Binûn

Bakara Suresi — 31. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي مَرَاتِبِ الْحَسَدِ، قَالَ الْغَزَالِيُّ ﵀ هِيَ أَرْبَعَةٌ. الْأُولَى: أَنْ يُحِبَّ زَوَالَ تِلْكَ النِّعْمَةِ وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ لَا يَحْصُلُ لَهُ وَهَذَا غَايَةُ الْحَسَدِ. وَالثَّانِيَةُ: أَنْ يُحِبَّ زَوَالَ تِلْكَ النِّعْمَةِ عَنْهُ إِلَيْهِ وَذَلِكَ مِثْلُ رَغْبَتِهِ فِي دَارٍ حَسَنَةٍ أَوِ امْرَأَةٍ جَمِيلَةٍ أَوْ وِلَايَةٍ نَافِذَةٍ نَالَهَا غَيْرُهُ وَهُوَ يُحِبُّ أَنْ تَكُونَ لَهُ، فَالْمَطْلُوبُ بِالذَّاتِ حُصُولُهُ لَهُ، فَأَمَّا زَوَالُهُ عَنْ غَيْرِهِ فَمَطْلُوبٌ بِالْعَرَضِ. الثَّالِثَةُ: أَنْ لَا يَشْتَهِي عَنْهَا بَلْ يَشْتَهِي لِنَفَسِهِ مِثْلَهَا، فَإِنْ عَجَزَ عَنْ مِثْلِهَا أَحَبَّ زَوَالَهَا لِكَيْ لَا يَظْهَرُ التَّفَاوُتُ بَيْنَهُمَا. الرَّابِعَةُ: أَنْ يَشْتَهِيَ لِنَفَسِهِ مِثْلَهَا، فَإِنْ لَمْ يَحْصُلْ فَلَا يُحِبُّ زَوَالَهَا، وَهَذَا الْأَخِيرُ هُوَ الْمَعْفُوُّ عَنْهُ إِنْ كَانَ فِي الدُّنْيَا وَالْمَنْدُوبُ إِلَيْهِ إِنْ كَانَ فِي الدِّينِ، وَالثَّالِثَةُ: مِنْهَا مَذْمُومَةٌ وَغَيْرُ مَذْمُومَةٍ، وَالثَّانِيَةُ: أَخَفُّ مِنَ الثَّالِثَةِ، وَالْأَوَّلُ: مَذْمُومٌ مَحْضٌ قَالَ تَعَالَى: وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ [النِّسَاءِ: ٣٢] فَتَمَنِّيهِ لِمِثْلِ ذَلِكَ غَيْرُ مَذْمُومٍ وَأَمَّا تَمَنِّيهِ عَيْنَ ذَلِكَ فَهُوَ مَذْمُومٌ.

ÜÇÜNCÜ MESELE: Hasedin mertebeleri hakkındadır. Gazzâlî -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- bunların dört olduğunu belirtmiştir: Birincisi: Kendisine nasip olmasa bile o nimetin [başkası üzerinden] yok olmasını istemesidir ki bu, hasedin zirvesidir. İkincisi: O nimetin ondan zail olup kendisine gelmesini istemesidir. Bu, başkasının elde ettiği güzel bir eve, güzel bir kadına veya nüfuzlu bir makama göz dikmesi ve onun kendisine ait olmasını istemesi gibidir. Burada bizzat istenen şey, onun kendisine hasıl olmasıdır; başkasından zail olması ise dolaylı olarak istenmektedir. Üçüncüsü: [O nimetin başkasından gitmesini] arzulamaz, bilakis kendisi için de benzerini ister; şayet benzerini elde etmekten aciz kalırsa, aralarındaki fark ortaya çıkmasın diye o nimetin [ondan] zail olmasını ister. Dördüncüsü: Kendisi için de benzerini arzu eder, şayet elde edemezse onun [başkası üzerinden] zail olmasını istemez. Bu sonuncusu, dünyalık meselelerde ise affedilmiş; dini meselelerde ise teşvik edilmiş (mendup) olandır. Üçüncüsü hem yerilmiş hem de yerilmemiş yönü olandır. İkincisi, üçüncüsünden daha hafiftir. Birincisi ise sırf yerilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلَا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ } “Allah'ın kendisiyle bazınızı bazınıza üstün kıldığı şeyleri temenni etmeyin!” buyurmuştur. Dolayısıyla [başkasına verilenin] bir benzerini temenni etmek kınanmamıştır; fakat o nimetin bizzat kendisini temenni etmek ise kınanmıştır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: ذَكَرَ الشَّيْخُ الْغَزَالِيُّ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ لِلْحَسَدِ سَبْعَةَ أَسْبَابٍ:

DÖRDÜNCÜ MESELE: Şeyh Gazzâlî -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- haset için yedi sebep zikretmiştir:

السَّبَبُ الْأَوَّلُ: الْعَدَاوَةُ وَالْبَغْضَاءُ، فَإِنَّ مَنْ آذَاهُ إِنْسَانٌ أَبْغَضَهُ قَلْبُهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ/ الْغَضَبُ يُوَلِّدُ الْحِقْدَ وَالْحِقْدُ يَقْتَضِي التَّشَفِّيَ وَالِانْتِقَامَ، فَإِنْ عَجَزَ الْمُبْغِضُ عَنِ التَّشَفِّي بِنَفْسِهِ أَحَبَّ أَنْ يَتَشَفَّى مِنْهُ الزَّمَانُ، فَمَهْمَا أَصَابَ عَدُوَّهُ آفَةٌ وَبَلَاءٌ فَرِحَ، وَمَهْمَا أَصَابَتْهُ نِعْمَةٌ سَاءَتْهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ضِدُّ مُرَادِهِ، فَالْحَسَدُ مِنْ لَوَازِمِ الْبُغْضِ وَالْعَدَاوَةِ وَلَا يُفَارِقُهُمَا، وَأَقْصَى الْإِمْكَانِ فِي هَذَا الْبَابِ أَنْ لَا يُظْهِرَ تِلْكَ الْعَدَاوَةَ مِنْ نَفْسِهِ وَأَنْ يَكْرَهَ تِلْكَ الْحَالَةَ مِنْ نَفْسِهِ، فَأَمَّا أَنْ يُبْغِضَ إِنْسَانًا ثُمَّ تَسْتَوِي عِنْدَهُ مَسَرَّتُهُ وَمَسَاءَتُهُ فَهَذَا غَيْرُ مُمْكِنٍ، وَهَذَا النَّوْعُ مِنَ الْحَسَدِ هُوَ الَّذِي وَصَفَ اللَّهُ الْكُفَّارَ بِهِ، إِذْ قَالَ: وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا

Birinci Sebep: Düşmanlık ve kin beslemektir. Çünkü bir insan başkasından eziyet gördüğünde kalbi ona buğzeder ve ona öfkelenir. Bu öfke kini doğurur, kin ise hınç almayı ve intikamı gerektirir. Eğer buğzeden kimse bizzat kendisi hıncını almaktan aciz kalırsa, zamanın ondan intikam almasını ister. Bu yüzden düşmanının başına ne zaman bir afet ve bela gelse sevinir; ona ne zaman bir nimet ulaşsa üzülür. Çünkü bu, onun arzusunun zıddınadır. Dolayısıyla haset, buğz ve düşmanlığın ayrılmaz bir sonucudur ve onlardan ayrılmaz. Bu hususta imkânın son sınırı, kişinin içindeki bu düşmanlığı dışa vurmaması ve kendisindeki bu hali çirkin görmesidir. Yoksa bir insana buğzedip de onun sevinci ile kederinin kendi nezdinde eşit olması mümkün değildir. Hasedin bu türü, Allah'ın kâfirleri nitelendirdiği şu durumdur; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا

بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ، إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِها

{ بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا } “...öfkenizle [kahrolun]! Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir. Size bir iyilik dokunsa bu onları üzer; başınıza bir kötülük gelse buna sevinirler”

[آلِ عِمْرَانَ: ١١٩، ١٢٠] وَكَذَا قَالَ: وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١١٨] . وَاعْلَمْ أَنَّ الْحَسَدَ رُبَّمَا أَفْضَى إِلَى التَّنَازُعِ وَالتَّقَاتُلِ.

“Sizinle karşılaştıklarında: «İman ettik» derler; yalnız kaldıklarında ise size olan öfkelerinden parmak uçlarını ısırırlar. De ki: «Öfkenizle geberin!» Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir. Size bir iyilik dokunsa bu onları üzer; başınıza bir kötülük gelse buna sevinirler”. Aynı şekilde şöyle buyurmuştur: { وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ } “Sizin sıkıntıya düşmenizi arzu ederler. Gerçekten kin ve düşmanlıkları ağızlarından dökülmektedir”. Bil ki haset çoğu zaman çekişmeye ve birbirini öldürmeye kadar varır.

السَّبَبُ الثَّانِي: التَّعَزُّزُ، فَإِنَّ وَاحِدًا مِنْ أَمْثَالِهِ إِذَا نَالَ مَنْصِبًا عَالِيًا تَرَفَّعُ عَلَيْهِ وَهُوَ لَا يُمْكِنُهُ تَحَمُّلُ ذَلِكَ، فَيُرِيدُ زَوَالَ ذَلِكَ الْمَنْصِبِ عَنْهُ وَلَيْسَ مِنْ غَرَضِهِ أَنْ يَتَكَبَّرَ، بَلْ غَرَضُهُ أَنْ يَدْفَعَ كِبْرَهُ فَإِنَّهُ قَدْ يَرْضَى بِمُسَاوَاتِهِ وَلَكِنَّهُ لَا يَرْضَى بِتَرَفُّعِهِ عَلَيْهِ.

İkinci Sebep: Kendini üstün görme / büyüklük taslama arzusudur (teazzüz). Zira kendi emsallerinden biri yüksek bir makama ulaştığında ona karşı büyüklük taslar; o da buna katlanamaz. Bu sebeple o makamın ondan yok olmasını ister. Burada onun gayesi bizzat kibirlenmek değil, bilakis onun kibrini defetmektir. Çünkü o kimse onunla eşit olmaya razı olabilir fakat onun kendisine üstünlük taslamasına razı olmaz.

السَّبَبُ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ فِي طَبِيعَتِهِ أَنْ يَسْتَخْدِمَ غَيْرَهُ فَيُرِيدُ زَوَالَ النِّعْمَةِ مِنْ ذَلِكَ الْغَيْرِ لِيَقْدِرَ عَلَى ذَلِكَ الْغَرَضِ، وَمِنْ هَذَا الْبَابِ كَانَ حَسَدُ أَكْثَرِ الْكُفَّارِ لِلرَّسُولِ ﵊ إِذْ قَالُوا: كَيْفَ يَتَقَدَّمُ عَلَيْنَا غُلَامٌ يَتِيمٌ وَكَيْفَ نُطَأْطِئُ لَهُ رؤوسنا؟ فَقَالُوا: لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ [الزُّخْرُفِ: ٣١] وَقَالَ تَعَالَى يَصِفُ قَوْلَ قُرَيْشٍ: أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا [الْأَنْعَامِ: ٥٣] كَالِاسْتِحْقَارِ بِهِمْ وَالْأَنَفَةِ مِنْهُمْ.

Üçüncü Sebep: Başkalarını emri altında çalıştırmanın (istihdam) onun fıtratında bulunmasıdır; dolayısıyla bu amacına güç yetirebilmek için o nimetin başkasından zail olmasını ister. Kâfirlerin çoğunun Peygamber'e aleyhisselâm olan hasedi bu kabildendi; nitekim şöyle demişlerdi: «Yetim bir çocuk nasıl bizim önümüze geçer ve biz ona nasıl baş eğeriz?» ve şöyle demişlerdi: { لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } “Şu Kur'an iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?”. Allah Teâlâ da Kureyş'in sözünü anlatırken onları küçümseme ve onlara burun kıvırma sadedinde şöyle buyurmuştur: { أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا } “Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?”.

السَّبَبُ الرَّابِعُ: التَّعَجُّبُ كَمَا أَخْبَرَ اللَّهُ عَنِ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ إِذْ قَالُوا: مَا أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا [إبراهيم: ١٠] ، وَقَالُوا: أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا وَقَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ [المؤمنون: ٤٧] ، وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٣٤] وَقَالُوا مُتَعَجِّبِينَ: أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا [الْإِسْرَاءِ: ٩٤] وَقَالُوا: لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ [الْفُرْقَانِ: ٢١] وَقَالَ: أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ [الْأَعْرَافِ: ٦٣، ٦٩] .

Dördüncü Sebep: [Nimetin o kişiye verilmesini] yadırgamak ve hayret etmektir (taaccüb). Nitekim Allah geçmiş ümmetlerden haber vererek onların şöyle dediklerini bildirmiştir: { مَا أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا } “Siz de bizim gibi birer beşerden başka bir şey değilsiniz”; ve şöyle demişlerdir: { أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا وَقَوْمُهُمَا لَنَا عَابِدُونَ } “Bizim gibi iki insana mı iman edeceğiz? Üstelik onların kavmi bize kölelik edip dururken!”; { وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذاً لَخَاسِرُونَ } “Andolsun, sizin gibi bir beşere itaat ederseniz, mutlaka hüsrana uğrarsınız”. Yine hayret ederek şöyle demişlerdir: { أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولاً } “Allah, bir insanı mı elçi gönderdi?”; { لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلَائِكَةُ } “Bize melekler indirilmeli değil miydi?” ve şöyle buyurmuştur: { أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ } “Sizi uyarmak için aranızdan bir adam vasıtasıyla Rabbinizden size bir zikir gelmesine mi şaştınız?”.

السَّبَبُ الْخَامِسُ: الْخَوْفُ مِنْ فَوْتِ الْمَقَاصِدِ وَذَلِكَ يَخْتَصُّ بِالْمُتَزَاحِمِينَ عَلَى مَقْصُودٍ وَاحِدٍ، فَإِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَحْسُدُ صَاحِبَهُ فِي كُلِّ نِعْمَةٍ تَكُونُ عَوْنًا لَهُ فِي الِانْفِرَادِ بِمَقْصُودِهِ، وَمِنْ هَذَا الْبَابِ تَحَاسُدُ الضَّرَّاتِ فِي التَّزَاحُمِ عَلَى مَقَاصِدِ الزَّوْجِيَّةِ، وَتَحَاسُدُ الْإِخْوَةِ فِي التَّزَاحُمِ عَلَى نَيْلِ الْمَنْزِلَةِ فِي قُلُوبِ الْأَبَوَيْنِ لِلتَّوَصُّلِ إِلَى مَقَاصِدِ الْمَالِ وَالْكَرَامَةِ، وَكَذَلِكَ تَحَاسُدُ الْوَاعِظِينَ الْمُتَزَاحِمِينَ عَلَى أَهْلِ بَلْدَةٍ وَاحِدَةٍ، إِذْ كَانَ غَرَضُهُمَا نَيْلَ الْمَالِ وَالْقَبُولِ عِنْدَهُمْ.

Beşinci Sebep: Gayelerin elden kaçması korkusudur. Bu durum, tek bir maksat üzerinde yarışanlara (rekabet edenlere) özgüdür. Zira onların her biri, arkadaşının kendi amacında tek başına kalmasına yardımcı olacak her bir nimeti sebebiyle ona haset eder. Kumaların evlilik gayeleri üzerindeki rekabetten dolayı birbirlerine haset etmeleri; kardeşlerin, mal ve itibar hedeflerine ulaşmak için anne babanın kalbinde yer edinme rekabetinden ötürü birbirlerini kıskanmaları; aynı şekilde tek bir beldenin halkı üzerinde rekabet eden iki vaizin, onların nezdinde mal ve kabul görme arzusu taşıdıklarında birbirlerini haset etmeleri bu kabildendir.

السَّبَبُ السَّادِسُ: حُبُّ الرِّيَاسَةِ وَطَلَبُ الْجَاهِ نَفْسِهِ مِنْ غَيْرِ تَوَسُّلٍ بِهِ إِلَى مَقْصُودِهِ، وَذَلِكَ كَالرَّجُلِ الَّذِي يُرِيدُ أَنْ يَكُونَ عَدِيمَ النَّظِيرِ فِي فَنٍّ مِنَ الْفُنُونِ، فَإِنَّهُ لَوْ سَمِعَ بِنَظِيرٍ لَهُ فِي أَقْصَى الْعَالَمِ سَاءَهُ ذَلِكَ وَأَحَبَّ مَوْتَهُ وَزَوَالَ النِّعْمَةِ الَّتِي بِهَا يُشَارِكُهُ فِي الْمَنْزِلَةِ مِنْ شَجَاعَةٍ أَوْ عِلْمٍ أَوْ زُهْدٍ أَوْ ثَرْوَةٍ وَيَفْرَحُ بِسَبَبِ تَفَرُّدِهِ.

Altıncı Sebep: Riyaset sevgisi ve o maksadına ulaşmak için bir vasıta kılmaksızın makam ve mevkinin bizzat kendisini talep etmektir. Bu, ilim ve sanatlardan bir sanatta benzersiz ve eşsiz olmak isteyen adama benzer; öyle ki dünyanın en uzak köşesinde kendisine denk birinin varlığını duysa bu onu üzer, onun ölümünü ve cesaret, ilim, zühd yahut servet gibi kendisiyle makamda ortak olduğu o nimetin zail olmasını ister; [bu alanda] tek kalması sebebiyle sevinir.

