الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ مُجَرَّدَ بَيَانِ الشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ، أَعْنِي مُجَرَّدَ بَيَانِ أَنَّ مَنْ فَعَلَ كَذَا فَإِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ بِهِ كَذَا بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ بَيَانُ أَنَّ مِنْهُمْ مَنْ مَنَعَ عِمَارَةَ الْمَسَاجِدِ وَسَعَى فِي خَرَابِهَا، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَازَاهُمْ بِمَا ذَكَرَ فِي الْآيَةِ إِلَّا أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الَّذِينَ مَنَعُوا مِنْ عِمَارَةِ الْمَسْجِدِ وَسَعَوْا فِي خَرَابِهِ مَنْ هُمْ؟ وَذَكَرُوا فِيهِ أَرْبَعَةَ أَوْجُهٍ. أَوَّلُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَنَّ مَلِكَ النَّصَارَى غَزَا بَيْتَ الْمَقْدِسِ فَخَرَّبَهُ وَأَلْقَى فِيهِ الْجِيَفَ وَحَاصَرَ أَهْلَهُ وَقَتَلَهُمْ وَسَبَى الْبَقِيَّةَ وَأَحْرَقَ التَّوْرَاةَ، وَلَمْ يَزَلْ بَيْتُ الْمَقْدِسِ خَرَابًا حَتَّى بَنَاهُ أَهْلُ الْإِسْلَامِ فِي زَمَنِ عُمَرَ. وَثَانِيهَا: قَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ: نَزَلَتْ فِي بُخْتُنَصَّرَ حَيْثُ خَرَّبَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ وَبَعْضُ النَّصَارَى أَعَانَهُ عَلَى ذَلِكَ بُغْضًا لِلْيَهُودِ.
Birinci Mesele: Müfessirler, bu ayetten muradın sadece şart ve cezanın beyanı, yani yalnızca kim şöyle yaparsa Allah da ona şöyle yapar beyanı olmadığı; aksine onlardan bir kısmının mescitlerin imar edilmesini engelleyip oraların harap olmasına çalıştıklarının ve ardından Allah Teâlâ'nın onları ayette zikrettiği şeyle cezalandırdığının beyanı olduğu hususunda icma etmişlerdir. Ancak mescidin imar edilmesine engel olan ve onun harap olmasına çalışan kimselerin kimler olduğu hususunda ihtilaf etmişler ve bu konuda dört vecih zikretmişlerdir. Birincisi: İbn Abbas şöyle demiştir: «Hristiyanların kralı Beytü'l-Makdis'e savaş açtı, orayı harap etti, içine leşler attı, ahalisini kuşatıp onları öldürdü, geri kalanları esir aldı ve Tevrat'ı yaktı. Beytü'l-Makdis, Ömer zamanında İslam ehli orayı inşa edinceye kadar harap kalmaya devam etti.» İkincisi: Hasan, Katâde ve Süddî şöyle demişlerdir: «Bu ayet, Beytü'l-Makdis'i harap ettiği ve Yahudilere olan kinlerinden ötürü bazı Hristiyanların da bu hususta kendisine yardım ettiği sırada Buhtunnasr hakkında inmiştir.»
قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ فِي أَحْكَامِ الْقُرْآنِ: هَذَانِ الْوَجْهَانِ غَلَطَانِ لِأَنَّهُ لَا خِلَافَ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ بِالسِّيَرِ أَنَّ عَهْدَ بُخْتُنَصَّرَ كَانَ قَبْلَ مَوْلِدِ الْمَسِيحِ ﵇ بِدَهْرٍ طَوِيلٍ وَالنَّصَارَى كَانُوا بَعْدَ الْمَسِيحِ فَكَيْفَ يَكُونُونَ مَعَ بُخْتُنَصَّرَ
Ebû Bekir er-Râzî, Ahkâmü'l-Kur'ân'da şöyle demiştir: Bu iki vecih yanlıştır; zira siyer ilmi ehli arasında, Buhtunnasr'ın döneminin Mesih aleyhisselâm'ın doğumundan çok uzun bir zaman önce olduğu ve Hristiyanların ise Mesih'ten sonra geldikleri hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. O halde Buhtunnasr ile birlikte
فِي تَخْرِيبِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَأَيْضًا فَإِنَّ النَّصَارَى يَعْتَقِدُونَ فِي تَعْظِيمِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ مِثْلَ اعْتِقَادِ الْيَهُودِ وَأَكْثَرَ، فَكَيْفَ أَعَانُوا عَلَى تَخْرِيبِهِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي مُشْرِكِي الْعَرَبِ الَّذِينَ مَنَعُوا الرَّسُولَ ﵊ عَنِ الدُّعَاءِ إِلَى الله بمكة وألجؤه إِلَى الْهِجْرَةِ، فَصَارُوا مَانِعِينَ لَهُ وَلِأَصْحَابِهِ أَنْ يَذْكُرُوا اللَّهَ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَقَدْ كَانَ الصِّدِّيقُ ﵁ بَنَى مَسْجِدًا عِنْدَ دَارِهِ فَمُنِعَ وَكَانَ مِمَّنْ يُؤْذِيهِ وِلْدَانُ قُرَيْشٍ وَنِسَاؤُهُمْ، وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها [الْإِسْرَاءِ: ١١٠] نَزَلَتْ فِي ذَلِكَ فَمُنِعَ مِنَ الْجَهْرِ لِئَلَّا يُؤْذَى، وَطَرَحَ أبو جهل العذرة على ظهر لنبي ﷺ فَقِيلَ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِنْ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ يَمْنَعُونَ الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ يُوَحِّدُونَ اللَّهَ وَلَا يُشْرِكُونَ بِهِ شَيْئًا وَيُصَلُّونَ لَهُ تَذَلُّلًا وَخُشُوعًا، وَيَشْغَلُونَ قُلُوبَهُمْ بِالْفِكْرِ فِيهِ، وَأَلْسِنَتَهُمْ بِالذِّكْرِ لَهُ، وَجَمِيعَ جَسَدِهِمْ بِالتَّذَلُّلِ لِعَظَمَتِهِ وَسُلْطَانِهِ. وَرَابِعُهَا: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: الْمُرَادُ مِنْهُ الَّذِينَ صَدُّوهُ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حِينَ ذَهَبَ إِلَيْهِ مِنَ الْمَدِينَةِ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ، وَاسْتَشْهَدَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ [الْفَتْحِ: ٢٥] وَبِقَوْلِهِ: وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ [الْأَنْفَالِ: ٣٤] وَحَمَلَ قَوْلَهُ: إِلَّا خائِفِينَ بِمَا يُعْلِي اللَّهُ مِنْ يَدِهِ، وَيُظْهِرُ مِنْ كَلِمَتِهِ، كَمَا قَالَ فِي الْمُنَافِقِينَ: لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا [الْأَحْزَابِ: ٦٠- ٦١] وَعِنْدِي فِيهِ وَجْهٌ خَامِسٌ وَهُوَ أَقْرَبُ إِلَى رِعَايَةِ النَّظْمِ: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ لَمَّا حُوِّلَتِ الْقِبْلَةُ إِلَى الْكَعْبَةِ شَقَّ ذَلِكَ عَلَى الْيَهُودِ فَكَانُوا يَمْنَعُونَ النَّاسَ عَنِ الصَّلَاةِ عِنْدَ تَوَجُّهِهِمْ إِلَى الْكَعْبَةِ، وَلَعَلَّهُمْ سَعَوْا أَيْضًا فِي تَخْرِيبِ الْكَعْبَةِ بِأَنْ حَمَلُوا بَعْضَ الْكُفَّارِ عَلَى تَخْرِيبِهَا، وَسَعَوْا أَيْضًا فِي تَخْرِيبِ مَسْجِدِ الرَّسُولِ ﷺ لِئَلَّا يُصَلُّوا فِيهِ مُتَوَجِّهِينَ إِلَى الْقِبْلَةِ، فَعَابَهُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ وَبَيَّنَ سُوءَ طَرِيقَتِهِمْ فِيهِ، وَهَذَا التَّأْوِيلُ أَوْلَى مِمَّا قَبْلَهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يَذْكُرْ فِي الْآيَاتِ السَّابِقَةِ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ إِلَّا قَبَائِحَ أَفْعَالِ الْيَهُودِ/ وَالنَّصَارَى، وَذَكَرَ أَيْضًا بَعْدَهَا قَبَائِحَ أَفْعَالِهِمْ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْوَاحِدَةِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهَا قَبَائِحَ أَفْعَالِ الْمُشْرِكِينَ فِي صَدِّهِمُ الرَّسُولَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَأَمَّا حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى سَعْيِ النَّصَارَى فِي تَخْرِيبِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَضَعِيفٌ أَيْضًا عَلَى مَا شَرَحَهُ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا مَا قُلْنَاهُ.
Beytü'l-Makdis'in tahrip edilmesinde nasıl bulunabilirler? Ayrıca Hristiyanlar, Beytü'l-Makdis'e tazim gösterme hususunda Yahudilerin inancı gibi ve hatta daha fazlasına inanırlar; öyleyse onun tahrip edilmesine nasıl yardım etmiş olabilirler? Üçüncüsü: Bu ayet, Mekke'de Resûl aleyhisselâm'ı Allah'a davet etmekten alıkoyan ve onu hicrete mecbur bırakan Arap müşrikleri hakkında inmiştir. Böylece onlar, onun ve ashabının Mescid-i Haram'da Allah'ı anmalarına engel olmuşlardır. Nitekim Sıddîk radıyallâhu anh evinin yanında bir mescit inşa etmişti de engellendi; ona eziyet edenler arasında Kureyş'in çocukları ve kadınları da vardı. Denildi ki: Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها } [el-İsrâ: 110] “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” kavli bu hususta inmiştir ve eziyet görmesin diye sesini yükseltmekten menedilmiştir. Ebû Cehil de Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in sırtına deve işkembesi atmıştı. Bunun üzerine: «Allah'ı birleyen, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayan, O'na zillet ve huşu ile namaz kılan, kalplerini O'nu tefekkürle, dillerini O'nu zikirle ve bütün bedenlerini O'nun azamet ve saltanatına boyun eğmekle meşgul eden Müslümanları engelleyen bu müşriklerden daha zalim kim olabilir?» denildi. Dördüncüsü: Ebû Müslim şöyle demiştir: Murad edilen kimseler, Hudeybiye senesinde Medine'den oraya gittiğinde onu Mescid-i Haram'dan alıkoyanlardır. O, Allah Teâlâ'nın: { هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } [el-Feth: 25] “Onlar inkâr eden ve sizi Mescid-i Haram'dan alıkoyanlardır” kavlini ve: { وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } [el-Enfâl: 34] “Onlar Mescid-i Haram'dan menederlerken Allah onlara ne diye azap etmesin?” kavlini delil getirmiş ve [ayetteki] { إِلَّا خائِفِينَ } “korkarak olmasından başka” kavlini, münafıklar hakkında: { لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا } [el-Ahzâb: 60-61] “Mutlaka seni onlara musallat ederiz; sonra orada sana ancak az bir zaman komşuluk edebilirler. Lanetlenmiş olarak nerede bulunurlarsa yakalanırlar ve öldürülürler” buyurduğu gibi, Allah'ın onun elini üstün kılması ve kelimesini galip getirmesi manasına hamletmiştir. Bana göre bu hususta nazmın gözetilmesine daha yakın olan beşinci bir vecih vardır; o da şöyle denilmesidir: Kıble Kâbe'ye çevrilince bu durum Yahudilere ağır geldi; böylece onlar insanları Kâbe'ye yönelerek namaz kılmaktan engelliyorlardı. Belki de bazı kâfirleri onu tahrip etmeye sevk ederek Kâbe'nin harap olmasına çalıştılar ve kıbleye yönelerek içinde namaz kılmasınlar diye Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidinin harap olmasına da çalıştılar. Allah da onları bununla kınamış ve bu husustaki kötü gidişatlarını beyan etmiştir. Bu yorum öncekinden daha evladır; çünkü Allah Teâlâ bu ayetten önceki ayetlerde yalnızca Yahudi ve Hristiyanların çirkin fiillerini zikretmiş, bundan sonra da onların çirkin fiillerini zikretmiştir. O halde bu tek ayetten muradın, Resûl'ü Mescid-i Haram'dan alıkoyma hususunda müşriklerin çirkin fiilleri olması nasıl uygun düşebilir? Ayetin Hristiyanların Beytü'l-Makdis'i tahrip etme çabalarına hamledilmesine gelince, bu da Ebû Bekir er-Râzî'nin açıkladığı üzere zayıftır. Dolayısıyla bizim söylediğimizden başkası geriye kalmamaktadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي كَيْفِيَّةِ اتِّصَالِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وُجُوهٌ: فَأَمَّا مَنْ حَمَلَهَا عَلَى النَّصَارَى وَخَرَابِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ قَالَ: تَتَّصِلُ بِمَا قَبْلَهَا مِنْ حَيْثُ إِنَّ النَّصَارَى ادَّعَوْا أَنَّهُمْ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَقَطْ، فَقِيلَ لَهُمْ: كَيْفَ تَكُونُونَ كَذَلِكَ مَعَ أَنَّ مُعَامَلَتَكُمْ فِي تَخْرِيبِ الْمَسَاجِدِ وَالسَّعْيِ فِي خَرَابِهَا هَكَذَا، وَأَمَّا مَنْ حَمَلَهُ عَلَى الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَسَائِرِ الْمَسَاجِدِ قَالَ: جَرَى ذِكْرُ مُشْرِكِي الْعَرَبِ فِي قَوْلِهِ: كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ [الْبَقَرَةِ: ١١٣] وَقِيلَ: جَرَى ذِكْرُ جَمِيعِ الْكُفَّارِ وَذَمُّهُمْ، فَمَرَّةً وَجَّهَ الذَّمَّ إِلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَمَرَّةً إِلَى الْمُشْرِكِينَ.
