hadis, haset lafzının bazen münâfese (gıpta/tatlı rekabet) manasında kullanılabileceğine delalet eder. Sonra deriz ki: Münâfese bazen vacip, bazen mendup ve bazen de mubah olur. Vacip olana gelince; o nimet iman, namaz ve zekat gibi vacip olan dini bir nimet olduğunda söz konusudur. Bu durumda kendisi için de benzerini istemesi vaciptir; zira şayet bunu istemezse günaha razı olmuş olur ki bu da haramdır. Şayet o nimet Allah yolunda infak etmek ve insanları eğitmek için gayret göstermek gibi mendup faziletlerden ise, o husustaki münâfese de menduptur. Şayet o nimet mubah şeylerden ise, o husustaki münâfese de mubah cinsindendir. Hülasa, yerilmiş olan; nimetin başkasından yok olmasını istemektir. Kendisi için hasıl olmasını ve eksikliğin kendisinden kalkmasını istemesine gelince; bu kınanmış değildir. Ancak burada ince bir nükte vardır; o da şudur: Başkasına nispetle kendisindeki eksikliğin giderilmesinin iki yolu vardır: Birincisi: Başkasına hasıl olanın bir benzerinin kendisine de hasıl olmasıdır. İkincisi: Kendisine hasıl olmayan şeyin başkasından da yok olmasıdır. Bu iki yoldan birinden ümit kesilince, kalp neredeyse diğer yolun arzusundan kurtulamaz. İşte burada şayet kalbinde o fazileti o şahıstan gidermeye güç yetirseydi onu giderecek bir hal buluyorsa, o kimse yerilmiş hasedin sahibidir. Şayet kalbinde o nimeti başkasından gidermekten kendisini alıkoyan bir takva buluyorsa, Allah Teâlâ'dan umulan bunu affetmesidir. Muhtemelen şu
قَوْلِهِ ﵇: «ثلاث لا ينفك المؤمن منهن، الْحَسَدُ وَالظَّنُّ وَالطِّيَرَةُ، ثُمَّ قَالَ: وَلَهُ مِنْهُنَّ مَخْرَجٌ إِذَا حَسَدْتَ فَلَا تَبْغِ» ،
hadiste kastedilen de budur: O'nun aleyhisselâm şu buyruğu: «Üç şey vardır ki mümin onlardan kurtulamaz: Haset, zan ve uğursuzluk sayma.» Sonra şöyle buyurdu: «Onlar için bir çıkış yolu vardır: Haset ettiğinde haksızlığa sapma / haddi aşma!»
أَيْ إِنْ وَجَدْتَ فِي قَلْبِكَ شَيْئًا فَلَا تَعْمَلْ بِهِ، فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي حَقِيقَةِ الْحَسَدِ وَكُلُّهُ مِنْ كَلَامِ الشَّيْخِ الْغَزَالِيِّ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ.
Yani kalbinde bir şey bulursan onunla amel etme. İşte hasedin hakikati hakkındaki söz budur ve bunların hepsi Şeyh Gazzâlî'nin -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- kelamındandır.