السَّبَبُ السَّابِعُ: شُحُّ النَّفْسِ بِالْخَيْرِ عَلَى عِبَادِ اللَّهِ، فَإِنَّكَ تَجِدُ مَنْ لَا يَشْتَغِلُ بِرِيَاسَةٍ وَلَا بِكِبْرٍ وَلَا بِطَلَبِ مَالٍ إِذَا وُصِفَ عِنْدَهُ حُسْنُ حَالِ عَبْدٍ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ شَقَّ عَلَيْهِ ذَلِكَ، وَإِذَا وُصِفَ اضْطِرَابُ أُمُورِ النَّاسِ وَإِدْبَارُهُمْ وَتَنَغُّصُ عَيْشِهِمْ فَرِحَ بِهِ فَهُوَ أَبَدًا يُحِبُّ الْإِدْبَارَ لِغَيْرِهِ وَيَبْخَلُ بِنِعْمَةِ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ، كَأَنَّهُمْ يَأْخُذُونَ ذَلِكَ مِنْ مِلْكِهِ وَخِزَانَتِهِ، وَيُقَالُ: الْبَخِيلُ مَنْ بَخِلَ بِمَالِ غَيْرِهِ، فَهَذَا يَبْخَلُ بِنِعْمَةِ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ الَّذِينَ لَيْسَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهُ لَا عَدَاوَةٌ وَلَا رَابِطَةٌ وَهَذَا لَيْسَ لَهُ سَبَبٌ ظَاهِرٌ إِلَّا خُبْثُ النَّفْسِ وَرَذَالَةُ جِبِلَّتِهِ فِي الطَّبْعِ، لِأَنَّ سَائِرَ أَنْوَاعِ الْحَسَدِ يُرْجَى زَوَالُهُ لِإِزَالَةِ سَبَبِهِ، وَهَذَا خُبْثٌ فِي الْجِبِلَّةِ لَا عَنْ سَبَبٍ عَارِضٍ فَتَعْسُرُ إِزَالَتُهُ. فَهَذِهِ هِيَ أَسْبَابُ الْحَسَدِ، وَقَدْ يَجْتَمِعُ بَعْضُ هَذِهِ الْأَسْبَابِ أَوْ أَكْثَرُهَا أَوْ جَمِيعُهَا فِي شَخْصٍ وَاحِدٍ فَيَعْظُمُ فِيهِ الْحَسَدُ وَيَقْوَى قُوَّةً لَا يَقْوَى صَاحِبُهَا مَعَهَا

Yedinci Sebep: Nefsin Allah'ın kullarına hayrı kıskanıp esirgemesidir (şuhhu'n-nefs). Nitekim riyasetle, kibirle ve mal talebiyle meşgul olmayan öyle kimseler görürsün ki, Allah'ın kullarından bir kulun halinin güzelliği yanında anlatılsa bu ona ağır gelir; insanların işlerinin bozulması, gerilemesi ve hayatlarının zehir olması anlatıldığında ise buna sevinir. O, daima başkası için gerilemeyi ister ve Allah'ın nimetini O'nun kullarından esirger; sanki onlar bu nimeti onun mülkünden ve hazinesinden alıyorlarmış gibi! Şöyle denilmiştir: «Cimri, başkasının malını esirgeyendir.» İşte bu kimse, aralarında ne bir düşmanlık ne de bir bağ bulunan kullarından Allah'ın nimetini esirgemektedir. Bunun, nefsin kötülüğü (hubs-i nefs) ve yaratılışındaki tabiat alçaklığından başka zahir bir sebebi yoktur. Çünkü hasedin diğer türlerinin, sebebi ortadan kaldırıldığında zail olması umulur; bu ise arızi bir sebepten değil, yaratılıştaki bir kötülükten kaynaklandığı için giderilmesi son derece zordur. İşte hasedin sebepleri bunlardır. Bu sebeplerin bir kısmı, çoğu yahut tamamı tek bir şahısta toplanabilir; o zaman onda haset büyür ve öyle bir kuvvet kazanır ki, sahibi onunla birlikte

عَلَى الْإِخْفَاءِ وَالْمُجَامَلَةِ بَلْ يَهْتِكُ حِجَابَ الْمُجَامَلَةِ وَيُظْهِرُ الْعَدَاوَةَ بِالْمُكَاشَفَةِ وَأَكْثَرُ الْمُحَاسَدَاتِ تَجْتَمِعُ فِيهَا جُمْلَةٌ مِنْ هَذِهِ الْأَسْبَابِ وَقَلَّمَا يَتَجَرَّدُ وَاحِدٌ مِنْهَا.

[bu hasedi] gizlemeye ve nezaket göstermeye güç yetiremez; bilakis nezaket perdesini yırtar ve düşmanlığı açıkça ortaya koyar. Hasetleşmelerin çoğunda bu sebeplerden bir kısmı bir araya gelir ve bunların sadece tek bir sebepten ibaret kalması pek nadirdir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي سَبَبِ كَثْرَةِ الْحَسَدِ وَقِلَّتِهِ وَقُوَّتِهِ وَضَعْفِهِ. اعْلَمْ أَنَّ الْحَسَدَ إِنَّمَا يَكْثُرُ بَيْنَ قَوْمٍ تَكْثُرُ فِيهِمُ الْأَسْبَابُ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا، إِذِ الشَّخْصُ الْوَاحِدُ يَجُوزُ أَنْ يَحْسُدَ لِأَنَّهُ يَمْتَنِعُ مِنْ قَوْلِ الْمُتَكَبِّرِ وَلِأَنَّهُ يَتَكَبَّرُ وَلِأَنَّهُ عَدُوٌّ لِغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَسْبَابِ وَهَذِهِ الْأَسْبَابُ إِنَّمَا تَكْثُرُ بَيْنَ قَوْمٍ تَجْمَعُهُمْ رَوَابِطُ يَجْتَمِعُونَ بِسَبَبِهَا فِي مَجَالِسِ الْمُخَاطَبَاتِ وَيَتَوَارَدُونَ عَلَى الْأَغْرَاضِ وَالْمُنَازَعَةُ مَظِنَّةُ الْمُنَافَرَةِ، وَالْمُنَافَرَةُ مُؤَدِّيَةٌ إِلَى الْحَسَدِ فَحَيْثُ لَا مُخَالَطَةَ فَلَيْسَ هُنَاكَ مُحَاسَدَةٌ، وَلَمَّا لَمْ تُوجَدِ الرَّابِطَةُ بَيْنَ شَخْصَيْنِ فِي بَلَدَيْنِ لَا جَرَمَ لَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمَا مُحَاسَدَةٌ، فَلِذَلِكَ تَرَى الْعَالِمَ يَحْسُدُ الْعَالِمَ دُونَ الْعَابِدِ وَالْعَابِدَ يَحْسُدُ الْعَابِدَ دُونَ الْعَالِمِ، وَالتَّاجِرَ يَحْسُدُ التَّاجِرَ، بَلِ الْإِسْكَافُ يَحْسُدُ الْإِسْكَافَ وَلَا يَحْسُدُ الْبَزَّازَ، وَيَحْسُدُ الرَّجُلُ أَخَاهُ وَابْنَ عَمِّهِ أَكْثَرَ مِمَّا يَحْسُدُ الْأَجَانِبَ وَالْمَرْأَةُ تَحْسُدُ ضَرَّتَهَا وَسُرِّيَّةَ زَوْجِهَا أَكْثَرَ مِمَّا تَحْسُدُ أُمَّ الزَّوْجِ وَابْنَتَهُ، لِأَنَّ مَقْصِدَ الْبَزَّازِ غَيْرُ مَقْصِدِ الْإِسْكَافِ فَلَا يَتَزَاحَمُونَ عَلَى الْمَقَاصِدِ، ثُمَّ مُزَاحَمَةُ الْبَزَّازِ الْمُجَاوِرِ لَهُ أَكْثَرُ مِنْ مُزَاحَمَةِ الْبَعِيدِ عَنْهُ إِلَى طَرَفِ السُّوقِ وَبِالْجُمْلَةِ فَأَصْلُ الْحَسَدِ الْعَدَاوَةُ وَأَصْلُ الْعَدَاوَةِ التَّزَاحُمُ عَلَى غَرَضٍ وَاحِدٍ وَالْغَرَضُ الْوَاحِدُ لَا يَجْمَعُ مُتَبَاعِدَيْنِ بَلْ لَا يَجْمَعُ إِلَّا مُتَنَاسِبَيْنِ، فَلِذَلِكَ يَكْثُرُ الْحَسَدُ بَيْنَهُمْ، نَعَمْ مَنِ اشْتَدَّ حِرْصُهُ عَلَى الْجَاهِ الْعَرِيضِ وَالصِّيتِ فِي أَطْرَافِ الْعَالَمِ فَإِنَّهُ يَحْسُدُ كُلَّ مَنْ فِي الْعَالَمِ مِمَّنْ يُشَارِكُهُ فِي الْخَصْلَةِ الَّتِي يَتَفَاخَرُ بِهَا، أَقُولُ: وَالسَّبَبُ الْحَقِيقِيُّ فِيهِ أَنَّ الْكَمَالَ مَحْبُوبٌ بِالذَّاتِ وَضِدُّ الْمَحْبُوبِ مَكْرُوهٌ وَمِنْ جُمْلَةِ أَنْوَاعِ الْكَمَالِ التَّفَرُّدُ بِالْكَمَالِ، فَلَا جَرَمَ كَانَ الشَّرِيكُ فِي الْكَمَالِ مُبَغَّضًا لِكَوْنِهِ مُنَازِعًا فِي الْفَرْدَانِيَّةِ الَّتِي هِيَ مِنْ أَعْظَمِ أَبْوَابِ الْكَمَالِ، إِلَّا أَنَّ هَذَا النَّوْعَ مِنَ الْكَمَالِ لَمَّا امْتَنَعَ حُصُولُهُ إِلَّا لِلَّهِ سُبْحَانَهُ وَوَقَعَ الْيَأْسُ عَنْهُ فَاخْتَصَّ الْحَسَدُ بِالْأُمُورِ الدُّنْيَوِيَّةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الدُّنْيَا لَا تَفِي بِالْمُتَزَاحِمِينَ، أَمَّا الْآخِرَةُ فَلَا ضِيقَ فِيهَا، وَإِنَّمَا مِثَالُ الْآخِرَةِ نِعْمَةُ الْعِلْمِ، فَلَا جَرَمَ مَنْ يُحِبُّ مَعْرِفَةَ اللَّهِ تَعَالَى وَمَعْرِفَةَ صِفَاتِهِ وَمَلَائِكَتِهِ فَلَا يَحْسُدُ غَيْرَهُ إِذَا عَرَفَ ذَلِكَ، لِأَنَّ الْمَعْرِفَةَ لَا تَضِيقُ عَلَى الْعَارِفِينَ بَلِ الْمَعْلُومُ الْوَاحِدُ يَعْرِفُهُ أَلْفُ/ أَلْفٍ وَيَفْرَحُ بِمَعْرِفَتِهِ وَيَلْتَذُّ بِهِ وَلَا تَنْقُصُ لَذَّةُ أَحَدٍ بِسَبَبِ غَيْرِهِ، بَلْ يَحْصُلُ بِكَثْرَةِ الْعَارِفِينَ زِيَادَةُ الْأُنْسِ، فَلِذَلِكَ لَا يَكُونُ بَيْنَ عُلَمَاءِ الدِّينِ مُحَاسَدَةٌ لِأَنَّ مَقْصِدَهُمْ مَعْرِفَةُ اللَّهِ، وَهِيَ بَحْرٌ وَاسِعٌ لَا ضِيقَ فِيهَا وَغَرَضُهُمُ الْمَنْزِلَةُ عِنْدَ اللَّهِ وَلَا ضِيقَ فِيهَا، نَعَمْ إِذَا قَصَدَ الْعُلَمَاءُ بِالْعِلْمِ الْمَالَ وَالْجَاهَ، تَحَاسَدُوا لِأَنَّ الْمَالَ أَعْيَانٌ إِذَا وَقَعَتْ فِي يَدِ وَاحِدٍ خَلَتْ عَنْهَا يَدُ الْآخَرِ، وَمَعْنَى الْجَاهِ مَلْءُ الْقُلُوبِ، وَمَهْمَا امْتَلَأَ قَلْبُ شَخْصٍ بِتَعْظِيمِ عَالِمٍ انْصَرَفَ عَنْ تَعْظِيمِ الْآخَرِ، أَمَّا إِذَا امْتَلَأَ قَلْبٌ بِالْفَرَحِ بِمَعْرِفَةِ اللَّهِ لَمْ يَمْنَعْ ذَلِكَ أَنْ يَمْتَلِئَ قَلْبُ غَيْرِهِ وَأَنْ يَفْرَحَ بِهِ فَلِذَلِكَ وَصَفَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِعَدَمِ الْحَسَدِ فَقَالَ: وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ [الْحِجْرِ: ٤٧] .

BEŞİNCİ MESELE: Hasedin çokluğu, azlığı, kuvveti ve zayıflığının sebebi hakkındadır. Bil ki haset, zikrettiğimiz sebeplerin kendilerinde çokça bulunduğu bir topluluk arasında çoğalır. Çünkü tek bir şahsın haset etmesi; kibirlenenin sözünden kaçınması sebebiyle, bizzat kibirlenmesi sebebiyle, düşman olması sebebiyle veya bunlardan başka sebeplerle caiz olur. Bu sebepler ise ancak kendilerini bir araya getiren bağlar bulunan ve bu bağlar sebebiyle konuşma meclislerinde toplanıp aynı hedeflere yönelen bir topluluk arasında çoğalır. Çekişme, nefretin muhtemel yeridir; nefret ise hasede götürür. Dolayısıyla bir arada bulunmanın ve kaynaşmanın olmadığı yerde hasetleşme de olmaz. İki ayrı beldedeki iki kişi arasında irtibat bulunmadığı zaman, şüphesiz aralarında hasetleşme de olmaz. Bu sebepledir ki sen, âlimin âbide değil diğer bir âlime haset ettiğini; âbidin âlime değil diğer bir âbide haset ettiğini; tüccarın tüccara haset ettiğini; hatta ayakkabıcının kumaşçıya değil diğer bir ayakkabıcıya haset ettiğini görürsün. Kişi kardeşine ve amcaoğluna yabancılardan daha çok haset eder; kadın, kocasının annesine ve kızına haset ettiğinden daha çok kumaşını ve kocasının cariyesini kıskanır. Çünkü kumaşçının gayesi ayakkabıcının gayesinden farklıdır, dolayısıyla hedefler üzerinde çekişmezler. Sonra bitişiğindeki kumaşçının rekabeti, çarşının öteki ucundaki uzakta olanın rekabetinden daha fazladır. Hülasa, hasedin aslı düşmanlıktır; düşmanlığın aslı ise tek bir gaye üzerinde çekişmektir. Tek bir gaye ise birbirine uzak iki kişiyi bir araya getirmez, bilakis ancak birbiriyle münasebeti olanları bir araya getirir. Bu sebeple aralarında haset çoğalır. Evet, dünyanın dört bir yanında geniş bir makam ve şöhret elde etme hırsı şiddetli olan kimse, övündüğü haslette kendisine ortak olan dünyadaki herkesi haset eder. Ben derim ki: Bundaki hakiki sebep şudur: Kemâl bizzat sevilendir, sevilinin zıddı ise sevilmeyendir (mekruhtur). Kemâl türlerinden biri de kemâlde benzersiz (tek) olmaktır. Dolayısıyla kemâldeki ortak; kemâlin en büyük kapılarından olan teklik (ferdaniyet) hususunda çekişen olduğu için sevilmeyen olmuştur. Ancak kemâlin bu türünün Allah Sübhânehû'dan başkası için gerçekleşmesi imkânsız olup bundan ümit kesilince, haset dünyevi işlere has kılınmıştır. Bunun sebebi ise dünyanın, yarışanların hepsine yetmemesidir. Ahirete gelince, onda darlık yoktur. Ahiretin misali ancak ilim nimetidir. Bu sebeple Allah Teâlâ'yı, O'nun sıfatlarını ve meleklerini tanımayı seven kimse, başkası da bunu bildiğinde ona haset etmez. Çünkü marifet, ariflere dar gelmez; bilakis tek bir bilineni bin kere bin kişi bilir, onun marifetiyle sevinir ve onunla lezzet alır; birinin lezzeti diğerinin sebebiyle eksilmez. Bilakis ariflerin çoğalmasıyla ünsiyet artar. Bu yüzden din âlimleri arasında hasetleşme olmaz; çünkü onların gayesi marifetullahtır, o ise darlık bulunmayan engin bir denizdir; onların gayesi Allah katındaki makamdır, onda da bir darlık yoktur. Evet, şayet âlimler ilimle mal ve makamı hedeflerlerse birbirlerine haset ederler; çünkü mal somut varlıklardır (ayan), birinin eline geçtiğinde diğerinin eli ondan boş kalır. Makamın manası ise kalpleri doldurmaktır; bir şahsın kalbi bir âlimin tazimiyle dolduğunda, diğerinin taziminden yüz çevirir. Ancak bir kalp Allah'ı tanıma sevinciyle dolduğunda bu durum, başkasının kalbinin de onunla dolmasına ve sevinmesine engel teşkil etmez. İşte bu sebeple Allah Teâlâ onları hasedin bulunmayışıyla nitelemiş ve şöyle buyurmuştur: { وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَاناً عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ } “Biz onların gönüllerindeki kini söküp attık; onlar artık köşkler üzerinde karşı karşıya oturan kardeşlerdir”.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: فِي الدَّوَاءِ الْمُزِيلِ لِلْحَسَدِ وَهُوَ أَمْرَانِ: الْعِلْمُ وَالْعَمَلُ. أَمَّا الْعِلْمُ فَفِيهِ مَقَامَانِ إِجْمَالِيٌّ وَتَفْصِيلِيٌّ، أَمَّا الْإِجْمَالِيُّ فَهُوَ أَنْ يَعْلَمَ أَنَّ كُلَّ مَا دَخَلَ فِي الْوُجُودِ فَقَدْ كَانَ ذَلِكَ مِنْ لَوَازِمِ قَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ، لِأَنَّ الْمُمْكِنَ مَا لَمْ يَنْتَهِ إِلَى الْوَاجِبِ لَمْ يَقِفْ، وَمَتَى كَانَ كَذَلِكَ فَلَا فَائِدَةَ فِي النَّفْرَةِ عَنْهُ، وَإِذَا حَصَلَ الرِّضَا بِالْقَضَاءِ زَالَ الْحَسَدُ. وَأَمَّا التَّفْصِيلِيُّ فَهُوَ أَنْ تَعْلَمَ أَنَّ الْحَسَدَ ضَرَرٌ عَلَيْكَ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا، وَأَنَّهُ لَيْسَ فِيهِ عَلَى الْمَحْسُودِ ضَرَرٌ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا، بَلْ يَنْتَفِعُ بِهِ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا، أَمَّا أَنَّهُ ضَرَرٌ عَلَيْكَ فِي الدِّينِ فَمِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّكَ بِالْحَسَدِ كَرِهْتَ حُكْمَ اللَّهِ وَنَازَعْتَهُ فِي قِسْمَتِهِ الَّتِي قَسَمَهَا لِعِبَادِهِ وَعَدْلِهِ الَّذِي أَقَامَهُ فِي خَلْقِهِ بِخَفِيِّ حِكْمَتِهِ، وَهَذِهِ

ALTINCI MESELE: Hasedi gideren deva hakkındadır. Bu da iki şeydir: İlim ve amel. İlme gelince; bunda icmali ve tafsili olmak üzere iki makam vardır. İcmali olana gelince; varlığa giren her şeyin Allah'ın kaza ve kaderinin gereklerinden olduğunu bilmesidir. Çünkü mümkün olan şey, Vâcib'e dayanmadıkça durulmaz. Durum böyle olunca, ondan nefret etmenin hiçbir faydası yoktur; kazaya rıza hâsıl olduğunda ise haset zail olur. Tafsili olana gelince; hasedin dininde ve dünyanda sana bir zarar olduğunu; haset edilen kimseye ise dininde ve dünyasında hiçbir zararının olmadığını, bilakis onun dinde ve dünyada bundan faydalandığını bilmendir. Dinde sana bir zarar olmasına gelince, bu birkaç yöndendir: Birincisi: Haset etmekle Allah'ın hükmünden hoşlanmamış, O'nun kullarına yaptığı taksimatta ve gizli hikmetiyle yarattıkları arasında ikame ettiği adaletinde O'nunla çekişmiş olursun. Bu ise