İkinci Mesele: Bu ayetin kendisinden öncekine bağlanış keyfiyeti hususunda vecihler vardır: Ayeti Hristiyanlara ve Beytü'l-Makdis'in harap edilmesine hamleden kimse şöyle demiştir: [Ayet] kendisinden öncekine şu yönden bağlanır; Hristiyanlar yalnızca kendilerinin cennet ehli olduğunu iddia etmişlerdi; bunun üzerine onlara: «Mescitleri tahrip etme ve harap olmasına çalışma hususundaki muameleniz böyle iken nasıl öyle olabilirsiniz?» denilmiştir. Onu Mescid-i Haram'a ve diğer mescitlere hamleden kimse ise şöyle demiştir: Arap müşriklerinin zikri: { كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ } [el-Bakara: 113] “Bilmeyenler de tıpkı onların dedikleri gibi demişti” kavlinde geçmiştir. Denildi ki: Bütün kâfirlerin zikri geçmiş ve onlar yerilmiştir; bazen yergi Yahudi ve Hristiyanlara, bazen de müşriklere yöneltilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: مَساجِدَ اللَّهِ عُمُومٌ فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ بِهِ كُلُّ الْمَسَاجِدِ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَغَيْرِهِ مِنْ مَسَاجِدِ مَكَّةَ، وَقَالُوا: قَدْ كَانَ لِأَبِي بَكْرٍ ﵁ مَسْجِدٌ بِمَكَّةَ يَدْعُو اللَّهَ فِيهِ، فَخَرَّبُوهُ قَبْلَ الْهِجْرَةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَقَطْ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ حَيْثُ فَسَّرَ الْمَنْعَ بِصَدِّ الرَّسُولِ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ، فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَجُوزُ حَمْلُ لَفْظِ الْمَسَاجِدِ عَلَى مَسْجِدٍ وَاحِدٍ؟
Üçüncü Mesele: { مَساجِدَ اللَّهِ } “Allah'ın mescitleri” kavli umumidir. Onlardan bir kısmı: «Bundan murat bütün mescitlerdir» demiştir. Bir kısmı da bunu zikrettiğimiz üzere Mescid-i Haram'a ve Mekke'nin diğer mescitlerine hamletmiş ve şöyle demişlerdir: «Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın Mekke'de içinde Allah'a dua ettiği bir mescidi vardı da hicretten önce orayı harap ettiler.» Bir kısmı da onu sadece Mescid-i Haram'a hamletmiştir ki engellemeyi Hudeybiye senesinde Resûl'ün Mescid-i Haram'dan alıkonulması ile tefsir ettiği için bu Ebû Müslim'in görüşüdür. Eğer: «Mescitler lafzının tek bir mescide hamledilmesi nasıl caiz olur?» denilirse,
قُلْنَا: فِيهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: هَذَا كَمَنَ يَقُولُ لِمَنْ آذَى صَالِحًا وَاحِدًا: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ آذَى الصَّالِحِينَ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمَسْجِدَ مَوْضِعُ السُّجُودِ فَالْمَسْجِدُ الْحَرَامُ لَا يَكُونُ فِي الْحَقِيقَةِ مَسْجِدًا وَاحِدًا بَلْ مَسَاجِدَ.
Deriz ki: Bunda vecihler vardır. Birincisi: Bu, tek bir salih kimseye eziyet eden kişiye: «Salih kimselere eziyet edenden daha zalim kim vardır?» diyen kimse gibidir. İkincisi: Mescit secde yeridir; dolayısıyla Mescid-i Haram hakikatte tek bir mescit değil, birçok mescittir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ فِي مَحَلِّ النَّصْبِ وَاخْتَلَفُوا فِي الْعَامِلِ فِيهِ عَلَى أَقْوَالٍ.
Dördüncü Mesele: { أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ } “İçlerinde O'nun isminin anılmasını” kavli nasb mahallindedir ve bundaki amil hususunda görüşler üzere ihtilaf etmişlerdir.
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ثَانِي مَفْعُولَيْ مَنَعَ لِأَنَّكَ تَقُولُ: مَنَعْتُهُ كَذَا، وَمِثْلُهُ: وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ [الْإِسْرَاءِ: ٥٩] ، وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا [الْإِسْرَاءِ: ٩٤] . الثَّانِي: قَالَ الْأَخْفَشُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى حَذْفِ (مِنْ) كَأَنَّهُ قِيلَ:
Birincisi: { مَنَعَ } fiilinin iki mefulünden (tümlecinden) ikincisidir; çünkü sen: «Onu şundan menettim» dersin. Bunun benzeri: { وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآياتِ } [el-İsrâ: 59] “Bizi ayetleri göndermekten alıkoyan şey olmadı” ve { وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا } [el-İsrâ: 94] “İnsanları iman etmekten alıkoyan şey olmadı” kavilleridir. İkincisi: Ahfeş şöyle demiştir: (مِنْ) harf-i cerinin hazfedilmesine (düşürülmesine) binaen olması caizdir; sanki şöyle denilmiş gibidir:
مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ مِنْ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ. الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ مَسَاجِدَ اللَّهِ. الرَّابِعُ: قَالَ الزَّجَّاجُ:
«Allah'ın mescitlerini, içlerinde O'nun isminin anılmasından alıkoydu.» Üçüncüsü: { مَساجِدَ اللَّهِ } lafzından bedel olmasıdır. Dördüncüsü: Zeccâc şöyle demiştir:
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى مَعْنَى كَرَاهَةَ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ، وَالْعَامِلُ فِيهِ (مَنَعَ) .
«İçlerinde O'nun isminin anılmasını kerih görerek» manasında olması caizdir ve bundaki amil { مَنَعَ } fiilidir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: السَّعْيُ فِي تَخْرِيبِ الْمَسْجِدِ قَدْ يَكُونُ لِوَجْهَيْنِ. أَحَدُهُمَا: مَنْعُ الْمُصَلِّينَ وَالْمُتَعَبِّدِينَ وَالْمُتَعَهِّدِينَ لَهُ مِنْ دُخُولِهِ فَيَكُونُ ذَلِكَ تَخْرِيبًا. وَالثَّانِي: بِالْهَدْمِ وَالتَّخْرِيبِ وَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ: كَيْفَ يَصِحُّ أَنْ يُتَأَوَّلَ عَلَى بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ وَلَمْ يَظْهَرْ فِيهِ التَّخْرِيبُ لِأَنَّ مَنْعَ النَّاسِ مِنْ إِقَامَةِ شِعَارِ الْعِبَادَةِ فِيهِ يَكُونُ تَخْرِيبًا لَهُ، وَقِيلَ: إِنَّ أَبَا بَكْرٍ ﵁ كَانَ لَهُ مَوْضِعُ صَلَاةٍ فَخَرَّبَتْهُ قُرَيْشٌ لَمَّا هَاجَرَ.
Beşinci Mesele: Mescidin harap olmasına çalışmak iki vecihle olabilir. Birincisi: Namaz kılanların, ibadet edenlerin ve orayı gözetenlerin oraya girmesini engellemek suretiyledir ki bu bir tahrip olur. İkincisi: Yıkmak ve tahrip etmek suretiyledir. Hiç kimsenin: «Beytullâhi'l-Harâm'da yıkım zahir olmamışken ayetin ona yorumlanması nasıl sahih olur?» deme hakkı yoktur; zira insanların orada ibadet şiarını ikame etmelerine engel olmak oranın tahrip edilmesidir. Denildi ki: Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın bir namazgâhı vardı da hicret ettiği zaman Kureyş orayı harap etti.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّ هَذَا الْفِعْلَ أَعْظَمُ أَنْوَاعِ الظُّلْمِ وَفِيهِ إِشْكَالٌ لِأَنَّ الشِّرْكَ ظُلْمٌ عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَانَ: ١٣] مَعَ أَنَّ الشِّرْكَ أَعْظَمُ مِنْ هَذَا الْفِعْلِ، وَكَذَا الزِّنَا وَقَتْلُ النَّفْسِ أَعْظَمُ مِنْ هَذَا الْفِعْلِ، وَالْجَوَابُ عَنْهُ: أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّهُ عَامٌّ دَخَلَهُ/ التَّخْصِيصُ فَلَا يَقْدَحُ فِيهِ.