جِنَايَةٌ عَلَى حَدَقَةِ التَّوْحِيدِ وَقَذًى فِي عَيْنِ الْإِيمَانِ. وَثَانِيهَا: أَنَّكَ إِنْ غَشَشْتَ رَجُلًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَارَقْتَ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ فِي حُبِّهِمُ الْخَيْرَ لِعِبَادِ اللَّهِ وَشَارَكْتَ إِبْلِيسَ وَسَائِرَ الْكُفَّارِ فِي مَحَبَّتِهِمْ لِلْمُؤْمِنِينَ الْبَلَايَا، وَثَالِثُهَا: الْعِقَابُ الْعَظِيمُ الْمُرَتَّبُ عَلَيْهِ فِي الْآخِرَةِ، وَأَمَّا كَوْنُهُ ضَرَرًا عَلَيْكَ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ أَنَّكَ بِسَبَبِ الْحَسَدِ لَا تَزَالُ تَكُونُ فِي الْغَمِّ وَالْكَمَدِ وَأَعْدَاؤُكَ لَا يُخَلِّيهِمُ اللَّهُ مِنْ أَنْوَاعِ النِّعَمِ فَلَا تَزَالُ تَتَعَذَّبُ بِكُلِّ نِعْمَةٍ تَرَاهَا وَتَتَأَلَّمُ بِكُلِّ بَلِيَّةٍ تَنْصَرِفُ عَنْهُمْ فَتَبْقَى أَبَدًا مَغْمُومًا مَهْمُومًا، فَقَدْ حَصَلَ لَكَ مَا أَرَدْتَ حُصُولَهُ لِأَعْدَائِكَ وَأَرَادَ أَعْدَاؤُكَ حُصُولَهُ لَكَ فَقَدْ كُنْتَ تُرِيدُ الْمِحْنَةَ لِعَدُوِّكَ فَسَعَيْتَ فِي تَحْصِيلِ الْمِحْنَةِ لِنَفْسِكَ. ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الْغَمَّ إِذَا اسْتَوْلَى عَلَيْكَ أَمْرَضَ بَدَنَكَ وَأَزَالَ الصِّحَّةَ عَنْكَ وَأَوْقَعَكَ فِي الْوَسَاوِسِ وَنَغَّصَ عَلَيْكَ لَذَّةَ الْمَطْعَمِ وَالْمَشْرَبِ. وَأَمَّا أَنَّهُ لَا ضَرَرَ عَلَى الْمَحْسُودِ فِي دِينِهِ وَدُنْيَاهُ فَوَاضِحٌ لِأَنَّ النِّعْمَةَ لَا تَزُولُ عَنْهُ بِحَسَدِكَ، بَلْ مَا قَدَّرَهُ اللَّهُ مِنْ إِقْبَالٍ وَنِعْمَةٍ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَدُومَ إِلَى أَجَلٍ قَدَّرَهُ الله، فإن كان كُلَّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدَارٍ وَلِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ، وَمَهْمَا لَمْ تَزُلِ النِّعْمَةُ بِالْحَسَدِ لَمْ يَكُنْ عَلَى الْمَحْسُودِ ضَرَرٌ فِي الدُّنْيَا وَلَا عَلَيْهِ إِثْمٌ فِي الْآخِرَةِ، وَلَعَلَّكَ تَقُولُ: لَيْتَ النِّعْمَةَ كَانَتْ لِي وَتَزُولُ عَنِ الْمَحْسُودِ بِحَسَدِي وَهَذَا غَايَةُ الْجَهْلِ فَإِنَّهُ بَلَاءٌ تَشْتَهِيهِ أَوَّلًا لِنَفْسِكَ فإنك أيضاً لا تخلوا عَنْ عَدُوٍّ يَحْسُدُكَ، فَلَوْ زَالَتِ النِّعْمَةُ بِالْحَسَدِ لَمْ يَبْقَ لِلَّهِ عَلَيْكَ نِعْمَةٌ لَا فِي الدِّينِ وَلَا فِي الدُّنْيَا، وَإِنِ اشْتَهَيْتَ أَنْ تَزُولَ النِّعْمَةُ عَنِ الْخَلْقِ بِحَسَدِكَ وَلَا تَزُولَ عَنْكَ بِحَسَدِ غَيْرِكَ فَهَذَا أَيْضًا جَهْلٌ، فَإِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ حَمْقَى الْحُسَّادِ يَشْتَهِي أَنْ يَخْتَصَّ بِهَذِهِ الْخَاصِّيَّةِ، وَلَسْتَ أَوْلَى بِذَلِكَ مِنَ الْغَيْرِ، فَنِعْمَةُ اللَّهِ عَلَيْكَ فِي أَنْ لَمْ يُزِلِ النِّعْمَةَ بِالْحَسَدِ/ مِمَّا يَجِبُ شُكْرُهَا عَلَيْكَ وَأَنْتَ بِجَهْلِكَ تَكْرَهُهَا. وَأَمَّا أَنَّ الْمَحْسُودَ يَنْتَفِعُ بِهِ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا فَوَاضِحٌ، أَمَّا مَنْفَعَتُهُ فِي الدِّينِ فَهُوَ أَنَّهُ مَظْلُومٌ مِنْ جِهَتِكَ لَا سِيَّمَا إِذَا أَخْرَجْتَ الْحَسَدَ إِلَى الْقَوْلِ وَالْفِعْلِ بِالْغِيبَةِ وَالْقَدْحِ فِيهِ وَهَتْكِ سِتْرِهِ وَذِكْرِ مَسَاوِئِهِ، فَهِيَ هَدَايَا يُهْدِيهَا اللَّهُ إِلَيْهِ، أَعْنِي أَنَّكَ تُهْدِي إِلَيْهِ حَسَنَاتِكَ فَإِنَّكَ كُلَّمَا ذَكَرْتَهُ بِسُوءٍ نَقَلَ إِلَى دِيوَانِهِ حَسَنَاتِكَ وَازْدَادَتْ سَيِّئَاتُكَ، فَكَأَنَّكَ اشْتَهَيْتَ زَوَالَ نِعَمِ اللَّهِ عَنْهُ إِلَيْكَ فَأُزِيلَتْ نِعَمُ اللَّهِ عَنْكَ إِلَيْهِ، وَلَمْ تَزَلْ فِي كُلِّ حِينٍ وَأَوَانٍ تَزْدَادُ شَقَاوَةً، وَأَمَّا مَنْفَعَتُهُ فِي الدُّنْيَا فَمِنْ وُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّ أَهَمَّ أَغْرَاضِ الْخَلْقِ مَسَاءَةُ الْأَعْدَاءِ وَكَوْنُهُمْ مَغْمُومِينَ مُعَذَّبِينَ وَلَا عَذَابَ أَعْظَمُ مِمَّا أَنْتَ فِيهِ مِنْ أَلَمِ الْحَسَدِ، بَلِ الْعَاقِلُ لَا يَشْتَهِي مَوْتَ عَدُوِّهِ بَلْ يُرِيدُ طُولَ حَيَاتِهِ لِيَكُونَ فِي عَذَابِ الْحَسَدِ لِيَنْظُرَ فِي كُلِّ حِينٍ وَأَوَانٍ إِلَى نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْهِ فَيَتَقَطَّعَ قَلْبُهُ بِذَلِكَ، وَلِذَلِكَ قِيلَ:

tevhidin göz bebeğine bir cinayet ve iman gözüne bir çöp batırmaktır. İkincisi: Müminlerden bir adama hile ve samimiyetsizlik yaparsan, Allah'ın kulları için hayır isteme hususunda Allah'ın dostlarından ayrılmış; müminler için belalar isteme hususunda İblis'e ve diğer kâfirlere ortak olmuş olursun. Üçüncüsü: Ahirette buna terettüp eden büyük azaptır. Dünyada senin için bir zarar olmasına gelince; haset sebebiyle senin sürekli keder ve tasa içinde kalmandır; oysa düşmanlarını Allah türlü nimetlerden mahrum bırakmaz. Böylece sen gördüğün her nimetle azap çeker, onlardan savulan her bela ile acı duyarsın; neticede daima kederli ve gamlı kalırsın. Böylece düşmanların için gerçekleşmesini istediğin şey senin başına gelmiş, düşmanlarının senin için gerçekleşmesini istediği şey de senin başına gelmiştir. Sen düşmanın için sıkıntı istiyordun; fakat sıkıntıyı bizzat kendi nefsine celbetmek için çalışmış oldun. Sonra bu keder sana galebe çaldığında bedenini hasta eder, sıhhatini elinden alır, seni vesveselere düşürür ve yeme-içme lezzetini sana zehir eder. Haset edilen kimseye dininde ve dünyasında hiçbir zararın olmamasına gelince; bu açıktır, çünkü nimet senin hasedinle ondan zail olmaz; bilakis Allah'ın takdir ettiği ikbal ve nimet, mutlaka Allah'ın takdir ettiği bir ecele kadar devam eder. Zira O'nun katında her şey bir ölçüyledir ve her ecelin bir yazısı vardır. Nimet hasetle zail olmadığı müddetçe, haset edilen kimse için dünyada bir zarar olmadığı gibi ahirette de bir günah yoktur. Belki de şöyle dersin: «Keşke nimet benim olsaydı da hasedimle haset edilen kimseden zail olsaydı!» Bu ise cehaletin zirvesidir; zira bu, evvelemirde kendi nefsin için arzuladığın bir beladır. Çünkü sen de sana haset eden bir düşmandan hali değilsin. Şayet nimet hasetle zail olsaydı, Allah'ın senin üzerindeki ne dinine ne de dünyana dair hiçbir nimeti kalmazdı. Eğer nimetin kendi hasedinle halktan zail olmasını, fakat başkasının hasediyle senden zail olmamasını arzuluyorsan, bu da bir cehalettir. Zira ahmak hasetçilerin her biri bu özelliğin kendisine has olmasını arzu eder; sen ise bu hususta başkasından daha evla değilsin. Dolayısıyla Allah'ın nimeti haset sebebiyle zail kılmaması O'nun senin üzerindeki bir nimetidir ki buna şükretmen vaciptir; oysa sen cehaletinle bundan hoşlanmıyorsun. Haset edilen kimsenin bundan dinde ve dünyada faydalanmasına gelince; bu gayet açıktır. Dindeki menfaatine gelince; o senin tarafından bir mazlumdur, bilhassa sen hasedi gıybet, kötüleme, ayıbını açığa çıkarma ve kötülüklerini anma şeklinde söze ve fiile döktüğün takdirde bunlar, Allah'ın ona takdim ettiği hediyelerdir. Yani sen ona sevaplarını hediye edersin; zira sen onu her ne zaman kötülükle ansan, senin iyiliklerin onun divanına aktarılır ve senin günahların artar. Sanki sen Allah'ın nimetlerinin ondan çıkıp sana gelmesini arzu ettin de Allah'ın nimetleri senden alınıp ona verildi; sen ise her an ve vakitte bedbahtlığını artırmış oldun. Dünyadaki menfaatine gelince; bu birkaç yöndendir: Birincisi: Yaratılmışların en mühim gayesi, düşmanlarının kederlenmesi ve onların gamlı ve azap içinde bulunmalarıdır. Senin haset eleminden içinde bulunduğun azaptan daha büyük bir azap yoktur! Bilakis akıllı kimse düşmanının ölümünü istemez; bilakis her an ve vakitte Allah'ın kendi üzerindeki nimetlerine baksın da kalbi bundan dolayı parçalansın diye onun haset azabı içinde uzun süre yaşamasını ister. Bu sebeple şöyle denilmiştir:

لَا مَاتَ أَعْدَاؤُكَ بَلْ خُلِّدُوا ... حَتَّى يَرَوْا مِنْكَ الَّذِي يُكْمِدُ

«Düşmanların ölmesin, bilakis ebedi yaşasınlar ki... Sende kendilerini kahredecek şeyleri görsünler!»

لَا زِلْتَ مَحْسُودًا عَلَى نِعْمَةٍ ... فَإِنَّمَا الْكَامِلُ مَنْ يُحْسَدُ

«Nimetinden ötürü daima haset edilen olasın... Zira ancak kemâl sahibi olana haset edilir!»

الثَّانِي: أَنَّ النَّاسَ يَعْلَمُونَ أَنَّ الْمَحْسُودَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ ذَا نِعْمَةٍ فَيَسْتَدِلُّونَ بِحَسَدِ الْحَاسِدِ عَلَى كَوْنِهِ مَخْصُوصًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِأَنْوَاعِ الْفَضَائِلِ وَالْمَنَاقِبِ، وَأَعْظَمُ الْفَضَائِلِ مِمَّا لَا يُسْتَطَاعُ دَفْعُهُ وَهُوَ الَّذِي يُورِثُ الْحَسَدَ فَصَارَ الْحَسَدُ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى اتِّصَافِ الْمَحْسُودِ بِأَنْوَاعِ الْفَضَائِلِ وَالْمَنَاقِبِ. الثَّالِثُ: أَنَّ الْحَاسِدَ يَصِيرُ مَذْمُومًا بَيْنَ الْخَلْقِ مَلْعُونًا عِنْدَ الْخَالِقِ وَهَذَا مِنْ أَعْظَمِ الْمَقَاصِدِ لِلْمَحْسُودِ. الرَّابِعُ: وَهُوَ أَنَّهُ سَبَبٌ لِازْدِيَادِ مَسَرَّةِ إِبْلِيسَ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْحَاسِدَ لَمَّا خَلَا عَنِ الْفَضَائِلِ الَّتِي اخْتَصَّ الْمَحْسُودُ بِهَا فَإِنْ رَضِيَ بِذَلِكَ اسْتَوْجَبَ الثَّوَابَ الْعَظِيمَ فَخَافَ إِبْلِيسُ مِنْ أَنْ يَرْضَى بِذَلِكَ فَيَصِيرَ مُسْتَوْجِبًا لِذَلِكَ الثَّوَابِ، فَلَمَّا لَمْ يَرْضَ بِهِ بَلْ أَظْهَرَ الْحَسَدَ فَاتَهُ ذَلِكَ الثَّوَابُ وَاسْتَوْجَبَ الْعِقَابَ فَيَصِيرُ ذَلِكَ سَبَبًا لِفَرَحِ إِبْلِيسَ وَغَضَبِ اللَّهِ تَعَالَى. الْخَامِسُ: أَنَّكَ عَسَاكَ تَحْسُدُ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَتُحِبُّ أَنْ يُخْطِئَ فِي دِينِ اللَّهِ وَتَكْشِفَ خَطَأَهُ لِيُفْتَضَحَ وَتُحِبُّ أَنْ يُخْرَسَ لِسَانُهُ حَتَّى لَا يَتَكَلَّمَ

İkincisi: İnsanlar bilirler ki haset edilen kimse mutlaka bir nimet sahibidir; dolayısıyla hasetçinin hasedinden hareketle, onun Allah katından türlü faziletler ve menkıbelerle tahsis edildiğine delil getirirler. Faziletlerin en büyüğü ise defedilmesine güç yetirilemeyen ve haset doğuran fazilettir. Böylece haset, haset edilen kimsenin türlü faziletler ve menkıbelerle vasıflandığının en kuvvetli delillerinden biri haline gelmiştir. Üçüncüsü: Hasetçi, yaratılmışlar arasında yerilmiş ve Yaratıcı katında lanetlenmiş hale gelir; bu ise haset edilen kimse için en büyük maksatlardandır. Dördüncüsü: Bu, İblis'in sevincinin artmasına bir sebeptir. Şöyle ki: Hasetçi, haset edilen kimsenin mazhar kılındığı faziletlerden yoksun kaldığında, şayet buna rıza gösterseydi büyük bir sevabı hak ederdi. İblis ise onun buna rıza gösterip de bu sevabı hak etmesinden korktu. O buna razı olmayıp hasedini izhar edince o sevap elinden kaçtı ve cezayı hak etti; böylece bu durum İblis'in sevinmesine ve Allah Teâlâ'nın gazabına sebep oldu. Beşincisi: Olur ki ilim ehlinden bir adama haset eder, Allah'ın dininde hata etmesini ve rezil olması için hatasını ortaya çıkarmayı arzu edersin; konuşamasın diye dilinin tutulmasını

أَوْ يَمْرَضَ حَتَّى لَا يُعَلِّمَ وَلَا يَتَعَلَّمَ وَأَيُّ إِثْمٍ يَزِيدُ عَلَى ذَلِكَ، وَأَيُّ مَرْتَبَةٍ أَخَسُّ مِنْ هَذِهِ. وَقَدْ ظَهَرَ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ أَيُّهَا الْحَاسِدُ أَنَّكَ بِمَثَابَةِ مَنْ يَرْمِي حَجَرًا إِلَى عَدُوِّهِ لِيُصِيبَ بِهِ مَقْتَلَهُ فَلَا يُصِيبُهُ، بَلْ يَرْجِعُ إِلَى حَدَقَتِهِ الْيُمْنَى فَيَقْلَعُهَا فَيَزْدَادُ غَضَبُهُ فَيَعُودُ وَيَرْمِيهِ ثَانِيًا أَشَدَّ مِنَ الْأَوَّلِ فَيَرْجِعُ الْحَجَرُ عَلَى عَيْنِهِ الْأُخْرَى فَيُعْمِيهِ فَيَزْدَادُ غَيْظُهُ وَيَعُودُ ثَالِثًا فَيَعُودُ عَلَى رَأْسِهِ فَيَشُجُّهُ وَعَدُوُّهُ سَالِمٌ فِي كُلِّ الْأَحْوَالِ، وَالْوَبَالُ رَاجِعٌ إِلَيْهِ دَائِمًا وَأَعْدَاؤُهُ حَوَالَيْهِ يَفْرَحُونَ بِهِ وَيَضْحَكُونَ عَلَيْهِ، بَلْ حَالُ الْحَاسِدِ أَقْبَحُ مِنْ هَذَا لِأَنَّ الْحَجَرَ الْعَائِدَ لَمْ يُفَوِّتْ إِلَّا الْعَيْنَ وَلَوْ بَقِيَتْ لَفَاتَتْ بِالْمَوْتِ، وَأَمَّا حَسَدُهُ فَإِنَّهُ يَسُوقُ إِلَى غَضَبِ اللَّهِ وَإِلَى النَّارِ، فَلَأَنْ تَذْهَبَ عَيْنُهُ فِي الدُّنْيَا خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَبْقَى لَهُ عَيْنٌ وَيَدْخُلَ بِهَا النَّارَ فَانْظُرْ كَيْفَ انْتَقَمَ اللَّهُ مِنَ الْحَاسِدِ إِذَا أَرَادَ زَوَالَ النِّعْمَةِ عَنِ الْمَحْسُودِ فَمَا أَزَالَهَا عَنْهُ ثُمَّ أَزَالَ نِعْمَةَ الْحَاسِدِ تَصْدِيقًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ [فَاطِرٍ: ٤٣] فَهَذِهِ الْأَدْوِيَةُ الْعِلْمِيَّةُ فَمَهْمَا تَفَكَّرَ/ الْإِنْسَانُ فِيهَا بِذِهْنٍ صَافٍ وَقَلْبٍ حَاضِرٍ انْطَفَأَ مِنْ قَلْبِهِ نَارُ الْحَسَدِ، وَأَمَّا الْعَمَلُ النَّافِعُ فَهُوَ أَنْ يَأْتِيَ بِالْأَفْعَالِ الْمُضَادَّةِ لِمُقْتَضَيَاتِ الْحَسَدِ، فَإِنْ بَعَثَهُ الْحَسَدُ عَلَى الْقَدْحِ فِيهِ كَلَّفَ لِسَانَهُ الْمَدْحَ لَهُ وَإِنْ حَمَلَهُ عَلَى التَّكَبُّرِ عَلَيْهِ كَلَّفَ نَفْسَهُ التَّوَاضُعَ لَهُ وَإِنْ حَمَلَهُ عَلَى قَطْعِ أَسْبَابِ الْخَيْرِ عَنْهُ كَلَّفَ نَفْسَهُ السَّعْيَ فِي إِيصَالِ الْخَيْرَاتِ إِلَيْهِ، فَمَهْمَا عَرَفَ الْمَحْسُودُ ذَلِكَ طَابَ قَلْبُهُ وَأَحَبَّ الْحَاسِدَ وَذَلِكَ يُفْضِي آخِرَ الْأَمْرِ إِلَى زَوَالِ الْحَسَدِ مِنْ وَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَحْسُودَ إِذَا أَحَبَّ الْحَاسِدَ فَعَلَ مَا يُحِبُّهُ الْحَاسِدُ فَحِينَئِذٍ يَصِيرُ الْحَاسِدُ مُحِبًّا لِلْمَحْسُودِ وَيَزُولُ الْحَسَدُ حِينَئِذٍ.

yahut öğretip öğrenemesin diye hastalanmasını arzu edersin. Bundan daha büyük hangi günah olabilir ve bundan daha aşağılık hangi mertebe bulunabilir! Ey hasetçi! Bu yönlerden açıkça anlaşılmıştır ki sen, düşmanının can alıcı yerine isabet ettirmek için ona taş atan fakat isabet ettiremeyen, bilakis taş kendi sağ göz bebeğine dönüp onu çıkaran, bunun üzerine öfkesi artıp tekrar öncekinden daha şiddetli atan, taşın bu kez diğer gözüne dönüp onu kör ettiği, gayzı daha da artıp üçüncü kez attığında taşın kendi başına dönüp başını yardığı bir kimse gibisin; oysa düşmanı her durumda sapasağlamdır, vebal ise daima kendisine dönmektedir ve etrafındaki düşmanları onun bu haline sevinmekte, ona gülmektedir! Bilakis hasetçinin hali bundan da çirkindir; zira geri dönen taş sadece gözü elden çıkarmıştır, o göz kalsaydı bile ölümle elden çıkacaktı. Hasedine gelince, o kimseyi Allah'ın gazabına ve ateşe sürükler. Dolayısıyla dünyada gözünün gitmesi, bir göze sahip olup da onunla ateşe girmesinden kendisi için daha hayırlıdır. Bak, Allah haset edilen kimseden nimetin zail olmasını dilediğinde hasetçiden nasıl intikam almıştır: O nimeti haset edilenden gidermemiş, sonra da Allah Teâlâ'nın şu kavlini doğrulamak üzere hasetçinin nimetini gidermiştir: { وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ } “Kötü tuzak ancak sahibinin başına geçer”. İşte bunlar ilmi ilaçlardır; insan berrak bir zihin ve uyanık bir kalple bunlar üzerinde ne zaman tefekkür etse, kalbinden haset ateşi söner. Faydalı amele gelince; hasedin gereklerinin zıddı olan fiilleri yapmasıdır. Eğer haset onu o şahsı kötülemeye sevk ederse dilini onu övmeye zorlar; eğer ona karşı büyüklenmeye sevk ederse nefsini ona karşı tevazu göstermeye zorlar; eğer ona ulaşacak hayır yollarını kesmeye sevk ederse nefsini ona hayırları ulaştırma gayretine zorlar. Haset edilen kimse bunu fark ettiği zaman kalbi hoşnut olur ve hasetçiyi sever. Bu da nihayetinde iki yönden hasedin yok olmasına yol açar: Birincisi: Haset edilen kimse hasetçiyi sevdiği zaman hasetçinin hoşuna giden şeyleri yapar; işte o zaman hasetçi de haset edileni sever hale gelir ve o vakit haset zail olur.

الثَّانِي: أَنَّ الْحَاسِدَ إِذَا أَتَى بِضِدِّ مُوجِبَاتِ الْحَسَدِ عَلَى سَبِيلِ التَّكَلُّفِ يَصِيرُ ذَلِكَ بِالْآخِرَةِ طَبْعًا لَهُ فَيَزُولُ الْحَسَدُ عَنْهُ.

İkincisi: Hasetçi, hasedin gereklerinin zıddını külfetle/zorlanarak yerine getirdiğinde, bu durum sonunda onun için bir tabiat haline gelir ve böylece haset ondan zail olur.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ النَّفْرَةَ الْقَائِمَةَ بِقَلْبِ الْحَاسِدِ مِنَ الْمَحْسُودِ أَمْرٌ غَيْرُ دَاخِلٍ فِي وُسْعِهِ، فَكَيْفَ يُعَاقَبُ عَلَيْهِ؟ وَأَمَّا الَّذِي فِي وُسْعِهِ أَمْرَانِ، أَحَدُهُمَا: كَوْنُهُ رَاضِيًا بِتِلْكَ النَّفْرَةِ، وَالثَّانِي: إِظْهَارُ آثَارِ تِلْكَ النَّفْرَةِ مِنَ الْقَدْحِ فِيهِ وَالْقَصْدُ إِلَى إِزَالَةِ تِلْكَ النِّعْمَةِ عَنْهُ وَجَرُّ أَسْبَابِ الْمَحَبَّةِ إِلَيْهِ، فَهَذَا هُوَ الدَّاخِلُ تَحْتَ التَّكْلِيفِ، وَلْنَرْجِعْ إِلَى التَّفْسِيرِ:

YEDİNCİ MESELE: Bil ki hasetçinin kalbinde haset edilene karşı bulunan nefret, onun güç yetirebileceği şeyler dahilinde değildir; öyleyse bundan dolayı nasıl cezalandırılır? Onun güç yetirebileceği şey ise iki husustur: Birincisi: O nefretten razı olmasıdır. İkincisi: O nefretin eserlerini onu kötülemek, o nimeti ondan gidermeyi kastetmek ve sevgi sebeplerini [sadece] kendine çekmek suretiyle dışa vurmasıdır. İşte mükellefiyet altına giren budur. Şimdi tefsire dönelim:

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً فَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ كَانُوا يُرِيدُونَ رُجُوعَ الْمُؤْمِنِينَ عَنِ الْإِيمَانِ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّ الْإِيمَانَ صَوَابٌ وَحَقٌّ، وَالْعَالِمُ بِأَنَّ غَيْرَهُ عَلَى حَقٍّ لَا يَجُوزُ أَنْ يُرِيدَ رَدَّهُ عَنْهُ إِلَّا بِشُبْهَةٍ يُلْقِيهَا إِلَيْهِ، لِأَنَّ الْمُحِقَّ لَا يَعْدِلُ عَنِ الْحَقِّ إِلَّا بِشُبْهَةٍ وَالشُّبْهَةُ ضَرْبَانِ، أَحَدُهُمَا: مَا يَتَّصِلُ بِالدُّنْيَا وَهُوَ أَنْ يُقَالَ لَهُمْ: قَدْ عَلِمْتُمْ مَا نَزَلَ بِكُمْ مِنْ إِخْرَاجِكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ وَضِيقِ الْأَمْرِ عَلَيْكُمْ وَاسْتِمْرَارِ الْمَخَافَةِ بِكُمْ، فَاتْرُكُوا الْإِيمَانَ الَّذِي سَاقَكُمْ إِلَى هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، وَالثَّانِي: فِي بَابِ الدِّينِ: بِطَرْحِ الشُّبَهِ فِي الْمُعْجِزَاتِ أَوْ تَحْرِيفِ مَا فِي التَّوْرَاةِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّاراً } “Kitap ehlinden birçoğu, imanınızdan sonra sizi kâfirler olarak döndürmeyi arzu etti” kavline gelince; kastedilen, imanın doğru ve hak olduğu kendilerine apaçık belli olduktan sonra müminlerin imandan dönmelerini istemiş olmalarıdır. Başkasının hak üzere olduğunu bilen bir kimsenin, ona bir şüphe atmaksızın onu bundan döndürmeyi istemesi caiz olmaz; çünkü hak üzere olan kimse haktan ancak bir şüphe sebebiyle sapar. Şüphe ise iki kısımdır: Birincisi: Dünyaya ilişkin olandır; o da onlara: «Yurtlarınızdan çıkarılmanız, işinizin daralması ve korkunun üzerinizde süreklilik kazanması şeklinde başınıza gelenleri bildiniz; öyleyse sizi bu şeylere sürükleyen imanı terk edin!» denilmesidir. İkincisi: Din hususunda olandır; bu da mucizeler hakkında şüpheler atmak veya Tevrat'ta olanı tahrif etmek suretiyle olur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ فَفِيهِ مَسَائِلُ»

Allah Teâlâ'nın: { حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ } “kendi nefislerinden kaynaklanan bir haset sebebiyle” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:

:

:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ حُبَّهُمْ لِأَنْ يَرْجِعُوا عَنِ الْإِيمَانِ إِنَّمَا كَانَ لِأَجْلِ الْحَسَدِ. قَالَ الْجُبَّائِيُّ:

BİRİNCİ MESELE: Allah Teâlâ, onların [müminlerin] imandan dönmelerini arzu etmelerinin sırf haset yüzünden olduğunu beyan buyurmuştur. Cübbâî şöyle demiştir:

عَنَى بِقَوْلِهِ: كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ لَمْ يُؤْتَوْا ذَلِكَ مِنْ قِبَلِهِ تَعَالَى وَأَنَّ كُفْرَهُمْ هُوَ فِعْلُهُمْ لَا مِنْ خَلْقِ اللَّهِ فِيهِمْ، وَالْجَوَابُ أَنَّ قَوْلَهُ: مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ فِيهِ وَجْهَانِ، أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِ «ود» على معنى أنهم أحبوا

[Cübbâî,] { كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ } “...kendi nefislerinden [kaynaklanan] bir haset yüzünden inkârcılar [olarak]...” kavliyle, kendilerine bunun Allah Teâlâ tarafından verilmediğini ve küfürlerinin Allah'ın onlarda yaratmasıyla değil bizzat kendi fiilleri olduğunu kastetmiştir. [Buna verilecek] cevap şudur: Allah Teâlâ'nın { مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ } “kendi nefislerinden” kavlinde iki vecih (ihtimal) vardır. Birincisi: Bunun, onların [şöyle] arzu ettikleri anlamında olmak üzere «vedde» (arzu etti) [fiiline] müteallık (bağlantılı) olmasıdır;

أن ترتدوا عن دينكم، وتمنيهم ذلك من قبل شهوتهم لا من قبل التدين والميل مع الحق، لأنهم ودوا ذَلِكَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّكُمْ عَلَى الْحَقِّ فَكَيْفَ يَكُونُ تَمَنِّيهِمْ مِنْ قِبَلِ طلب الحق؟ الثاني: أنه متعلق بحسداً أَيْ حَسَدًا عَظِيمًا مُنْبَعِثًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ.

ve bunu temenni etmelerinin dindarlıktan ve hakka meyletmekten değil, sırf kendi nefislerinin arzusundan kaynaklandığı manasında olmak üzere “vedde” (arzu etti) fiiline müteallık olmasıdır; zira onlar sizin hak üzere olduğunuz kendilerine apaçık belli olduktan sonra bunu arzu etmişlerdir, öyleyse onların temennisi hakkı talep cihetinden nasıl olabilir? İkincisi: “Haseden” kelimesine müteallık olmasıdır; yani kendi nefislerinden doğan büyük bir haset sebebiyle [bunu istemişlerdir].

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا فَهَذَا يَدُلُّ على أن اليهود بعد ما أَرَادُوا صَرْفَ الْمُؤْمِنِينَ عَنِ الْإِيمَانِ احْتَالُوا فِي ذَلِكَ بِإِلْقَاءِ الشُّبَهِ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَأْمُرَهُمْ تَعَالَى بِالْعَفْوِ وَالصَّفْحِ عَلَى وَجْهِ الرِّضَا بِمَا فَعَلُوا، لِأَنَّ ذَلِكَ كُفْرٌ، فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى أَحَدِ أَمْرَيْنِ، الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ تَرْكُ الْمُقَابَلَةِ وَالْإِعْرَاضُ عَنِ الْجَوَابِ، لِأَنَّ ذَلِكَ أَقْرَبُ إِلَى تَسْكِينِ الثَّائِرَةِ فِي الْوَقْتِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ الرَّسُولَ بِالْعَفْوِ وَالصَّفْحِ عَنِ الْيَهُودِ فَكَذَا أَمَرَهُ بِالْعَفْوِ وَالصَّفْحِ عَنْ مُشْرِكِي الْعَرَبِ بِقَوْلِهِ/ تَعَالَى: قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ [الْجَاثِيَةِ: ١٤] وَقَوْلِهِ: وَاهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِيلًا [الْمُزَّمِّلِ: ١٠] وَلِذَلِكَ لَمْ يَأْمُرْ بِذَلِكَ عَلَى الدَّوَامِ بَلْ عَلَّقَهُ بِغَايَةٍ فَقَالَ: حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا، أَحَدُهَا: أَنَّهُ الْمُجَازَاةُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَنِ الْحَسَنِ، وَثَانِيهَا:

Allah Teâlâ'nın: { فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا } “Artık affedin ve hoşgörün!” kavline gelince; bu durum, Yahudilerin müminleri imandan çevirmeyi istedikten sonra, açıkladığımız üzere şüpheler atarak bu hususta hileye başvurduklarına delalet eder. Allah Teâlâ'nın, onların yaptıklarına rıza gösterme tarzında bir af ve müsamahayı müminlere emretmesi caiz değildir; zira bu küfürdür. Bu sebeple bunun iki husustan birine hamledilmesi vacip olmuştur: Birincisi: Kastedilenin, karşılık vermeyi terk etmek ve cevaptan yüz çevirmek olmasıdır; çünkü o an için fitne ateşini söndürmeye en yakın olan budur. Sanki Allah Teâlâ Peygamber'e Yahudileri affedip hoşgörmesini emrettiği gibi, Arap müşriklerini de affedip hoşgörmesini şu kavliyle emretmiştir: { قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ } “İman edenlere söyle: Allah'ın günlerini ummayanları bağışlasınlar” ve: { وَاهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِيلاً } “Onları güzel bir ayrılışla terk et!”. Bu sebepledir ki bunu sürekli olarak emretmemiş, bilakis bir gayeye bağlayarak şöyle buyurmuştur: { حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ } “Allah emrini getirinceye kadar”. Bu hususta birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Bunun, kıyamet günündeki ceza ve mükâfat olmasıdır. İkincisi:

أَنَّهُ قُوَّةُ الرَّسُولِ وَكَثْرَةُ أُمَّتِهِ. وَثَالِثُهَا: وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ، أَنَّهُ الْأَمْرُ بِالْقِتَالِ لِأَنَّ عِنْدَهُ يَتَعَيَّنُ أَحَدُ أَمْرَيْنِ: إِمَّا الْإِسْلَامُ، وَإِمَّا الْخُضُوعُ لِدَفْعِ الْجِزْيَةِ وَتَحَمُّلِ الذُّلِّ وَالصَّغَارِ، فَلِهَذَا قَالَ الْعُلَمَاءُ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ [التَّوْبَةِ: ٢٩]

Peygamber'in kuvveti ve ümmetinin çoğalmasıdır. Üçüncüsü -ki sahabe ve tâbiînin çoğunun kavlidir-: Bunun savaş emri olmasıdır; çünkü o vakit iki husustan biri tayin olunur: Ya İslam yahut cizye ödemeye boyun eğip zillet ve küçülmeyi kabullenmek. Bu sebeple âlimler şöyle demiştir: Şüphesiz bu ayet, Allah Teâlâ'nın: { قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe iman etmeyenlerle savaşın!” kavliyle neshedilmiştir.

وَعَنِ الْبَاقِرِ ﵁ أَنَّهُ لَمْ يُؤْمَرْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِقِتَالٍ حَتَّى نَزَلَ جِبْرِيلُ ﵇ بِقَوْلِهِ: أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا [الْحَجِّ: ٣٩] وَقَلَّدَهُ سَيْفًا فَكَانَ أَوَّلَ قِتَالٍ قَاتَلَ أَصْحَابُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جحش ببطن نخل وبعده غزوة بدر،

Bâkır'dan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre, Cebrail aleyhisselâm: { أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا } “Kendilerine savaş açılanlara, zulme uğramış olmaları sebebiyle [savaş için] izin verildi” ayetini indirip kendisine bir kılıç kuşatıncaya kadar Allah Resûlü'ne ﷺ savaş emredilmedi. Yapılan ilk savaş, Abdullah b. Cahş'ın arkadaşlarının Batn-ı Nahle'de yaptığı savaştı, ondan sonra da Bedir Gazvesi vuku buldu.

وهاهنا سُؤَالَانِ:

Burada iki soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: كَيْفَ يَكُونُ مَنْسُوخًا وَهُوَ مُعَلَّقٌ بِغَايَةٍ كَقَوْلِهِ: ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ [الْبَقَرَةِ: ١٨٧] وَإِنْ لَمْ يَكُنْ وُرُودُ اللَّيْلِ ناسخاً فكذا هاهنا، الْجَوَابُ: أَنَّ الْغَايَةَ الَّتِي يُعَلَّقُ بِهَا الْأَمْرُ إِذَا كَانَتْ لَا تُعْلَمُ إِلَّا شَرْعًا لَمْ يَخْرُجْ ذَلِكَ الْوَارِدُ شَرْعًا عَنْ أَنْ يَكُونَ نَاسِخًا وَيَحِلُّ مَحَلَّ قَوْلِهِ: فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا إِلَى أن أنسحه عَنْكُمْ.

BİRİNCİ SORU: { ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ } “Sonra orucu geceye kadar tamamlayın!” kavlinde olduğu gibi bir gayeye bağlanmışken nasıl mensuh olabilir? Nitekim gecenin gelmesi nasih (hükmü kaldıran) olmadığı gibi burada da böyledir. CEVAP: Emrin bağlandığı gaye ancak şeriatla bilinen bir gaye olduğunda, şeriatça vârid olan o hükmün nasih olmaktan çıkması gerekmez ve bu, [Allah'ın]: «Ben sizden o hükmü neshedinceye kadar affedin ve hoşgörün» demesi yerine geçer.

السُّؤَالُ الثَّانِي: كَيْفَ يَعْفُونَ وَيَصْفَحُونَ وَالْكُفَّارُ كَانُوا أَصْحَابَ الشَّوْكَةِ وَالْقُوَّةِ وَالصَّفْحُ لَا يَكُونُ إِلَّا عَنْ قُدْرَةٍ؟

İKİNCİ SORU: Kâfirler güç ve kuvvet sahibi iken, hoşgörü (safh) ise ancak güç yetirildiğinde mümkün olabilecekken onlar nasıl affedip hoşgörsünler?

وَالْجَوَابُ: أَنَّ الرَّجُلَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَانَ يُنَالُ بِالْأَذَى فَيَقْدِرُ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ قَبْلَ اجْتِمَاعِ الْأَعْدَاءِ أَنْ يَدْفَعَ عَدُوَّهُ عَنْ نَفْسِهِ وَأَنْ يَسْتَعِينَ بِأَصْحَابِهِ، فَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى عِنْدَ ذَلِكَ بِالْعَفْوِ وَالصَّفْحِ كَيْ لَا يُهَيِّجُوا شَرًّا وَقِتَالًا.