Altıncı Mesele: Ayetin zahiri, bu fiilin zulüm türlerinin en büyüğü olmasını gerektirir; bunda ise bir müşkillik vardır, çünkü şirk Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } [Lokmân: 13] “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” kavline göre zulümdür ve şirk bu fiilden daha büyüktür. Zina ve adam öldürmek de bu fiilden daha büyüktür. Buna verilecek cevap şudur: Bu baptaki nihai durum, bunun tahsis girmiş bir umumi lafız olduğudur; dolayısıyla [bu durum] ona halel getirmez.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أُولئِكَ مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ فَاعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:
Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ } “Onların buralara ancak korka korka girmeleri gerekirdi” kavline gelince, bil ki bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ظَاهِرُ الْكَلَامِ أَنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَسَعَوْا فِي تَخْرِيبِ الْمَسْجِدِ هُمُ الَّذِينَ يَحْرُمُ عَلَيْهِمْ دُخُولُهُ إِلَّا خَائِفِينَ، وَأَمَّا مَنْ يَجْعَلُهُ عَامًّا فِي الْكُلِّ فَذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ هَذَا الْخَوْفِ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: مَا كَانَ يَنْبَغِي لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ إِلَّا خَائِفِينَ عَلَى حَالِ الْهَيْبَةِ وارتعاد الفرائض مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَبْطِشُوا بِهِمْ فَضْلًا أَنْ يَسْتَوْلُوا عَلَيْهِمْ وَيَمْنَعُوا الْمُؤْمِنِينَ مِنْهَا، وَالْمَعْنَى مَا كَانَ الْحَقُّ وَالْوَاجِبُ إِلَّا ذَلِكَ لَوْلَا ظُلْمُ الْكَفَرَةِ وَعُتُوُّهُمْ. وَثَانِيهَا: أَنَّ هَذَا بِشَارَةٌ مِنَ اللَّهِ لِلْمُسْلِمِينَ بِأَنَّهُ سَيُظْهِرُهُمْ عَلَى الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَعَلَى سَائِرِ الْمَسَاجِدِ، وَأَنَّهُ يُذِلُّ الْمُشْرِكِينَ لَهُمْ حَتَّى لَا يَدْخُلَ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ وَاحِدٌ مِنْهُمْ إِلَّا خَائِفًا يَخَافُ أَنْ يُؤْخَذَ فَيُعَاقَبَ، أَوْ يُقْتَلَ إِنْ لَمْ يُسْلِمْ، وَقَدْ أَنْجَزَ اللَّهُ صِدْقَ هَذَا الْوَعْدِ فَمَنَعَهُمْ مِنْ دُخُولِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَنَادَى فِيهِمْ عَامَ حَجَّ أَبُو بَكْرٍ ﵁: أَلَا لَا يَحُجَّنَّ بَعْدَ الْعَامِ مُشْرِكٌ، وَأَمَرَ النَّبِيُّ ﵊ بِإِخْرَاجِ الْيَهُودِ مِنْ جَزِيرَةِ الْعَرَبِ، فَحَجَّ مِنَ الْعَامِ الثَّانِي ظَاهِرًا عَلَى الْمَسَاجِدِ لَا يَجْتَرِئُ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ أَنْ يَحُجَّ وَيَدْخُلَ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ، وَهَذَا هُوَ تَفْسِيرُ أَبِي مُسْلِمٍ فِي حَمْلِ الْمَنْعِ مِنَ الْمَسَاجِدِ عَلَى صَدِّهِمْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ وَيُحْمَلُ هَذَا الْخَوْفُ عَلَى ظُهُورِ أَمْرِ الرَّسُولِ ﷺ وَغَلَبَتِهِ لَهُمْ بِحَيْثُ يَصِيرُونَ خَائِفِينَ مِنْهُ وَمِنْ أُمَّتِهِ. وَثَالِثُهَا: أَنْ يُحْمَلَ هَذَا الْخَوْفُ عَلَى مَا يَلْحَقُهُمْ مِنَ الصَّغَارِ وَالذُّلِّ بِالْجِزْيَةِ وَالْإِذْلَالِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ يَحْرُمُ عَلَيْهِمْ دُخُولُ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَّا فِي أَمْرٍ يَتَضَمَّنُ الْخَوْفَ نَحْوَ أَنْ يَدْخُلُوا لِلْمُخَاصَمَةِ وَالْمُحَاكَمَةِ وَالْمُحَاجَّةِ، لِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ يَتَضَمَّنُ الْخَوْفَ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ [التَّوْبَةِ: ١٧] . وَخَامِسُهَا:
Birinci Mesele: Kelamın zahiri, iman edip mescidin harap olmasına çalışan kimselerin buralara ancak korkarak girmeleri kendilerine haram kılınan kimseler olduğunu gösterir. Onu bütününde umumi kılan kimselere gelince; onlar bu korkunun tefsirinde vecihler zikretmişlerdir. Birincisi: Müminlerin kendilerini yakalamalarından ötürü heybet ve yürekleri titrer vaziyette korkarak girmeleri dışında Allah'ın mescitlerine girmeleri onlara yakışmazdı; nerede kaldı ki onlara üstün gelsinler ve müminleri buralardan engellesinler! Mana şudur: Kâfirlerin zulmü ve azgınlığı olmasaydı hak ve vacip olan ancak bu idi. İkincisi: Bu, Allah'tan Müslümanlara, kendilerini Mescid-i Haram'a ve diğer bütün mescitlere galip kılacağına ve müşrikleri onlara boyun eğdireceğine, öyle ki onlardan hiçbirinin yakalanıp cezalandırılmaktan yahut Müslüman olmazsa öldürülmekten korkan bir korkak olmaksızın Mescid-i Haram'a giremeyeceğine dair bir müjdedir. Allah bu vadin doğruluğunu gerçekleştirmiş, onları Mescid-i Haram'a girmekten men etmiş ve Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın haccettiği senede aralarında şöyle nida ettirmiştir: «Haberiniz olsun, bu yıldan sonra hiçbir müşrik hac yapmayacaktır!» Nebî aleyhisselâm da Yahudilerin Arap Yarımadası'ndan çıkarılmasını emretmiştir. Böylece ikinci yıldan itibaren mescitlere galip olarak haccetmiş, müşriklerden hiç kimse hac yapmaya ve Mescid-i Haram'a girmeye cesaret edememiştir. Bu, Ebû Müslim'in mescitlerden engellemeyi Hudeybiye senesinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Mescid-i Haram'dan alıkoymalarına hamlettiği tefsirdir; bu korku da Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrinin zahir olmasına ve onlara galip gelmesine, öyle ki ondan ve ümmetinden korkar hale gelmelerine hamledilir. Üçüncüsü: Bu korkunun, cizye ve zillete düşürme ile kendilerine isabet eden küçüklük ve zillet haline hamledilmesidir. Dördüncüsü: Hasımlaşma, mahkemeleşme ve hüccetleşme için girmeleri gibi korkuyu içeren bir iş müstesna, Mescid-i Haram'a girmelerinin kendilerine haram kılınmış olmasıdır; zira bunların hepsi korkuyu içerir. Bunun delili de Allah Teâlâ'nın: { مَا كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ } [et-Tevbe: 17] “Müşriklerin, kendi inkârlarına bizzat kendileri şahit iken, Allah'ın mescitlerini imar etmeleri yakışmaz” kavlidir. Beşincisi:
قَالَ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ: قَوْلُهُ: إِلَّا خائِفِينَ بِمَعْنَى أَنَّ النَّصَارَى لَا يَدْخُلُونَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ إِلَّا خَائِفِينَ، وَلَا يُوجِدُ فِيهِ نَصْرَانِيٌّ إِلَّا أُوجِعَ ضَرْبًا وَهَذَا التَّأْوِيلُ مَرْدُودٌ، لِأَنَّ بَيْتَ الْمَقْدِسِ بَقِيَ أَكْثَرَ مِنْ مِائَةِ سَنَةٍ فِي أَيْدِي النَّصَارَى بِحَيْثُ لَمْ يَتَمَكَّنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الدُّخُولِ فِيهِ إِلَّا خَائِفًا، إِلَى أَنِ اسْتَخْلَصَهُ الْمَلِكُ صَلَاحُ الدِّينِ ﵀ فِي زَمَانِنَا. وَسَادِسُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ وَإِنْ كَانَ لَفْظُهُ لَفْظَ الْخَبَرِ لَكِنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ النَّهْيُ
Katâde ve Süddî şöyle demiştir: { إِلَّا خائِفِينَ } kavli, Hristiyanların Beytü'l-Makdis'e ancak korkarak girebilecekleri, orada bulunan hiçbir Hristiyanın feci şekilde dövülmeksizin bırakılmayacağı manasındadır. Bu tevîl merduttur; çünkü Beytü'l-Makdis, zamanımızda Melik Selâhaddîn rahimehullâh orayı kurtarıncaya kadar, Müslümanlardan hiç kimsenin ancak korkarak girebileceği şekilde yüz yıldan fazla Hristiyanların elinde kalmıştır. Altıncısı: { مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ } kavlinin lafzı haber lafzı olsa da bundan murat onların
عَنْ تَمْكِينِهِمْ مِنَ الدُّخُولِ، وَالتَّخْلِيَةِ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهُ كَقَوْلِهِ: وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ [الْأَحْزَابِ: ٥٣] .
girmelerine imkân vermekten ve onlarla oranın arasını serbest bırakmaktan nehyetmektir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ } [el-Ahzâb: 53] “Allah'ın Resûlü'nü incitmeniz sizin için caiz olmaz” kavli de böyledir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي الْخِزْيِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: مَا يَلْحَقُهُمْ مِنَ الذُّلِّ بِمَنْعِهِمْ مِنَ الْمَسَاجِدِ، وَقَالَ آخَرُونَ بِالْجِزْيَةِ فِي حَقِّ أَهْلِ الذِّمَّةِ وَبِالْقَتْلِ فِي حَقِّ أَهْلِ الْحَرْبِ، وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ ذَلِكَ مُحْتَمَلٌ فَإِنَّ الْخِزْيَ لَا يَكُونُ إِلَّا مَا يَجْرِي مَجْرَى الْعُقُوبَةِ مِنَ الْهَوَانِ وَالْإِذْلَالِ فَكُلُّ مَا هَذِهِ صِفَتُهُ يَدْخُلُ تَحْتَهُ وَذَلِكَ رَدْعٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ ثَبَاتِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ لِأَنَّ الْخِزْيَ الْحَاضِرَ يَصْرِفُ عَنِ التَّمَسُّكِ بِمَا يُوجِبُهُ وَيَقْتَضِيهِ، وَأَمَّا الْعَذَابُ الْعَظِيمُ فَقَدْ وَصَفَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِمَا جَرَى مَجْرَى النِّهَايَةِ/ فِي الْمُبَالَغَةِ، لِأَنَّ الَّذِينَ قَدَّمَ ذِكْرَهُمْ وَصَفَهُمْ بِأَعْظَمِ الظُّلْمِ، فَبَيَّنَ أَنَّهُمْ يَسْتَحِقُّونَ الْعِقَابَ الْعَظِيمَ، وَفِي الْآيَةِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ } “Onlar için dünyada bir rezillik vardır” kavline gelince; rezillik hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: «Mescitlerden menedilmeleri sebebiyle kendilerine isabet eden zillettir» demiştir. Diğerleri ise: «Zimmîler hakkında cizye, harp ehli hakkında ise öldürülmektir» demiştir. Bil ki bunların hepsi muhtemeldir; zira rezillik, ancak ceza yerine geçen aşağılanma ve zillete düşürülme türünden olan şeydir; bu sıfatta olan her şey de bunun altına girer. Bu, Allah Teâlâ tarafından onların küfür üzerinde sebat etmelerine karşı bir caydırmadır; çünkü hazır olan rezillik, onu gerektiren ve iktiza eden şeye tutunmaktan vazgeçirir. Büyük azaba gelince; Allah Teâlâ onu mübalağada son nokta yerine geçen bir ifade ile vasfetmiştir; çünkü daha önce zikrettiklerini zulmün en büyüğü ile vasfetmiş, dolayısıyla büyük bir cezayı hak ettiklerini beyan etmiştir. Bu ayette iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي أَحْكَامِ الْمَسَاجِدِ وَفِيهِ وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: فِي بَيَانِ فَضْلِ الْمَسَاجِدِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ وَالْأَخْبَارُ وَالْمَعْقُولُ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَآيَاتٌ، أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً [الْجِنِّ: ١٨] . أَضَافَ الْمَسَاجِدَ إِلَى ذَاتِهِ بِلَامِ الِاخْتِصَاصِ ثُمَّ أَكَّدَ ذَلِكَ الِاخْتِصَاصَ بِقَوْلِهِ: فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ [التَّوْبَةِ: ١٨] فَجَعَلَ عِمَارَةَ الْمَسْجِدِ دَلِيلًا عَلَى الْإِيمَانِ، بَلِ الْآيَةُ تَدُلُّ بِظَاهِرِهَا عَلَى حَصْرِ الْإِيمَانِ فِيهِمْ، لِأَنَّ كَلِمَةَ إِنَّمَا لِلْحَصْرِ. وَثَالِثُهَا:
Birinci Mesele: Mescitlerin hükümleri hakkındadır ve bunda vecihler vardır. Birincisi: Mescitlerin faziletinin beyanı hakkındadır; buna Kur'an, haberler ve akıl delalet eder. Kur'an'a gelince ayetler vardır. Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً } [el-Cin: 18] “Şüphesiz mescitler Allah'a aittir; öyleyse Allah ile birlikte hiç kimseye dua etmeyin” kavlidir. Mescitleri ihtisas lamı ile Zatına izafe etmiş, sonra da bu ihtisası { فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً } “Öyleyse Allah ile birlikte hiç kimseye dua etmeyin” kavli ile tekit etmiştir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } [et-Tevbe: 18] “Allah'ın mescitlerini ancak Allah'a ve ahiret gününe iman eden kimseler imar eder” kavlidir; böylece mescidin imar edilmesini imanın bir delili kılmıştır; hatta ayet zahiriyle imanı onlara hasretmeye delalet eder, zira innemâ (إِنَّمَا) kelimesi hasır (sınırlandırma) içindir. Üçüncüsü:
قَوْلُهُ تَعَالَى: فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ [النُّورِ: ٣٦] .