CEVAP: Müslümanlardan bir kimseye eziyet ulaştığında, düşmanlar toplanmadan önce o durumda düşmanını kendisinden savmaya ve arkadaşlarından yardım istemeye güç yetirebiliyordu. İşte o vakit Allah Teâlâ, bir şer ve savaş alevlendirmesinler diye affetmeyi ve hoşgörmeyi emretmiştir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: فِي التَّفْسِيرِ قَوْلُهُ: فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَسُنَ الِاسْتِدْعَاءُ، وَاسْتُعْمِلَ مَا يَلْزَمُ فِيهِ مِنَ النُّصْحِ وَالْإِشْفَاقِ وَالتَّشَدُّدِ فِيهِ، وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ لَا يَجُوزُ نَسْخُهُ وَإِنَّمَا يَجُوزُ نَسْخُهُ عَلَى التَّفْسِيرِ الْأَوَّلِ.

Tefsirdeki İKİNCİ GÖRÜŞ: { فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا } kavli; güzelce davet etmek, bu hususta gereken nasihat, şefkat ve bu yönde ciddiyet göstermektir. Bu tefsire göre ayetin neshedilmesi caiz olmaz; nesih ancak birinci tefsire göre caizdir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فَهُوَ تَحْذِيرٌ لَهُمْ بِالْوَعِيدِ سَوَاءٌ حُمِلَ عَلَى الأمر بالقتال أو غيره.

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir” kavline gelince; gerek savaş emrine gerekse başka bir şeye hamledilsin, bu onlar için tehdit içeren bir uyarıdır.

تم الجزء الثالث: ويليه الجزء الرابع، وأوله قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ

Üçüncü Cüz tamamlandı. Bunu dördüncü cüz takip etmektedir; onun başı ise Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ }

الجزء الرابع

DÖRDÜNCÜ CÜZ

[تتمة سورة البقرة]

[Bakara Suresi'nin Devamı]

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla

[سورة البقرة (٢) : آية ١١٠]

[Bakara Suresi (2): Ayet 110]

وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٠)

{ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin! Kendiniz için önceden ne hayır gönderirseniz, onu Allah katında bulursunuz. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir” (110).

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِالْعَفْوِ وَالصَّفْحِ عَنِ الْيَهُودِ، ثُمَّ عَقَّبَهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ كَمَا أَلْزَمَهُمْ لِحَظِّ الْغَيْرِ وَصَلَاحِهِ الْعَفْوَ وَالصَّفْحَ، فَكَذَلِكَ أَلْزَمَهُمْ لِحَظِّ أَنْفُسِهِمْ وَصَلَاحِهَا الْقِيَامَ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ الْوَاجِبَتَيْنِ، وَنَبَّهَ بِهِمَا عَلَى مَا عَدَاهُمَا مِنَ الْوَاجِبَاتِ. ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ التَّطَوُّعَاتُ مِنَ الصَّلَوَاتِ وَالزَّكَوَاتِ، وَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ يَجِدُونَهُ وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ يَجِدُونَ عَيْنَ تِلْكَ الْأَعْمَالِ لِأَنَّهَا لَا تَبْقَى وَلِأَنَّ وِجْدَانَ عَيْنِ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ لَا يُرْغَبُ فِيهِ، فَبَقِيَ أَنَّ الْمُرَادَ وِجْدَانُ ثَوَابِهِ وَجَزَائِهِ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ أَيْ أَنَّهُ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ الْقَلِيلُ وَلَا الْكَثِيرُ مِنَ الْأَعْمَالِ وَهُوَ تَرْغِيبٌ مِنْ حَيْثُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُجَازِي عَلَى الْقَلِيلِ كَمَا يُجَازِي عَلَى الْكَثِيرِ، وَتَحْذِيرٌ مِنْ خِلَافِهِ الَّذِي هُوَ الشَّرُّ، وَأَمَّا الْخَيْرُ فَهُوَ النَّفْعُ الْحَسَنُ وَمَا يُؤَدِّي إِلَيْهِ، فَلَمَّا كَانَ مَا يَأْتِيهِ الْمَرْءُ مِنَ الطَّاعَةِ يُؤَدِّي بِهِ إِلَى الْمَنَافِعِ الْعَظِيمَةِ، وَجَبَ أَنْ يُوصَفَ بِذَلِكَ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ قَالَ تَعَالَى: وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ [الْحَجِّ: ٧٧] .

Bil ki Allah Teâlâ Yahudileri affedip hoşgörmeyi emretmiş, ardından başkalarının payı ve maslahatı için onlara affı ve hoşgörüyü gerekli kıldığı gibi, kendi nefislerinin payı ve salahı için de farz olan namazı ve zekâtı eda etmelerini gerekli kıldığını tenbih etmek üzere: { وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin!” buyurmuştur. Bu ikisi ile bunların dışındaki vaciplere de dikkat çekmiştir. Sonra bunun ardından: { وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ } “Kendiniz için önceden ne hayır gönderirseniz” buyurmuştur ki daha zahir olan görüşe göre bundan kasıt, nafile olarak kılınan namazlar ve verilen sadakalardır. Allah Teâlâ onu bulacaklarını beyan buyurmuştur. Kastedilen, o amellerin bizzat kendisini bulmaları değildir; çünkü o ameller baki kalmaz ve o şeylerin bizzat kendisini bulmaya rağbet edilmez. Dolayısıyla geriye kastedilenin, onun sevabını ve karşılığını bulmak olduğu kalır. Sonra: { إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir” buyurmuştur; yani amellerden azı da çoğu da O'na gizli kalmaz. Bu ifade, Allah Teâlâ'nın çoğa karşılık verdiği gibi aza da karşılık vereceğine delalet etmesi bakımından bir teşviktir (terğîb); bunun zıddı olan şerden de bir sakındırmadır (tahzîr). Hayra gelince; o, güzel olan fayda ve ona ulaştıran şeydir. İnsanın eda ettiği itaat kendisini büyük menfaatlere ulaştırdığı için, bu şekilde vasıflanması vacip olmuştur. Bu minval üzere Allah Teâlâ: { وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Hayır işleyin ki kurtuluşa eresiniz” buyurmuştur.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ١١١ الى ١١٢]

[Bakara Suresi (2): Ayetler 111-112]

وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاَّ مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١١١) بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (١١٢)

{ وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُوداً أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ * بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “«Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecek» dediler. Bu onların kuruntularıdır. De ki: «Eğer doğru sözlü iseniz delilinizi getirin!» Hayır, öyle değil! Kim ihsan sahibi olarak yüzünü Allah'a teslim ederse, onun mükâfatı Rabbi katındadır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir” (111-112).

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الرَّابِعُ مِنْ تَخْلِيطِ الْيَهُودِ وَإِلْقَاءِ الشُّبَهِ فِي قُلُوبِ الْمُسْلِمِينَ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْيَهُودَ/ لَا تَقُولُ فِي النَّصَارَى: إِنَّهَا تَدْخُلُ الْجَنَّةَ، وَلَا النَّصَارَى فِي الْيَهُودِ، فَلَا بُدَّ مِنْ تَفْصِيلٍ فِي الْكَلَامِ فَكَأَنَّهُ قَالَ: وَقَالَتِ الْيَهُودُ: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا، وَقَالَتِ النَّصَارَى: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ نَصَارَى، وَلَا يَصِحُّ فِي الْكَلَامِ سِوَاهُ، مَعَ عِلْمِنَا بِأَنَّ كُلَّ واحد من الفريقين يكفر الآخر، ونظيره: قالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى [الْبَقَرَةِ: ١٣٥] وَالْهُودُ: جَمْعُ هَائِدٍ، كَعَائِذٍ وَعُوذٍ وَبَازِلٍ وَبُزْلٍ، فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ قِيلَ: كَانَ هُودًا، عَلَى تَوْحِيدِ الِاسْمِ، وَجَمْعِ الْخَبَرِ؟ قُلْنَا: حُمِلَ الِاسْمُ عَلَى لَفْظِ (مَنْ) وَالْخَبَرُ عَلَى مَعْنَاهُ كَقِرَاءَةِ الْحَسَنِ: إِلَّا مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ [الصافات: ١٦٣] وَقَرَأَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ: إِلَّا مَنْ كَانَ يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ فَالْمُرَادُ أَنَّ ذَلِكَ مُتَمَنَّيَاتُهُمْ، ثُمَّ إِنَّهُمْ لِشِدَّةِ تَمَنِّيهِمْ لِذَلِكَ قَدَّرُوهُ حَقًّا فِي نَفْسِهِ، فَإِنْ قِيلَ: لِمَ قَالَ: تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ وَقَوْلُهُمْ: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ أَمْنِيَّةٌ وَاحِدَةٌ؟ قُلْنَا: أُشِيرَ بِهَا إِلَى الْأَمَانِيِّ الْمَذْكُورَةِ، وَهِيَ أُمْنِيَّتُهُمْ أَنْ لَا يَنْزِلَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ خَيْرٌ مِنْ رَبِّهِمْ، وَأُمْنِيَّتُهُمْ أَنْ يَرُدُّوهُمْ كُفَّارًا، وَأُمْنِيَّتُهُمْ أَنْ لَا يَدْخُلَ الْجَنَّةَ غَيْرُهُمْ، أَيْ: تِلْكَ الْأَمَانِيُّ الْبَاطِلَةُ أَمَانِيُّهُمْ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً

Bil ki bu, Yahudilerin kafa karıştırmalarının ve Müslümanların kalplerine şüphe sokmalarının dördüncü türüdür. Bil ki Yahudiler Hristiyanlar hakkında: «Onlar cennete girecektir» demez; Hristiyanlar da Yahudiler hakkında bunu söylemez. Dolayısıyla sözde bir takdir (açılım) bulunması zorunludur. Sanki şöyle buyurmuştur: «Yahudiler: Cennete Yahudi olandan başkası asla girmeyecek dediler; Hristiyanlar da: Cennete Hristiyan olandan başkası asla girmeyecek dediler.» İki fırkadan her birinin diğerini tekfir ettiğini bilmemizle birlikte, sözde bundan başkası sahih olmaz. Bunun bir benzeri de: { قَالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصَارَى } “«Yahudi veya Hristiyan olun» dediler” ayetidir. “Hûd” (هُود), tıpkı âiz (عَائِذ) - ûz (عُوذ) ve bâzil (بَازِل) - büzl (بُزْل) gibi, hâid (هَائِد) kelimesinin çoğuludur. Eğer: «İsim tekil yapılıp haber çoğul kılınarak nasıl { كَانَ هُوداً } denilmiştir?» denilirse; deriz ki: İsim (kâne'nin ismi) “men” (مَنْ) kelimesinin lafzına, haber ise onun manasına hamledilmiştir; nitekim Hasan'ın: { إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ } kıraati de böyledir. Übey b. Ka'b ise bunu: { إِلَّا مَنْ كَانَ يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا } şeklinde okumuştur. Allah Teâlâ'nın: { تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ } “Bu onların kuruntularıdır” kavline gelince; kastedilen, bunun onların temennilerinden ibaret olduğudur. Sonra onlar bunu şiddetle temenni ettikleri için, bizatihi hak bir gerçek kabul etmişlerdir. Eğer: «Onların: { لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ } “Cennete asla girmeyecek” sözleri tek bir temenni olduğu halde niçin: { تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ } “Bu onların kuruntularıdır (çoğul)” buyrulmuştur?» denilirse; deriz ki: Bununla zikredilen temennilere işaret edilmiştir ki onlar; müminlere Rablerinden bir hayrın indirilmemesi temennileri, onları kâfirler olarak geri döndürme temennileri ve kendilerinden başkasının cennete girmemesi temennileridir. Yani: «İşte bu batıl temenniler onların kuruntularıdır.» Allah Teâlâ'nın: { قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ } “De ki: Delilinizi getirin!” kavli ise: { لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُوداً

أَوْ نَصارى

{ أَوْ نَصَارَى } “veya Hristiyan”

وتِلْكَ أَمانِيُّهُمْ اعْتِرَاضٌ،

“«Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecek» dediler” kavline bağlıdır; { تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ } “Bu onların kuruntularıdır” cümlesi ise bir ara cümledir (itiraz).

قَالَ ﵊ «الْكَيِّسُ مَنْ دَانَ نَفْسَهُ، وَعَمِلَ لِمَا بَعْدَ الْمَوْتِ، وَالْعَاجِزُ مَنْ أَتْبَعَ نَفْسَهُ هَوَاهَا، وَتَمَنَّى عَلَى اللَّهِ الْأَمَانِيَّ»

Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Akıllı kimse, nefsini hesaba çeken ve ölümden sonrası için amel edendir; âciz kimse ise nefsini hevasına uyduran ve Allah'tan kuru temennilerde bulunandır.»

وَقَالَ عَلِيٌّ ﵁: «لَا تَتَّكِلْ عَلَى الْمُنَى فَإِنَّهَا بَضَائِعُ التَّوَلِّي» .

Ali radıyallâhu anh da şöyle demiştir: «Kuru temennilere bel bağlama; çünkü onlar [haktan] yüz çevirmenin sermayeleridir.»

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ } “De ki: Delilinizi getirin!” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَاتِ: صَوْتٌ بِمَنْزِلَةِ هَاءِ فِي مَعْنَى أَحْضِرْ.

BİRİNCİ MESELE: Hâti (هَاتِ); "getir, hazır et" (أَحْضِرْ) anlamında olup hâi (هَاءِ) gibidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْمُدَّعِيَ سَوَاءٌ ادَّعَى نَفْيًا، أَوْ إِثْبَاتًا، فَلَا بُدَّ لَهُ مِنَ الدَّلِيلِ وَالْبُرْهَانِ، وَذَلِكَ مِنْ أَصْدَقِ الدَّلَائِلِ عَلَى بُطْلَانِ الْقَوْلِ بِالتَّقْلِيدِ قَالَ الشَّاعِرُ:

İKİNCİ MESELE: Ayet, iddia sahibinin iddiası ister bir nefy (olumsuzluk) ister bir ispat (olumluluk) olsun, mutlaka bir delile ve bürhana sahip olması gerektiğine delalet etmiştir. Bu da taklidin batıl olduğuna dair en doğru delillerdendir. Şair şöyle demiştir:

مَنِ ادَّعَى شَيْئًا بِلَا شَاهِدٍ ... لَا بُدَّ أَنْ تَبْطُلَ دَعْوَاهُ

Şahitsiz bir şey iddia edenin ... iddiası mutlaka batıl olur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: بَلى فَفِيهِ وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ إِثْبَاتٌ لِمَا نَفَوْهُ مِنْ دُخُولِ غَيْرِهِمُ الْجَنَّةَ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا نَفَى أَنْ يَكُونَ لَهُمْ بُرْهَانٌ أَثْبَتَ أَنَّ لِمَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ بُرْهَانًا. الثَّالِثُ: كَأَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ: أَنْتُمْ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ لَا تَفُوزُونَ بِالْجَنَّةِ، بَلَى إِنْ غَيَّرْتُمْ طَرِيقَتَكُمْ وَأَسْلَمْتُمْ وَجْهَكُمْ لِلَّهِ وَأَحْسَنْتُمْ فَلَكُمُ الْجَنَّةُ، فَيَكُونُ ذَلِكَ تَرْغِيبًا لَهُمْ فِي الْإِسْلَامِ، وَبَيَانًا لِمُفَارَقَةِ حَالِهِمْ لِحَالِ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ لِكَيْ يُقْلِعُوا عَمَّا هُمْ عَلَيْهِ وَيَعْدِلُوا إِلَى هَذِهِ الطَّرِيقَةِ، فَأَمَّا مَعْنَى: مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ فَهُوَ إِسْلَامُ النَّفْسِ لِطَاعَةِ اللَّهِ، وَإِنَّمَا خَصَّ الْوَجْهَ بِالذِّكْرِ لِوُجُوهٍ. أَحَدُهَا: لِأَنَّهُ أَشْرَفُ الْأَعْضَاءِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ مَعْدِنُ الْحَوَاسِّ وَالْفِكْرِ وَالتَّخَيُّلِ، فَإِذَا تَوَاضَعَ الْأَشْرَفُ كَانَ غَيْرُهُ أَوْلَى. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْوَجْهَ قَدْ يُكَنَّى بِهِ عَنِ النَّفْسِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ، [الْقَصَصِ: ٨٨] إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلى [اللَّيْلِ: ٢٠] . وَثَالِثُهَا: أَنَّ أَعْظَمَ الْعِبَادَاتِ السَّجْدَةُ وَهِيَ إِنَّمَا تَحْصُلُ بِالْوَجْهِ فَلَا جَرَمَ خَصَّ الْوَجْهَ بِالذِّكْرِ، وَلِهَذَا قَالَ زَيْدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ.

Allah Teâlâ'nın: { بَلَى } “Hayır, aksine!” kavline gelince, bunda birkaç vecih vardır. Birincisi: Kendilerinden başkasının cennete girmesini nefyetmelerine karşı [bunun gerçekleşeceğini] ispattır. İkincisi: Allah Teâlâ, onların bir delili olduğunu nefyedince, vechini (özünü/yüzünü) Allah'a teslim eden kimsenin ise bir delili olduğunu ispat etmiştir. Üçüncüsü: Sanki onlara şöyle denilmiştir: «Siz bu haliniz üzere oldukça cenneti kazanamazsınız; bilakis yolunuzu değiştirir, vechinizi Allah'a teslim eder ve iyilik ederseniz cennet sizindir.» Böylece bu ifade, onları İslam'a teşvik etmek ve bulundukları halden vazgeçip bu yola yönelmeleri için durumlarının cennete girecek olanların durumundan farklı olduğunu açıklamak olmaktadır. { مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ } “Kim vechini Allah'a teslim ederse” ifadesinin anlamına gelince; bu, nefsi Allah'a itaat için teslim etmektir. Yüzün (vech) zikrinin tahsis edilmesi ise birkaç sebeptendir. Birincisi: Yüz; duyuların, düşüncenin ve hayal gücünün merkezi olması hasebiyle organların en şereflisidir. En şerefli organ tevazu gösterip boyun eğerse diğerleri evleviyetle boyun eğer. İkincisi: Vech (yüz) kelimesi bazen nefisten (zatın kendisinden) kinaye olarak kullanılır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } “O'nun vechinden (zatından) başka her şey helak olucudur” ve { إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى } “Ancak Yüce Rabbinin rızasını (vechini) kazanmak için [verir]”. Üçüncüsü: İbadetlerin en büyüğü secdedir ve o da ancak yüz ile gerçekleşir; dolayısıyla yüzün zikri tahsis edilmiştir. Nitekim bundan dolayı Zeyd b. Amr b. Nüfeyl şöyle demiştir:

وَأَسْلَمْتُ وَجْهِي لِمَنْ أَسْلَمَتْ ... لَهُ الْأَرْضُ تَحْمِلُ صَخْرًا ثِقَالًا

Yüzümü, ağır kayaları taşıyan yeryüzünün boyun eğip teslim olduğu Zât'a teslim ettim.

وَأَسْلَمْتُ وَجْهِي لِمَنْ أَسْلَمَتْ ... لَهُ الْمُزْنُ تَحْمِلُ عَذْبًا زُلَالًا

Ve yüzümü, tatlı ve berrak suları taşıyan bulutların teslim olduğu Zât'a teslim ettim.

فَيَكُونُ الْمَرْءُ وَاهِبًا نَفْسَهُ لِهَذَا الْأَمْرِ بِإِذْلَالِهَا، وَذَكَرَ الْوَجْهَ وَأَرَادَ بِهِ نَفْسَ الشَّيْءِ، وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا بِالِانْقِيَادِ وَالْخُضُوعِ وَإِذْلَالِ النَّفْسِ فِي طَاعَتِهِ وَتَجَنُّبِ مَعَاصِيهِ، وَمَعْنَى (لِلَّهِ) أَيْ: خَالِصًا لِلَّهِ لَا يَشُوبُهُ شِرْكٌ، فَلَا يَكُونُ عَابِدًا مَعَ اللَّهِ غَيْرَهُ، أَوْ مُعَلِّقًا رَجَاءَهُ بِغَيْرِهِ، وَفِي ذَلِكَ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ الْمَرْءَ لَا يَنْتَفِعُ بِعَمَلِهِ إِلَّا إِذَا فَعَلَهُ عَلَى وَجْهِ الْعِبَادَةِ فِي الْإِخْلَاصِ وَالْقُرْبَةِ.

Böylece kişi nefsini zelil kılarak bu işe adamış olur. Burada vech (yüz) zikredilmiş fakat bununla bir şeyin zatı kastedilmiştir. Bu da ancak O'na itaatte ve günahlarından kaçınmada inkıyat, huzu (boyun eğme) ve nefsi zelil kılmakla gerçekleşir. { لِلَّهِ } “Allah için” ifadesinin manası ise, yani şirk karışmaksızın ihlasla sadece Allah için olmasıdır; böylece Allah ile beraber başkasına ibadet eden veya ümidini O'ndan başkasına bağlayan kimse durumunda olmaz. Bunda, kişinin ameli ancak ihlas ve kurbet (Allah'a yakınlaşma) üzere bir ibadet şeklinde yaptığı takdirde amelinden fayda göreceğine dair delil vardır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ مُحْسِنٌ أَيْ: لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ تَوَاضُعُهُ لِلَّهِ بِفِعْلٍ حَسَنٍ لَا بِفِعْلٍ قَبِيحٍ، فَإِنَّ الْهِنْدَ يَتَوَاضَعُونَ لِلَّهِ لَكِنْ بِأَفْعَالٍ قَبِيحَةٍ، وَمَوْضِعُ قَوْلِهِ: وَهُوَ مُحْسِنٌ مَوْضِعُ حَالٍ كَقَوْلِكَ: جَاءَ فُلَانٌ وَهُوَ رَاكِبٌ، أَيْ جَاءَ فُلَانٌ رَاكِبًا، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ مَنْ جَمَعَ بَيْنَ هَذَيْنِ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ، يَعْنِي بِهِ الثَّوَابَ الْعَظِيمَ، ثُمَّ مَعَ هَذَا النَّعِيمِ لَا يَلْحَقُهُ خَوْفٌ وَلَا حُزْنٌ، فَأَمَّا الْخَوْفُ فَلَا يَكُونُ إِلَّا مِنَ الْمُسْتَقْبَلِ، وَأَمَّا الْحُزْنُ فَقَدْ يَكُونُ مِنَ الْوَاقِعِ وَالْمَاضِي كَمَا قَدْ يَكُونُ مِنَ الْمُسْتَقْبَلِ فَنَبَّهَ تَعَالَى بِالْأَمْرَيْنِ عَلَى نِهَايَةِ السَّعَادَةِ لِأَنَّ النَّعِيمَ الْعَظِيمَ إِذَا دَامَ وَكَثُرَ وَخَلُصَ مِنَ الْخَوْفِ وَالْحُزْنِ فَلَا يَحْزَنُ عَلَى أَمْرٍ فَاتَهُ وَلَا عَلَى أَمْرٍ يَنَالُهُ وَلَا يَخَافُ انْقِطَاعَ مَا هُوَ فِيهِ وَتَغَيُّرَهُ فَقَدْ بَلَغَ النِّهَايَةَ وَفِي ذَلِكَ تَرْغِيبٌ فِي هَذِهِ الطَّرِيقَةِ وَتَحْذِيرٌ مِنْ خِلَافِهَا الَّذِي هُوَ طَرِيقَةُ الْكُفَّارِ الْمَذْكُورِينَ مِنْ قَبْلُ، وَاعْلَمْ أنه تعالى

Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ مُحْسِنٌ } “ve kendisi ihsan sahibi (iyilik yapan) olarak” kavline gelince; yani onun Allah'a karşı tevazuu çirkin bir fiille değil, mutlaka güzel bir fiille olmalıdır. Zira Hindular da Allah'a tevazu gösterirler fakat çirkin fiillerle yaparlar. { وَهُوَ مُحْسِنٌ } sözünün mahalli hâl mahallidir; tıpkı senin «Falan kişi binekli olarak (falan kişi biner olduğu halde) geldi» demen gibidir. Sonra Allah, bu iki vasfı kendisinde birleştiren kimse için Rabbinin katında bir mükafat olduğunu, yani büyük bir sevap bulunduğunu beyan etmiştir. Sonra bu nimetle birlikte ona hiçbir korku ve hüzün erişmez. Korku ancak geleceğe dair olur; hüzün ise geleceğe dair olabileceği gibi vaki olmuş ve geçmişe dair de olabilir. Allah Teâlâ bu iki hususla saadetin nihayetine dikkat çekmiştir. Zira büyük bir nimet sürekli olur, çoğalır, korku ve hüzünden de arınırsa; kişi kaçırdığı bir şeye yahut başına gelebilecek bir şeye üzülmez ve içinde bulunduğu halin kesilmesinden veya değişmesinden de korkmaz, böylece nihayete ulaşmış olur. Bunda bu yola bir teşvik ve bunun zıddı olan daha önce zikredilmiş kâfirlerin yolundan da bir sakındırma vardır. Bil ki Allah Teâlâ,

وَحَّدَ أَوَّلًا ثُمَّ جَمَعَ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ: وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّماواتِ [النَّجْمِ: ٢٦] ثُمَّ قَالَ: شَفاعَتُهُمْ وَقَوْلُهُ:

Önce tekil getirmiş, sonra çoğul yapmıştır. Bunun benzeri O'nun şu buyruğudur: { وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّمَاوَاتِ } “Göklerde nice melekler vardır ki” deyip ardından { شَفَاعَتُهُمْ } “onların şefaati...” [çoğul] buyurmasıdır. Yine O'nun şu buyrukları da böyledir:

وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ [الْأَنْعَامِ: ٢٥] وَقَالَ في موضع آخر: يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ [يونس: ٤٢] [الإسراء: ٤٧] وَقَالَ: وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ حَتَّى إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ [مُحَمَّدٍ: ١٦] وَلَمْ يَقِلْ: خَرَجَ، وَاعْلَمْ أَنَّا لَمَّا فَسَّرْنَا قَوْلَهُ: مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ بالإخلاص فلنذكر هاهنا حَقِيقَةَ الْإِخْلَاصِ وَذَلِكَ لَا يُمْكِنُ بَيَانُهُ إِلَّا فِي مَسَائِلَ:

{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ } “Onlardan seni dinleyenler vardır”; başka bir yerde ise { يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ } “Seni dinlerler” [çoğul] buyurmuştur. Yine: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ حَتَّى إِذَا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ } “Onlardan seni dinleyenler vardır; nihayet senin yanından çıktıkları zaman...” buyurmuş ve { خَرَجَ } (tekil) dememiştir. Bil ki biz, O'nun { مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ } kavlini ihlas ile tefsir ettiğimize göre, burada ihlasın hakikatini zikredelim; bu da ancak birkaç mesele halinde açıklanabilir:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي فَضْلِ النِّيَّةِ

BİRİNCİ MESELE: Niyetin fazileti hakkındadır.

قَالَ ﵊: «إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ» ،

Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Ameller ancak niyetlere göredir.»

وَقَالَ: «إِنَّ اللَّهَ لَا يَنْظُرُ إِلَى صُوَرِكُمْ وَلَا إِلَى أَعْمَالِكُمْ وَإِنَّمَا يَنْظُرُ إِلَى قُلُوبِكُمْ وَنِيَّاتِكُمْ»

Ve şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah sizin suretlerinize ve amellerinize bakmaz; bilakis kalplerinize ve niyetlerinize bakar.»

وَفِي الْإِسْرَائِيلِيَّاتِ أَنَّ رَجُلًا مَرَّ بِكُثْبَانٍ مِنْ رَمْلٍ فِي مَجَاعَةٍ فَقَالَ فِي نَفْسِهِ: لَوْ كَانَ هَذَا الرَّمْلُ طَعَامًا لَقَسَمْتُهُ بَيْنَ النَّاسِ فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى نَبِيِّهِمْ قُلْ لَهُ: إِنَّ اللَّهَ قَبِلَ صَدَقَتَكَ وَشَكَرَ حُسْنَ نِيَّتِكَ وَأَعْطَاكَ ثَوَابَ مَا لَوْ كَانَ طَعَامًا فَتَصَدَّقْتَ بِهِ.

İsrailiyyat rivayetlerinde yer aldığına göre; bir kıtlık zamanında bir adam kum tepelerinin yanından geçerken içinden şöyle demiştir: «Eğer bu kumlar yiyecek olsaydı, onu insanlar arasında paylaştırırdım.» Bunun üzerine Allah Teâlâ peygamberlerine şöyle vahyetti: «Ona de ki: Allah senin sadakanı kabul etti, güzel niyetine teşekkür etti ve eğer o kumlar yiyecek olup da sadaka verseydin alacağın sevabı sana verdi.»

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْإِنْسَانُ إِذَا عَلِمَ أَوْ ظَنَّ أَوِ اعْتَقَدَ أَنَّ لَهُ فِي فِعْلٍ مِنَ الْأَفْعَالِ جَلْبَ نَفْعٍ أَوْ دَفْعَ ضُرٍّ ظَهَرَ فِي قَلْبِهِ مَيْلٌ وَطَلَبٌ، وَهُوَ صِفَةٌ تَقْتَضِي تَرْجِيحَ وُجُودِ ذَلِكَ الشَّيْءِ عَلَى عَدَمِهِ، وَهِيَ الْإِرَادَةُ فَهَذِهِ الْإِرَادَةُ هِيَ النِّيَّةُ وَالْبَاعِثُ لَهُ عَلَى تِلْكَ النِّيَّةِ ذَلِكَ الْعِلْمُ أَوِ الِاعْتِقَادُ أَوِ الظَّنُّ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْبَاعِثُ عَلَى الْفِعْلِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ أَمْرًا وَاحِدًا، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ أَمْرَيْنِ، وَعَلَى التَّقْدِيرِ الثَّانِي فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُسْتَقِلًّا بِالْبَعْثِ، أَوْ لَا يَكُونَ وَاحِدٌ مِنْهُمَا مُسْتَقِلًّا بِذَلِكَ، أَوْ يَكُونَ أَحَدُهُمَا مُسْتَقِلًّا بِذَلِكَ دُونَ الْآخَرِ، فَهَذِهِ أَقْسَامٌ أَرْبَعَةٌ. الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْبَاعِثُ وَاحِدًا/ وَهُوَ كَمَا إِذَا هَجَمَ عَلَى الْإِنْسَانِ سَبُعٌ فَلَمَّا رَآهُ قَامَ مِنْ مَكَانِهِ فَهَذَا الْفِعْلُ لَا دَاعِيَ إِلَيْهِ إِلَّا اعْتِقَادُهُ مَا فِي الْهَرَبِ مِنَ النَّفْعِ وَمَا فِي تَرْكِ الْهَرَبِ مِنَ الضَّرَرِ، فَهَذِهِ النِّيَّةُ تُسَمَّى خَالِصَةً، وَيُسَمَّى الْعَمَلُ بِمُوجَبِهَا إِخْلَاصًا. الثَّانِي: أَنْ يَجْتَمِعَ عَلَى الْفِعْلِ بَاعِثَانِ مُسْتَقِلَّانِ، كَمَا إِذَا سَأَلَهُ رَفِيقُهُ الْفَقِيرُ حَاجَةً فَيَقْضِيهَا لِكَوْنِهِ رَفِيقًا لَهُ، وَكَوْنِهِ فَقِيرًا، مَعَ كَوْنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْوَصْفَيْنِ بِحَيْثُ لَوِ انْفَرَدَ لَاسْتَقَلَّ بِالِاسْتِقْضَاءِ، وَاسْمُ هَذَا مُوَافَقَةُ الْبَاعِثِ. الثَّالِثُ: أَنْ لَا يَسْتَقِلَّ وَاحِدٌ مِنْهُمَا لَوِ انْفَرَدَ، لَكِنَّ الْمَجْمُوعَ مُسْتَقِلٌّ، وَاسْمُ هَذَا مُشَارَكَةٌ. الرَّابِعُ: أَنْ يَسْتَقِلَّ أَحَدُهُمَا وَيَكُونُ الْآخَرُ مُعَاضِدًا مِثْلُ أَنْ يَكُونَ لِلْإِنْسَانِ وِرْدٌ مِنَ الطَّاعَاتِ فَاتَّفَقَ أَنْ حَضَرَ فِي وَقْتِ أَدَائِهَا جَمَاعَةٌ مِنَ النَّاسِ فَصَارَ الْفِعْلُ عَلَيْهِ أَخَفَّ بِسَبَبِ مُشَاهَدَتِهِمْ، وَاسْمُ هَذَا مُعَاوَنَةٌ.

İKİNCİ MESELE: İnsan fiillerden bir fiilde bir fayda celbetme veya bir zararı defetme olduğunu bildiğinde, zannettiğinde veya buna inandığında; kalbinde bir meyil ve talep ortaya çıkar. Bu, o şeyin varlığının yokluğuna tercih edilmesini gerektiren bir sıfattır ki o da iradedir. İşte bu irade niyettir; onu o niyete sevk eden sâik (itici güç) ise söz konusu ilim, itikat veya zandır. Bunu bildiğinde deriz ki: Fiile sevk eden sâik ya tek bir şeydir ya da iki şeydir. İkinci ihtimale göre de ya bu iki şeyin her biri sevk etmede müstakildir ya hiçbiri tek başına müstakil değildir ya da biri müstakil olup diğeri değildir. İşte bunlar dört kısımdır. Birincisi: Sâikin tek olmasıdır. Bu, tıpkı insanın üzerine yırtıcı bir hayvan saldırdığında onu görüp yerinden fırlaması gibidir; bu fiile, kaçmaktaki faydaya ve kaçmayı terk etmekteki zarara olan inancından başka hiçbir sâik yoktur. İşte bu niyete hâlis (katıksız) denir, bunun gereğine göre yapılan amel de ihlas olarak adlandırılır. İkincisi: Fiil üzerinde müstakil iki sâikin birleşmesidir; tıpkı fakir olan arkadaşının kendisinden bir ihtiyaç istemesi ve onun da bu ihtiyacı hem arkadaşı olması hem de fakir olması sebebiyle gidermesi gibidir ki, bu iki vasfın her biri tek başına kalsaydı dahi o ihtiyacı yerine getirmeye tek başına yeterli olurdu. Bunun adı sâiklerin uyuşmasıdır (muvafakatü'l-bâis). Üçüncüsü: Tek başına kaldıklarında hiçbirinin yeterli olmaması, fakat ikisinin toplamının müstakil olarak yeterli olmasıdır. Bunun adı ortaklıktır (müşareket). Dördüncüsü: Birinin müstakil olarak yeterli olması, diğerinin ise destekleyici olmasıdır; tıpkı bir insanın yerine getirdiği nafile ibadet virdi bulunması ve bu ibadeti eda ettiği vakitte rastlantı eseri bir grup insanın gelmesiyle, onların görmesi sebebiyle o amelin kendisine daha hafif gelmesi gibidir. Bunun adı da yardımlaşmadır (muâvenet).

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي تَفْسِيرِ

ÜÇÜNCÜ MESELE: Tefsiri hakkındadır:

قَوْلِهِ ﵇: «نِيَّةُ الْمُؤْمِنِ خَيْرٌ مِنْ عَمَلِهِ»

Peygamber aleyhisselâm'ın: «Müminin niyeti, amelinden daha hayırlıdır» buyruğunun

ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: أَنَّ النِّيَّةَ سِرٌّ، وَالْعَمَلَ عَلَنٌ، وَطَاعَةَ السِّرِّ أَفْضَلُ مِنْ طَاعَةِ الْعَلَانِيَةِ، وَهَذَا لَيْسَ بِشَيْءٍ لِأَنَّهُ يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ نِيَّةُ الصَّلَاةِ خَيْرًا مِنْ نَفْسِ الصَّلَاةِ. وَثَانِيهَا: النِّيَّةُ تَدُومُ إِلَى آخِرِ الْعَمَلِ، وَالْأَعْمَالُ لَا تَدُومُ، وَالدَّائِمُ خَيْرٌ مِنَ الْمُنْقَطِعِ، وَهَذَا لَيْسَ بِشَيْءٍ لِأَنَّهُ يَرْجِعُ مَعْنَاهُ إِلَى أَنَّ الْعَمَلَ الْكَثِيرُ خَيْرٌ مِنَ الْعَمَلِ الْقَلِيلِ، وَأَيْضًا فَنِيَّةُ عَمَلِ الصَّلَاةِ قَدْ لَا تَحْصُلُ إِلَّا فِي لَحَظَاتٍ قَلِيلَةٍ، وَالْأَعْمَالُ تَدُومُ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ النِّيَّةَ بِمُجَرَّدِهَا خَيْرٌ مِنَ الْعَمَلِ بِمُجَرَّدِهِ، وَهُوَ ضَعِيفٌ، إِذِ الْعَمَلُ بِلَا نِيَّةٍ لَا خَيْرَ فِيهِ، وَظَاهِرٌ التَّرْجِيحِ لِلْمُشْتَرِكَيْنِ فِي أَصْلِ الْخَيْرِيَّةِ. وَرَابِعُهَا: أَنْ لَا يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْخَيْرِ إِثْبَاتَ الْأَفْضَلِيَّةِ بَلِ الْمُرَادُ أَنَّ النِّيَّةَ خَيْرٌ مِنَ الْخَيْرَاتِ الْوَاقِعَةِ بِعَمَلِهِ، وَهُوَ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ حَمْلَ الْحَدِيثِ عَلَيْهِ لَا يُفِيدُ إِلَّا إِيضَاحَ الْوَاضِحَاتِ، بَلِ الْوَجْهُ الْجَيِّدُ فِي التَّأْوِيلِ أَنْ يُقَالَ: النِّيَّةُ مَا لَمْ تَخْلُ عَنْ جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْفُتُورِ لَا تَكُونُ نِيَّةً جَازِمَةً، وَمَتَى خَلَتْ عَنْ جَمِيعِ جِهَاتِ الْفُتُورِ وَجَبَ تَرَتُّبُ الْفِعْلِ عَلَيْهَا لَوْ لَمْ يُوجَدْ عَائِقٌ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ: ثَبَتَ أَنَّ النِّيَّةَ لَا تَنْفَكُّ أَلْبَتَّةَ عَنِ الْفِعْلِ، فَيُدَّعَى أَنَّ هَذِهِ النِّيَّةَ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِكَ الْعَمَلِ، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ. أَوَّلُهَا: أَنَّ