Allah Teâlâ'nın: { فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ } [en-Nûr: 36] “[Bu nur] Allah'ın yükseltilmesine ve içlerinde isminin anılmasına izin verdiği evlerdedir; orada sabah akşam O'nu tesbih ederler” kavlidir.
وَرَابِعُهَا: هَذِهِ الْآيَةُ الَّتِي نَحْنُ فِي تَفْسِيرِهَا وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ فَإِنَّ ظَاهِرَهَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ السَّاعِي فِي تَخْرِيبِ الْمَسَاجِدِ أَسْوَأَ حَالًا مِنَ الْمُشْرِكِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَمَنْ أَظْلَمُ يَتَنَاوَلُ الْمُشْرِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لقمان: ١٣] فَإِذَا كَانَ السَّاعِي فِي تَخْرِيبِهِ فِي أَعْظَمِ دَرَجَاتِ الْفِسْقِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ السَّاعِي فِي عِمَارَتِهِ فِي أَعْظَمِ دَرَجَاتِ الْإِيمَانِ. وَأَمَّا الْأَخْبَارُ، فَأَحَدُهَا: مَا
Dördüncüsü: Tefsirinde bulunduğumuz şu ayettir ki o da Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ } kavlidir. Zira bunun zahiri, mescitlerin harap olmasına çalışanın durumunun müşrikten daha kötü olmasını iktiza eder; çünkü { وَمَنْ أَظْلَمُ } “Daha zalim kim olabilir?” kavli müşriki de kapsar, nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } [Lokmân: 13] “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” buyurmuştur. O halde onun harap olmasına çalışan fıskın en büyük derecelerinde olunca, onun imarına çalışanın da imanın en büyük derecelerinde olması vacip olur. Haberlere gelince, birincisi:
رَوَى الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ ﵁ أَرَادَ بِنَاءَ الْمَسْجِدِ فَكَرِهَ النَّاسُ ذَلِكَ وَأَحَبُّوا أَنْ يَدَعَهُ، فَقَالَ عُثْمَانُ ﵁: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: «مَنْ بَنَى لِلَّهِ مَسْجِدًا بَنَى اللَّهُ لَهُ كَهَيْئَتِهِ فِي الْجَنَّةِ» .
Şeyhayn'ın Sahîh'lerinde rivayet ettikleri şu hadistir: Osman b. Affân radıyallâhu anh mescidi inşa etmek istedi; insanlar bundan hoşlanmadılar ve onu olduğu gibi bırakmasını arzu ettiler. Bunun üzerine Osman radıyallâhu anh şöyle dedi: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Kim Allah için bir mescit inşa ederse, Allah da cennette onun için onun benzerini inşa eder.»
وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى: «بَنَى اللَّهُ لَهُ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ» .
Diğer bir rivayette ise: «Allah cennette onun için bir ev inşa eder» buyrulmuştur.
وَثَانِيهَا: مَا
İkincisi:
رَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «أَحَبُّ الْبِلَادِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مَسَاجِدُهَا وَأَبْغَضُ الْبِلَادِ إِلَى اللَّهِ أَسْوَاقُهَا» ،
Ebû Hüreyre'nin rivayet ettiğine göre Resûl aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Şehirlerin Allah Teâlâ'ya en sevimli olan yerleri mescitleridir; şehirlerin Allah'a en sevimsiz olan yerleri ise çarşılarıdır.»
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْخَبَرَ تَنْبِيهٌ عَلَى مَا هُوَ السِّرُّ الْعَقْلِيُّ فِي تَعْظِيمِ الْمَسَاجِدِ وَبَيَانُهُ أَنَّ الْأَمْكِنَةَ وَالْأَزْمِنَةَ إِنَّمَا تَتَشَرَّفُ بِذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى، فَإِذَا كَانَ الْمَسْجِدُ مَكَانًا لِذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى حَتَّى إِنَّ الْغَافِلَ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ إِذَا دَخَلَ الْمَسْجِدَ اشْتَغَلَ بِذِكْرِ اللَّهِ وَالسُّوقُ عَلَى الضِّدِّ مِنْ ذَلِكَ، لِأَنَّهُ مَوْضِعُ الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ وَالْإِقْبَالِ عَلَى الدُّنْيَا وَذَلِكَ مِمَّا يُورِثُ الْغَفْلَةَ عَنِ اللَّهِ، وَالْإِعْرَاضَ عَنِ التَّفَكُّرِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، حَتَّى إِنَّ ذَاكَرَ اللَّهِ إِذَا دَخَلَ السُّوقَ فَإِنَّهُ يَصِيرُ غَافِلًا عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ لَا جَرَمَ كَانَتِ الْمَسَاجِدُ أَشْرَفَ الْمَوَاضِعِ وَالْأَسْوَاقُ أَخَسَّ الْمَوَاضِعِ. الثَّانِي: فِي فَضْلِ الْمَشْيِ إِلَى الْمَسَاجِدِ (أ)
Bil ki bu haber, mescitlere tazim göstermenin aklî sırrının ne olduğuna dair bir tenbihtir. Bunun açıklaması şudur: Mekânlar ve zamanlar ancak Allah Teâlâ'nın zikri ile şereflenir. Mescit Allah Teâlâ'nın zikredildiği bir mekân olunca, öyle ki Allah'ın zikrinden gafil olan kimse bile mescide girdiğinde Allah'ı zikirle meşgul olur. Çarşı ise bunun zıddınadır; zira orası alım satım ve dünyaya yönelme yeridir; bu da Allah'tan gaflet etmeyi ve Allah yolunda tefekkürden yüz çevirmeyi doğuran şeylerdendir; hatta Allah'ı zikreden kimse çarşıya girdiğinde Allah'ın zikrinden gafil hale gelir. Şüphesiz bundan ötürü mescitler mekânların en şereflisi, çarşılar ise mekânların en değersizi olmuştur. İkincisi: Mescitlere yürümenin fazileti hakkındadır: (a)
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ ﵊: «مَنْ تَطَهَّرَ فِي بَيْتِهِ ثُمَّ مَشَى إِلَى بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِ اللَّهِ لِيَقْضِيَ فَرِيضَةً مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ كَانَتْ خُطُوَاتُهُ إِحْدَاهَا تَحُطُّ خَطِيئَتَهُ وَالْأُخْرَى تَرْفَعُ دَرَجَتَهُ» ، رَوَاهُ مُسْلِمٌ.
Ebû Hüreyre'den nakledildiğine göre Resûl aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kim evinde temizlenir, sonra da Allah'ın farzlarından bir farzı yerine getirmek için Allah'ın evlerinden bir eve yürürse, onun adımlarından biri hatasını siler, diğeri ise derecesini yükseltir.» Bunu Müslim rivayet etmiştir.
(ب)
(b)
أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ ﵊: «مَنْ غَدَا أَوْ رَاحَ إِلَى الْمَسْجِدِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُ فِي الْجَنَّةِ مَنْزِلًا كُلَّمَا غَدَا أَوْ رَاحَ» أَخْرَجَاهُ فِي الصَّحِيحِ.
Ebû Hüreyre şöyle dedi: Resûl aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Kim sabahleyin veya akşamleyin mescide giderse, her sabah veya akşam gidişinde Allah onun için cennette bir konak hazırlar.» Bunu Sahîh'te tahric etmişlerdir.
(ج)
(c)
أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ قَالَ: كَانَ رَجُلٌ مَا أَعْلَمُ أَحَدًا مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مِمَّنْ يُصَلِّي إِلَى الْقِبْلَةِ أَبْعَدَ مَنْزِلًا مِنْهُ مِنَ الْمَسْجِدِ وَكَانَ لَا تُخْطِئُهُ الصَّلَوَاتُ مَعَ
Ubeyy b. Ka'b şöyle dedi: Bir adam vardı; Medine ehlinden kıbleye doğru namaz kılanlar arasında evi mescide ondan daha uzak olan bir kimse bilmiyorum. Buna rağmen
الرَّسُولِ ﵇، فَقِيلَ لَهُ: لَوِ اشْتَرَيْتَ حِمَارًا لِتَرْكَبَهُ فِي الرَّمْضَاءِ وَالظَّلْمَاءِ، فَقَالَ: وَاللَّهِ مَا أُحِبُّ أَنَّ مَنْزِلِي بِلِزْقِ الْمَسْجِدِ، فَأُخْبِرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِذَلِكَ فَسَأَلَهُ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْمَا يُكْتَبُ أَثَرِي وَخُطَايَ وَرُجُوعِي إِلَى أَهْلِي وَإِقْبَالِي وَإِدْبَارِي، فَقَالَ ﵊/ «لَكَ مَا احْتَسَبْتَ أَجْمَعُ» أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ.
Resûl aleyhisselâm ile beraber namazları hiç kaçırmazdı. Ona: «Kızgın kumlarda ve karanlıkta binmek üzere bir eşek satın alsaydın ya!» denildi. O da: «Vallahi evimin mescide bitişik olmasını arzu etmem» dedi. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verildi; o da adama sordu. Adam: «Ey Allah'ın Resûlü! İzimin, adımlarımın, aileme dönüşümün, gidişimin ve gelişimimin [sevap olarak] yazılmasını istiyorum» dedi. Bunun üzerine Resûl aleyhisselâm: «Hesap ettiğin [sevapların] hepsi senindir» buyurdu. Bunu Müslim tahric etmiştir.
(د)
(d)
جَابِرٌ قَالَ: خَلَتِ الْبِقَاعُ حَوْلَ الْمَسْجِدِ فَأَرَادَ بَنُو سَلَمَةَ أَنْ يَنْتَقِلُوا إِلَى قُرْبِ الْمَسْجِدِ فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ لَهُمْ: «إِنَّهُ بَلَغَنِي أَنَّكُمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَنْتَقِلُوا إِلَى قُرْبِ الْمَسْجِدِ، فَقَالُوا: نَعَمْ قَدْ أَرَدْنَا ذَلِكَ قَالَ يَا بَنِي سَلَمَةَ دِيَارَكُمْ تُكْتَبُ آثَارُكُمْ» . رَوَاهُ مُسْلِمٌ.
Câbir şöyle dedi: Mescidin etrafındaki yerler boşaldı; Benî Selime de mescidin yakınına taşınmak istedi. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştı. Onlara: «Mescidin yakınına taşınmak istediğiniz bana ulaştı» buyurdu. Onlar: «Evet, bunu istedik» dediler. «Ey Benî Selime! Evlerinizde kalın, izleriniz [sevap olarak] yazılır» buyurdu. Bunu Müslim rivayet etmiştir.
وَعَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي حَقِّهِمْ: إِنَّا نَحْنُ نُحْيِ الْمَوْتى وَنَكْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَآثارَهُمْ [يس: ١٢] . (هـ-)
Ebû Saîd el-Hudrî'den de şu ayetin onlar hakkında indiği rivayet edilmiştir: { إِنَّا نَحْنُ نُحْيِ الْمَوْتى وَنَكْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَآثارَهُمْ } [Yâsîn: 12] “Şüphesiz ölüleri biz diriltiriz; onların önden gönderdiklerini ve geride bıraktıkları izlerini de yazarız.” (e)
عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «إِنَّ أَعْظَمَ النَّاسِ أَجْرًا فِي الصَّلَاةِ أَبْعَدُهُمْ إِلَى الْمَسْجِدِ مَشْيًا وَالَّذِي يَنْتَظِرُ الصَّلَاةَ حَتَّى يُصَلِّيَهَا مَعَ الْإِمَامِ فِي جَمَاعَةٍ أَعْظَمُ أَجْرًا مِمَّنْ يُصَلِّيهَا ثُمَّ يَنَامُ» أَخْرَجَاهُ فِي الصَّحِيحِ.
Ebû Mûsâ el-Eş'arî radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İnsanların namazda ecri en büyük olanı, mescide yürüyüş bakımından en uzak olanlarıdır. Namazı cemaatle imamla birlikte kılıncaya kadar bekleyen kimsenin ecri, onu kılıp sonra uyuyan kimseden daha büyüktür.» Bunu Sahîh'te tahric etmişlerdir.
(و)
(f)
عُقْبَةُ بْنُ عَامِرٍ الْجُهَنِيُّ أَنَّهُ ﵇ قَالَ: «إِذَا تَطَهَّرَ الرَّجُلُ ثُمَّ مَرَّ إِلَى الْمَسْجِدِ يَرْعَى الصَّلَاةَ كَتَبَ لَهُ كَاتِبُهُ أَوْ كَاتِبَاهُ بِكُلِّ خُطْوَةٍ يَخْطُوهَا إِلَى الْمَسْجِدِ عَشْرَ حَسَنَاتٍ وَالْقَاعِدُ الَّذِي يَرْعَى الصَّلَاةَ كَالْقَانِتِ وَيُكْتَبُ مِنَ الْمَصَلِّينَ مِنْ حِينِ يَخْرُجُ مِنْ بَيْتِهِ حَتَّى يَرْجِعَ» .
Ukbe b. Âmir el-Cühenî'den rivayet edildiğine göre Resûl aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kişi temizlenir, sonra namazı gözeterek mescide doğru geçerse, onun yazıcısı yahut iki yazıcısı mescide attığı her adıma karşılık ona on hasene yazar. Namazı gözeterek oturan kimse kunut yapan (ibadete devam eden) gibidir ve evinden çıktığı andan dönünceye kadar namaz kılanlardan yazılır.»
(ز)
(g)
عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ: حَضَرَ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ الْمَوْتُ فَقَالَ لِأَهْلِهِ: مَنْ فِي الْبَيْتِ، فَقَالُوا: أَهْلُكَ، وَأَمَّا إِخْوَتُكَ وَجُلَسَاؤُكَ فَفِي الْمَسْجِدِ، فَقَالَ: ارْفَعُونِي فَأَسْنَدَهُ رَجُلٌ مِنْهُمْ إِلَيْهِ فَفَتَحَ عَيْنَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى الْقَوْمِ فَرَدُّوا عَلَيْهِ وَقَالُوا لَهُ: خَيْرًا. فَقَالَ: إِنِّي مُورِثُكُمُ الْيَوْمَ حَدِيثًا مَا حَدَّثْتُ بِهِ أَحَدًا مُنْذُ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ احْتِسَابًا وَمَا أُحَدِّثُكُمُوهُ الْيَوْمَ إِلَّا احْتِسَابًا، سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «مَنْ تَوَضَّأَ فِي بَيْتِهِ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الْمَسْجِدِ يُصَلِّي فِي جَمَاعَةِ الْمُسْلِمِينَ لَمْ يَرْفَعْ رِجْلَهُ الْيُمْنَى إِلَّا كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِهَا حَسَنَةً وَلَمْ يَضَعْ رِجْلَهُ الْيُسْرَى إِلَّا حَطَّ اللَّهُ عَنْهُ بِهَا خَطِيئَةً حَتَّى يَأْتِيَ الْمَسْجِدَ، فَإِذَا صَلَّى بِصَلَاةِ الْإِمَامِ انْصَرَفَ وَقَدْ غُفِرَ لَهُ، فَإِنْ هُوَ أَدْرَكَ بَعْضَهَا وَفَاتَهُ بَعْضٌ كَانَ كَذَلِكَ» .
Saîd b. el-Müseyyeb'den nakledildiğine göre o şöyle dedi: Ensardan bir adama ölüm yaklaştı ve ailesine: «Evde kim var?» dedi. Onlar: «Ailen var; kardeşlerin ve meclis arkadaşların ise mescittedir» dediler. O da: «Beni kaldırın» dedi. Onlardan bir adam onu kendine yasladı; adam gözlerini açtı, topluluğa selam verdi, onlar da selamını alıp ona: «Hayırdır» dediler. O da şöyle dedi: «Bugün size, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğimden beri sevabını umarak hiç kimseye anlatmadığım bir hadisi miras bırakıyorum; bugün de onu size ancak sevabını umarak anlatıyorum. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Kim evinde abdest alır ve abdestini güzelce yapar, sonra Müslümanların cemaatinde namaz kılmak için mescide çıkarsa, mescide varıncaya kadar sağ ayağını her kaldırdığında Allah ona bir hasene yazar ve sol ayağını her koyduğunda Allah ondan bir günahı siler. İmamın namazıyla namaz kıldığında bağışlanmış olarak ayrılır. Eğer namazın bir kısmına yetişir ve bir kısmı da kaçarsa yine böyledir.'»
(ح)
(h)
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ ﵇ قَالَ: «مَنْ تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ وُضُوءَهُ ثُمَّ رَاحَ فَوَجَدَ النَّاسَ قَدْ صَلَّوْا أَعْطَاهُ اللَّهُ مِثْلَ أَجْرِ مَنْ صَلَّاهَا وَحَضَرَهَا وَلَمْ يَنْقُصْ ذَلِكَ مِنْ أَجْرِهِمْ شَيْئًا» .
Ebû Hüreyre'den nakledildiğine göre Resûl aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kim abdest alır ve abdestini güzelce yapar, sonra [mescide] gider de insanların namazı kılmış olduklarını görürse, Allah ona o namazı kılan ve onda hazır bulunan kimsenin ecrinin mislini verir; bu da onların ecirlerinden hiçbir şeyi eksiltmez.»
(ط)
(ı)
أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ ﵇: «أَلَا أَدُلُّكُمْ عَلَى مَا يَمْحُو اللَّهُ بِهِ الْخَطَايَا وَيَرْفَعُ بِهِ الدَّرَجَاتِ، قَالُوا: بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ. قَالَ: إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ عَلَى الْمَكَارِهِ وَكَثْرَةُ الْخُطَا إِلَى الْمَسَاجِدِ وَانْتِظَارُ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ فَذَلِكُمُ الرِّبَاطُ فَذَلِكُمُ الرباط» رواه أبو مُسْلِمٌ.
Ebû Hüreyre dedi ki: Resûl aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Allah'ın kendisiyle hataları sildiği ve dereceleri yükselttiği şeyi size göstereyim mi?» Onlar: «Evet, ey Allah'ın Resûlü» dediler. O da: «Zorluklara rağmen abdesti tam ve eksiksiz almak, mescitlere adımları çoğaltmak ve namazdan sonra namazı beklemektir. İşte ribatınız budur! İşte ribatınız budur!» buyurdu. Bunu Ebû Müslim rivayet etmiştir.
(ي) قَالَ أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ لِدَاوُدَ بْنِ صَالِحٍ: هَلْ تَدْرِي فِيمَ نزلت: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا [آلِ عِمْرَانَ: ٢٠٠] قَالَ: قُلْتُ لَا يَا ابْنَ أَخِي، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ يَقُولُ لَمْ يَكُنْ فِي زَمَانِ النَّبِيِّ ﷺ غَزْوٌ يُرَابَطُ فِيهِ وَلَكِنِ انْتِظَارُ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ. (يا)
(i) Ebû Seleme b. Abdirrahmân, Dâvûd b. Sâlih'e: «{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا } [Âl-i İmrân: 200] “Ey iman edenler! Sabredin, sabır yarışında üstün gelin ve nöbetleşin (bağlanın)” ayetinin ne hakkında indiğini biliyor musun?» dedi. O da: «Hayır ey kardeşimin oğlu» dedi. Şöyle dedi: «Ebû Hüreyre'nin şöyle dediğini işittim: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında uğrunda nöbet tutulacak bir gazve yoktu; fakat bu, namazdan sonra namazı beklemektir.» (j)
بُرَيْدَةُ قَالَ ﵇: «بَشِّرِ الْمَشَّائِينَ فِي الظُّلَمِ إِلَى الْمَسْجِدِ بِالنُّورِ التَّامِّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» ،
Büreyde dedi ki: Resûl aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Karanlıklarda mescide yürüyenleri kıyamet gününde tam bir nur ile müjdele.»
قَالَ النَّخَعِيُّ كَانُوا يَرَوْنَ الْمَشْيَ إِلَى الْمَسْجِدِ فِي اللَّيْلَةِ الْمُظْلِمَةِ مُوجِبَةً. (يب) قَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: كَانَ يُقَالُ خَمْسٌ كَانَ عَلَيْهَا أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﵇ وَالتَّابِعُونَ بِإِحْسَانٍ: لُزُومُ الْجَمَاعَةِ وَاتِّبَاعُ السُّنَّةِ، وَعِمَارَةُ الْمَسْجِدِ وَتِلَاوَةُ الْقُرْآنِ وَالْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. (يج)
Nehaî dedi ki: Onlar karanlık gecede mescide yürümeyi [cenneti] vacip kılan bir amel görürlerdi. (k) Evzâî şöyle dedi: «Muhammed aleyhisselâm'ın ashabı ile onlara güzellikle tabi olanların üzerinde bulunduğu beş şey olduğu söylenirdi: Cemaate mülazemet etmek, sünnete tabi olmak, mescidi imar etmek, Kur'an tilavet etmek ve Allah yolunda cihad etmek.» (l)
أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ ﵇: «مَنْ بَنَى لِلَّهِ بَيْتًا يُعْبَدُ اللَّهُ فِيهِ مَنْ مَالٍ حَلَالٍ بَنَى اللَّهُ لَهُ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ مِنْ دُرٍّ وَيَاقُوتٍ.
Ebû Hüreyre dedi ki: Resûl aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Kim helal maldan Allah için içinde Allah'a ibadet edilen bir ev inşa ederse, Allah da cennette onun için inciden ve yakuttan bir ev inşa eder.»
(يد)
(m)
أَبُو ذَرٍّ قَالَ ﵇: «مَنْ بَنَى لِلَّهِ مَسْجِدًا وَلَوْ كَمَفْحَصِ قَطَاةٍ بَنَى اللَّهُ لَهُ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ» .
Ebû Zer dedi ki: Resûl aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Kim bir bağırtlak kuşunun yuvası kadar bile olsa Allah için bir mescit inşa ederse, Allah da cennette onun için bir ev inşa eder.»
(يه)
(n)
أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ: قَالَ ﵇: «إِذَا رَأَيْتُمُ الرَّجُلَ/ يَعْتَادُ الْمَسْجِدَ فَاشْهَدُوا لَهُ بِالْإِيمَانِ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ [التَّوْبَةِ: ١٨] .
Ebû Saîd el-Hudrî: Resûl aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Bir adamın/ mescide devam etmeyi adet edindiğini görürseniz, onun imanına şahitlik ediniz. Zira Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } [et-Tevbe: 18] “Allah'ın mescitlerini ancak Allah'a ve ahiret gününe iman eden kimseler imar eder.”»
(يو) عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّ الْمَسَاجِدَ بُيُوتُ اللَّهِ وَإِنَّهُ لَحَقٌّ عَلَى اللَّهِ أَنْ يُكْرِمَ من زراره فِيهَا. (يز)
(o) Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bazı ashabından rivayet edildiğine göre onlar şöyle demişlerdir: «Şüphesiz mescitler Allah'ın evleridir ve kendisini orada ziyaret eden kimseye ikramda bulunmak Allah üzerine bir haktır.» (ö)
أَنَسٌ قَالَ ﵇: «إِنَّ عُمَّارَ بُيُوتِ اللَّهِ هُمْ أَهْلُ بُيُوتِ اللَّهِ» .
Enes dedi ki: Resûl aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Allah'ın evlerini imar edenler, Allah'ın ev halkıdır.»
(يح)
(p)
أَنَسٌ قَالَ ﵇: «يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: كَأَنِّي لَأَهُمُّ بِأَهْلِ الْأَرْضِ عَذَابًا فَإِذَا نَظَرْتُ إِلَى عُمَّارِ بُيُوتِي وَالْمُتَحَابِّينَ فِيَّ وَإِلَى الْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ صَرَفْتُ عَنْهُمْ» .
Enes dedi ki: Resûl aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Allah Teâlâ şöyle buyurur: Muhakkak ki ben yeryüzü halkına azap etmeyi murat ederim; fakat evlerimi imar edenlere, benim rızam için birbirini sevenlere ve seher vakitlerinde istiğfar edenlere baktığım zaman azabı onlardan çeviririm.»
(يط)
(r)
عَنْ أَنَسٍ: قَالَ ﵇: «إِذَا أُنْزِلَتْ عَاهَةٌ مِنَ السَّمَاءِ صُرِفَتْ عَنْ عَمَّارِ الْمَسَاجِدِ» .
Enes'ten rivayet edildiğine göre Resûl aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Gökten bir afet indiğinde, mescitleri imar edenlerden çevrilir.»
(ك)
(s)
كَتَبَ سَلْمَانُ إِلَى أَبِي الدَّرْدَاءِ: يَا أَخِي لِيَكُنْ بَيْتُكَ الْمَسَاجِدَ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «الْمَسْجِدُ بَيْتُ كُلِّ تَقِيٍّ وَقَدْ ضَمِنَ اللَّهُ لِمَنْ كَانَتِ الْمَسَاجِدُ بُيُوتَهُمْ بِالرَّوْحِ وَالرَّحْمَةِ وَالْجَوَازِ عَلَى الصِّرَاطِ إِلَى رِضْوَانِ اللَّهِ تَعَالَى» .
Selmân, Ebü'd-Derdâ'ya şöyle yazdı: «Ey kardeşim! Evin mescitler olsun; zira ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: “Mescit, her takva sahibinin evidir. Allah, mescitleri ev edinen kimselere ferahlık, rahmet ve Allah Teâlâ'nın rızasına ulaştıran sırat üzerinden geçiş garantisi vermiştir.”»
(كا) قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: عن عبد الله بن سلام: إن المساجد أَوْتَادًا مِنَ النَّاسِ، وَإِنَّ لَهُمْ جُلَسَاءَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، فَإِذَا فَقَدُوهُمْ سَأَلُوا عَنْهُمْ، وَإِنْ كَانُوا مَرْضَى عَادُوهُمْ، وَإِنْ كَانُوا فِي حَاجَةٍ أَعَانُوهُمْ. (كب) ا
(ş) Saîd b. el-Müseyyeb, Abdullah b. Selâm'dan rivayetle şöyle dedi: «Mescitlerin insanlardan direkleri (ayrılmayan müdavimleri) vardır ve onların meleklerden oturan dostları vardır. Onları bulamadıklarında kendilerini sorarlar; eğer hasta iseler onları ziyaret ederler, şayet bir ihtiyaç içindelerse onlara yardım ederler.» (t)
لحسن قَالَ ﵇: «يَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ يَكُونُ حَدِيثُهُمْ فِي مَسَاجِدِهِمْ فِي أَمْرِ دُنْيَاهُمْ فَلَا تُجَالِسُوهُمْ فَلَيْسَ لِلَّهِ فِيهِمْ حَاجَةٌ» .
el-Hasan dedi ki: Resûl aleyhisselâm şöyle buyurdu: «İnsanlar üzerine öyle bir zaman gelecektir ki, mescitlerinde konuşmaları dünya işleri hakkında olacaktır. Onlarla oturup kalkmayınız; zira Allah'ın onlara hiçbir ihtiyacı yoktur.»
(كج)
(u)
أَبُو هُرَيْرَةَ: قَالَ ﵇: «إِنَّ لِلْمُنَافِقِينَ عَلَامَاتٍ يُعْرَفُونَ بِهَا تَحِيَّتُهُمْ لَعْنَةٌ وَطَعَامُهُمْ نُهْبَةٌ، وَغَنِيمَتُهُمْ غُلُولٌ، لَا يَقْرَبُونَ الْمَسَاجِدَ إِلَّا هَجْرًا وَلَا الصَّلَاةَ إِلَّا دَبْرًا، لَا يَتَأَلَّفُونَ وَلَا يُؤْلَفُونَ، خُشُبٌ بِاللَّيْلِ سُحُبٌ بِالنَّهَارِ» .
Ebû Hüreyre: Resûl aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Münafıkların kendileriyle tanındıkları birtakım alametleri vardır: Selamlaşmaları lanettir, yemekleri yağmadır, ganimetleri hıyanettir. Mescitlere ancak geç vakitte yaklaşırlar, namaza da ancak sonunda gelirler. Ne kaynaşırlar ne de kendileriyle kaynaşılır. Geceleyin kütük, gündüzleyin gürültücüdürler.»
(كد)
(ü)
أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ وَأَبُو هُرَيْرَةَ: قَالَ ﵇: «سبعة يظلمهم اللَّهُ فِي ظِلِّهِ يَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ: إِمَامٌ عَادِلٌ، وَشَابٌّ نَشَأَ فِي عِبَادَةِ اللَّهِ، وَرَجُلٌ قَلْبُهُ مُعَلَّقٌ بِالْمَسْجِدِ إِذَا خَرَجَ مِنْهُ حَتَّى يَعُودَ إِلَيْهِ، وَرَجُلَانِ تَحَابَّا فِي اللَّهِ اجْتَمَعَا عَلَى ذَلِكَ وَتَفَرَّقَا، وَرَجُلٌ ذَكَرَ اللَّهَ خَالِيًا فَفَاضَتْ عَيْنَاهُ، وَرَجُلٌ دَعَتْهُ امْرَأَةٌ ذَاتُ حُسْنٍ وَجَمَالٍ فَقَالَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ، وَرَجُلٌ تَصَدَّقَ بِصَدَقَةٍ فَأَخْفَاهَا حَتَّى لَا تَعْلَمُ شِمَالُهُ مَا تُنْفِقُ يَمِينُهُ» .
Ebû Saîd el-Hudrî ve Ebû Hüreyre: Resûl aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Yedi [sınıf insan] vardır ki Allah, kendi gölgesinden başka hiçbir gölgenin bulunmadığı günde onları gölgesinde gölgelendirir: Adaletli yönetici; Allah'a ibadet içinde yetişen genç; mescitten çıktığında tekrar oraya dönünceye kadar kalbi mescide bağlı olan kimse; Allah için birbirini seven, bu sevgi üzere bir araya gelip bu sevgi üzere ayrılan iki kimse; tenha bir yerde Allah'ı anıp gözleri dolup taşan kimse; mevki ve güzellik sahibi bir kadın kendisini [birlikteliğe] çağırdığında: “Ben Allah'tan korkarım” diyen kimse; sağ elinin verdiğini sol eli bilmeyecek kadar gizli bir şekilde sadaka veren kimse.»
هَذَا حَدِيثٌ أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ فِي الصَّحِيحَيْنِ.
Bu hadisi Şeyhayn (Buhârî ve Müslim) Sahîhayn'da tahriç etmiştir.
(كه)
(v)
عُقْبَةُ بْنُ عَامِرٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «مَنْ خَرَجَ مِنْ بَيْتِهِ إِلَى الْمَسْجِدِ كَتَبَ لَهُ كَاتِبُهُ بِكُلِّ خُطْوَةٍ يَخْطُوهَا عَشْرَ حَسَنَاتٍ، وَالْقَاعِدُ فِي الْمَسْجِدِ يَنْتَظِرُ الصَّلَاةَ كَالْقَانِتِ وَيُكْتَبُ مِنَ الْمُصَلِّينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى بَيْتِهِ» .
Ukbe b. Âmir'den rivayetle Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kim evinden mescide çıkarsa, [amellerini] yazan melek attığı her adım için ona on sevap yazar. Mescitte oturup namazı bekleyen kimse ise huşu ile ibadet eden (kânit) kimse gibidir ve evine dönünceye kadar namaz kılanlardan yazılır.»
(كو) رَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ حَكِيمِ بْنِ زُرَيْقِ بْنِ الْحَكَمِ، قَالَ: سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ وَسَأَلَهُ أَبِي: أَحُضُورُ الْجِنَازَةِ أَحَبُّ إِلَيْكَ أَمِ الْقُعُودُ فِي الْمَسْجِدِ؟ قَالَ: مَنْ صَلَّى عَلَى جِنَازَةٍ فَلَهُ قِيرَاطٌ، وَمَنْ تَبِعَهَا حَتَّى تُقْبَرَ فَلَهُ قِيرَاطَانِ، وَالْجُلُوسُ فِي الْمَسْجِدِ أَحَبُّ إِلَيَّ، تُسَبِّحُ اللَّهَ وَتُهَلِّلُ وَتَسْتَغْفِرُ وَالْمَلَائِكَةُ تَقُولُ: آمِينَ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ، اللَّهُمَّ ارْحَمْهُ، فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ فَقُلْ: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ.
(y) Abdullah b. el-Mübârek, Hakîm b. Züreyk b. el-Hakem'den rivayet etti, o şöyle dedi: Saîd b. el-Müseyyeb'den işittim; babam ona: «Cenazeye katılmak mı sana daha sevimlidir yoksa mescitte oturmak mı?» diye sordu. O da şöyle dedi: «Kim bir cenaze namazı kılarsa ona bir kırat vardır; kim de defnedilinceye kadar onu takip ederse ona iki kırat vardır. Mescitte oturmak ise bana daha sevimlidir; Allah'ı tesbih edersin, tehlil getirirsin, istiğfar edersin ve melekler: “Âmin, Allah'ım onu bağışla, Allah'ım ona merhamet et” derler. Bunu yaptığın vakit: “Allah'ım Saîd b. el-Müseyyeb'i bağışla” deyiver.»
الثَّالِثُ: فِي تَزْيِينِ الْمَسَاجِدِ. (أ)
Üçüncüsü: Mescitlerin süslenmesi hakkındadır. (a)
ابْنُ عَبَّاسٍ: قَالَ ﵊: «مَا أُمِرْتُ بِتَشْيِيدِ الْمَسَاجِدِ» .
İbn Abbâs: Resûl aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Bana mescitleri yüksek ve gösterişli yapmak (teşyîd) emredilmedi.»