Bu konuda birkaç vecih zikretmişlerdir. Birincisi: Niyet gizlidir (sırdır), amel ise açıktır (alandır); gizli yapılan taat açık yapılan taatten daha faziletlidir. Bu bir şey [değerinde bir izah] değildir; zira bu, namaz niyetinin bizzat namazdan daha hayırlı olmasını gerektirir. İkincisi: Niyet amelin sonuna kadar devam eder, ameller ise devam etmez; devamlı olan ise kesintili olandan daha hayırlıdır. Bu da bir şey değildir; zira bunun anlamı çok amelin az amelden hayırlı olduğu sonucuna varır; ayrıca namaz amelinin niyeti bazen sadece birkaç lahzada hasıl olur, ameller ise sürer. Üçüncüsü: Sırf niyet sırf amelden hayırlıdır. Bu da zayıftır; çünkü niyetsiz amelde hiçbir hayır yoktur, oysa hayırlılıkta üstünlük mukayesesi hayırda ortak olan iki şey arasında açıkça yapılır. Dördüncüsü: "Hayır" kelimesinden muradın efdaliyet (daha faziletli olma) ispatı olmayıp, niyetin kişinin amelinden doğan hayırlardan bir hayır olmasıdır. Bu da zayıftır; zira hadisi buna hamletmek apaçık olanı açıklamaktan başka bir fayda sağlamaz. Bilakis tevil hususundaki güzel vecih şöyle denilmesidir: Niyet her türlü gevşeklikten ve füturdan arınmadıkça kesin bir niyet olmaz; gevşekliğin her türlü yönünden arındığında ise bir engel bulunmadığı takdirde fiilin onun peşinden gelmesi zorunlu olur. Durum böyle olunca: Niyetin fiilden asla ayrılmadığı sabit olur; işte bu niyetin o amelden daha faziletli olduğu iddia edilir. Bunun açıklaması birkaç yöndendir. İlki: Şudur ki,

الْمَقْصُودَ مِنْ جَمِيعِ الْأَعْمَالِ تَنْوِيرُ الْقَلْبِ بِمَعْرِفَةِ اللَّهِ وَتَطْهِيرُهُ عَمَّا سِوَى اللَّهِ، وَالنِّيَّةُ صِفَةُ الْقَلْبِ، وَالْفِعْلُ لَيْسَ صِفَةَ الْقَلْبِ، وَتَأْثِيرُ صِفَةِ الْقَلْبِ أَقْوَى مِنْ تَأْثِيرِ صِفَةِ الْجَوَارِحِ فِي الْقَلْبِ، فَلَا جَرَمَ نِيَّةُ الْمُؤْمِنِ خَيْرٌ مِنْ عَمَلِهِ.

Bütün amellerden maksat, kalbin Allah'ın marifetiyle nurlanması ve Allah'tan başkasından temizlenmesidir. Niyet kalbin bir sıfatıdır; fiil ise kalbin sıfatı değildir. Kalp sıfatının kalpteki tesiri, organların sıfatının kalpteki tesirinden daha kuvvetlidir. Dolayısıyla müminin niyeti amelinden daha hayırlıdır.

وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَا مَعْنَى لِلنِّيَّةِ إِلَّا الْقَصْدُ إِلَى إِيقَاعِ تِلْكَ الْأَعْمَالِ طَاعَةً لِلْمَعْبُودِ وانقيادا له، وإنما يراد الأعمال ليست حفظ التَّذَكُّرُ بِالتَّكْرِيرِ، فَيَكُونُ الذِّكْرُ وَالْقَصْدُ الَّذِي فِي الْقَلْبِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْعَمَلِ كَالْمَقْصُودِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْوَسِيلَةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمَقْصُودَ أَشْرَفُ مِنَ الْوَسِيلَةِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْقَلْبَ أَشْرَفُ مِنَ الْجَسَدِ، فَفِعْلُهُ أَشْرَفُ مِنْ فِعْلِ الْجَسَدِ، فَكَانَتِ النِّيَّةُ أَفْضَلَ مِنَ الْعَمَلِ.

İkincisi: Niyetin manası, Mabud'a taat ve O'na inkıyat amacıyla o amelleri yapmaya kastetmekten başka bir şey değildir. Ameller ise sadece tekrarlanmak suretiyle hatırda tutmanın korunması için istenir. Dolayısıyla kalpteki zikir ve kasıt, amele nispetle vesileye nispet edilen gaye (maksat) gibidir. Hiç şüphe yoktur ki gaye, vesileden daha şereflidir. Üçüncüsü: Kalp bedenden daha şereflidir; dolayısıyla onun fiili de bedenin fiilinden daha şereflidir. Bu sebeple niyet amelden daha faziletli olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الأعمال على ثلاثة أقسام: طاعات، ومعاصي، وَمُبَاحَاتٍ، أَمَّا الْمَعَاصِي فَهِيَ لَا تَتَغَيَّرُ عَنْ مَوْضُوعَاتِهَا بِالنِّيَّةِ، فَلَا يَظُنَّ الْجَاهِلُ أَنَّ

DÖRDÜNCÜ MESELE: Bil ki ameller üç kısımdır: Taatler, masiyetler (günahlar) ve mubahlar. Masiyetlere gelince; bunlar niyet ile asıl mahiyetlerinden değişmezler. Dolayısıyla bir cahil sakın ola ki,

قَوْلَهُ ﵊: «إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ»

Peygamber aleyhisselâm'ın: «Ameller ancak niyetlere göredir» buyruğunun,

يَقْتَضِي انْقِلَابَ الْمَعْصِيَةِ طَاعَةً بِالنِّيَّةِ كَالَّذِي يُطْعِمُ فَقِيرًا مِنْ مَالِ غَيْرِهِ، أَوْ يَبْنِي/ مَسْجِدًا مِنْ مَالٍ حَرَامٍ. الثَّانِي: الطَّاعَاتُ وَهِيَ مُرْتَبِطَةٌ بِالنِّيَّاتِ فِي الْأَصْلِ وَفِي الْفَضِيلَةِ، أَمَّا فِي الْأَصْلِ فَهُوَ أَنْ يَنْوِيَ بِهَا عِبَادَةَ اللَّهِ تَعَالَى، فَإِنْ نَوَى الرِّيَاءَ صَارَتْ مَعْصِيَةً، وَأَمَّا الْفَضِيلَةُ فَبِكَثْرَةِ النِّيَّاتِ تَكْثُرُ الْحَسَنَةُ كَمَنْ قَعَدَ فِي الْمَسْجِدِ وَيَنْوِي فِيهِ نِيَّاتٍ كَثِيرَةً. أَوَّلُهَا:

Tıpkı başkasının malından bir fakiri doyuran veya haram maldan cami inşa eden kimse gibi niyet ile günahın taate dönüşmesini gerektirdiğini zannetmesin. İkincisi: Taatlerdir; bunlar hem asılda hem de fazilette niyetlere bağlıdır. Asla gelince; onunla Allah Teâlâ'ya ibadet etmeyi niyet etmesidir. Eğer riyayı niyet ederse günaha dönüşür. Fazilete gelince; niyetlerin çokluğuyla sevap çoğalır; tıpkı camide oturup da orada birçok niyet besleyen kimse gibi. Bu niyetlerin ilki:

أَنْ يَعْتَقِدَ أَنَّهُ بَيْتُ اللَّهِ وَيَقْصِدَ بِهِ زِيَارَةَ مَوْلَاهُ كَمَا

Oranın Allah'ın evi olduğuna inanması ve bununla Mevlâ'sını ziyaret etmeyi kastetmesidir; nitekim

قَالَ ﵊: «مَنْ قَعَدَ فِي الْمَسْجِدِ فَقَدْ زَارَ اللَّهَ وَحَقٌّ عَلَى الْمَزُورِ إِكْرَامُ زَائِرِهِ» .

Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kim mescitte oturursa Allah'ı ziyaret etmiş olur; ziyaret edilene düşen ise ziyaretçisine ikramda bulunmaktır.»

وَثَانِيهَا: أَنْ يَنْتَظِرَ الصَّلَاةَ بَعْدَ الصَّلَاةِ فَيَكُونُ حَالَ الِانْتِظَارِ كَمَنْ هُوَ فِي الصَّلَاةِ.

İkincisi: Namazdan sonra diğer namazı beklemesidir; böylece bekleme anında namazda olan kimse gibi olur.

وَثَالِثُهَا: إِغْضَاءُ السَّمْعِ وَالْبَصَرِ وسائر الأعضاء كما لَا يَنْبَغِي، فَإِنَّ الِاعْتِكَافَ كَفٌّ وَهُوَ فِي مَعْنَى الصَّوْمِ، وَهُوَ نَوْعُ تَرَهُّبٍ، وَلِذَلِكَ

Üçüncüsü: İşitme, görme ve diğer organları uygun olmayan şeylerden yummaktır. Zira itikaf, nefsi alıkoymaktır (kef) ve oruç manasındadır; bu da bir tür ruhbanlıktır. Nitekim bundan dolayı

قَالَ ﵊: «رَهْبَانِيَّةُ أُمَّتِي الْقُعُودُ فِي الْمَسَاجِدِ» .

Peygamber aleyhisselâm: «Ümmetimin ruhbanlığı mescitlerde oturmaktır» buyurmuştur.

وَرَابِعُهَا: صَرْفُ الْقَلْبِ وَالسِّرِّ بِالْكُلِّيَّةِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. وَخَامِسُهَا: إِزَالَةُ مَا سِوَى اللَّهِ عَنِ الْقَلْبِ. وَسَادِسُهَا: أَنْ يَقْصِدَ إِفَادَةَ عِلْمٍ أَوْ أَمْرٍ بِمَعْرُوفٍ أَوْ نَهْيٍ عَنْ مُنْكَرٍ. وَسَابِعُهَا: أَنْ يَسْتَفِيدَ أَخًا فِي اللَّهِ فَإِنَّ ذَلِكَ غَنِيمَةُ أَهْلِ الدِّينِ. وَثَامِنُهَا: أَنْ يَتْرُكَ الذُّنُوبَ حَيَاءً مِنَ اللَّهِ فَهَذَا طَرِيقُ تَكْثِيرِ النِّيَّاتِ، وَقِسْ بِهِ سَائِرَ الطَّاعَاتِ.

Dördüncüsü: Kalbi ve iç dünyayı bütünüyle Allah Teâlâ'ya yöneltmektir. Beşincisi: Allah'tan gayrısını kalpten çıkarmaktır. Altıncısı: Bir ilim öğretmeyi veya bir iyiliği emretmeyi yahut bir kötülükten sakındırmayı kastetmesidir. Yedincisi: Allah için bir din kardeşi edinmektir; çünkü bu, din ehlinin ganimetidir. Sekizincisi: Allah'tan haya ederek günahları terk etmektir. İşte bu, niyetleri çoğaltmanın yoludur; diğer bütün taatleri de buna kıyas et.

الْقِسْمُ الثَّالِثُ: سَائِرُ الْمُبَاحَاتِ وَلَا شَيْءَ مِنْهَا إِلَّا وَيَحْتَمِلُ نِيَّةً أَوْ نِيَّاتٍ يَصِيرُ بِهَا مِنْ مَحَاسِنِ الْقُرُبَاتِ، فَمَا أَعْظَمَ خُسْرَانَ مَنْ يَغْفُلُ عَنْهَا وَلَا يَصْرِفُهَا إِلَى الْقُرُبَاتِ،

ÜÇÜNCÜ KISIM: Diğer bütün mubahlar. Bunlardan hiçbir şey yoktur ki kendisi sebebiyle güzel ibadetlere ve kurbetlere dönüşeceği bir veya birçok niyeti kabul etmesin. Bundan gafil olan ve mubahları kurbetlere dönüştürmeyen kimsenin hüsranı ne kadar da büyüktür!

وَفِي الْخَبَرِ: مَنْ تَطَيَّبَ لِلَّهِ جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَرِيحُهُ أَطْيَبُ مِنْ رِيحِ الْمِسْكِ، وَمَنْ تَطَيَّبَ لِغَيْرِ اللَّهِ جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَرِيحُهُ أَنْتَنُ مِنَ الْجِيفَةِ

Rivayette şöyle gelmiştir: «Kim Allah için koku sürünürse, kıyamet günü kokusu misk kokusundan daha güzel olarak gelir; kim de Allah'tan başkası için koku sürünürse, kıyamet günü kokusu leşten daha pis kokarak gelir.»

فَإِنْ قُلْتَ: فَاشْرَحْ لِي كَيْفِيَّةَ هَذِهِ النِّيَّةِ، فَاعْلَمْ أَنَّ الْقَصْدَ مِنَ التَّطَيُّبِ إِنْ كَانَ هو التنعم وَرِيحُهُ أَنْتَنُ مِنَ الْجِيفَةِ، فَإِنْ قُلْتَ: فَاشْرَحْ لِي كَيْفِيَّةَ هَذِهِ النِّيَّةِ، فَاعْلَمْ أَنَّ الْقَصْدَ مِنَ التَّطَيُّبِ إِنْ كَانَ هُوَ التَّنَعُّمَ بِلَذَّاتِ الدُّنْيَا أَوْ إِظْهَارَ التَّفَاخُرِ بِكَثْرَةِ الْمَالِ أَوْ رِيَاءَ الْخَلْقِ أَوْ لِيَتَوَدَّدَ بِهِ إِلَى قُلُوبِ النِّسَاءِ، فَكُلُّ ذَلِكَ يَجْعَلُ التَّطَيُّبَ مَعْصِيَةً، وَإِنْ كَانَ الْقَصْدُ إِقَامَةَ السُّنَّةِ وَدَفْعَ الرَّوَائِحِ الْمُؤْذِيَةِ عَنْ عِبَادِ اللَّهِ وَتَعْظِيمَ الْمَسْجِدِ، فَهُوَ عَيْنُ الطَّاعَةِ، وَإِذَا عَرَفْتَ ذَلِكَ فَقِسْ عَلَيْهِ سَائِرَ الْمُبَاحَاتِ، وَالضَّابِطُ أَنَّ كُلَّ مَا فَعَلْتَهُ لِدَاعِي الْحَقِّ فَهُوَ الْعَمَلُ الْحَقُّ، وَكُلَّ مَا عَمِلْتَهُ لِغَيْرِ اللَّهِ فَحَلَالُهَا حِسَابٌ وَحَرَامُهَا عَذَابٌ.

Eğer: «Bana bu niyetin nasıllığını açıkla» dersen, bil ki koku sürünmekteki kasıt şayet dünya lezzetleriyle nimetlenmek, mal çokluğuyla övünmeyi izhar etmek, insanlara gösteriş yapmak yahut bununla kadınların kalbine sevimli görünmek ise; bunların tamamı koku sürünmeyi günah kılar. Şayet kasıt sünneti ikame etmek, insanlardan rahatsız edici kokuları savmak ve mescide tazim göstermek ise, bu taatin ta kendisidir. Bunu bildiğinde diğer mubahları da buna kıyas et. Genel kural şudur: Hakk'ın daveti için yaptığın her şey hak ameldir; Allah'tan başkası için yaptığın her şeyin ise helali hesap, haramı azaptır.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْجَاهِلَ إِذَا سَمِعَ الْوُجُوهَ الْعَقْلِيَّةَ وَالنَّقْلِيَّةَ فِي أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ النِّيَّةِ فَيَقُولُ فِي نَفْسِهِ عِنْدَ تَدْرِيسِهِ وَتِجَارَتِهِ: نَوَيْتُ أَنْ أُدَرِّسَ لِلَّهِ وَأَتَّجِرَ لِلَّهِ يَظُنُّ أَنَّ ذَلِكَ نِيَّةٌ وَهَيْهَاتَ فَذَاكَ حَدِيثُ نَفْسٍ أَوْ حَدِيثُ لِسَانٍ وَالنِّيَّةُ بِمَعْزِلٍ عَنْ جَمِيعِ ذَلِكَ إِنَّمَا النِّيَّةُ انْبِعَاثُ النَّفْسِ وَمَيْلُهَا إِلَى مَا ظَهَرَ لَهَا أَنَّ فِيهِ غَرَضَهَا إِمَّا عَاجِلًا وَإِمَّا آجِلًا.

BEŞİNCİ MESELE: Bil ki cahil kimse niyetin şart olduğuna dair akli ve nakli vecihleri işittiğinde ders verirken veya ticaret yaparken kendi kendine: «Allah için ders vermeye, Allah için ticaret yapmaya niyet ettim» der; bunun niyet olduğunu zanneder. Heyhat! Bu ancak bir nefis fısıltısı veya bir dil telaffuzudur; niyet ise bütün bunlardan uzaktır. Niyet ancak nefsin, dünyada veya ahirette kendi maksadının bulunduğunu gördüğü şeye doğru harekete geçmesi ve meyletmesidir.

وَالْمَيْلُ إِذَا لَمْ يَحْصُلُ لَمْ يَقْدِرِ الْإِنْسَانُ عَلَى اكْتِسَابِهِ وَهُوَ كَقَوْلِ الشَّبْعَانِ نَوَيْتُ أَنْ أَشْتَهِيَ الطَّعَامَ، أَوْ كَقَوْلِ الْفَارِغِ نَوَيْتُ أَنْ أَعْشَقَ، بَلْ لَا طَرِيقَ إِلَى اكْتِسَابِ الْمَيْلِ إِلَى الشَّيْءِ إِلَّا بِاكْتِسَابِ أَسْبَابِهِ وَلَيْسَتْ هِيَ إِلَّا تَحْصِيلَ الْعِلْمِ بِمَا

Meyil hasıl olmadığında ise insan onu kesbetmeye (kendi çabasıyla var etmeye) güç yetiremez. Bu durum, karnı tok olanın «Canımın yemek çekmesine niyet ettim» demesine veya gönlü boş olanın «Aşık olmaya niyet ettim» demesine benzer. Bilakis bir şeye olan meyili kazanmanın, onun sebeplerini kazanmaktan başka yolu yoktur; bu sebepler ise sadece

فِيهِ مِنَ الْمَنَافِعِ، ثُمَّ هَذَا الْعِلْمُ لَا يُوجِبُ هَذَا الْمَيْلَ إِلَّا عِنْدَ خُلُوِّ الْقَلْبِ عَنْ سَائِرِ الشَّوَاغِلِ، فَإِذَا غَلَبَتْ شَهْوَةُ النِّكَاحِ وَلَمْ يَعْتَقِدْ فِي الْوَلَدِ غَرَضًا صَحِيحًا لَا عَاجِلًا وَلَا آجِلًا، لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يُوَاقِعَ عَلَى نِيَّةِ الْوَلَدِ بَلْ لَا يُمْكِنُ إِلَّا عَلَى نِيَّةِ قَضَاءِ الشَّهْوَةِ إِذِ النِّيَّةُ هِيَ إِجَابَةُ الْبَاعِثِ وَلَا بَاعِثَ إِلَّا الشَّهْوَةُ فَكَيْفَ يَنْوِي الْوَلَدَ؟ فَثَبَتَ أَنَّ النِّيَّةَ لَيْسَتْ عِبَارَةً عَنِ الْقَوْلِ بِاللِّسَانِ أَوْ بِالْقَلْبِ بَلْ هِيَ عِبَارَةٌ عَنْ حُصُولِ هَذَا الْمَيْلِ، وَذَلِكَ أَمْرٌ مُعَلَّقٌ بِالْغَيْبِ فَقَدْ يَتَيَسَّرُ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ، وَقَدْ يَتَعَذَّرُ فِي بَعْضِهَا.