وَالْمُرَادُ مِنَ التَّشْيِيدِ رَفْعُ الْبِنَاءِ وَتَطْوِيلُهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ [النِّسَاءِ: ٧٨] وَهِيَ الَّتِي يَطُولُ بِنَاؤُهَا. (ب) أَمَرَ عُمَرُ بِبِنَاءِ مَسْجِدٍ وَقَالَ لِلْبَنَّاءِ: أَكِنَّ النَّاسَ مِنَ الْمَطَرِ، وَإِيَّاكَ أَنْ تُحَمِّرَ أَوْ تُصَفِّرَ فَتَفْتِنَ النَّاسَ. (ج) رُوِيَ أَنَّ عُثْمَانَ رَأَى أثرجة مِنْ جِصٍّ مُعَلَّقَةً فِي الْمَسْجِدِ، فَأَمَرَ بِهَا فَقُطِعَتْ. (د) قَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ: إِذَا حَلَّيْتُمْ مَصَاحِفَكُمْ وَزَيَّنْتُمْ مَسَاجِدَكُمْ فَالدَّمَارُ عَلَيْكُمْ. (هـ-)
Teşyîd (تَشْيِيد) kelimesinden maksat, binayı yükseltmek ve uzatmaktır. Allah Teâlâ'nın: { فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ } [en-Nisâ: 78] “Yüksek kulelerde [olsanız bile]” buyruğu da bu kabildendir; bunlar yapısı yüksek olan kulelerdir. (b) Ömer bir mescit yapılmasını emretti ve yapıcıya: «İnsanları yağmurdan koru; sakın kırmızıya ya da sarıya boyayarak insanları fitneye düşürme!» dedi. (c) Rivayet edildiğine göre Osman, mescitte alçıdan asılmış bir ağaç kavunu motifi gördü de onun sökülmesini emretti, o da kesilip çıkarıldı. (d) Ebü'd-Derdâ şöyle dedi: «Mushaflarınızı yaldızlayıp mescitlerinizi süslediğiniz zaman helak üzerinize olsun!» (e)
قَالَ أَبُو قِلَابَةَ: غَدَوْنَا مَعَ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ إلى/ الزواية فَحَضَرَتْ صَلَاةُ الصُّبْحِ فَمَرَرْنَا بِمَسْجِدٍ فَقَالَ أَنَسٌ: لَوْ صَلَّيْنَا فِي هَذَا الْمَسْجِدِ؟ فَقَالَ بَعْضُ الْقَوْمِ: حَتَّى نَأْتِيَ الْمَسْجِدَ الْآخَرَ، فَقَالَ أَنَسٌ: أَيُّ مَسْجِدٍ، قَالُوا: مَسْجِدٌ أُحْدِثَ الْآنَ، فَقَالَ أنس: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «سَيَأْتِي عَلَى أُمَّتِي زَمَانٌ يَتَبَاهَوْنَ فِي الْمَسَاجِدِ وَلَا يَعْمُرُونَهَا إِلَّا قَلِيلًا» .
Ebû Kılâbe şöyle dedi: Enes b. Mâlik ile birlikte ez-Zâviye'ye doğru/ sabah erkenden yola çıktık ve sabah namazı vakti girdi. Bir mescidin yanından geçtik; Enes: «Şu mescitte namaz kılsak ya?» dedi. Topluluktan bazısı: «Diğer mescide varıncaya kadar [beklesek]» dedi. Enes: «Hangi mescit?» diye sordu. «Yeni yapılan bir mescit» dediler. Bunun üzerine Enes, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu söyledi: «Ümmetim üzerine öyle bir zaman gelecektir ki, mescitlerle övünecekler ve onları pek az imar edeceklerdir.»
الرَّابِعُ: فِي تَحِيَّةِ الْمَسْجِدِ،
Dördüncüsü: Tahiyyetü'l-mescit namazı hakkındadır.
فِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ السُّلَمِيِّ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «إِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ فَلْيَرْكَعْ رَكْعَتَيْنِ قَبْلَ أَنْ يَجْلِسَ» ،
Sahîhayn'da Ebû Katâde es-Sülemî'den [rivayet edildiğine göre] Resûl aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Sizden biriniz mescide girdiği zaman, oturmadan önce iki rekat namaz kılsın.»
وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْلَ بِذَلِكَ مَذْهَبُ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَمَكْحُولٍ وَقَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ، وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ يَجْلِسُ وَلَا يُصَلِّي، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ ابْنُ سِيرِينَ وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَالنَّخَعِيُّ وَقَتَادَةُ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَالثَّوْرِيُّ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ. الْخَامِسُ: فِيمَا يَقُولُ إِذَا دَخَلَ الْمَسْجِدَ،
Bil ki bu görüş, Hasan-ı Basrî ve Mekhûl'ün mezhebi ile Şâfiî, Ahmed ve İshak'ın kavlidir. Bir topluluk ise oturacağı ve namaz kılmayacağı görüşüne varmıştır; İbn Sîrîn, Atâ b. Ebî Rebâh, Nehaî ve Katâde bu görüşe gitmiştir; Mâlik, Sevrî ve re'y ehli de bunu söylemiştir. Beşincisi: Mescide girdiği zaman ne söyleyeceği hakkındadır.
رَوَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَنْ أَبِيهَا، قَالَتْ: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا دَخَلَ الْمَسْجِدَ صَلَّى عَلَى مُحَمَّدٍ وَسَلَّمَ وَقَالَ: رَبِّ اغْفِرْ لِي ذُنُوبِي وَافْتَحْ لِي أَبْوَابَ رَحْمَتِكَ، وَإِذَا خَرَجَ صَلَّى عَلَى مُحَمَّدٍ وَسَلَّمَ
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kızı Fâtıma babasından rivayet ederek şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mescide girdiği zaman Muhammed'e salât ve selam getirir, ardından şöyle derdi: “Rabbim, günahlarımı bağışla ve bana rahmetinin kapılarını aç!” Çıktığı zaman da Muhammed'e salât ve selam getirir
وقال قال: رَبِّ اغْفِرْ لِي ذُنُوبِي وَافْتَحْ لِي أَبْوَابَ فَضْلِكَ» .
ve şöyle derdi: “Rabbim, günahlarımı bağışla ve bana lütfunun kapılarını aç!”»
السَّادِسُ: فِي فَضِيلَةِ الْقُعُودِ فِي الْمَسْجِدِ لِانْتِظَارِ الصَّلَاةِ. (أ)
Altıncısı: Namazı beklemek için mescitte oturmanın fazileti hakkındadır. (a)
أَبُو هُرَيْرَةَ: قَالَ ﵊: «الْمَلَائِكَةُ تُصَلِّي عَلَى أَحَدِكُمْ مَا دَامَ فِي مُصَلَّاهُ الَّذِي صَلَّى فِيهِ فَتَقُولُ: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ، اللَّهُمَّ ارْحَمْهُ مَا لَمْ يُحْدِثْ» .
Ebû Hüreyre: Resûl aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Melekler, sizden birine namaz kıldığı yerde kaldığı ve abdestini bozmadığı müddetçe dua eder ve: “Allah'ım onu bağışla, Allah'ım ona merhamet et” derler.»
وَرُوِيَ أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ مَظْعُونٍ أَتَى النَّبِيَّ ﵊ فَقَالَ: ائْذَنْ لِي فِي الِاخْتِصَاءِ، فَقَالَ ﵊: «لَيْسَ مِنَّا مَنْ خَصَى أَوِ اخْتَصَى إِنَّ خِصَاءَ أُمَّتِي الصِّيَامُ» . فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ائْذَنْ لِي فِي السِّيَاحَةِ، فَقَالَ: «إِنَّ سِيَاحَةَ أُمَّتَيِ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ» ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ الله ائذن لي في التراهب، فَقَالَ: «إِنَّ تَرَهُّبَ أُمَّتَيِ الْجُلُوسُ فِي الْمَسَاجِدِ انْتِظَارًا لِلصَّلَاةِ» .
Rivayet edildiğine göre Osmân b. Maz'ûn, Nebî aleyhisselâm'a gelip: «Bana hadım olmam için izin ver» dedi. Bunun üzerine aleyhisselâm: «Hadım eden veya hadım olan bizden değildir; ümmetimin hadımlığı oruçtur» buyurdu. O da: «Ey Allah'ın Resûlü, bana seyahat (dünyadan el çekip gezme) için izin ver» dedi. O: «Ümmetimin seyahati Allah yolunda cihaddır» buyurdu. O: «Ey Allah'ın Resûlü, bana ruhbanlık için izin ver» dedi. O da: «Şüphesiz ümmetimin ruhbanlığı, namazı beklemek üzere mescitlerde oturmaktır» buyurdu.
السَّابِعُ: فِي كَرَاهِيَةِ الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ فِي الْمَسْجِدِ،
Yedincisi: Mescitte alışveriş yapmanın mekruh oluşu hakkındadır.
عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّهُ ﵊ نَهَى عَنْ تَنَاشُدِ الْأَشْعَارِ فِي الْمَسَاجِدِ، وَعَنِ الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ فِيهِ، وَعَنْ أَنْ يَتَحَلَّقَ النَّاسُ فِي الْمَسَاجِدِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ قَبْلَ الصَّلَاةِ،
Amr b. Şuayb'dan, onun babasından, onun da dedesinden rivayet edildiğine göre Resûl aleyhisselâm mescitlerde karşılıklı şiir okunmasını, mescitte alışveriş yapılmasını ve cuma günü namazdan önce insanların mescitlerde halkalar oluşturmasını yasaklamıştır.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ الْبَيْعَ وَالشِّرَاءَ فِي الْمَسْجِدِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَعَطَاءُ بْنُ يَسَارٍ، وَكَانَ إِذَا مَرَّ عَلَيْهِ بَعْضُ مَنْ يَبِيعُ فِي الْمَسْجِدِ قَالَ: عَلَيْكَ بِسُوقِ الدُّنْيَا فَإِنَّمَا هَذَا سُوقُ الْآخِرَةِ، وَكَانَ لِسَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵃ رَحْبَةٌ إِلَى جَنْبِ الْمَسْجِدِ سَمَّاهَا الْبَطْحَاءَ، وَقَالَ: مَنْ أَرَادَ أَنْ يَلْغَطَ أَوْ يُنْشِدَ شِعْرًا أَوْ يَرْفَعَ صَوْتًا فَلْيَخْرُجْ إِلَى هَذِهِ الرَّحْبَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْحَدِيثَ الَّذِي رَوَيْنَاهُ يَدُلُّ عَلَى كَرَاهِيَةِ التَّحَلُّقِ وَالِاجْتِمَاعِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ قَبْلَ الصَّلَاةِ لِمُذَاكَرَةِ الْعِلْمِ، بَلْ يُشْتَغَلُ بِالذِّكْرِ وَالصَّلَاةِ وَالْإِنْصَاتِ لِلْخُطْبَةِ، ثُمَّ لَا بَأْسَ بِالِاجْتِمَاعِ وَالتَّحَلُّقِ بَعْدَ الصَّلَاةِ، وَأَمَّا طَلَبُ الضَّالَّةِ فِي الْمَسْجِدِ، وَرَفْعُ الصَّوْتِ بِغَيْرِ الذِّكْرِ، فَمَكْرُوهٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: مَنْ سَمِعَ رَجُلًا يَنْشُدُ ضَالَّةً فِي الْمَسْجِدِ فَلْيَقُلْ: لَا رَدَّهَا اللَّهُ عَلَيْكَ، فَإِنَّ الْمَسَاجِدَ لَمْ تُبْنَ لِهَذَا،
Bil ki ilim ehlinden bir topluluk mescitte alışveriş yapmayı mekruh görmüştür; Ahmed, İshak ve Atâ b. Yesâr da bunu söylemektedir. O, mescitte satış yapan birine rastladığında şöyle derdi: «Dünya çarşısına git; zira burası ancak ahiret çarşısıdır.» Sâlim b. Abdillâh b. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anhümâ'nın mescidin bitişiğinde el-Bathâ adını verdiği geniş bir avlusu vardı ve: «Kim boş söz söylemek, şiir okumak ya da sesini yükseltmek isterse bu avluya çıksın» derdi. Bil ki rivayet ettiğimiz hadis, cuma günü namazdan önce ilim müzakeresi için halka oluşturmanın ve toplanmanın mekruh olduğuna delalet eder; aksine zikir, namaz ve hutbeyi dinlemekle meşgul olunmalıdır; namazdan sonra ise toplanıp halka kurmakta bir sakınca yoktur. Mescitte kayıp eşya aramak ve zikir dışındaki şeylerle sesi yükseltmek ise mekruhtur. Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Mescitte kayıp bir şeyi soruşturan kimseyi duyan kişi: “Allah onu sana geri vermesin; zira mescitler bunun için inşa edilmemiştir” desin.»
وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَيْضًا أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «إِذَا رَأَيْتُمْ مَنْ يَبِيعُ أَوْ يَبْتَاعُ فِي الْمَسْجِدِ فَقُولُوا: لَا أَرْبَحَ اللَّهُ تِجَارَتَكَ» ،
Yine Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Resûl aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Mescitte satan veya satın alan birini gördüğünüzde: “Allah ticaretini kazançlı kılmasın” deyiniz.»
قَالَ أَبُو سُلَيْمَانَ الْخَطَّابِيُّ ﵀: وَيَدْخُلُ فِي هَذَا كُلُّ أَمْرٍ لَمْ يُبْنَ لَهُ الْمَسْجِدُ مِنْ أُمُورِ مُعَامَلَاتِ النَّاسِ، وَاقْتِضَاءِ حُقُوقِهِمْ، وَقَدْ كَرِهَ بَعْضُ/ السَّلَفِ الْمَسْأَلَةَ فِي الْمَسْجِدِ، وَكَانَ بَعْضُهُمْ يَرَى أَنْ لَا يَتَصَدَّقَ عَلَى السَّائِلِ الْمُتَعَرِّضِ فِي الْمَسْجِدِ، وَوَرَدَ النَّهْيُ عَنْ إِقَامَةِ الْحُدُودِ فِي الْمَسَاجِدِ، قَالَ عُمَرُ
Ebû Süleymân el-Hattâbî rahimehullâh şöyle dedi: «İnsanların muameleleri ve haklarını talep etmeleri gibi mescidin kendisi için inşa edilmediği her iş bu yasağın kapsamına girer. Selef-i sâlihînden/ bazıları mescitte dilenmeyi mekruh görmüştür; onlardan bazıları da mescitte [insanların önüne] çıkan dilenciye sadaka verilmemesi görüşündeydi. Mescitlerde had cezalarının infaz edilmesi hakkında da yasaklama vârid olmuştur. Ömer,
فِيمَنْ لَزِمَهُ حَدٌّ: أَخْرِجَاهُ مِنَ الْمَسْجِدِ، وَيُذْكَرُ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ مِثْلُهُ،
kendisine had cezası gereken bir kimse hakkında: “Onu mescitten çıkarınız” demiştir. Ali radıyallâhu anh'tan da benzeri zikredilmektedir.
وَقَالَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ: إِنَّ الْمَسَاجِدَ طُهِّرَتْ مِنْ خَمْسٍ: مِنْ أَنْ يُقَامَ فِيهَا الْحُدُودُ أَوْ يُقْبَضَ فِيهَا الْخَرَاجُ، أَوْ يُنْطَقَ فِيهَا بِالْأَشْعَارِ أَوْ يُنْشَدَ فِيهَا الضَّالَّةُ أَوْ تُتَّخَذَ سُوقًا، وَلَمْ يَرَ بَعْضُهُمْ بِالْقَضَاءِ فِي الْمَسْجِدِ بَأْسًا، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﵊ لَاعَنَ بَيْنَ الْعَجْلَانِيِّ وَامْرَأَتِهِ فِي الْمَسْجِدِ وَلَاعَنَ عُمَرُ عِنْدَ مِنْبَرِ النَّبِيِّ ﷺ وَقَضَى شُرَيْحٌ وَالشَّعْبِيُّ وَيَحْيَى بْنُ يَعْمَرَ فِي الْمَسْجِدِ وَكَانَ الْحَسَنُ وَزُرَارَةُ بْنُ أَوْفَى يَقْضِيَانِ فِي الرَّحْبَةِ خَارِجًا مِنَ الْمَسْجِدِ. الثَّامِنُ: فِي النَّوْمِ فِي الْمَسْجِدِ
Muâz b. Cebel şöyle demiştir: «Mescitler beş şeyden arındırılmıştır: İçlerinde had cezalarının infaz edilmesinden, haraç toplanmasından, şiir söylenmesinden, kayıp eşyanın aranmasından ve çarşı edinilmesinden.» Bazıları ise mescitte hüküm vermekte (kaza) bir beis görmemiştir; çünkü Nebî aleyhisselâm, Aclânî ile hanımı arasında mescitte mülâane yaptırmıştır; Ömer de Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in minberinin yanında mülâane yaptırmıştır. Şüreyh, Şa'bî ve Yahyâ b. Ya'mer mescitte hüküm vermişlerdir; Hasan ile Zürâre b. Evfâ ise mescidin dışındaki avluda hüküm verirlerdi. Sekizincisi: Mescitte uyumak hakkındadır.
فِي الصَّحِيحَيْنِ: عَنْ عَبَّادِ بْنِ تَمِيمٍ عَنْ عَمِّهِ أَنَّهُ رَأَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مُسْتَلْقِيًا فِي الْمَسْجِدِ وَاضِعًا إِحْدَى رِجْلَيْهِ عَلَى الْأُخْرَى
Sahîhayn'da: Abbâd b. Temîm'den, o da amcasından [rivayet ettiğine göre], amcası Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i mescitte sırtüstü uzanmış, ayaklarından birini diğerinin üzerine koymuş halde görmüştür.
وَعَنِ ابْنِ شِهَابٍ قَالَ: كَانَ ذَلِكَ مِنْ عُمَرَ وَعُثْمَانَ وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ الِاتِّكَاءِ وَالِاضْطِجَاعِ وَأَنْوَاعِ الِاسْتِرَاحَةِ فِي الْمَسْجِدِ مِثْلَ جَوَازِهَا فِي الْبَيْتِ، إِلَّا الِانْبِطَاحَ فَإِنَّهُ ﵊ نَهَى عَنْهُ
İbn Şihâb'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Bu davranış Ömer ve Osman'dan da sâdır olmuştur. Bunda, tıpkı evde caiz olduğu gibi mescitte de dayanıp oturmanın, uzanıp yatmanın ve dinlenme türlerinin caiz olduğuna delil vardır; ancak yüzüstü yatmak müstesnadır, zira aleyhisselâm bunu yasaklamıştır
وَقَالَ: إِنَّهَا ضِجْعَةٌ يُبْغِضُهَا اللَّهُ،
ve: “Bu, Allah'ın buğzettiği bir yatış şeklidir” buyurmuştur.»
وَعَنْ نَافِعٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ كَانَ شَابًّا أَعْزَبَ لَا أَهْلَ لَهُ فَكَانَ يَنَامُ فِي مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَرَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي النَّوْمِ فِي الْمَسْجِدِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا تَتَّخِذُوهُ مَبِيتًا أَوْ مَقِيلًا. التَّاسِعُ: فِي كَرَاهِيَةِ الْبُزَاقِ فِي الْمَسْجِدِ
Nâfi'den rivayet edildiğine göre Abdullah [b. Ömer] ailesi olmayan bekâr bir gençti ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidinde uyurdu. İlim ehlinden bir topluluk mescitte uyumaya ruhsat vermiştir; İbn Abbâs ise: «Orayı geceleme veya gündüz uykusu (kaylûle) yeri edinmeyiniz» demiştir. Dokuzuncusu: Mescitte tükürmenin mekruh oluşu hakkındadır.
عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﵊ قَالَ: «الْبُزَاقُ فِي الْمَسْجِدِ خَطِيئَةٌ وَكَفَّارَتُهَا دَفْنُهَا» ،
Enes'ten, Nebî aleyhisselâm'ın şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Mescitte tükürmek bir günahtır, onun kefareti ise onu gömmektir.»
وَفِي الصَّحِيحِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ ﵊: «عُرِضَتْ عَلَيَّ أَعْمَالُ أُمَّتِي حَسَنُهَا وَسَيِّئُهَا فَوَجَدْتُ مِنْ مَحَاسِنِ أَعْمَالِهَا الْأَذَى يُمَاطُ عَنِ الطَّرِيقِ، وَوَجَدْتُ فِي مَسَاوِئِ أَعْمَالِهَا النُّخَامَةَ تَكُونُ فِي الْمَسْجِدِ لَا تُدْفَنُ»
Sahîh'te Ebû Zer'den rivayet edildiğine göre Resûl aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Bana ümmetimin iyi ve kötü amelleri arz edildi; iyi amelleri arasında yoldan kaldırılan eziyet verici şeyi buldum; kötü amelleri arasında ise mescitte bulunup da gömülmeyen balgamı buldum.»
وَفِي الْحَدِيثِ: «إِنَّ الْمَسْجِدَ لَيَنْزَوِي
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Şüphesiz mescit büzüşür,
مِنَ النُّخَامَةِ كَمَا تَنْزَوِي الْجِلْدَةُ فِي النَّارِ» ،
ateşe giren derinin büzüştüğü gibi balgamdan dolayı büzüşür.»
أَيْ يَنْضَمُّ وَيَنْقَبِضُ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ أَنَّ كَوْنَهُ مَسْجِدًا يَقْتَضِي التَّعْظِيمَ وَإِلْقَاءُ النُّخَامَةِ يَقْتَضِي التَّحْقِيرَ، وَبَيْنَهُمَا مُنَافَاةٌ، فَعَبَّرَ ﵊ عَنْ تِلْكَ الْمُنَافَاةِ
Yani birbirine geçer ve daralır. Bazıları şöyle demiştir: Maksat şudur ki onun mescit olması tazimi gerektirir, balgam atmak ise tahkiri gerektirir; ikisi arasında bir tezat vardır. İşte aleyhisselâm bu zıtlığı
بِقَوْلِهِ: لَيَنْزَوِي،
«Muhakkak büzüşür» sözüyle ifade etmiştir.
وَقَالَ آخَرُونَ: أَرَادَ أَهْلَ الْمَسْجِدِ وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ،
Başkaları ise: «Mescit ehlini, yani melekleri kastetmiştir» demişlerdir.
وَفِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ قَالَ: هَذَا مَا حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ عَنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِذَا قَامَ أَحَدُكُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَلَا يَبْصُقْ أَمَامَهُ فَإِنَّهُ يُنَاجِي اللَّهَ مَا دَامَ فِي مُصَلَّاهُ، وَلَا عَنْ يَمِينِهِ فَإِنَّ عَنْ يَمِينِهِ مَلَكًا، وَلَكِنْ لِيَبْصُقْ عَنْ شِمَالِهِ أَوْ تَحْتَ رِجْلَيْهِ فَيَدْفِنُهُ» .
Sahîhayn'da Hemmâm b. Münebbih'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bu, Ebû Hüreyre'nin Muhammed Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bize anlattığı şeydir; o şöyle buyurmuştur: «Sizden biriniz namaza durduğunda önüne tükürmesin; zira namaz kıldığı yerde bulunduğu müddetçe Allah ile münacattadır. Sağına da tükürmesin; zira sağında melek vardır. Fakat soluna veya ayaklarının altına tükürsün ve onu gömsün.»