Ondaki menfaatlere dair ilmi elde etmektir. Sonra bu ilim, ancak kalbin diğer bütün meşguliyetlerden boş olması halinde bu meyili zorunlu kılar. Şayet cinsel arzu galip gelir de dünyada veya ahirette çocuk hususunda sahih bir maksat gözetmezse, çocuk niyetiyle cinsel ilişkide bulunması mümkün olmaz; bilakis ancak şehveti giderme niyetiyle mümkün olabilir. Çünkü niyet, sevk edici güce (sâike) icabet etmektir ve ortada şehvetten başka bir sâik de yoktur; o halde çocuk niyeti nasıl olabilir? Böylece sabit oldu ki niyet, dille veya kalple söylenen bir sözden ibaret olmayıp, bu meylin hasıl olmasından ibarettir. Bu da gayba bağlı bir durumdur; bazen kolaylaşır, bazen de zorlaşır.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ نِيَّاتِ النَّاسِ فِي الطَّاعَاتِ أَقْسَامٌ: فَمِنْهُمْ مَنْ يَكُونُ عَمَلُهُمْ إِجَابَةً لِبَاعِثِ الْخَوْفِ فَإِنَّهُ يَتَّقِي النَّارَ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَعْمَلُ لِبَاعِثِ الرَّجَاءِ وَهُوَ الرَّغْبَةُ فِي الْجَنَّةِ وَالْعَامِلُ لِأَجْلِ الْجَنَّةِ عَامِلٌ لِبَطْنِهِ وَفَرْجِهِ، كَالْأَجِيرِ السُّوءِ وَدَرَجَتُهُ دَرَجَةُ الْبُلْهِ، وَأَمَّا عِبَادَةُ ذَوِي الْأَلْبَابِ فَلَا تُجَاوِزُ ذِكْرَ اللَّهِ وَالْفِكْرَ فِيهِ حُبًّا لِجَلَالِهِ وَسَائِرُ الْأَعْمَالِ مُؤَكِّدَاتٌ لَهُ وَهُمُ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَثَوَابُ النَّاسِ بِقَدْرِ نِيَّاتِهِمْ فَلَا جَرَمَ صَارَ الْمُقَرَّبُونَ مُتَنَعِّمِينَ بِالنَّظَرِ إِلَى وَجْهِهِ الْكَرِيمِ وَنِسْبَةُ شَرَفِ الِالْتِذَاذِ بِنَعِيمِ الْجَنَّةِ إِلَى شَرَفِ الِالْتِذَاذِ بِهَذَا الْمَقَامِ كَنِسْبَةِ نعيم الجنة إلى وجهه الكريم.

ALTINCI MESELE: Bil ki insanların taatlerdeki niyetleri kısımlara ayrılır: Onlardan kiminin ameli korku sâikine icabet etmektir; nitekim o ateşten sakınır. Kimisi de ümit sâikiyle amel eder ki bu da cennet arzusudur. Cennet için amel eden kimse, kötü bir ücretli işçi gibi karnı ve cinsel arzusu için amel edendir ve onun derecesi bön kimselerin derecesidir. Akıl sahiplerinin ibadetine gelince; bu, Allah'ın celaline olan sevgi sebebiyle O'nu zikretmekten ve O'nun hakkında tefekkür etmekten öteye geçmez; diğer bütün ameller ise bunu pekiştiren şeylerdir. İşte onlar, sabah akşam Rablerinin vechini (rızasını) dileyerek O'na dua eden kimselerdir. İnsanların sevabı niyetleri ölçüsündedir. Dolayısıyla mukarreblerin (Allah'a yakın kılınanların) O'nun Kerîm Vechine bakmakla nimetlenmeleri kaçınılmazdır. Cennet nimetinden lezzet almanın şerefinin bu makamdan lezzet almanın şerefine nispeti, cennet nimetinin O'nun Kerîm Vechine olan nispeti gibidir.

[سورة البقرة (٢) : آية ١١٣]

[Bakara Suresi (2), Ayet 113]

وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ وَقالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١١٣)

{ وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ وَقالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١١٣) } “Yahudiler: «Hristiyanlar hiçbir şey [sağlam bir esas] üzere değildir» dediler. Hristiyanlar da: «Yahudiler hiçbir şey üzere değildir» dediler. Oysa onlar Kitab'ı da okuyorlar. Bilmeyenler de tıpkı onların söyledikleri gibi söyledi. Artık Allah, ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında kıyamet günü aralarında hükmünü verecektir.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا جَمَعَهُمْ فِي الْخَبَرِ الْأَوَّلِ فَصَّلَهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَبَيَّنَ قَوْلَ كُلِّ فَرِيقٍ مِنْهُمْ فِي الْآخَرِ، وَكَيْفَ يُنْكِرُ كُلُّ طَائِفَةٍ دِينَ الْأُخْرَى، وهاهنا مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ ilk haberde onları bir arada zikretmişken, bu ayette onları tafsilatlandırmış ve her bir fırkanın diğeri hakkındaki sözünü ve her grubun diğerinin dinini nasıl inkâr ettiğini açıklamıştır. Burada birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ أَيْ عَلَى شَيْءٍ يَصِحُّ وَيُعْتَدُّ بِهِ وَهَذِهِ مُبَالَغَةٌ عَظِيمَةٌ وَهُوَ كَقَوْلِهِمْ: أَقَلُّ مِنْ لا شيء، ونظيره قوله تعالى: قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ [الْمَائِدَةِ: ٦٨] ، فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ قَالُوا ذَلِكَ مَعَ أَنَّ الْفَرِيقَيْنِ كَانَا يُثْبِتَانِ الصَّانِعَ وَصِفَاتِهِ ﷾، وَذَلِكَ قَوْلٌ فِيهِ فَائِدَةٌ؟ قُلْنَا: الْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ، الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ لَمَّا ضَمُّوا إِلَى ذَلِكَ الْقَوْلِ الْحَسَنِ قَوْلًا بَاطِلًا يُحْبِطُ ثَوَابَ الْأَوَّلِ، فَكَأَنَّهُمْ مَا أَتَوْا بِذَلِكَ الْحَقِّ. الثَّانِي: أَنْ يُخَصَّ هَذَا الْعَامُّ بِالْأُمُورِ الَّتِي اخْتَلَفُوا فيه، وَهِيَ مَا يَتَّصِلُ بِبَابِ النُّبُوَّاتِ.

BİRİNCİ MESELE: O'nun { لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ } sözü, yani sahih ve itibar edilir hiçbir şey üzere değillerdir demektir; bu büyük bir mübalağadır ve onların «hiçbir şeyden daha az» sözleri gibidir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ } “De ki: Ey Kitap ehli! Tevrat'ı ikame etmedikçe hiçbir şey üzere değilsinizdir”. Eğer: «İki fırka da Yaratıcı'yı ve O'nun sıfatlarını -celle ve alâ- ispat ettikleri ve bu sözde de bir fayda bulunduğu halde nasıl böyle demişlerdir?» denilirse; deriz ki: Cevap iki yöndendir. Birincisi: Onlar bu güzel söze, ilkinin sevabını boşa çıkaran batıl bir söz kattıkları için, sanki o hakkı hiç getirmemiş gibi olmuşlardır. İkincisi: Bu genel ifade, ihtilaf ettikleri konularla, yani nübüvvetler bahsine taalluk eden meselelerle tahsis edilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:

İKİNCİ MESELE:

رُوِيَ أَنَّ وَفْدَ نَجْرَانَ لَمَّا قَدِمُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﵌ أَتَاهُمْ أَحْبَارُ الْيَهُودِ فَتَنَاظَرُوا حَتَّى ارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُهُمْ، فَقَالَتِ الْيَهُودُ: مَا أَنْتُمْ عَلَى شَيْءٍ مِنَ الدِّينِ وَكَفَرُوا بِعِيسَى ﵇ وَالْإِنْجِيلِ، وَقَالَتِ النَّصَارَى لَهُمْ: نَحْوَهُ وَكَفَرُوا بِمُوسَى ﵇ وَالتَّوْرَاةِ.

Rivayet edildiğine göre Necran heyeti Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna geldiklerinde, Yahudi din âlimleri (ahbâr) da onların yanına gelmiş ve sesleri yükselinceye kadar tartışıvermişlerdi. Yahudiler: «Siz dinden hiçbir şey üzere değilsiniz» diyerek İsa aleyhisselâm'ı ve İncil'i inkâr ettiler. Hristiyanlar da onlara benzer şekilde söyleyerek Musa aleyhisselâm'ı ve Tevrat'ı inkâr ettiler.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِيمَنْ هُمُ الَّذِينَ عَنَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى أَهُمُ الَّذِينَ كَانُوا مِنْ بَعْثَةِ عِيسَى ﵇ أَوْ فِي زَمَنِ مُحَمَّدٍ ﵇، وَالظَّاهِرُ الْحَقُّ أَنَّهُ لَا دَلِيلَ فِي الظَّاهِرِ عَلَيْهِ وَإِنْ كَانَ الْأَوْلَى أَنْ يُحْمَلَ عَلَى كُلِّ الْيَهُودِ وَكُلِّ النَّصَارَى بَعْدَ بَعْثَةِ عِيسَى ﵇، وَلَا يَجِبُ لِمَا نُقِلَ فِي سَبَبِ الْآيَةِ/ أَنَّ يَهُودِيًّا خَاطَبَ النَّصَارَى بِذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ أَنْ لَا يُرَادَ بِالْآيَةِ سِوَاهُ، إِذَا أَمْكَنَ حَمْلُهُ عَلَى ظَاهِرِهِ وَقَوْلُهُ: وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ يُفِيدُ الْعُمُومَ فَمَا الْوَجْهُ فِي حَمْلِهِ عَلَى التَّخْصِيصِ وَمَعْلُومٌ مِنْ طَرِيقَةِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى أَنَّهُمْ مُنْذُ كَانُوا فَهَذَا قَوْلُ كُلِّ فَرِيقٍ مِنْهُمَا فِي الْآخَرِ.

ÜÇÜNCÜ MESELE: Allah Teâlâ'nın kastettiği kimselerin kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bunlar İsa aleyhisselâm'ın peygamber olarak gönderilişinden itibaren olanlar mıdır, yoksa Muhammed aleyhisselâm zamanındakiler midir? Zahir ve hak olan şudur ki, zahiren buna dair kesin bir delil yoktur; ancak İsa aleyhisselâm'ın gönderilişinden sonraki bütün Yahudilere ve bütün Hristiyanlara hamledilmesi daha evladır. Ayetin iniş sebebi hususunda, bir Yahudinin Hristiyanlara bu şekilde hitap ettiği ve Allah'ın da bu ayeti indirdiği şeklinde rivayet edilen husustan ötürü, ayet zahirine hamledilme imkânı varken ayetle bundan başkasının kastedilmediği söylenemez. { وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ } kavli umum (genellik) ifade etmektedir; o halde bunu tahsise hamletmenin gerekçesi nedir? Yahudi ve Hristiyanların tutumundan bilinmektedir ki var olduklarından beri her iki fırkanın diğeri hakkındaki sözü işte budur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ فَالْوَاوُ وللحال، وَالْكِتَابُ لِلْجِنْسِ. أَيْ قَالُوا ذَلِكَ وَحَالُهُمْ أَنَّهُمْ مِنْ أَهْلِ الْعُلُومِ وَالتِّلَاوَةِ لِلْكُتُبِ، وَحَقُّ مَنْ حَمَلَ التَّوْرَاةَ أَوِ الْإِنْجِيلَ أَوْ غَيْرَهُمَا مِنْ كُتُبِ اللَّهِ وَآمَنَ بِهِ أَنْ لَا يَكْفُرَ بِالْبَاقِي لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْكِتَابَيْنِ مُصَدِّقٌ لِلثَّانِي شَاهِدٌ لِصِحَّتِهِ، فَإِنَّ التَّوْرَاةَ مُصَدِّقَةٌ بِعِيسَى ﵇، وَالْإِنْجِيلَ مُصَدِّقٌ بِمُوسَى ﵇.

Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ } “Oysa onlar Kitab'ı da okuyorlar” kavline gelince; buradaki vâv (و) hâl içindir; “el-Kitâb” (الْكِتَاب) ise cins içindir. Yani kendileri ilim ve kitapları tilavet ehli oldukları halde böyle söylemişlerdir. Tevrat'ı veya İncil'i yahut Allah'ın diğer kitaplarından birini taşıyıp ona iman eden kimsenin hakkı, geriye kalanları inkâr etmemektir; çünkü bu iki kitabın her biri diğerini tasdik edici ve sıhhatine şahittir. Nitekim Tevrat İsa aleyhisselâm'ı tasdik edicidir, İncil de Musa aleyhisselâm'ı tasdik edicidir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ فَإِنَّهُ يَقْتَضِي أَنَّ مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَالِمًا لِكَيْ يَصِحَّ هَذَا الْفَرْقُ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ مَعَ الْمَعْرِفَةِ وَالتِّلَاوَةِ إِذَا كَانُوا يَخْتَلِفُونَ هَذَا الِاخْتِلَافَ فَكَيْفَ حَالُ مَنْ لَا يَعْلَمُ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ بِعَيْنِهَا قَدْ وَقَعَتْ فِي أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﵌ فَإِنَّ كُلَّ طَائِفَةٍ تُكَفِّرُ الْأُخْرَى مَعَ اتِّفَاقِهِمْ عَلَى تِلَاوَةِ الْقُرْآنِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِيمَنْ هُمُ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ عَلَى وُجُوهٍ. أَوَّلُهَا: أَنَّهُمْ كُفَّارُ الْعَرَبِ الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّ الْمُسْلِمِينَ لَيْسُوا عَلَى شَيْءٍ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ إِذَا كَانَ قَوْلُ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَهُمْ يَقْرَءُونَ الْكُتُبَ لَا يَنْبَغِي أَنْ يُقْبَلَ وَيُلْتَفَتَ إِلَيْهِ فَقَوْلُ كُفَّارِ الْعَرَبِ أَوْلَى أَنْ لَا يُلْتَفَتَ إِلَيْهِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ إِذَا حَمَلْنَا قَوْلَهُ: وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ عَلَى الَّذِينَ كَانُوا حَاضِرِينَ فِي زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﵌، حَمَلْنَا قَوْلَهُ: كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ على المعاندين وعكسه أيضا محتمل. وثالثها: أن يحمل قَوْلَهُ: وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ على علمائهم ويحمل قَوْلَهُ: كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ عَلَى عَوَامِّهِمْ فَصْلًا بَيْنَ خَوَاصِّهِمْ وَعَوَامِّهِمْ، وَالْأَوَّلُ أَقْرَبُ: لِأَنَّ كُلَّ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى دَخَلُوا فِي الْآيَةِ فَمَنْ مُيِّزَ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ: كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ غَيْرَهُمْ.

Allah Teâlâ'nın: { كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “Bilmeyenler de tıpkı onların söyledikleri gibi söyledi” kavline gelince; bu, bu farkın sahih olabilmesi için daha önce zikredilen kimselerin âlim olmasını gerektirir. Allah Teâlâ onların bilgiye ve tilavete sahip olmalarına rağmen böylesine ihtilaf ettiklerini, o halde bilmeyen kimselerin durumunun nasıl olacağını beyan etmiştir. Bil ki bu olayın aynısı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinde de vuku bulmuştur; nitekim Kur'an'ı tilavet etme hususunda ittifak halinde olmalarına rağmen her fırka diğerini tekfir etmektedir. Sonra "bilmeyenlerin" kim olduğu hususunda birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir. Birincisi: Onlar, «Müslümanlar hiçbir şey üzere değildir» diyen Arap kâfirleridir. Allah Teâlâ beyan etmiştir ki kitapları okudukları halde Yahudi ve Hristiyanların sözü kabul edilmemeli ve itibar görmemeli ise, Arap kâfirlerinin sözüne evleviyetle itibar edilmemelidir. İkincisi: { وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ } kavlini Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında hazır bulunanlara hamledersek, { كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } kavlini de inatçılara hamlederiz; bunun aksi de muhtemeldir. Üçüncüsü: Havas (seçkinler) ile avamın (halkın) arasını ayırmak maksadıyla, { وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ } kavlini onların âlimlerine, { كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } kavlini ise onların avamına hamletmektir. Birincisi gerçeğe daha yakındır: Çünkü bütün Yahudi ve Hristiyanlar ayetin [ilk kısmına] dahil olmuştur; dolayısıyla { كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } kavli ile onlardan ayırt edilen kimselerin onlardan başkası olması zorunludur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَفِيهِ أَرْبَعَةُ أَوْجُهٍ. أَحَدُهَا: قَالَ الْحَسَنُ: يُكَذِّبُهُمْ جَمِيعًا وَيُدْخِلُهُمُ النَّارَ. وَثَانِيهَا: حُكْمُ الِانْتِصَافِ مِنَ الظَّالِمِ الْمُكَذِّبِ لِلْمَظْلُومِ الْمُكَذَّبِ. وَثَالِثُهَا: يُرِيهِمْ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ عِيَانًا وَمَنْ يَدْخُلُ النَّارَ عِيَانًا، وَهُوَ قَوْلُ الزَّجَّاجِ. وَرَابِعُهَا: يَحْكُمُ بَيْنَ الْمُحِقِّ وَالْمُبْطِلِ فِيمَا اختلفوا فيه والله أعلم.

Allah Teâlâ'nın: { فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ } “Artık Allah aralarında hükmünü verecektir” kavline gelince; bunda dört vecih vardır. Birincisi: Hasan şöyle demiştir: «Hepsini yalanlar ve ateşe girdirir.» İkincisi: Yalanlayan zalimden, yalanlanan mazlum lehine hak alma hükmüdür. Üçüncüsü: Kimin cennete, kimin ateşe gireceğini kendilerine ayan beyan göstermesidir ki bu Zeccâc'ın görüşüdür. Dördüncüsü: İhtilaf ettikleri hususlarda haklı olan ile batıl ehli olan arasında hükmetmesidir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة البقرة (٢) : آية ١١٤]

[Bakara Suresi (2), Ayet 114]

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعى فِي خَرابِها أُولئِكَ مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلاَّ خائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (١١٤)

{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعى فِي خَرابِها أُولئِكَ مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلاَّ خائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (١١٤) } “Allah'ın mescitlerinde O'nun isminin anılmasını engelleyen ve oraların harap olmasına çalışan kimseden daha zalim kim olabilir? Onların buralara ancak korka korka girmeleri gerekirdi. Onlar için dünyada bir rezillik, ahirette de büyük bir azap vardır.”

اعْلَمْ أَنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَسَائِلَ:

Bil ki bu ayette birkaç mesele vardır: