Binûn

Bakara Suresi — 33. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَعَنْ أَنَسٍ أَنَّهُ ﵊ رَأَى نُخَامَةً فِي الْقِبْلَةِ فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهِ حتى رؤي فِي وَجْهِهِ فَقَامَ فَحَكَّهُ بِيَدِهِ وَقَالَ: «إِنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا قَامَ فِي صَلَاتِهِ فَإِنَّهُ يُنَاجِي رَبَّهُ فَلَا يَبْزُقَنَّ أَحَدُكُمْ فِي قِبْلَتِهِ وَلَكِنْ عَنْ يَسَارِهِ أَوْ تَحْتَ قَدَمِهِ قَالَ: ثُمَّ أَخَذَ طَرَفَ رِدَائِهِ فَبَصَقَ فِيهِ ثُمَّ رَدَّ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ وَقَالَ: يَفْعَلُ هَكَذَا» أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ.

Enes'ten rivayet edildiğine göre Nebî aleyhisselâm kıble yönünde bir balgam görmüş, bu durum yüzünden belli olacak derecede kendisine ağır gelmişti. Bunun üzerine kalkıp onu eliyle kazıdı ve: «Şüphesiz sizden biri namaza durduğunda Rabbine münacatta bulunur. Öyleyse hiçbiriniz kıblesine tükürmesin; lâkin sol tarafına yahut ayağının altına [tükürsün]» buyurdu. [Râvi] dedi ki: Sonra ridasının bir ucunu alıp içine tükürdü, sonra da bir kısmını diğer kısmının üzerine katlayarak: «Böyle yapsın» dedi. Bunu Buhârî Sahîh'inde rivayet etmiştir.

الْعَاشِرُ: فِي الثُّومِ وَالْبَصَلِ:

Onuncusu: Sarımsak ve soğan hakkındadır:

فِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْ أَنَسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ قَالَ ﵊: «مَنْ أَكَلَ مِنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ الْمُنْتِنَةِ فَلَا يَقْرَبَنَّ مَسْجِدَنَا فَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ تَتَأَذَّى مِمَّا يَتَأَذَّى مِنْهُ الْإِنْسُ» ،

Sahîhayn'da Enes, İbn Ömer ve Câbir'den rivayet edildiğine göre Resûl aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kim bu kokusu çirkin bitkiden yerse mescidimize sakın yaklaşmasın; zira melekler de insanoğlunun eziyet duyduğu şeylerden eziyet duyar.»

وَعَنْ جَابِرٍ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «مَنْ أَكَلَ ثُومًا أَوْ بَصَلًا فَلْيَعْتَزِلْ مَسْجِدَنَا»

Câbir'den rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kim sarımsak veya soğan yerse mescidimizden uzak dursun.»

وَأَنَّ النَّبِيَّ ﵊ أُتِيَ بِقِدْرٍ فِيهِ خُضَرٌ فَوَجَدَ لَهَا رِيحًا، فَسَأَلَ فَأُخْبِرَ بِمَا فِيهِ مِنَ الْبُقُولِ، فَقَالَ: «قَرِّبُوهَا إِلَى بَعْضِ مَنْ كَانَ حَاضِرًا، وَقَالَ/ لَهُ كُلْ فَإِنِّي أُنَاجِي مَنْ لَا تُنَاجِي» أَخْرَجَاهُ فِي الصَّحِيحَيْنِ.

Nebî aleyhisselâm'a içinde yeşillik bulunan bir tencere getirilmişti de onda bir koku hissetti. Sorup içindeki sebzeler kendisine haber verilince: «Onu orada hazır bulunanlardan birine yaklaştırın» buyurdu ve ona: «Ye, çünkü ben senin münacatta bulunmadığın [melek] ile münacatta bulunuyorum» dedi. Bu hadisi Buhârî ve Müslim Sahîhayn'da rivayet etmiştir.

الْحَادِيَ عَشَرَ: فِي الْمَسَاجِدِ فِي الدُّورِ،

On birincisi: Evlerdeki mescitler (namaz yerleri) hakkındadır.

عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِبِنَاءِ الْمَسْجِدِ فِي الدُّورِ، وَأَنْ يُنَظَّفَ وَيُطَيَّبَ،

Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiğine göre Âişe şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem evlerde mescitler edinilmesini, bunların temiz tutulmasını ve güzel kokular sürülmesini emretti.

أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي الْمَسْجِدِ وَمَعَهُ أَصْحَابُهُ إِذْ جَاءَ أَعْرَابِيٌّ فَبَالَ فِي الْمَسْجِدِ، فَقَالَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: مَهْ مَهْ، فَقَالَ ﵊: «لَا تُزْرِمُوهُ» ، ثُمَّ دَعَاهُ فَقَالَ: «إِنَّ هَذِهِ الْمَسَاجِدَ لَا تَصْلُحُ لِشَيْءٍ مِنَ الْعَذِرَةِ وَالْبَوْلِ وَالْخَلَاءِ، إِنَّمَا هِيَ لِقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ وَذِكْرِ اللَّهِ وَالصَّلَاةِ» ، ثُمَّ دَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِدَلْوٍ مِنْ مَاءٍ فَصَبُّوا عَلَيْهِ.

Enes b. Mâlik şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabıyla birlikte mescitteyken bir bedevî gelip mescide idrarını yaptı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı: «Dur, dur!» dediler. Resûl aleyhisselâm: «İdrarını kestirmeyiniz» buyurdu. Sonra onu çağırıp: «Şüphesiz bu mescitler necis şeylerden, idrardan ve kazurattan hiçbir şeye uygun değildir; oralar ancak Kur'an okumak, Allah'ı zikretmek ve namaz kılmak içindir» buyurdu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir kova su istedi ve onu [idrarın] üzerine döktüler.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِي دُخُولِ الْكَافِرِ الْمَسْجِدَ، فَجَوَّزَهُ أَبُو حَنِيفَةَ مُطْلَقًا، وَأَبَاهُ مَالِكٌ مُطْلَقًا، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: يُمْنَعُ مِنْ دُخُولِ الْحَرَمِ والمسجد الحرام، احتج الشَّافِعِيُّ بِوُجُوهٍ. أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا [التَّوْبَةِ: ٢٨] قَالَ الشَّافِعِيُّ: قَدْ يَكُونُ الْمُرَادُ مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الْحَرَمَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ [الْإِسْرَاءِ: ١] وَإِنَّمَا أُسْرِيَ بِهِ مِنْ بَيْتِ خَدِيجَةَ. فَالْآيَةُ دَالَّةٌ إِمَّا عَلَى الْمَسْجِدِ فَقَطْ، أَوْ عَلَى الْحَرَمِ كُلِّهِ، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَالْمَقْصُودُ حَاصِلٌ، لِأَنَّ الْخِلَافَ حَاصِلٌ فِيهِمَا جَمِيعًا، فَإِنْ قِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ الْحَجُّ وَلِهَذَا قَالَ: بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا لِأَنَّ الْحَجَّ إِنَّمَا يُفْعَلُ فِي السَّنَةِ مَرَّةً وَاحِدَةً، قُلْنَا: هَذَا ضَعِيفٌ لِوُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَرْكٌ لِلظَّاهِرِ مِنْ غَيْرِ مُوجِبٍ. الثَّانِي: ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ تَرْتِيبَ الْحُكْمِ عَلَى الْوَصْفِ مُشْعِرٌ بِكَوْنِ ذَلِكَ الْوَصْفِ عِلَّةً لِذَلِكَ الْحُكْمِ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ الْمَانِعَ مِنْ قُرْبِهِمْ مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ نَجَاسَتُهُمْ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّهُمْ مَا دَامُوا مُشْرِكِينَ كَانُوا مَمْنُوعِينَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ أَرَادَ الْحَجَّ لَذَكَرَ مِنَ الْبِقَاعِ مَا يَقَعُ فِيهِ مُعْظَمُ أَرْكَانِ الْحَجِّ وَهُوَ عَرَفَةُ. الرَّابِعُ: الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ دُخُولُ الْحَرَمِ لَا الْحَجُّ فَقَطْ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ [التَّوْبَةِ: ٢٨] فَأَرَادَ بِهِ الدُّخُولَ لِلتِّجَارَةِ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: أُولئِكَ مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يُمْنَعُوا مِنْ دُخُولِ الْمَسْجِدِ، وَأَنَّهُمْ مَتَى دَخَلُوا كَانُوا خَائِفِينَ مِنَ الْإِخْرَاجِ إِلَّا مَا قَامَ عَلَيْهِ الدَّلِيلُ فَإِنْ قِيلَ: هَذِهِ الْآيَةُ مَخْصُوصَةٌ بِمَنْ خَرَّبَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ، أَوْ بِمَنْ مَنَعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ من

İkinci Mesele: Fakihler kâfirin mescide girmesi konusunda ihtilaf etmişlerdir. Ebû Hanîfe buna mutlak olarak cevaz vermiş, Mâlik mutlak olarak menetmiş, Şâfiî radıyallâhu anh ise: «Harem bölgesine ve Mescid-i Haram'a girmekten menedilir» demiştir. Şâfiî birkaç vecihle delil getirmiştir. Birincisi: Yüce Allah'ın: {إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا} “Müşrikler ancak bir necistir. Artık bu yıllarından sonra Mescid-i Haram'a yaklaşmasınlar!” [Tevbe: 28] kavlidir. Şâfiî şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: {سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ} “Kulunu bir gece Mescid-i Haram'dan yürüten [Allah her türlü noksanlıktan] münezzehtir” [İsrâ: 1] kavlinden dolayı Mescid-i Haram ile kastedilen Harem bölgesi de olabilir; zira Resûlullah ancak Hatice'nin evinden yürütülmüştü (isra ettirilmişti). Dolayısıyla ayet ya sadece mescide yahut Harem'in tamamına delalet etmektedir. Her iki takdirde de maksat hâsıl olur; zira ihtilaf her ikisi hakkında da mevcuttur. Şayet: «Bununla kastedilen hacdır; bundan dolayı {بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا} “bu yıllarından sonra” buyurmuştur, çünkü hac senede ancak bir defa yapılır» denilirse, biz deriz ki: Bu [itiraz] birkaç yönden zayıftır. Birincisi: Bu, gerektirici bir sebep olmaksızın zâhiri terk etmektir. İkincisi: Fıkıh usulünde hükmün bir vasfa bağlanmasının, o vasfın söz konusu hükmün illeti olduğunu ihsas ettirdiği sabittir. Bu da onların Mescid-i Haram'a yaklaşmalarına engel olan şeyin necis oluşları olduğunu gerektirir; bu ise müşrik kaldıkları müddetçe Mescid-i Haram'dan menedilmelerini iktiza eder. Üçüncüsü: Şayet Yüce Allah hacı kastetmiş olsaydı, mekânlardan haccın rükünlerinin çoğunun gerçekleştiği yeri, yani Arafat'ı zikrederdi. Dördüncüsü: Kastedilenin sadece hac değil, Harem'e girmek olduğuna delil, Yüce Allah'ın: {وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Eğer fakirlikten korkarsanız, Allah sizi lütfundan zenginleştirecektir” [Tevbe: 28] kavlidir. Bununla ticaret için girmeyi kastetmiştir. İkincisi: Yüce Allah'ın: {أُولئِكَ مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ} “Onların oralara korka korka girmekten başka [şekilde] girmeleri gerekmezdi” kavlidir. Bu da onların mescide girmekten menedilmelerini ve delil ile istisna edilen durum hariç ne zaman girseler çıkarılmaktan korkar halde olmalarını gerektirir. Şayet: «Bu ayet Beytülmakdis'i tahrip eden veya Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Kâbe'de ibadetten»

الْعِبَادَةِ فِي الْكَعْبَةِ، وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ: مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ خَوْفَ الْإِخْرَاجِ، بَلْ خَوْفُ الْجِزْيَةِ وَالْإِخْرَاجِ، قُلْنَا: الْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ ظَاهِرٌ فِي الْعُمُومِ، فَتَخْصِيصُهُ بِبَعْضِ الصُّوَرِ خِلَافُ الظَّاهِرِ. وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّ الظَّاهِرَ قَوْلُهُ: مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْخَوْفُ إِنَّمَا حَصَلَ مِنَ الدُّخُولِ، وَعَلَى مَا يَقُولُونَهُ لَا يَكُونُ الْخَوْفُ مُتَوَلِّدًا مِنَ الدُّخُولِ بَلْ مِنْ شَيْءٍ آخَرَ، فَسَقَطَ كَلَامُهُمْ. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ [التَّوْبَةِ: ١٧] وَعِمَارَتُهَا تَكُونُ بِوَجْهَيْنِ. أَحَدُهُمَا: بِنَاؤُهَا وَإِصْلَاحُهَا. وَالثَّانِي:

meneden kimselere mahsustur. Ayrıca {مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ} kavlinden maksat [mescitten] çıkarılma korkusu değil, cizye ve çıkarılma korkusudur» denilirse, biz deriz ki: Birinciye cevap şudur: Yüce Allah'ın: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ} “Allah'ın mescitlerini menedenden daha zalim kim olabilir?” kavli umûm ifade etmede açıktır. Dolayısıyla onu bazı durumlara tahsis etmek zâhire aykırıdır. İkinciye cevap ise şudur: Zâhir olan {مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ} kavli, bu korkunun bizzat girişten meydana gelmesini iktiza eder. Onların dediğine göre ise korku girişten değil başka bir şeyden kaynaklanmış olur; böylece onların sözü düşer. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: {مَا كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ} “Müşriklerin kendi küfürlerine bizzat kendileri şahitlik ederken Allah'ın mescitlerini imar etmeleri olacak şey değildir” [Tevbe: 17] kavlidir. Mescitlerin imarı iki şekilde olur: Birincisi: Onların inşası ve ıslahıdır. İkincisi:

حُضُورُهَا وَلُزُومُهَا، كَمَا تَقُولُ: فُلَانٌ يَعْمُرُ/ مَسْجِدَ فُلَانٍ أَيْ يَحْضُرُهُ وَيَلْزَمُهُ

Oralarda hazır bulunmak ve devam etmektir. Nitekim: «Falan kimse falanın mescidini imar ediyor» denildiğinde, «Orada hazır bulunuyor ve oraya devam ediyor» manası kastedilir.

وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «إِذَا رَأَيْتُمُ الرَّجُلَ يَعْتَادُ الْمَسَاجِدَ فَاشْهَدُوا لَهُ بِالْإِيمَانِ» ،

Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Bir adamın mescitlere devam etmeyi adet edindiğini görürseniz, onun imanına şahitlik ediniz» buyurmuştur.

وَذَلِكَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ [التَّوْبَةِ: ١٨] ، فَجَعَلَ حُضُورَ الْمَسَاجِدِ عِمَارَةً لَهَا. وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْحَرَمَ وَاجِبُ التَّعْظِيمِ

Bu da Yüce Allah'ın: {إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Allah'ın mescitlerini ancak Allah'a ve ahiret gününe iman eden kimse imar eder” [Tevbe: 18] kavlinden dolayıdır; zira mescitlerde bulunmayı onların imarı kılmıştır. Dördüncüsü: Harem bölgesinin tazim edilmesi vaciptir;

لِقَوْلِهِ ﵊ فِي الدُّعَاءِ: «اللَّهُمَّ زِدْ هَذَا الْبَيْتَ تَشْرِيفًا وَتَعْظِيمًا وَمَهَابَةً»

çünkü o aleyhisselâm duada: «Allah'ım, bu Beyt'in şerefini, tazimini ve heybetini artır» buyurmuştur.

فَصَوْنُهُ عَمَّا يُوجِبُ تَحْقِيرَهُ وَاجِبٌ وَتَمْكِينُ الْكُفَّارِ مِنَ الدُّخُولِ فِيهِ تَعْرِيضٌ لِلْبَيْتِ لِلتَّحْقِيرِ لِأَنَّهُمْ لِفَسَادِ اعْتِقَادِهِمْ فِيهِ رُبَّمَا اسْتَخَفُّوا بِهِ وَأَقْدَمُوا عَلَى تَلْوِيثِهِ وَتَنْجِيسِهِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ بِتَطْهِيرِ الْبَيْتِ فِي قَوْلِهِ: وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ [الْحَجِّ: ٢٦] وَالْمُشْرِكُ نَجَسٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ [التَّوْبَةِ: ٢٨] وَالتَّطْهِيرُ عَلَى النَّجَسِ وَاجِبٌ فَيَكُونُ تَبْعِيدُ الْكُفَّارِ عَنْهُ وَاجِبًا. وَسَادِسُهَا: أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ الْجُنُبَ يُمْنَعُ مِنْهُ، فَالْكَافِرُ بِأَنْ يُمْنَعَ مِنْهُ أَوْلَى إِلَّا أَنَّ هَذَا مُقْتَضَى مَذْهَبِ مَالِكٍ وَهُوَ أَنْ يُمْنَعَ عَنْ كُلِّ الْمَسَاجِدِ وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ بِأُمُورٍ، الْأَوَّلُ:

Dolayısıyla onun tahkir edilmesini gerektiren şeylerden korunması vaciptir. Kâfirlerin oraya girmesine imkân tanımak ise Beyt'i tahkire maruz bırakmaktır; çünkü onlar, hakkındaki bozuk inançları sebebiyle onu hafife alabilir ve onu kirletip necis kılmaya cüret edebilirler. Beşincisi: Yüce Allah: {وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ} “Tavaf edenler için Evimi temizle” [Hac: 26] kavlinde Beyt'in temizlenmesini emretmiştir; müşrik ise Yüce Allah'ın: {إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ} “Müşrikler ancak bir necistir” [Tevbe: 28] kavli gereğince necistir. Necis olandan temizlemek vacip olduğuna göre, kâfirleri oradan uzaklaştırmak da vacip olur. Altıncısı: Cünüp olan kimsenin oradan menedileceği hususunda icma etmiş bulunmaktayız; kâfirin menedilmesi ise evleviyetle gerekir. Ancak bu, Mâlik'in mezhebinin muktezasıdır ki o da bütün mescitlerden menedilmesidir. Ebû Hanîfe rahimehullâh ise bazı hususlarla delil getirmiştir: Birincisi:

رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَدِمَ عَلَيْهِ وَفْدُ يَثْرِبَ فَأَنْزَلَهُمُ الْمَسْجِدَ.

Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre Yesrib heyeti kendisine gelmiş, o da onları mescide yerleştirmiştir.

الثَّانِي:

İkincisi:

قَوْلُهُ ﵊: «مَنْ دَخَلَ دَارَ أَبِي سُفْيَانَ فَهُوَ آمِنٌ وَمَنْ دَخَلَ الْكَعْبَةَ فَهُوَ آمِنٌ»

Resûl aleyhisselâm'ın: «Ebû Süfyân'ın evine giren emniyettedir, Kâbe'ye giren emniyettedir» sözüdür.

وَهَذَا يَقْتَضِي إِبَاحَةَ الدُّخُولِ. الثَّالِثُ: الْكَافِرُ جَازَ لَهُ دُخُولُ سَائِرِ الْمَسَاجِدِ فَكَذَلِكَ الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ كَالْمُسْلِمِ، وَالْجَوَابُ عَنِ الْحَدِيثَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ: أَنَّهُمَا كَانَا فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ بِالْآيَةِ، وَعَنِ الْقِيَاسِ أَنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ أَجَلُّ قَدْرًا مِنْ سَائِرِ الْمَسَاجِدِ فظهر الفرق والله أعلم.

Bu da [kâfirin] girişinin mubah olduğunu iktiza eder. Üçüncüsü: Kâfirin diğer mescitlere girmesi caiz olduğuna göre, tıpkı Müslüman gibi Mescid-i Haram'a girmesi de caizdir. İlk iki hadise verilecek cevap şudur: Bu ikisi İslâm'ın ilk dönemindeydi, sonra bu [hüküm] ayet ile neshedildi. Kıyasa verilecek cevap ise şudur: Mescid-i Haram'ın kadrü kıymeti diğer mescitlerden daha yücedir; böylece fark ortaya çıkmış olur. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة البقرة (٢) : آية ١١٥]

[Bakara Suresi (2): Ayet 115]

وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ (١١٥)

{وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ} “Doğu da Batı da Allah'ındır. Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü (rızası/yönü) oradadır. Şüphesiz Allah Vâsi'dir (lütfu geniştir), Alîm'dir (her şeyi bilendir).” (115)

اعْلَمْ أَنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَسَائِلَ:

Bilesin ki bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، الضَّابِطُ أَنَّ الْأَكْثَرِينَ زَعَمُوا أَنَّهَا إِنَّمَا نَزَلَتْ فِي أَمْرٍ يَخْتَصُّ بِالصَّلَاةِ وَمِنْهُمْ مَنْ زَعَمَ أَنَّهَا إِنَّمَا نَزَلَتْ فِي أَمْرٍ لَا يَتَعَلَّقُ بِالصَّلَاةِ، أَمَّا القول الأول [أي نزلت في أمر يختص بالصلاة] فَهُوَ أَقْوَى لِوَجْهَيْنِ، أَحَدُهَا: أَنَّهُ هُوَ الْمَرْوِيُّ عَنْ كَافَّةِ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ وَقَوْلُهُمْ حُجَّةٌ. وَثَانِيهِمَا: أَنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ: فَأَيْنَما تُوَلُّوا يُفِيدُ التَّوَجُّهَ إِلَى الْقِبْلَةِ فِي الصَّلَاةِ، وَلِهَذَا لَا يُعْقَلُ مِنْ قَوْلِهِ: فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٤٤] إِلَّا هَذَا الْمَعْنَى إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا عَلَى وُجُوهٍ:

Birinci Mesele: Bu ayetin nüzul sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Genel kural şudur ki çoğunluk bu ayetin namaza mahsus bir husus hakkında indiğini ileri sürmüş, bazısı da namazla ilgisi olmayan bir husus hakkında indiğini iddia etmiştir. Birinci görüşe [yani namaza mahsus bir husus hakkında indiğine] gelince, bu iki vecihten ötürü daha kuvvetlidir: Birincisi: Bütün sahabi ve tâbiînden rivayet edilen görüşün bu olmasıdır; onların sözü ise hüccettir. İkincisi: {فَأَيْنَما تُوَلُّوا} “Nereye dönerseniz” kavlinin zâhiri namazda kıbleye yönelmeyi ifade eder. Bundan dolayı {فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ} “Yüzlerinizi çevirin” [Bakara: 144] kavlinden de ancak bu mana anlaşılır. Bu sabit olduğuna göre deriz ki: Bu görüşü savunanlar birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir:

أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ بِهِ تَحْوِيلَ الْمُؤْمِنِينَ عَنِ اسْتِقْبَالِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ إِلَى الْكَعْبَةِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْمَشْرِقَ وَالْمَغْرِبَ وَجَمِيعَ الْجِهَاتِ وَالْأَطْرَافِ كُلَّهَا مَمْلُوكَةٌ لَهُ سُبْحَانَهُ وَمَخْلُوقَةُ لَهُ، فَأَيْنَمَا أَمَرَكُمُ اللَّهُ بِاسْتِقْبَالِهِ فَهُوَ الْقِبْلَةُ، لِأَنَّ الْقِبْلَةَ لَيْسَتْ قِبْلَةً لِذَاتِهَا، بل لأن الله جَعَلَهَا قِبْلَةً، فَإِنْ جَعَلَ الْكَعْبَةَ قِبْلَةً فَلَا تُنْكِرُوا ذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى يُدَبِّرُ عِبَادَهُ كَيْفَ يُرِيدُ وَهُوَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ بِمَصَالِحِهِمْ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ ذَلِكَ بَيَانًا لِجَوَازِ نَسْخِ الْقِبْلَةِ مِنْ جانب إلى

Birincisi: Yüce Allah bununla müminleri Beytülmakdis'e yönelmekten Kâbe'ye döndürmeyi murad etmiştir. Böylece Yüce Allah doğunun, batının ve bütün yönler ile tarafların tamamının Kendisine ait olduğunu ve Kendi mahlûku olduğunu açıklamıştır. Dolayısıyla Allah size nereye yönelmenizi emrederse kıble orasıdır; zira kıble bizzat kendisinden ötürü kıble değildir, bilakis Allah onu kıble kıldığı için kıbledir. Eğer Kâbe'yi kıble kıldıysa bunu inkâr etmeyiniz; zira O kullarını dilediği gibi sevk ve idare eder, O lütfu geniş olandır, onların maslahatlarını hakkıyla bilendir. Sanki Yüce Allah bunu kıblenin bir yönden diğer bir

جَانِبٍ آخَرَ، فَيَصِيرُ ذَلِكَ مُقَدِّمَةً لِمَا كَانَ يُرِيدُ تَعَالَى مِنْ نَسْخِ الْقِبْلَةِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَمَّا حُوِّلَتِ الْقِبْلَةُ عَنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ أَنْكَرَ الْيَهُودُ ذَلِكَ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ/ رَدًّا عَلَيْهِمْ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَهُوَ نَظِيرُ قَوْلِهِ: قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ [الْبَقَرَةِ: ١٤٢] . وَثَالِثُهَا: قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ وَهُوَ أَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ قَالَ: إِنَّ الْجَنَّةَ لَهُ لَا لِغَيْرِهِ، فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّ الْيَهُودَ إِنَّمَا اسْتَقْبَلُوا بَيْتَ الْمَقْدِسِ لِأَنَّهُمُ اعْتَقَدُوا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى صَعِدَ السَّمَاءَ مِنَ الصَّخْرَةِ وَالنَّصَارَى اسْتَقْبَلُوا الْمَشْرِقَ لِأَنَّ عِيسَى ﵇ إِنَّمَا وُلِدَ هُنَاكَ عَلَى مَا حَكَى اللَّهُ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِها مَكاناً شَرْقِيًّا

yöne neshedilmesinin caiz olduğunu beyan etmek üzere zikretmiştir; böylece bu, Yüce Allah'ın kıbleyi neshetme muradına bir mukaddime olmuştur. İkincisi: Kıble Beytülmakdis'ten çevrilince Yahudiler bunu inkâr ettiler ve bu ayet onlara bir reddiye olarak indi. Bu, İbn Abbâs'ın görüşüdür ve Yüce Allah'ın: {قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ} “De ki: Doğu da Batı da Allah'ındır. O dilediğini dosdoğru yola iletir” [Bakara: 142] kavlinin benzeridir. Üçüncüsü: Ebû Müslim'in görüşüdür ki o şudur: Yahudiler ve Hıristiyanların her biri cennetin başkasına değil sadece kendilerine ait olduğunu söyledi. Bunun üzerine Allah bu ayetle onları reddetti. Zira Yahudiler sırf Allah Teâlâ'nın göğe [Mescid-i Aksâ'daki] Kayadan yükseldiğine inandıkları için Beytülmakdis'e yönelmişlerdi; Hıristiyanlar ise Yüce Allah'ın: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِها مَكاناً شَرْقِيًّا} “Kitap'ta Meryem'i de an; hani o, ailesinden ayrılarak doğu tarafında bir yere çekilmişti”

[مَرْيَمَ: ١٦] فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ الْفَرِيقَيْنِ وَصَفَ مَعْبُودَهُ بِالْحُلُولِ فِي الْأَمَاكِنِ وَمَنْ كَانَ هَكَذَا فَهُوَ مَخْلُوقٌ لَا خَالِقٌ، فَكَيْفَ تَخْلُصُ لَهُمُ الْجَنَّةُ وَهُمْ لَا يُفَرِّقُونَ بَيْنَ الْمَخْلُوقِ وَالْخَالِقِ. وَرَابِعُهَا: قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَسَخَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ بِالتَّخْيِيرِ إِلَى أَيِّ جِهَةٍ شَاءَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَكَانَ لِلْمُسْلِمِينَ أَنْ يَتَوَجَّهُوا إِلَى حَيْثُ شَاءُوا فِي الصَّلَاةِ إِلَّا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَخْتَارُ التَّوَجُّهَ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ مَعَ أَنَّهُ كَانَ لَهُ أَنْ يَتَوَجَّهَ حَيْثُ شَاءَ، ثُمَّ أَنَّهُ تَعَالَى نَسَخَ ذَلِكَ بِتَعْيِينِ الْكَعْبَةِ، وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ وَابْنِ زَيْدٍ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْآيَةِ مَنْ هُوَ مُشَاهِدٌ لِلْكَعْبَةِ فَإِنَّ لَهُ أَنْ يَسْتَقْبِلَهَا مِنْ أَيِّ جِهَةٍ شَاءَ وَأَرَادَ. وَسَادِسُهَا: مَا

[Meryem: 16] kavlinde hikâye ettiği üzere İsa aleyhisselâm orada doğduğu için doğuya yönelmişlerdi. Bu iki fırkadan her biri mabudunu mekânlara hulûl etmekle nitelemiştir. Kim böyle olursa o yaratandır değil yaratılandır; öyleyse yaratılan ile Yaratan'ı birbirinden ayıramazken cennet onlara nasıl tahsis olunabilir? Dördüncüsü: Bazıları şöyle demiştir: Yüce Allah bu ayetle Beytülmakdis'i, dilediği herhangi bir yöne dönme muhayyerliği ile neshetti. Böylece Müslümanlar namazda diledikleri yere yönelme hakkına sahip oldular; şu kadar var ki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem dilediği yöne dönme hakkı bulunmasına rağmen Beytülmakdis'e yönelmeyi tercih ediyordu. Daha sonra Yüce Allah bunu Kâbe'yi tayin ederek neshetti. Bu, Katâde ve İbn Zeyd'in görüşüdür. Beşincisi: Ayet ile Kâbe'yi bizzat gören kimse kastedilmiştir; zira onun dilediği ve istediği herhangi bir yönden ona yönelme hakkı vardır. Altıncısı: Abdullah

رَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ قَالَ: كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي غَزَاةٍ فِي لَيْلَةٍ سَوْدَاءَ مُظْلِمَةٍ فَلَمْ نَعْرِفِ الْقِبْلَةَ فَجَعَلَ كُلُّ رَجُلٍ مِنَّا مَسْجِدَهُ حِجَارَةً مَوْضُوعَةً بَيْنَ يَدَيْهِ، ثُمَّ صَلَّيْنَا فَلَمَّا أَصْبَحْنَا إِذَا نَحْنُ عَلَى غَيْرِ الْقِبْلَةِ فَذَكَرْنَا ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ

b. Âmir b. Rebîa'nın rivayet ettiği şu husustur: O şöyle demiştir: Bir gazvede zifiri karanlık bir gecede Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik ve kıbleyi bilemedik. Bizden her adam önüne konulmuş taşları mescit (namaz yeri) edindi, sonra namaz kıldık. Sabah olunca bir de baktık ki kıbleden başka bir yöne doğru kılmışız. Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattık da Yüce Allah bu ayeti indirdi.

وَهَذَا الْحَدِيثُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا قَدْ نُقِلُوا حِينَئِذٍ إِلَى الْكَعْبَةِ لِأَنَّ الْقِتَالَ فُرِضَ بَعْدَ الْهِجْرَةِ بَعْدَ نَسْخِ قِبْلَةِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ. وَسَابِعُهَا:

Bu hadis, o sırada onların artık Kâbe'ye döndürülmüş olduklarına delalet eder; zira savaş, hicretten sonra ve Beytülmakdis kıblesinin neshedilmesinden sonra farz kılınmıştır. Yedincisi:

أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْمُسَافِرِ يُصَلِّي النَّوَافِلَ حَيْثُ تَتَوَجَّهُ بِهِ رَاحِلَتُهُ.

Ayeti kerimenin biniti kendisini hangi yöne çevirirse çevirsin nâfile namaz kılan yolcu hakkında inmiş olmasıdır.

وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّمَا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي الرَّجُلِ يُصَلِّي إِلَى حَيْثُ تَوَجَّهَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ فِي السَّفَرِ. وَكَانَ ﵇ إِذَا رَجَعَ مِنْ مَكَّةَ صَلَّى عَلَى رَاحِلَتِهِ تَطَوُّعًا يُومِئُ بِرَأْسِهِ نَحْوَ الْمَدِينَةِ،

Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bu ayet ancak yolculukta biniti kendisini hangi yöne çevirirse o tarafa namaz kılan adam hakkında inmiştir.» Resûl aleyhisselâm da Mekke'den döndüğünde biniti üzerinde başıyla Medine tarafına ima ederek nafile namaz kılardı.

فَمَعْنَى الْآيَةِ: فَأَيْنَما تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ لِنَوَافِلِكُمْ فِي أَسْفَارِكُمْ: فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ فَقَدْ صَادَفْتُمُ الْمَطْلُوبَ: إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ الْفَضْلِ غَنِيٌّ، فَمِنْ سَعَةِ فَضْلِهِ وَغِنَاهُ رَخَّصَ لَكُمْ فِي ذَلِكَ لِأَنَّهُ لَوْ كَلَّفَكُمُ اسْتِقْبَالَ الْقِبْلَةِ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْحَالِ لَزِمَ أَحَدُ الضَّرَرَيْنِ، إِمَّا تَرْكُ النَّوَافِلِ، وَإِمَّا النُّزُولُ عَنِ الرَّاحِلَةِ وَالتَّخَلُّفُ عَنِ الرُّفْقَةِ بِخِلَافِ الْفَرَائِضِ، فَإِنَّهَا صَلَوَاتٌ مَعْدُودَةٌ مَحْصُورَةٌ فَتَكْلِيفُ النُّزُولِ عَنِ الرَّاحِلَةِ عِنْدَ أَدَائِهَا وَاسْتِقْبَالِ الْقِبْلَةِ فِيهَا لَا يُفْضِي إِلَى الْحَرَجِ بِخِلَافِ النَّوَافِلِ، فَإِنَّهَا غَيْرُ مَحْصُورَةٍ فَتَكْلِيفُ الِاسْتِقْبَالِ يُفْضِي إِلَى الْحَرَجِ. فَإِنْ قِيلَ: فَأَيُّ هَذِهِ الْأَقَاوِيلِ أَقْرَبُ إِلَى الصَّوَابِ. قُلْنَا: إِنَّ قَوْلَهُ: فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ مُشْعِرٌ بِالتَّخْيِيرِ وَالتَّخْيِيرُ لَا يَثْبُتُ إِلَّا فِي صُورَتَيْنِ أَحَدُهُمَا: فِي التَّطَوُّعِ عَلَى الرَّاحِلَةِ. وَثَانِيهِمَا: فِي السَّفَرِ عِنْدَ تَعَذُّرِ الِاجْتِهَادِ لِلظُّلْمَةِ أَوْ لِغَيْرِهَا، لِأَنَّ فِي هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ الْمُصَلِّيَ مُخَيَّرٌ فَأَمَّا عَلَى غَيْرِ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ فَلَا تَخْيِيرَ وَقَوْلُ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَيَّرَ الْمُكَلَّفِينَ فِي اسْتِقْبَالِ أَيِّ جِهَةٍ شَاءُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَهُمْ كَانُوا يَخْتَارُونَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ لَا لِأَنَّهُ لَازِمٌ، بَلْ لِأَنَّهُ أَفْضَلُ وَأَوْلَى بِعِيدٌ لِأَنَّهُ لَا خِلَافَ أَنَّ لِبَيْتِ الْمَقْدِسِ قَبْلَ التَّحْوِيلِ إِلَى الْكَعْبَةِ اخْتِصَاصًا فِي الشَّرِيعَةِ وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا قَالُوا: لَمْ يَثْبُتْ/ ذَلِكَ الِاخْتِصَاصُ وَأَيْضًا فَكَانَ يَجِبُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ بَيْتَ الْمَقْدِسِ صَارَ مَنْسُوخًا بِالْكَعْبَةِ فَهَذِهِ الدَّلَالَةَ تَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى الْوَجْهِ الثَّالِثِ وَالرَّابِعِ، وَأَمَّا الَّذِينَ حَمَلُوا الْآيَةَ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ فَلَهُمْ أَنْ يَقُولُوا: إِنَّ الْقِبْلَةَ لَمَّا حُوِّلَتْ تَكَلَّمَ الْيَهُودُ فِي صَلَاةِ الرَّسُولِ ﷺ وَصَلَاةِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَبَيَّنَ تَعَالَى بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ تِلْكَ الْقِبْلَةَ كَانَ التَّوَجُّهُ إِلَيْهَا صَوَابًا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ وَالتَّوَجُّهُ إِلَى الْكَعْبَةِ صَوَابٌ فِي هَذَا الْوَقْتِ، وَبَيَّنَ أَنَّهُمْ أَيْنَمَا يُوَلُّوا مِنْ هَاتَيْنِ الْقِبْلَتَيْنِ فِي الْمَأْذُونِ فِيهِ فثم وجه

Ayetin manası şudur: Yolculuklarınızda nafileleriniz için yüzlerinizi nereye çevirirseniz çevirin, {فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ} Allah'ın rızası/yönü oradadır, matlup olana isabet etmişsinizdir. {إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ} Şüphesiz Allah lütfu geniş ve zengin olandır; lütfunun ve zenginliğinin genişliğinden ötürü size bunda ruhsat vermiştir. Zira böyle bir durumda sizi kıbleye yönelmekle mükellef kılsaydı iki zarardan biri lazım gelirdi: Ya nafileleri terk etmek yahut binekten inip kafileden geri kalmak. Farzlar ise böyle değildir; çünkü onlar sayılı ve muayyen namazlardır. Dolayısıyla onları eda ederken binekten inip kıbleye yönelmekle mükellef tutulmak meşakkate yol açmaz; nafileler ise böyle değildir, zira onlar sınırsızdır ve [onlarda] kıbleye yönelmeyi şart koşmak meşakkate yol açar. Şayet: «Bu görüşlerden hangisi doğruya daha yakındır?» denilirse, biz deriz ki: {فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ} kavli muhayyerlik bildirmektedir; muhayyerlik ise ancak iki surette sabit olur: Birincisi: Binek üzerinde nafile kılarken. İkincisi: Yolculukta karanlık veya başka bir sebeple ictihad etmenin imkânsız olduğu durumda. Çünkü bu iki vecihte namaz kılan kimse muhayyerdir; bu iki vechlin haricinde ise muhayyerlik yoktur. «Yüce Allah bu ayetle mükellefleri diledikleri herhangi bir yöne yönelme konusunda muhayyer bırakmıştır; onlar da Beytülmakdis'i zorunlu olduğu için değil, daha faziletli ve daha evla olduğu için tercih ediyorlardı» diyen kimsenin sözü uzaktır; zira Kâbe'ye döndürülmeden önce Beytülmakdis'in şeriatta hususi bir yeri olduğu hususunda ihtilaf yoktur. Şayet durum onların dediği gibi olsaydı bu hususiyet sabit olmazdı; ayrıca Beytülmakdis'in Kâbe ile neshedildiği söylenmek gerekirdi. Dolayısıyla bu delalet ayetin üçüncü ve dördüncü veche hamledilmesini gerektirir. Ayeti birinci veche hamledenlere gelince, onların şöyle deme hakkı vardır: Kıble değiştirilince Yahudiler Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve müminlerin Beytülmakdis'e kıldıkları namaz hakkında ileri geri konuştular. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayetle o vakitte o kıbleye yönelmenin doğru olduğunu, bu vakitte de Kâbe'ye yönelmenin doğru olduğunu açıkladı ve izin verilen durumda bu iki kıbleden hangisine yönelirlerse yönelsinler Allah'ın rızasının/yönünün orası

اللَّهِ، قَالُوا: وَحَمْلُ الْكَلَامِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَوْلَى، لِأَنَّهُ يَعُمُّ كُلَّ مُصَلٍّ، وَإِذَا حُمِلَ عَلَى الْأَوَّلِ لَا يَعُمُّ لِأَنَّهُ يَصِيرُ مَحْمُولًا عَلَى التَّطَوُّعِ دُونَ الْفَرْضِ، وَعَلَى السَّفَرِ فِي حَالَةٍ مَخْصُوصَةٍ دُونَ الْحَضَرِ، وَإِذَا أَمْكَنَ إِجْرَاءُ اللَّفْظِ الْعَامِّ عَلَى عُمُومِهِ فَهُوَ أَوْلَى مِنَ التَّخْصِيصِ، وَأَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ لَا بُدَّ أَيْضًا مِنْ ضَرْبِ تَقْيِيدٍ وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: فَأَيْنَما تُوَلُّوا مِنَ الْجِهَاتِ الْمَأْمُورِ بِهَا: فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِلَّا أَنَّ هَذَا الْإِضْمَارَ لَا بُدَّ مِنْهُ عَلَى كُلِّ حَالٍ، لِأَنَّهُ مِنَ الْمُحَالِ أَنْ يَقُولَ تَعَالَى: فَأَيْنَما تُوَلُّوا بِحَسَبِ مَيْلِ أَنْفُسِكُمْ فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ بَلْ لَا بُدَّ مِنَ الْإِضْمَارِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَقَدْ زَالَتْ طَرِيقَةُ التَّخْيِيرِ وَنَظِيرُهُ: إِذَا أَقْبَلَ أَحَدُنَا عَلَى وَلَدِهِ وَقَدْ أَمَرَهُ بِأُمُورٍ كَثِيرَةٍ مُتَرَتِّبَةٍ فَقَالَ لَهُ: كَيْفَ تَصَرَّفْتَ فَقَدِ اتَّبَعْتَ رِضَائِي، فَإِنَّهُ يُحْمَلُ ذَلِكَ عَلَى مَا أَمَرَهُ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي أَمَرَهُ مِنْ تَضْيِيقٍ أَوْ تَخْيِيرٍ، وَلَا يُحْمَلُ ذَلِكَ عَلَى التَّخْيِيرِ الْمُطْلَقِ فكذا هاهنا.

olduğunu beyan etti. Onlar dediler ki: Sözü bu veche hamletmek daha evladır; zira bu, her namaz kılanı kapsar. Birinciye hamledildiğinde ise umumilik ifade etmez; çünkü farza değil nafileye, hazar haline değil hususi bir durumdaki yolculuğa hamledilmiş olur. Genel lafzı umumiliği üzere bırakmak mümkün olduğunda bu, tahsis etmekten daha evladır. Bu konuda söylenebilecek en ileri söz şudur: Bu tevil üzere de bir tür takyid zorunludur ki o da şöyle denilmesidir: «Emrolunan yönlerden nereye dönerseniz dönün, Allah'ın yönü/kıblesi oradadır.» Ne var ki bu takdir (gizli anlam) her halükarda zorunludur; çünkü Yüce Allah'ın: «Kendi nefislerinizin meylinize göre nereye dönerseniz dönün, Allah'ın rızası oradadır» buyurması imkânsızdır, bilakis zikrettiğimiz takdir mutlaka lazımdır. Durum böyle olunca [mutlak] muhayyerlik yolu ortadan kalkmış olur. Bunun benzeri şudur: Birimiz çocuğuna yönelip ona birtakım sıralı emirler verdikten sonra: «Nasıl hareket edersen et benim rızama uymuş olursun» dese, bu söz daraltma veya muhayyer bırakma bakımından ona emrettiği şeylere ve emrettiği şekle hamledilir; mutlak bir muhayyerliğe hamledilmez. Burada da durum böyledir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ مَنْ زَعَمَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أَمْرٍ سِوَى الصَّلَاةِ فَلَهُمْ أَيْضًا وُجُوهٌ: أَوَّلُهَا: أَنَّ الْمَعْنَى أَنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ ظَلَمُوا بِمَنْعِ مَسَاجِدِي أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمِي وَسَعَوْا فِي خَرَابِهَا أُولَئِكَ لَهُمْ كَذَا وَكَذَا، ثُمَّ إِنَّهُمْ أَيْنَمَا وَلَّوْا هَارِبِينَ عَنِّي وَعَنْ سُلْطَانِي فَإِنَّ سُلْطَانِي يَلْحَقُهُمْ، وَقُدْرَتِي تَسْبِقُهُمْ وَأَنَا عَلِيمٌ بِهِمْ، لَا يَخْفَى عَلَيَّ مَكَانُهُمْ وَفِي ذَلِكَ تَحْذِيرٌ مِنَ الْمَعَاصِي وَزَجْرٌ عَنِ ارْتِكَابِهَا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ نَظِيرُ قَوْلِهِ: إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطانٍ [الرَّحْمَنِ: ٣٣] فَعَلَى هَذَا يَكُونُ الْمُرَادُ مِنْهُ سَعَةَ الْعِلْمِ، وَهُوَ نَظِيرُ: وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ [الْحَدِيدِ: ٤] وَقَوْلِهِ: مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ [الْمُجَادَلَةِ: ٧] وَقَوْلِهِ: رَبَّنا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْماً [غَافِرٍ: ٧] وَقَوْلِهِ: وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً [طه: ٩٨] أَيْ عَمَّ كُلَّ شَيْءٍ بِعِلْمِهِ وَتَدْبِيرِهِ وَإِحَاطَتِهِ بِهِ وَعُلُوِّهِ عَلَيْهِ. وَثَانِيهَا:

İkinci Görüş: Bu ayetin namazdan başka bir husus hakkında indiğini ileri sürenlerin görüşüdür. Onların da birtakım gerekçeleri vardır: Birincisi: Mana şudur: Mescitlerimde ismimin anılmasına engel olarak zulmeden ve onların harap olmasına çalışan o kimseler var ya, onlar için şöyle şöyle vardır; sonra onlar benden ve benim hâkimiyetimden kaçmak için nereye yönelirlerse yönelsinler hükümranlığım onlara ulaşır, kudretim onların önüne geçer ve Ben onları bilirim, mekânları Bana gizli kalmaz. Bunda günahlardan sakındırma ve onları işlemekten menetme vardır. Yüce Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ} kavli ise O'nun: {إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطانٍ} “Göklerin ve yerin sınırlarından geçip gitmeye gücünüz yetiyorsa haydi geçin! Ancak büyük bir güçle geçebilirsiniz” [Rahmân: 33] kavlinin benzeridir. Buna göre kastedilen ilmin genişliğidir; bu da {وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ} “Nerede olursanız olun O sizinle beraberdir” [Hadîd: 4] kavlinin, {مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ} “Üç kişinin gizli konuştuğu yerde dördüncüleri mutlaka O'dur” [Mücâdele: 7] kavlinin, {رَبَّنا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْماً} “Rabbimiz! Sen her şeyi rahmet ve ilim bakımından kuşattın” [Gâfir: 7] kavlinin ve {وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً} “İlmiyle her şeyi kuşatmıştır” [Tâhâ: 98] kavlinin benzeridir. Yani her şeyi ilmi, tedbiri, ihata etmesi ve üzerlerine yüce olmasıyla kuşatmıştır. İkincisi:

قَالَ قَتَادَةُ: إِنَّ النَّبِيَّ ﵇ قَالَ: «إِنَّ أَخَاكُمُ النَّجَّاشِيَّ قَدْ مَاتَ فَصَلُّوا عَلَيْهِ، قَالُوا: نُصَلِّي عَلَى رَجُلٍ لَيْسَ بِمُسْلِمٍ»

Katâde demiştir ki: Nebî aleyhisselâm: «Kardeşiniz Necâşî vefat etti, onun üzerine cenaze namazı kılınız» buyurdu. Onlar: «Müslüman olmayan bir adamın üzerine mi namaz kılacağız?» dediler.

فَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Bunun üzerine Yüce Allah'ın şu kavli indi:

وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩٩] فَقَالُوا: إِنَّهُ كَانَ يُصَلِّي إِلَى غَيْرِ الْقِبْلَةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ وَمَعْنَاهَا أَنَّ الْجِهَاتِ الَّتِي يُصَلِّي إِلَيْهَا أَهْلُ الْمِلَلِ مِنْ شَرْقٍ وَغَرْبٍ وَمَا بَيْنَهُمَا، كُلُّهَا لِي فَمَنْ وَجَّهَ وَجْهَهُ نَحْوَ شَيْءٍ مِنْهَا بِأَمْرٍ يُرِيدُنِي وَيَبْتَغِي طَاعَتِي وَجَدَنِي هُنَاكَ أَيْ وَجَدَ ثَوَابِي فَكَانَ فِي هَذَا عُذْرٌ لِلنَّجَّاشِيِّ وَأَصْحَابِهِ الَّذِينَ مَاتُوا عَلَى اسْتِقْبَالِهِمُ الْمَشْرِقَ وَهُوَ نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٤٣] . وَثَالِثُهَا: لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ [غَافِرٍ: ٦٠] قَالُوا: أَيْنَ نَدْعُوهُ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَالضَّحَّاكِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ خِطَابٌ لِلْمُسْلِمِينَ، أَيْ لَا يَمْنَعْكُمْ تَخْرِيبُ مَنْ خَرَّبَ مَسَاجِدَ اللَّهِ عَنْ ذِكْرِهِ حَيْثُ كُنْتُمْ مِنْ أَرْضِهِ فَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ وَالْجِهَاتُ كُلُّهَا، وَهُوَ قَوْلُ عَلِيِّ بْنِ عِيسَى. وَخَامِسُهَا: مِنَ النَّاسِ مَنْ يَزْعُمُ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْمُجْتَهِدِينَ الْوَافِينَ بِشَرَائِطِ الِاجْتِهَادِ سَوَاءٌ كَانَ فِي الصَّلَاةِ أَوْ فِي غَيْرِهَا، وَالْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ الْمُجْتَهِدَ إِذَا رَأَى بِشَرَائِطِ الِاجْتِهَادِ فَهُوَ مُصِيبٌ.

{وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ} “Şüphesiz Ehl-i Kitap'tan öyleleri vardır ki, Allah'a, size indirilene ve kendilerine indirilene Allah'a saygı duyarak inanırlar; Allah'ın ayetlerini az bir pahaya satmazlar. İşte onların mükâfatları Rableri katındadır. Şüphesiz Allah hesabı çabuk görendir” [Âl-i İmrân: 199]. Bunun üzerine: «O kıbleden başka bir yöne doğru namaz kılıyordu» dediler; Yüce Allah da: {وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ} “Doğu da Batı da Allah'ındır. Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü (rızası/yönü) oradadır” ayetini indirdi. Bunun manası şudur: Din mensuplarının doğudan, batıdan ve ikisi arasından yöneldikleri cihetlerin hepsi Bana aittir. Kim Beni murad ederek ve Bana itaati arzulayarak bir emir doğrultusunda yüzünü bunlardan birine çevirirse Beni orada bulur, yani sevabımı bulur. İşte bu, Necâşî ve doğuya yönelerek vefat eden arkadaşları için bir mazeret olmuştur. Bu da Yüce Allah'ın: {وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ} “Allah imanınızı zayi edecek değildir” [Bakara: 143] kavli gibidir. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: {ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} “Bana dua edin, size icabet edeyim” [Gâfir: 60] kavli inince: «O'na nerede dua edelim?» dediler; bunun üzerine bu ayet indi. Bu, Hasan, Mücâhid ve Dahhâk'ın görüşüdür. Dördüncüsü: Bu, Müslümanlara bir hitaptır; yani Allah'ın mescitlerini harap eden kimselerin tahribatı, O'nun yeryüzünde nerede bulunursanız bulunun O'nu zikretmekten sizi alıkoymasın; zira doğu da batı da ve bütün yönler de Allah'ındır. Bu, Ali b. Îsâ'nın görüşüdür. Beşincisi: İnsanlardan bazıları bu ayetin namazda veya namaz dışında ictihad şartlarını yerine getiren müctehidler hakkında indiğini ileri sürmüşlerdir. Bundan maksat, müctehid ictihad şartlarına riayet ederek kanaate vardığında isabet etmiş sayılır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنْ فَسَّرْنَا الْآيَةَ بِأَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى تَجْوِيزِ التَّوَجُّهِ إِلَى أَيِّ جِهَةٍ أُرِيدَ، فَالْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ وَإِنْ فَسَّرْنَاهَا بِأَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى نَسْخِ الْقِبْلَةِ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ إِلَى الْكَعْبَةِ فَالْآيَةُ نَاسِخَةٌ، وَإِنْ فَسَّرْنَاهَا بِسَائِرِ الْوُجُوهِ فَهِيَ لَا نَاسِخَةٌ وَلَا مَنْسُوخَةٌ.

İkinci Mesele: Eğer ayeti istenilen herhangi bir yöne yönelmenin caiz olduğuna delalet ettiği şeklinde tefsir edersek, ayet mensuhtur. Şayet onu kıblenin Beytülmakdis'ten Kâbe'ye neshedildiğine delalet ettiği şeklinde tefsir edersek, ayet nâsihtir. Yok eğer onu diğer vecihlerle tefsir edersek, o ne nâsihtir ne de mensuhtur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اللَّامُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ لَامُ الِاخْتِصَاصِ أَيْ هُوَ خَالِقُهُمَا وَمَالِكُهُمَا، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَرَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ [الرحمن: ١٧] وقوله: بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَالْمَغارِبِ [المعارج: ٤٠] ، ورَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ [الْمُزَّمِّلِ: ٩] ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ أَشَارَ بِذِكْرِهِمَا إِلَى ذِكْرِ مَنْ بَيْنَهُمَا مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ، كَمَا قَالَ: ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ [فُصِّلَتْ: ١١] .

Üçüncü Mesele: Yüce Allah'ın: {وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ} kavlindeki lam harfi ihtisas lamıdır; yani her ikisinin de yaratıcısı ve maliki O'dur. Bu, O'nun: {رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَرَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ} “O iki doğunun da Rabbi, iki batının da Rabbidir” [Rahmân: 17], {بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَالْمَغارِبِ} “Doğuların ve batıların Rabbine” [Meâric: 40] ve {رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ} “Doğunun da batının da Rabbi” [Müzzemmil: 9] kavilleri gibidir. Sonra O Sübhânehu bu ikisini zikrederek aralarındaki mahlûkatı zikretmeye işaret etmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: {ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ} “Sonra duman halinde olan göğe yöneldi; ona ve yere: İsteyerek veya istemeyerek gelin! dedi. İkisi de: İsteyerek geldik, dediler” [Fussilet: 11].

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْآيَةُ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى نَفْيِ التَّجْسِيمِ وَإِثْبَاتِ التَّنْزِيهِ، وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ، الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَبَيَّنَ أَنَّ هَاتَيْنِ الْجِهَتَيْنِ مَمْلُوكَتَانِ لَهُ وَإِنَّمَا كَانَ كَذَلِكَ لِأَنَّ الْجِهَةَ أَمْرٌ مُمْتَدٌّ فِي الْوَهْمِ طُولًا وَعَرْضًا وَعُمْقًا، وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ مُنْقَسِمٌ، وَكُلُّ مُنْقَسِمٍ فَهُوَ مُؤَلَّفٌ مُرَكَّبٌ، وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ فَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ خَالِقٍ وَمُوجِدٍ، وَهَذِهِ الدَّلَالَةُ عَامَّةٌ فِي الْجِهَاتِ كُلِّهَا، أَعْنِي الْفَوْقَ وَالتَّحْتَ، فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّهُ تَعَالَى خَالِقُ الْجِهَاتِ كُلِّهَا، وَالْخَالِقُ مُتَقَدِّمٌ عَلَى الْمَخْلُوقِ لَا مَحَالَةَ، فَقَدْ كَانَ الْبَارِي تَعَالَى قَبْلَ خَلْقِ الْعَالَمِ مُنَزَّهًا عَنِ الْجِهَاتِ وَالْأَحْيَازِ، فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى بَعْدَ خَلْقِ الْعَالَمِ كَذَلِكَ لَا مَحَالَةَ لِاسْتِحَالَةِ انْقِلَابِ الْحَقَائِقِ وَالْمَاهِيَّاتِ.

Dördüncü Mesele: Bu ayet, tecsîmi (Allah'a cisim isnat etmeyi) nefyetmenin ve tenzihi ispat etmenin en güçlü delillerindendir. Bunun açıklaması iki vechiledir: Birincisi: Yüce Allah: {وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ} buyurmuş ve bu iki yönün Kendisine ait mülk olduğunu beyan etmiştir. Durum ancak böyledir; çünkü cihet/yön zihinde uzunluk, genişlik ve derinlik bakımından uzanan bir şeydir. Böyle olan her şey ise kısımlara ayrılabilir; kısımlara ayrılan her şey telif edilmiş ve birleştirilmiştir; böyle olan her şeyin de mutlaka bir yaratıcısı ve var edicisi bulunmalıdır. Bu delil yukarı ve aşağı dâhil bütün yönler hakkında umumidir. Böylece Yüce Allah'ın bütün yönlerin yaratıcısı olduğu sabit olmuştur; Yaratan ise mahlûktan şüphesiz önce gelir. O halde Bârî Teâlâ âlemi yaratmadan önce yönlerden ve mekânlardan münezzehti; hakikatlerin ve mahiyetlerin değişmesi imkânsız olduğundan âlemin yaratılmasından sonra da şüphesiz öylece kalması vacip olmuştur.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ وَلَوْ كَانَ اللَّهُ تَعَالَى جِسْمًا وَلَهُ وَجْهٌ جُسْمَانِيٌّ لَكَانَ وَجْهُهُ مُخْتَصًّا بِجَانِبٍ مُعَيَّنٍ وَجِهَةٍ مُعَيَّنَةٍ فَمَا كَانَ يَصْدُقُ قَوْلُهُ: فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ فَلَمَّا نَصَّ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى ذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّهُ تَعَالَى مُنَزَّهٌ عَنِ الْجِسْمِيَّةِ وَاحْتَجَّ الْخَصْمُ بِالْآيَةِ مِنْ وَجْهَيْنِ، الْأَوَّلُ: أَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى ثُبُوتِ الْوَجْهِ لِلَّهِ تَعَالَى وَالْوَجْهُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا لِمَنْ كَانَ جِسْمًا. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ نَفْسَهُ بِكَوْنِهِ وَاسِعًا، وَالسَّعَةُ مِنْ صِفَةِ الْأَجْسَامِ. وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ الْوَجْهَ وَإِنْ كَانَ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ عِبَارَةً عَنِ الْعُضْوِ الْمَخْصُوصِ لكنا بينا أنا لو حملناه هاهنا عَلَى الْعُضْوِ لَكَذَبَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ لِأَنَّ الْوَجْهَ لَوْ كَانَ مُحَاذِيًا لِلْمَشْرِقِ لَاسْتَحَالَ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ أَنْ يَكُونَ مُحَاذِيًا لِلْمَغْرِبِ أَيْضًا، فَإِذَنْ لَا بُدَّ فِيهِ مِنَ التَّأْوِيلِ وَهُوَ مِنْ وُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّ إِضَافَةَ وَجْهِ اللَّهِ كَإِضَافَةِ بَيْتِ اللَّهِ وَنَاقَةِ اللَّهِ، وَالْمُرَادُ مِنْهَا الْإِضَافَةُ بِالْخَلْقِ وَالْإِيجَادِ عَلَى سَبِيلِ التَّشْرِيفِ، فَقَوْلُهُ:

İkinci Vech: Yüce Allah: {فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ} buyurmuştur. Şayet Allah Teâlâ bir cisim olsaydı ve cismani bir yüzü bulunsaydı, O'nun yüzü muayyen bir tarafa ve muayyen bir yöne mahsus olurdu da {فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ} kavli doğru olmazdı. Allah Teâlâ bunu açıkça ifade edince anladık ki O cisim olmaktan münezzehtir. Muhalif ise ayetle iki vecihten delil getirmiştir: Birincisi: Ayet Allah Teâlâ için yüzün sübûtuna delalet etmektedir; yüz ise ancak cisim olan kimsede bulunur. İkincisi: Yüce Allah Kendisini vâsi (geniş) olmakla nitelemiştir; genişlik ise cisimlerin sıfatlarındandır. Birinciye cevap şudur: Vechi (yüz), dilin aslında özel bir organdan ibaret olsa da biz burada onu organ manasına hamletmemiz halinde Yüce Allah'ın: {فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ} kavlinin yalanlanacağını açıkladık; çünkü yüz doğuya dönük olsaydı, o anda batıya da dönük olması imkânsız olurdu. O halde bu konuda mutlaka tevil lazımdır ki bu da birkaç vecihtendir: Birincisi: {وَجْهُ اللَّهِ} tamlaması, Beytullah (Allah'ın evi) ve Nâkatullah (Allah'ın devesi) tamlamaları gibidir; bundan maksat şereflendirme yoluyla yaratma ve var etme nispetidir. Dolayısıyla O'nun:

فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ أَيْ: فَثَمَّ وَجْهُهُ الَّذِي وَجَّهَكُمْ إِلَيْهِ لِأَنَّ الْمَشْرِقَ وَالْمَغْرِبَ لَهُ بِوَجْهَيْهِمَا، وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْقِبْلَةِ إِنَّمَا يَكُونُ قِبْلَةً لِنَصْبِهِ تَعَالَى إِيَّاهَا/ فَأَيُّ وَجْهٍ مِنْ وُجُوهِ الْعَالَمِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ بِالْخَلْقِ وَالْإِيجَادِ نَصَبَهُ وَعَيَّنَهُ فَهُوَ قِبْلَةٌ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْوَجْهِ الْقَصْدَ وَالنِّيَّةَ قَالَ الشَّاعِرُ:

{فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ} kavli, yani: «Sizi yönelttiği ciheti oradadır» demektir; çünkü doğu da batı da iki cihetiyle O'nundur. Kıbleden maksat ise ancak Yüce Allah'ın onu tayin etmesiyle kıble olmasıdır. Dolayısıyla âlemin yaratma ve var etme yoluyla Kendisine izafe edilen cihetlerinden hangisini belirleyip tayin ettiyse kıble orasıdır. İkincisi: Vech ile kastın yöneliş ve niyet olmasıdır. Şair şöyle demiştir:

أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ ذَنْبًا لَسْتُ أُحْصِيهِ ... رَبَّ الْعِبَادِ إِلَيْهِ الْوَجْهُ وَالْعَمَلُ

«Sayamayacağım günahlar için Allah'tan bağışlanma dilerim ... Yüz ve amel ancak kulların Rabbinedir.»

وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [الْأَنْعَامِ: ٧٩] . الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ فَثَمَّ مَرْضَاةُ اللَّهِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ [الْإِنْسَانِ: ٩] يَعْنِي لِرِضْوَانِ اللَّهِ، وَقَوْلُهُ: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [الْقَصَصِ: ٨٨] يَعْنِي مَا كَانَ لِرِضَا اللَّهِ، وَوَجْهُ الِاسْتِعَارَةِ أَنَّ مَنْ أَرَادَ الذَّهَابَ إِلَى إِنْسَانٍ فَإِنَّهُ لَا يَزَالُ يَقْرُبُ مِنْ وَجْهِهِ وَقُدَّامِهِ، فَكَذَلِكَ مَنْ يَطْلُبُ مَرْضَاةَ أَحَدٍ فَإِنَّهُ لَا يَزَالُ يَقْرُبُ مِنْ مَرْضَاتِهِ، فَلِهَذَا سُمِّيَ طَلَبُ الرِّضَا بِطَلَبِ وَجْهِهِ. الرَّابِعُ: أَنَّ الْوَجْهَ صِلَةٌ كَقَوْلِهِ: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ وَيَقُولُ النَّاسُ هَذَا وَجْهُ الْأَمْرِ لَا يُرِيدُونَ بِهِ شَيْئًا آخَرَ غيره، إنما يريدون به أنه من هاهنا يَنْبَغِي أَنْ يُقْصَدَ هَذَا الْأَمْرُ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا التَّفْسِيرَ صَحِيحٌ فِي اللُّغَةِ إِلَّا أَنَّ الْكَلَامَ يَبْقَى، فَإِنَّهُ يُقَالُ لِهَذَا الْقَائِلِ: فَمَا مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ مَعَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِ الْمَكَانُ فَلَا بُدَّ مِنْ تَأْوِيلِهِ بِأَنَّ الْمُرَادَ: فَثَمَّ قِبْلَتُهُ الَّتِي يُعْبَدُ بِهَا، أَوْ ثَمَّ رَحْمَتُهُ وَنِعْمَتُهُ

Bunun benzeri Yüce Allah'ın: {إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “Şüphesiz ben yüzümü gökleri ve yeri yaratana çevirdim” [En'âm: 79] kavlidir. Üçüncüsü: Ondan maksadın «Orada Allah'ın rızası vardır» manası olmasıdır. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: {إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ} “Biz sizi ancak Allah rızası için doyuruyoruz” [İnsân: 9], yani Allah'ın rızası için, ve: {كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ} “O'nun yüzünden başka her şey yok olucudur” [Kasas: 88], yani Allah rızası için olan hariç kavilleridir. İstiarenin gerekçesi şudur: Bir insana gitmek isteyen kimse sürekli onun yüzüne ve önüne doğru yaklaşır; aynı şekilde bir kimsenin rızasını arayan da sürekli onun rızasına yaklaşır. İşte bu sebeple rızayı aramak, onun yüzünü aramak diye isimlendirilmiştir. Dördüncüsü: Vech kelimesinin tıpkı {كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ} kavlinde olduğu gibi sıla (pekiştirme unsuru) olmasıdır. Nitekim insanlar: «İşin vechi budur» derler ve bununla başka hiçbir şey kastetmezler; sadece bu işe buradan yönelmek gerektiğini kastederler. Bilesin ki bu tefsir lügat bakımından sahihtir, ancak itiraz baki kalır. Zira bu sözü söyleyene şöyle denilir: Mekân O'nun hakkında caiz olmadığı halde Yüce Allah'ın: {فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ} kavlinin manası nedir? Dolayısıyla bunun maksadının: «Kendisiyle ibadet edilen kıblesi oradadır» yahut «O'nun rahmeti, nimeti,

وَطَرِيقُ ثَوَابِهِ وَالْتِمَاسُ مَرْضَاتِهِ. وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ وَصَفَ نَفْسَهُ بِكَوْنِهِ وَاسِعًا فَلَا شَكَّ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى ظَاهِرِهِ وَإِلَّا لَكَانَ مُتَجَزِّئًا مُتَبَعِّضًا فَيَفْتَقِرُ إِلَى الْخَالِقِ، بَلْ لَا بُدَّ وَأَنْ يُحْمَلَ عَلَى السَّعَةِ فِي الْقُدْرَةِ وَالْمُلْكِ، أَوْ عَلَى أَنَّهُ وَاسِعُ الْعَطَاءِ وَالرَّحْمَةِ، أَوْ عَلَى أَنَّهُ وَاسِعُ الْإِنْعَامِ بِبَيَانِ الْمَصْلَحَةِ لِلْعَبِيدِ لِكَيْ يَصِلُوا إِلَى رِضْوَانِهِ، وَلَعَلَّ هَذَا الْوَجْهَ بِالْكَلَامِ أَلْيَقُ، وَلَا يَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَى السَّعَةِ فِي الْعِلْمِ، وَإِلَّا لَكَانَ ذِكْرُ الْعَلِيمِ بَعْدَهُ تَكْرَارًا، فَأَمَّا قَوْلُهُ: عَلِيمٌ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ فَكَالتَّهْدِيدِ لِيَكُونَ الْمُصَلِّي عَلَى حَذَرٍ مِنَ التَّفْرِيطِ مِنْ حَيْثُ يَتَصَوَّرُ أَنَّهُ تَعَالَى يَعْلَمُ مَا يُخْفِي وَمَا يُعْلِنُ، وَمَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ، فَيَكُونُ مُتَحَذِّرًا عَنِ التَّسَاهُلِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ تَعَالَى: واسِعٌ عَلِيمٌ أَنَّهُ تَعَالَى وَاسِعُ الْقُدْرَةِ فِي تَوْفِيَةِ ثَوَابِ مَنْ يَقُومُ بِالصَّلَاةِ عَلَى شَرْطِهَا، وَتَوْفِيَةِ عِقَابِ مَنْ يَتَكَاسَلُ عَنْهَا.

sevabının yolu ve rızasının talebi oradadır» şeklinde tevil edilmesi kaçınılmazdır. İkinciye, yani Kendisini «vâsi» olmakla nitelemesine verilecek cevap ise şudur: Şüphe yok ki bunu zâhirine hamletmek mümkün değildir; aksi takdirde O parçalara ve kısımlara ayrılan bir varlık olurdu ve bir yaratıcıya muhtaç kalırdı. Bilakis bunun kudrette ve mülkte genişliğe yahut O'nun ihsanı ve rahmeti bol olduğuna ya da rızasına ulaşabilmeleri için kullarına maslahatı açıklamak suretiyle nimetinin geniş olduğuna hamledilmesi zorunludur. Belki de söze en uygun olan vecih budur. Bunu ilimdeki genişliğe hamletmek ise caiz değildir; aksi takdirde ardından {عَلِيمٌ} isminin zikredilmesi tekrar olurdu. Bu makamda geçen {عَلِيمٌ} kavline gelince, bu bir nevi tehdit mesabesindedir; ta ki namaz kılan kimse, Yüce Allah'ın gizlediğini de açığa vurduğunu da bildiğini ve hiçbir şeyin Allah'a gizli kalmadığını düşünerek kusur işlemekten sakınsın ve gevşeklik göstermekten korunsun. Yüce Allah'ın: {واسِعٌ عَلِيمٌ} kavlinin; O'nun şartına uygun olarak namazı kılan kimsenin mükâfatını tastamam vermede ve namazda tembellik gösteren kimsenin cezasını tastamam vermede kudretinin geniş olduğu anlamına gelmesi de muhtemeldir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: وَلَّى إِذَا أَقْبَلَ، وَوَلَّى إِذَا أَدْبَرَ، وَهُوَ من الأضداد ومعناه هاهنا الْإِقْبَالُ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ:

Beşinci Mesele: Velle (وَلَّى) yöneldiğinde de kullanılır, arkasını dönüp gittiğinde de kullanılır. Bu zıt anlamlı kelimelerdendir ve buradaki manası yönelmektir. Hasan ise:

فَأَيْنَما تُوَلُّوا بِفَتْحِ التَّاءِ من التولي، يريد فأينما توجهوا القبلة.

tevellîden hareketle te harfinin fethasıyla {فَأَيْنَما تُوَلُّوا} şeklinde okumuştur; yani nereye kıbleyi yöneltirseniz demektir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ١١٦ الى ١١٧]

[Bakara Suresi (2): Ayetler 116-117]

وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ (١١٦) بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (١١٧)

{وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ (١١٦) بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (١١٧)} “«Allah çocuk edindi» dediler. Hâşâ, O bundan münezzehtir! Bilakis göklerde ve yerde ne varsa O'nundur; hepsi O'na boyun eğmiştir. (116) [O], göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır. Bir işe hükmettiği zaman ona sadece «Ol!» der, o da hemen oluverir. (117)”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الْعَاشِرُ مِنْ مَقَابِحِ أَفْعَالِ الْيَهُودِ والنصارى والمشركين، [في قَوْلُهُ تَعَالَى وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بل له ما في السموات والأرض كل له قانتون] وَاعْلَمْ أَنَّ الظَّاهِرَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً أَنْ يَكُونَ رَاجِعًا إِلَى قَوْلِهِ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ [البقرة: ١١٤] وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ مِنْهُمْ مَنْ تَأَوَّلَهُ عَلَى النَّصَارَى، وَمِنْهُمْ مَنْ تَأَوَّلَهُ عَلَى مُشْرِكِي الْعَرَبِ، وَنَحْنُ قَدْ تَأَوَّلْنَاهُ عَلَى الْيَهُودِ وَكُلُّ هَؤُلَاءِ أَثْبَتُوا الْوَلَدَ لِلَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ، وَالنَّصَارَى قَالُوا: الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ، وَمُشْرِكُو الْعَرَبِ قَالُوا: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ فَلَا جَرَمَ صَحَّتْ هَذِهِ الْحِكَايَةُ عَلَى جَمِيعِ التَّقْدِيرَاتِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ، وَكَعْبِ بْنِ أَسَدٍ، ووهب بن يهودا فَإِنَّهُمْ جَعَلُوا عُزَيْرًا ابْنَ اللَّهِ، أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: سُبْحانَهُ فَهُوَ كَلِمَةُ تَنْزِيهٍ يُنَزِّهُ بِهَا نَفْسَهُ عَمَّا قَالُوهُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ [النِّسَاءِ: ١٧١] فَمَرَّةً أَظْهَرَهُ، وَمَرَّةً اقْتَصَرَ عَلَيْهِ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ، وَاحْتَجَّ عَلَى هَذَا التَّنْزِيهِ بِقَوْلِهِ: بَلْ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِهَذَا عَلَى فَسَادِ مَذْهَبِهِمْ مِنْ وُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّ كُلَّ مَا سِوَى الْمَوْجُودِ الْوَاجِبِ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، وَكُلُّ مُمْكِنٍ لِذَاتِهِ مُحْدَثٌ، وَكُلُّ مُحْدَثٍ فَهُوَ مَخْلُوقٌ لِوَاجِبِ الْوُجُودِ، وَالْمَخْلُوقُ لَا يَكُونُ وَلَدًا، أَمَّا بَيَانُ أَنَّ مَا سِوَى الْمَوْجُودِ الْوَاجِبِ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، فَلِأَنَّهُ لَوْ وُجِدَ مَوْجُودَانِ وَاجِبَانِ لِذَاتِهِمَا لَاشْتَرَكَا فِي وُجُوبِ الْوُجُودِ، وَلَامْتَازَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَنِ الْآخَرِ بِمَا بِهِ التَّعَيُّنِ، وَمَا بِهِ الْمُشَارَكَةُ، غَيْرُ مَا بِهِ الْمُمَايَزَةُ، وَيَلْزَمُ تَرَكُّبُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِنْ قَيْدَيْنِ، وَكُلُّ مُرَكَّبٍ فَإِنَّهُ مُفْتَقِرٌ إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَائِهِ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَائِهِ مِنْ غَيْرِهِ، فَكُلُّ مُرَكَّبٍ فَهُوَ مُفْتَقِرٌ إِلَى غَيْرِهِ، وَكُلُّ مُفْتَقِرٍ إِلَى غَيْرِهِ فَهُوَ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْمَوْجُودَيْنِ الواجبين لذاتهما ممكن لذاته، وهذا خُلْفٌ، ثُمَّ نَقُولُ: إِنْ كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ من ذينك الجزءين واجباً عاد التقسيم المذكور فيه، ويقضى إِلَى كَوْنِهِ مُرَكَّبًا مِنْ أَجْزَاءٍ غَيْرِ مُتَنَاهِيَةٍ، وَذَلِكَ مُحَالٌ، وَمَعَ تَسْلِيمِ أَنَّهُ غَيْرُ مُحَالٍ فَالْمَقْصُودُ حَاصِلٌ، لِأَنَّ كُلَّ كَثْرَةٍ فَلَا بُدَّ فِيهَا مِنَ الْوَاحِدِ، فَتِلْكَ الْآحَادُ إِنْ كَانَتْ وَاجِبَةً لِذَوَاتِهَا كَانَتْ مُرَكَّبَةً عَلَى مَا ثَبَتَ، فَالْبَسِيطُ مُرَكَّبٌ هَذَا خُلْفٌ، وَإِنْ كَانَتْ مُمْكِنَةً كَانَ الْمُرَكَّبُ الْمُفْتَقِرُ إِلَيْهَا أَوْلَى بِالْإِمْكَانِ، فَثَبَتَ بِهَذَا الْبُرْهَانِ أَنَّ كُلَّ مَا عَدَا الْمَوْجُودَ الْوَاجِبَ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، وَكُلُّ مُمْكِنٍ لِذَاتِهِ فَهُوَ مُحْتَاجٌ إِلَى الْمُؤَثِّرِ، وَتَأْثِيرُ ذَلِكَ

Bilesin ki bu, Yahudilerin, Hıristiyanların ve müşriklerin çirkin fiillerinin onuncu türüdür [Yüce Allah'ın: {وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ} kavlinde]. Bilesin ki Yüce Allah'ın: {وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً} kavlinin zâhiri O'nun: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ} [Bakara: 114] kavline raci olmasıdır. Biz onlardan bazılarının bunu Hıristiyanlara, bazılarının Arap müşriklerine tevil ettiğini zikretmiştik; biz ise bunu Yahudilere tevil etmiştik. Bütün bunlar ise Allah Teâlâ'ya çocuk isnat etmişlerdir; zira Yahudiler: «Üzeyir Allah'ın oğludur» demiş, Hıristiyanlar: «Mesih Allah'ın oğludur» demiş, Arap müşrikleri de: «Melekler Allah'ın kızlarıdır» demişlerdir. Dolayısıyla bu nakil bütün takdirlere göre sahihtir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Bu ayet Kâ'b b. el-Eşref, Kâ'b b. Esed ve Vehb b. Yehûdâ hakkında indi; çünkü onlar Üzeyir'i Allah'ın oğlu kılmışlardı. Yüce Allah'ın: {سُبْحانَهُ} kavline gelince, bu Kendisini onların söylediklerinden tenzih ettiği bir tenzih kelimesidir; nitekim Yüce Allah başka bir yerde: {سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ} “O, çocuk sahibi olmaktan münezzehtir” [Nisâ: 171] buyurmuştur. Böylece bazen bunu açıkça belirtmiş, bazen de kelamın delalet etmesinden ötürü bununla yetinmiştir. Bu tenzihe de: {بَلْ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “Bilakis göklerde ve yerde ne varsa O'nundur” kavliyle delil getirmiştir. Bununla onların mezhebinin fesadına istidlal edilmesinin vechi birkaç bakımdandır: Birincisi: Vâcibü'l-vücûd (varlığı zorunlu varlık) dışındaki her şey zâtı gereği mümkindir; zâtı gereği mümkin olan her şey sonradan olmadır (muhdes); sonradan olan her şey ise Vâcibü'l-vücûd'un mahlûkudur; mahlûk ise evlat olamaz. Vâcibü'l-vücûd dışındaki her şeyin zâtı gereği mümkin olduğunun beyanına gelince: Şayet zâtı gereği vâcip olan iki varlık bulunsaydı, vâcip olmakta ortak olurlar ve her biri diğerinden kendisini belirleyen husus ile ayrılırdı; ortaklık unsuru ile ayrılık unsuru ise birbirinden farklıdır. Bu durumda her birinin iki kayıttan mürekkep olması lazım gelirdi; mürekkep olan her şey ise cüzlerinin her birine muhtaçtır; cüzlerinin her biri ise diğerindendir; dolayısıyla mürekkep olan her şey başkasına muhtaçtır. Başkasına muhtaç olan her şey ise zâtı gereği mümkindir. Böylece zâtı gereği vâcip olan iki varlığın her biri zâtı gereği mümkin olurdu ki bu bir çelişkidir. Sonra deriz ki: Şayet o iki cüzün her biri vâcip olsaydı, zikredilen taksim onda da tekrarlanır ve onun sonsuz cüzlerden mürekkep olmasına varırdı; bu ise imkânsızdır. Bunun imkânsız olmadığı kabul edilse bile maksat hâsıl olur; çünkü her çoklukta mutlaka bir bulunmalıdır. O birler eğer zâtları gereği vâcip iseler, sabit olduğu üzere mürekkep olurlar; bu durumda basit olan mürekkep olur ki bu çelişkidir. Eğer mümkin iseler, onlara muhtaç olan mürekkep imkâna daha layık olur. İşte bu bürhanla sabit olmuştur ki Vâcibü'l-vücûd dışındaki her şey zâtı gereği mümkindir; zâtı gereği mümkin olan her şey bir müessire (yaratıcıya) muhtaçtır. O

الْمُؤَثِّرِ فِيهِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ حَالَ عَدَمِهِ أَوْ حَالَ وُجُودِهِ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ فَذَلِكَ الْمُمْكِنُ مُحْدَثٌ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ فَاحْتِيَاجُ ذَلِكَ الْمَوْجُودِ إِلَى الْمُؤَثِّرِ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ حَالَ بَقَائِهِ أَوْ حَالَ حُدُوثِهِ، وَالْأَوَّلُ مُحَالٌ لِأَنَّهُ يَقْتَضِي إِيجَادَ الْوُجُودِ فَتَعَيَّنَ الثَّانِي وَذَلِكَ يَقْتَضِي كَوْنَ ذَلِكَ الْمُمْكِنِ مُحْدَثًا فَثَبَتَ أَنَّ كُلَّ مَا سِوَى اللَّهِ مُحْدَثٌ مَسْبُوقٌ بِالْعَدَمِ وَأَنَّ وُجُودَهُ إِنَّمَا حَصَلَ بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِيجَادِهِ وإبداعه، فثبت أن كلما سواه فهو عبده وملكه فيستحل أَنْ يَكُونَ شَيْءٌ مِمَّا سِوَاهُ وَلَدًا لَهُ، وَهَذَا الْبُرْهَانُ إِنَّمَا اسْتَفَدْنَاهُ مِنْ قَوْلِهِ: بَلْ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَيْ لَهُ كُلُّ مَا سِوَاهُ عَلَى سَبِيلِ الْمِلْكِ وَالْخَلْقِ وَالْإِيجَادِ وَالْإِبْدَاعِ. وَالثَّانِي: أَنَّ هَذَا الَّذِي أُضِيفَ إِلَيْهِ بِأَنَّهُ وَلَدُهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ قَدِيمًا أَزَلِيًّا أَوْ مُحْدَثًا، فَإِنْ كَانَ أَزَلِيًّا لَمْ يَكُنْ حُكْمُنَا بِجَعْلِ أَحَدِهِمَا وَلَدًا وَالْآخَرِ وَالِدًا أَوْلَى مِنَ الْعَكْسِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ الْحُكْمُ حُكْمًا مُجَرَّدًا مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ/ وَإِنْ كَانَ الْوَلَدُ حَادِثًا كَانَ مَخْلُوقًا لِذَلِكَ الْقَدِيمِ وَعَبْدًا لَهُ فلا يكون ولداً له. الثالث: أَنَّ الْوَلَدَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مِنْ جِنْسِ الْوَالِدِ، فَلَوْ فَرَضْنَا لَهُ وَلَدًا لَكَانَ مُشَارِكًا لَهُ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ، وَمُمْتَازًا عَنْهُ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي كَوْنَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُرَكَّبًا وَمُحْدَثًا وَذَلِكَ مُحَالٌ، فَإِذَنِ الْمُجَانَسَةُ مُمْتَنِعَةٌ فَالْوَلَدِيَّةُ مُمْتَنِعَةٌ. الرَّابِعُ: أَنَّ الْوَلَدَ إِنَّمَا يُتَّخَذُ لِلْحَاجَةِ إِلَيْهِ فِي الْكِبَرِ وَرَجَاءَ الِانْتِفَاعِ بِمَعُونَتِهِ حَالَ عَجْزِ الْأَبِ عَنْ أُمُورِ نَفْسِهِ، فَعَلَى هَذَا إِيجَادُ الْوَلَدِ إِنَّمَا يَصِحُّ عَلَى مَنْ يَصِحُّ عَلَيْهِ الْفَقْرُ وَالْعَجْزُ وَالْحَاجَةُ، فإذا كان كل ذلك محال كَانَ إِيجَادُ الْوَلَدِ عَلَيْهِ ﷾ مُحَالًا، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ عَنْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يُضِيفُونَ إِلَيْهِ الْأَوْلَادَ قَوْلَهُمْ، وَاحْتَجَّ عَلَيْهِمْ بِهَذِهِ الْحُجَّةِ وَهِيَ أَنَّ كُلَّ من في السموات وَالْأَرْضِ عَبْدٌ لَهُ، وَبِأَنَّهُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ، وَقَالَ فِي

müessirin onda tesir etmesi ise ya onun yokluğu halindedir ya da varlığı halindedir. Eğer birincisi ise o mümkin sonradan olmadır (muhdestir). Eğer ikincisi ise o varlığın müessire muhtaç olması ya bekası halindedir ya da hudûsu (meydana gelişi) halindedir. Birincisi imkânsızdır; çünkü var olanı yeniden var etmeyi (tahsîl-i hâsıl) gerektirir. Dolayısıyla ikincisi tayin eder ki bu da o mümkinin muhdes olmasını iktiza eder. Böylece Allah'tan başka her şeyin muhdes ve yoklukla öncelenmiş olduğu, onun varlığının ancak Allah Teâlâ'nın yaratması, icadı ve ibdâı ile meydana geldiği sabit olmuştur. O'nun dışındaki her şeyin O'nun kulu ve mülkü olduğu sabit olunca, O'nun dışındaki herhangi bir şeyin O'nun çocuğu olması imkânsızlaşır. Biz bu bürhanı ancak O'nun: {بَلْ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “Bilakis göklerde ve yerde ne varsa O'nundur” kavlinden elde ettik; yani mülk, yaratma, icat ve ibdâ yoluyla O'nun dışındaki her şey O'na aittir. İkincisi: O'na çocuğu olduğu isnat edilen bu varlık ya kadîm ve ezelîdir ya da muhdestir. Eğer ezelî ise bunlardan birini çocuk, diğerini baba kılma hükmümüz bunun aksini yapmaktan daha evla olmazdı; bu durumda söz konusu hüküm delilsiz kuru bir hüküm olurdu. Eğer çocuk sonradan olma (hâdis) ise o kadîmin mahlûku ve kulu olur; dolayısıyla onun çocuğu olamaz. Üçüncüsü: Çocuğun mutlaka babanın cinsinden olması gerekir. Şayet O'nun için bir çocuk farz etseydik, bazı yönlerden O'na ortak olur, başka bir yönden ise O'ndan ayrılırdı; bu da her birinin mürekkep ve muhdes olmasını iktiza ederdi ki bu imkânsızdır. O halde benzerlik (aynı cinsten olma) imkânsız olduğuna göre evlatlık da imkânsızdır. Dördüncüsü: Çocuk ancak yaşlılıkta ona duyulan ihtiyaçtan ve babanın kendi işlerinden aciz kaldığı anda onun yardımından faydalanma ümidinden dolayı edinilir. Buna göre çocuk meydana getirmek ancak fakirlik, acizlik ve ihtiyaç hali kendisi hakkında caiz olan kimse için geçerli olur. Bütün bunlar [Allah hakkında] imkânsız olduğuna göre, O'nun azze ve celle hakkında çocuk var etmek imkânsız olur. Bilesin ki Yüce Allah pek çok yerde Kendisine çocuk isnat eden bu kimselerin sözlerini nakletmiş ve onlara karşı bu hüccetle, yani göklerde ve yerde olan herkesin O'nun kulu olmasıyla ve bir işe hükmettiği zaman ona sadece «Ol» demesiyle hemen oluvermesiyle delil getirmiştir. Nitekim şöyle buyurmuştur:

مَرْيَمَ: ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [مَرْيَمَ: ٣٤، ٣٥] وَقَالَ أَيْضًا فِي آخِرِ هَذِهِ السُّورَةِ: وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً [مَرْيَمَ: ٨٨- ٩٣] فَإِنْ قِيلَ: مَا الْحِكْمَةُ فِي أَنَّهُ تَعَالَى اسْتَدَلَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِكَوْنِهِ مَالِكًا لِمَا فِي السموات وَالْأَرْضِ، وَفِي سُورَةِ مَرْيَمَ بِكَوْنِهِ مَالِكًا لِمَنْ في السموات وَالْأَرْضِ عَلَى مَا قَالَ: إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً قُلْنَا: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ: بَلْ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَتَمُّ، لِأَنَّ كَلِمَةَ «مَا» تَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْأَشْيَاءِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ تعالى: كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ [الروم: ٢٦] فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Meryem [Suresi]'nde: «Hakkında şüpheye düştükleri Meryem oğlu İsa, hak söze göre işte budur. Allah'ın çocuk edinmesi düşünülemez, O münezzehtir. Bir işe hükmettiği zaman ona sadece «Ol» der, o da hemen oluverir.» [Meryem 34-35]. Yine bu surenin sonunda şöyle buyurmuştur: «'Rahman çocuk edindi' dediler. Andolsun ki çok çirkin bir iddiada bulundunuz. Rahman'a çocuk isnat etmelerinden ötürü neredeyse gökler parçalanacak, yer yarılacak, dağlar yıkılıp çökecekti! Oysa Rahman'a çocuk edinmek yaraşmaz. Göklerde ve yerde olan herkes, Rahman'ın huzuruna ancak birer kul olarak gelecektir.» [Meryem 88-93]. Şayet: “Yüce Allah'ın bu ayette göklerde ve yerde olan şeylerin (mâ) mâliki olmasıyla, Meryem Suresi'nde ise: «Göklerde ve yerde olan herkes (men), Rahman'ın huzuruna ancak birer kul olarak gelecektir» buyurduğu üzere göklerde ve yerde olan kimselerin mâliki olmasıyla delil getirmesindeki hikmet nedir?” denilirse, biz deriz ki: Yüce Allah'ın bu suredeki: «Bilakis göklerde ve yerde ne varsa O'nundur» kavli daha kapsamlıdır; çünkü «mâ» kelimesi bütün varlıkları içine alır. Yüce Allah'ın: «Hepsi O'na boyun eğmiştir» [Rûm 26] kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْقُنُوتُ: أَصْلُهُ الدَّوَامُ، ثُمَّ يُسْتَعْمَلُ عَلَى أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ: الطَّاعَةِ، كَقَوْلِهِ تعالى: يا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ [آلِ عِمْرَانَ: ٤٣] وَطُولِ الْقِيَامِ،

Birinci Mesele: Kunût (قُنُوت) kelimesinin asıl anlamı devamlılıktır. Daha sonra dört anlamda kullanılır: Birincisi, itaat anlamıdır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: «Ey Meryem! Rabbine divan dur (itaat et)» [Âl-i İmrân 43]. İkincisi, kıyamı uzatmak anlamıdır; nitekim

كَقَوْلِهِ ﵇ لَمَّا سُئِلَ: أَيُّ الصَّلَاةِ أَفْضَلُ؟ قَالَ: «طُولُ الْقُنُوتِ»

O'na aleyhisselâm: “Hangi namaz daha faziletlidir?” diye sorulduğunda: «Kıyamı/kunûtu uzun olanıdır» buyurmuştur.

وَبِمَعْنَى السُّكُوتِ، كَمَا قَالَ زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ: كُنَّا نَتَكَلَّمُ فِي الصَّلَاةِ حَتَّى نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٨] فَأَمْسَكْنَا عَنِ الْكَلَامِ، وَيَكُونُ بِمَعْنَى الدَّوَامِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ أَيْ كُلُّ مَا فِي السموات وَالْأَرْضِ قَانِتُونَ مُطِيعُونَ، وَالتَّنْوِينُ فِي كُلٌّ عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ، فَقِيلَ لِهَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ: لَيْسُوا مُطِيعِينَ، فَعِنْدَ هَذَا قَالَ آخَرُونَ: الْمَعْنَى أَنَّهُمْ يُطِيعُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَهُوَ قَوْلُ السُّدِّيِّ، فَقِيلَ لِهَؤُلَاءِ: هَذِهِ صِفَةُ الْمُكَلَّفِينَ، وَقَوْلُهُ: لَهُ مَا فِي السَّماواتِ يَتَنَاوَلُ مَنْ لَا يَكُونُ مُكَلَّفًا فَعِنْدَ هَذَا فَسَّرُوا الْقُنُوتَ بِوُجُوهٍ أُخَرَ. الْأَوَّلُ: بِكَوْنِهَا شَاهِدَةً عَلَى وُجُودِ الْخَالِقِ سُبْحَانَهُ بِمَا فِيهَا مِنْ آثَارِ الصَّنْعَةِ وَأَمَارَاتِ الْحُدُوثِ وَالدَّلَالَةِ عَلَى الرُّبُوبِيَّةِ. الثَّانِي: كَوْنُ جَمِيعِهَا فِي مُلْكِهِ وَقَهْرِهِ يَتَصَرَّفُ

Üçüncüsü, susmak anlamındadır; nitekim Zeyd b. Erkam şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: «Allah için saygıyla divan durun (susarak namaz kılın)» [Bakara 238] kavli inene kadar namazda konuşuyorduk; [bu ayet inince] konuşmaktan vazgeçtik. Dördüncüsü ise devamlılık anlamında olmasıdır. Bunu bildiğine göre deriz ki: Bazı müfessirler: «Hepsi O'na boyun eğmiştir» ifadesinin, yani göklerde ve yerde olan her şey O'na boyun eğmiş ve itaat etmiştir anlamına geldiğini söylemişlerdir. «Küllün» (كُلٌّ) kelimesindeki tenvin, muzafun ileyhin (tamlayanın) yerine geçmiştir. Bu, Mücâhid ve İbn Abbâs'ın görüşüdür. Bu görüşe karşı: “Kafirler itaatkâr değillerdir” denildi. Bunun üzerine diğerleri: “Anlamı, onların kıyamet gününde itaat edecekleridir” dediler ki bu Süddî'nin görüşüdür. Bunlara da: “Bu, mükelleflerin sıfatıdır; O'nun «Göklerde olan şeyler O'nundur» kavli ise mükellef olmayanları da kapsamaktadır” denildi. Bunun üzerine kunûtu başka yönlerle tefsir ettiler. Birincisi: İçlerindeki sanat izleri, sonradan yaratılmışlık belirtileri ve rubûbiyete delalet etmeleri sebebiyle Yaratıcı'nın subhânehu varlığına şahitlik etmeleridir. İkincisi: Hepsinin O'nun mülkü ve kudreti altında olup

فِيهَا كَيْفَ يَشَاءُ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ، وَعَلَى هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ الْآيَةُ عَامَّةٌ. الثَّالِثُ: أَرَادَ به الملائكة وعزيزاً وَالْمَسِيحَ، أَيْ كُلٌّ مِنْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ حَكَمُوا عَلَيْهِمْ بِالْوَلَدِ أَنَّهُمْ قَانِتُونَ لَهُ،

onlarda dilediği gibi tasarrufta bulunmasıdır; bu da Ebû Müslim'in görüşüdür. Bu iki veche göre ayet geneldir. Üçüncüsü: Bununla melekleri, Üzeyir'i ve Mesih'i kastetmiştir; yani [müşriklerin ve inkârcıların] çocuk olduğuna hükmettikleri bu varlıkların her birinin O'na boyun eğmiş kullar olduğudur.

يُحْكَى عَنْ علي بن أبي طالب قَالَ لِبَعْضِ النَّصَارَى: لَوْلَا تَمَرُّدُ عِيسَى عَنْ عِبَادَةِ اللَّهِ لَصِرْتُ عَلَى دِينِهِ، فَقَالَ النَّصْرَانِيُّ: كَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يُنْسَبَ ذَلِكَ إِلَى/ عِيسَى مَعَ جِدِّهِ فِي طَاعَةِ اللَّهِ، فَقَالَ عَلِيٌّ ﵁: فَإِنْ كَانَ عِيسَى إِلَهًا فَالْإِلَهُ كَيْفَ يَعْبُدُ غَيْرَهُ إِنَّمَا الْعَبْدُ هُوَ الَّذِي يَلِيقُ بِهِ الْعِبَادَةُ، فَانْقَطَعَ النَّصْرَانِيُّ.

Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet edildiğine göre o, Hristiyanlardan birine şöyle demiştir: “İsa Allah'a kulluk etmekten kaçınmış olmasaydı onun dinine girerdim.” Bunun üzerine Hristiyan: “Allah'a itaatteki bunca gayretine rağmen bunun İsa'ya isnat edilmesi nasıl caiz olur?” dedi. Ali radıyallâhu anh: “Eğer İsa ilah olsaydı, ilah nasıl başkasına kulluk eder? İbadet etmek ancak kula yaraşır” dedi. Bunun üzerine Hristiyan cevap veremeyip sustu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَمَّا كَانَ الْقُنُوتُ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ عِبَارَةً عَنِ الدَّوَامِ كَانَ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ دَوَامَ الْمُمْكِنَاتِ وَبَقَاءَهَا بِهِ سُبْحَانَهُ وَلِأَجْلِهِ وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ الْعَالَمَ حَالَ بَقَائِهِ وَاسْتِمْرَارِهِ مُحْتَاجٌ إِلَيْهِ ﷾، فَثَبَتَ أَنَّ الْمُمْكِنَ يَقْتَضِي أَنْ لَا تَنْقَطِعَ حَاجَتُهُ عَنِ الْمُؤَثِّرِ لَا محال حُدُوثِهِ وَلَا حَالَ بَقَائِهِ.

İkinci Mesele: Kunût sözlükte devamlılıktan ibaret olunca, ayetin anlamı: Mümkin varlıkların devamlılığı ve bekası O'nun subhânehu sayesindedir ve O'nun içindir. Bu da alemin varlığını sürdürme ve devam etme halinde O'na azze ve celle muhtaç olmasını iktiza eder. Böylece mümkinin ne sonradan yaratılışı anında ne de varlığını sürdürmesi anında tesir ediciye (müessire) olan ihtiyacının asla kesilmemeyi iktiza ettiği sabit olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: يُقَالُ كيف جاء بما الَّذِي لِغَيْرِ أُولِي الْعِلْمِ مَعَ قَوْلِهِ: قانِتُونَ جوابه: كأنه جاء بما دُونَ مَنْ تَحْقِيرًا لِشَأْنِهِمْ.

Üçüncü Mesele: «Boyun eğicilerdir» (kânitûn) kavliyle birlikte akıl sahibi olmayanlar için kullanılan «mâ» lafzının nasıl getirildiği sorulursa; cevabı şudur: Sanki onların konumunu küçümsemek/değersiz kılmak için «men» yerine «mâ» lafzı getirilmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Yüce Allah'ın: «Göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır» kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْبَدِيعُ وَالْمُبْدِعُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. قَالَ الْقَفَّالُ: وَهُوَ مِثْلُ أَلِيمٍ بِمَعْنَى مُؤْلِمٍ وَحَكِيمٍ بِمَعْنَى مُحْكِمٍ، غَيْرَ أَنَّ فِي بَدِيعٍ مُبَالَغَةً لِلْعُدُولِ فِيهِ وَأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى اسْتِحْقَاقِ الصِّفَةِ فِي غَيْرِ حَالِ الْفِعْلِ عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّ مِنْ شَأْنِهِ الْإِبْدَاعَ فَهُوَ فِي ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ: سَامِعٍ وَسَمِيعٍ وَقَدْ يَجِيءُ بَدِيعٌ بِمَعْنَى مُبْدِعٍ، وَالْإِبْدَاعُ الْإِنْشَاءُ وَنَقِيضُ الْإِبْدَاعِ الِاخْتِرَاعُ عَلَى مِثَالٍ وَلِهَذَا السَّبَبِ فإن الناس يسمعون مَنْ قَالَ أَوْ عَمِلَ مَا لَمْ يَكُنْ قَبْلَهُ مُبْتَدِعًا.

Birinci Mesele: Bedî‘ (بَدِيع) ile mübdi‘ (مُبْدِع) aynı anlamdadır. Kaffâl şöyle demiştir: Bu, mu'lim (acıtan) anlamındaki elîm ve muhkim (sağlam yapan) anlamındaki hakîm gibidir. Ancak bedî‘ lafzında, [kalıp] değişikliğinden ötürü bir mübalağa vardır ve O'nun şanının yoktan ve eşsiz yaratmak (ibdâ‘) olduğu takdiriyle, fiil hali dışındaki zamanda da bu sıfata layık olduğunu gösterir. O, bu hususta semi‘ (iyi işiten) ile sâmi‘ (işiten) gibidir. Bazen bedî‘, mübdi‘ anlamında da gelir. İbdâ‘ (إِبْدَاع) örneksiz meydana getirmektir; ibdâın zıddı ise bir örneğe göre icat etmektir. İşte bu sebeple insanlar, kendisinden önce var olmayan bir şeyi söyleyen veya yapan kimseyi mübtedi‘ (bidatçi) olarak isimlendirirler.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ هَذَا مِنْ تَمَامِ الْكَلَامِ الْأَوَّلِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: بَلْ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَبَيَّنَ بذلك كونه مالكاً لما في السموات والأرض [في قوله تعالى وَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ] ثم بين بعده أنه المالك أيضاً للسموات وَالْأَرْضِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ كَيْفَ يُبْدِعُ الشَّيْءَ فَقَالَ: وَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

İkinci Mesele: Bilesin ki bu, önceki kelamın tamamlayıcısıdır; zira Yüce Allah: «Bilakis göklerde ve yerde ne varsa O'nundur» buyurmuş ve bununla göklerde ve yerde olanların mâliki olduğunu açıklamıştır. [Yüce Allah'ın: «Bir işe hükmettiği zaman ona sadece «Ol» der, o da hemen oluverir» kavlinde] sonra bizzat göklerin ve yerin de mâliki olduğunu açıklamıştır. Daha sonra Yüce Allah bir şeyi nasıl yoktan yarattığını beyan ederek: «Bir işe hükmettiği zaman ona sadece «Ol» der, o da hemen oluverir» buyurmuştur. Bunda da birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ بَعْضُ الْأُدَبَاءِ: الْقَضَاءُ مَصْدَرٌ فِي الْأَصْلِ سُمِّيَ بِهِ وَلِهَذَا جُمِعَ عَلَى أَقْضِيَةٍ كَغِطَاءٍ وَأَغْطِيَةٍ، وَفِي مَعْنَاهُ الْقَضِيَّةُ، وَجَمْعُهَا الْقَضَايَا وَوَزْنُهُ فَعَالٌ مِنْ تَرْكِيبِ «ق ض ي» وَأَصْلُهُ «قَضَايٌ» إِلَّا أَنَّ الْيَاءَ لَمَّا وَقَعَتْ طَرَفًا بَعْدَ الْأَلِفِ الزَّائِدَةِ اعْتَلَّتْ فَقُلِبَتْ أَلْفًا، ثُمَّ لَمَّا لَاقَتْ هِيَ أَلِفَ فَعَالٍ قُلِبَتْ هَمْزَةً لِامْتِنَاعِ الْتِقَاءِ الْأَلِفَيْنِ لَفْظًا، وَمِنْ نَظَائِرِهِ الْمَضَاءُ وَالْأَتَاءُ، مِنْ مَضَيْتُ وَأَتَيْتُ وَالسِّقَاءُ، وَالشِّفَاءُ، مِنْ سَقَيْتُ وَشَفَيْتُ، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَصَالَةِ الْيَاءِ دُونَ الْهَمْزَةِ ثَبَاتُهَا فِي أَكْثَرِ تَصَرُّفَاتِ الْكَلِمَةِ تَقُولُ: قَضَيْتُ وَقَضَيْنَا، وَقَضَيْتَ إِلَى قَضَيْتُنَّ، وَقَضَيَا وَقَضَيْنَ، وَهُمَا يَقْضِيَانِ، وَهِيَ وَأَنْتَ تَقْضِي، وَالْمَرْأَتَانِ وَأَنْتُمَا تَقْضِيَانِ، وَهُنَّ يَقْضِينَ، وَأَمَّا أَنْتِ تَقْضِينَ، فَالْيَاءُ فِيهِ ضَمِيرُ الْمُخَاطَبَةِ، وَأَمَّا مَعْنَاهُ فَالْأَصْلُ الَّذِي يَدُلُّ تَرْكِيبُهُ عَلَيْهِ هُوَ مَعْنَى الْقَطْعِ، مِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ، قَضَى الْقَاضِي لِفُلَانٍ عَلَى فُلَانٍ بِكَذَا قَضَاءً إِذَا حَكَمَ، لِأَنَّهُ فَصْلٌ لِلدَّعْوَى، وَلِهَذَا قِيلَ: حَاكِمٌ فَيْصَلٌ إِذَا كَانَ قَاطِعًا لِلْخُصُومَاتِ وَحَكَى ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ عَنْ أَهْلِ اللُّغَةِ أَنَّهُمْ قَالُوا: الْقَاضِي مَعْنَاهُ الْقَاطِعُ لِلْأُمُورِ الْمُحْكِمُ لَهَا، وَقَوْلُهُمْ انْقَضَى الشَّيْءُ إِذَا تَمَّ وَانْقَطَعَ، وَقَوْلُهُمْ: قَضَى حَاجَتَهُ، مَعْنَاهُ قَطَعَهَا عَنِ الْمُحْتَاجِ وَدَفَعَهَا عَنْهُ وَقَضَى دَيْنَهُ إِذَا أَدَّاهُ إِلَيْهِ كَأَنَّهُ قَطَعَ التَّقَاضِيَ وَالِاقْتِضَاءَ عَنْ نَفْسِهِ أَوِ انْقَطَعَ كُلٌّ مِنْهُمَا عَنْ صَاحِبِهِ، / وَقَوْلُهُمْ: قَضَى الْأَمْرَ، إِذَا أَتَمَّهُ وَأَحْكَمَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ [فُصِّلَتْ: ١٢] وَهُوَ مِنْ هَذَا لِأَنَّ فِي إِتْمَامِ الْعَمَلِ قَطْعًا لَهُ وَفَرَاغًا مِنْهُ، وَمِنْهُ:

Birinci Mesele: Bazı edebiyatçılar/dilciler şöyle demiştir: Kazâ (قَضَاء) aslında bir mastardır ve onunla isim verilmiştir; nitekim bu yüzden gıtâ (غِطَاء) kelimesinin ağtıye (أَغْطِيَة) olarak çoğul yapılması gibi akdıye (أَقْضِيَة) olarak çoğul yapılmıştır. Kazıyye (قَضِيَّة) de onun anlamındadır ve çoğulu kazâyâ (قَضَايَا) gelir. Vezni «k-d-y» (ق ض ي) kökünden fa‘âl (فَعَال) olup aslı «kazây» (قَضَايٌ) şeklindedir; ancak yâ harfi zâit eliften sonra sonda yer alınca illetleşip elife dönüşmüş, sonra kendisi fa‘âl vezninin elifiyle karşılaşınca iki elifin lafızda yan yana gelmesinin imkânsızlığından ötürü hemzeye çevrilmiştir. Maza (مَضَيْتُ) kökünden mazâ (مَضَاء), eta (أَتَيْتُ) kökünden etâ (أَتَاء), seka (سَقَيْتُ) kökünden sikâ (سِقَاء) ve şefa (شَفَيْتُ) kökünden şifâ (شِفَاء) kelimeleri de bunun benzerlerindendir. Hemze değil de yâ harfinin asıl olduğuna delil, kelimenin çoğu çekiminde yâ harfinin sabit kalmasıdır; nitekim şöyle dersin: Kazaytü (قَضَيْتُ), kazaynâ (قَضَيْنَا), kazayteden kazaytünneye kadar; kazayâ (قَضَيَا), kazayne (قَضَيْنَ), ikisi için yakdıyâni (يَقْضِيَانِ), o kadın ve sen için takdî (تَقْضِي), iki kadın ve siz ikiniz için takdıyâni (تَقْضِيَانِ), o kadınlar için yakdîne (يَقْضِينَ). Sen kadına hitaben «takdîne» (تَقْضِينَ) dediğinde ise buradaki yâ harfi muhataba zamiridir. Anlamına gelince; bu kök yapısının delalet ettiği asıl mana 'kesme' (kat‘) manasıdır. Arapların: «Hâkim falanca lehine falanca aleyhine şöyle hükmetti (kazâ/hüküm verdi)» sözü bundandır; zira bu, davayı kesin olarak bitirmektir. İşte bu yüzden davaları kesin olarak bitiren hâkime 'hâkim-i faysal' denilmiştir. İbnü'l-Enbârî dil ehlinden şöyle dediklerini nakletmiştir: Kādî (hâkim), işleri kesin olarak kesip bitiren ve onları sağlamlaştırandır. Bir şey tamamlanıp bittiğinde Arapların «inkada'ş-şey'» (انْقَضَى الشَّيْءُ) demeleri; «ihtiyacını giderdi/karşıladı» (قَضَى حَاجَتَهُ) demeleri de ihtiyacı muhtaç olandan kesip onu bertaraf etti manasındadır. «Borcunu ödedi» (قَضَى دَيْنَهُ) ifadesi de borcu sahibine ödediğinde söylenir; sanki borç istemeyi ve talep etmeyi kendisinden kesip atmış veya taraflardan her biri diğerinden alacağını kesmiş gibi olur. Arapların: «İşi tamamladı ve sağlamlaştırdı» manasında «kazâ'l-emr» (قَضَى الْأَمْرَ) demeleri de böyledir. Yüce Allah'ın: «Böylece onları yedi gök olarak tamamlayıp var etti» [Fussilet 12] kavli de bu kabildendir; zira işi tamamlamakta onu kesin olarak bitirip ondan boşa çıkmak vardır. Nitekim şu ifade de bundandır:

دِرْعٌ قَضَّاءُ مِنْ قَضَاهَا إِذَا أَحْكَمَهَا وَأَتَمَّ صُنْعَهَا، وَأَمَّا قَوْلُهُمْ قَضَى الْمَرِيضُ وَقَضَى نَحْبَهُ إِذَا مَاتَ، وَقَضَى عَلَيْهِ:

«Dir‘un kadzâ’» (دِرْعٌ قَضَّاءُ), yani onu sağlamlaştırıp yapımını tamamladığında «kazāhâ» (قَضَاهَا) denmesinden gelir. Arapların «Hasta öldü» manasında «kadâ'l-marîd» (قَضَى الْمَرِيضُ) ve «ecelini tamamlayıp öldü» manasında «kadâ nahbehu» (قَضَى نَحْبَهُ) demeleri ile «onu öldürdü» manasında «kadâ aleyhi» (قَضَى عَلَيْهِ) demeleri ise

قَتَلَهُ فَمَجَازٌ مِمَّا ذُكِرَ وَالْجَامِعُ بَيْنَهُمَا ظَاهِرٌ، وَأَمَّا تَقَضِّي الْبَازِي فَلَيْسَ مِنْ هَذَا التَّرْكِيبِ، وَمِمَّا يُعَضِّدُ ذَلِكَ دَلَالَةُ مَا اسْتُعْمِلَ مِنْ تَقْلِيبِ تَرْتِيبِ هَذَا التَّرْكِيبِ عَلَيْهِ وَهُوَ الْقَيْضُ وَالضِّيقُ، أَمَّا الْأَوَّلُ فَيُقَالُ: قَاضَهُ فَانْقَاضَ، أَيْ شَقَّهُ فَانْشَقَّ، وَمِنْهُ قَيْضُ الْبَيْضِ لِمَا انْفَلَقَ مِنْ قِشْرِهِ الْأَعْلَى، وَانْقَاضَّ الْحَائِطُ إِذَا انْهَدَمَ مِنْ غَيْرِ هَدْمٍ، وَالْقَطْعُ وَالشَّقُّ وَالْفَلْقُ وَالْهَدْمُ مُتَقَارِبَةٌ، وَأَمَّا الضِّيقُ وَمَا يُشْتَقُّ مِنْهُ فَدَلَالَتُهُ عَلَى مَعْنَى الْقَطْعِ بَيِّنَةٌ، وَذَلِكَ أَنَّ الشَّيْءَ إِذَا قُطِعَ ضَاقَ أَوْ عَلَى الْعَكْسِ، وَمِمَّا يُؤَكِّدُ ذَلِكَ أَنَّ مَا يَقْرُبُ مِنْ هَذَا التَّرْكِيبِ يَدُلُّ أَيْضًا عَلَى مَعْنَى الْقَطْعِ، فَأَوَّلُهَا: قَضَبَهُ إِذَا قَطَعَهُ، وَمِنْهُ الْقَضْبَةُ الْمُرَطَّبَةُ، لِأَنَّهَا تُقْضَبُ أَيْ تُقْطَعُ تَسْمِيَةً بِالْمَصْدَرِ، وَالْقَضِيبُ: الْغُصْنُ، فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، وَالْمِقْضَبُ مَا يُقْضَبُ بِهِ كَالْمِنْجَلِ. وَثَانِيهَا: الْقَضْمُ وَهُوَ الْأَكْلُ بِأَطْرَافِ الْأَسْنَانِ، لِأَنَّ فِيهِ قَطْعًا لِلْمَأْكُولِ، وَسَيْفٌ قَضِيمٌ: فِي طَرَفِهِ تَكَسُّرٌ وَتَفَلُّلٌ. وَثَالِثُهَا: الْقَضَفُ وَهُوَ الدِّقَّةُ، يُقَالُ رَجُلٌ قَضِيفٌ، أَيْ: نَحِيفٌ، لِأَنَّ الْقِلَّةَ مِنْ مُسَبَّبَاتِ الْقَطْعِ. وَرَابِعُهَا: الْقُضْأَةُ فُعْلَةٌ وَهِيَ الْفَسَادُ، يُقَالُ قَضِئَتِ القربة إذا عفيت وَفَسَدَتْ وَفِي حَسَبِهِ قُضْأَةٌ أَيْ عَيْبٌ، وَهَذَا كُلُّهُ مِنْ أَسْبَابِ الْقَطْعِ أَوْ مُسَبَّبَاتِهِ فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي مَفْهُومِهِ الْأَصْلِيِّ بِحَسْبِ اللُّغَةِ.

zikredilen asıl manadan gelen bir mecazdır ve aralarındaki ortak bağ açıktır. Doğanın süzülüp inmesi manasındaki «tekaddî'l-bâzî» (تَقَضِّي الْبَازِي) ise bu kökten değildir. Bu kökün harflerinin yer değiştirmesiyle (iştikāk-ı kebîr) oluşan ve kullanılan kelimelerin delaleti de bunu desteklemektedir ki bunlar «kayz» (الْقَيْضُ) ve «dîk» (الضِّيقُ) kelimeleridir. Birincisine gelince: «Onu yarıp parçaladı, o da yarıldı» anlamında «kāzahu fenkâza» (قَاضَهُ فَانْقَاضَ) denir. Üst kabuğundan yarılan kısım için «kayzu'l-beyz» (قَيْضُ الْبَيْضِ) denmesi de bundandır. Duvar herhangi bir yıkım olmadan kendiliğinden çöktüğünde «inkâdda'l-hâit» (انْقَاضَّ الْحَائِطُ) denir. Kesmek (kat‘), yarmak (şakk), çatlatmak (falk) ve yıkmak (hedm) manaları birbirine yakındır. «Dîk» (daralma/darlık) ve ondan türeyen kelimelere gelince; bunun 'kesme' manasına delaleti açıktır; zira bir şey kesildiğinde daralır veya bunun aksi olur. Bu köke yakın olan kelimelerin de 'kesme' manasına delalet etmesi bunu pekiştirir: Bunlardan birincisi, kestiğinde söylenen «kadabehu» (قَضَبَهُ) kelimesidir. Taze biçilmiş ota mastar ismiyle «kadbetü'l-murattabe» (الْقَضْبَةُ الْمُرَطَّبَةُ) denmesi bundandır; çünkü o kesilir (budanır). «Kadîb» (dal) mef'ûl (kesilmiş) anlamında fa‘îldir. «Mıkdab» (orak) ise kendisiyle kesilen alettir. İkincisi, dişlerin uçlarıyla yemek manasındaki «kazm» (الْقَضْمُ) kelimesidir; çünkü bunda yenen şeyi kesme vardır. «Seyfün kadîm» (سَيْفٌ قَضِيمٌ) ucu kırılıp çentilmiş kılıç demektir. Üçüncüsü, incelik manasındaki «kadaf» (الْقَضَفُ) kelimesidir; zayıf ve ince adama «raculün kadîf» (رَجُلٌ قَضِيفٌ) denir; zira azlık kesmenin sonuçlarındandır. Dördüncüsü, fu‘le vezninde bozulma manasına gelen «kud'e» (الْقُضْأَةُ) kelimesidir; kırba eskiyip bozulduğunda «kadieti'l-kırbetü» (قَضِئَتِ القربة) denir; soyunda bir kusur olduğunda da «fî hasebihî kud'atün» (فِي حَسَبِهِ قُضْأَةٌ) denir. Bütün bunlar kesmenin sebeplerinden veya sonuçlarındandır. İşte dil açısından bu lafzın asıl kavramsal manasına dair açıklama budur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي مَحَامِلِ لَفْظِ الْقَضَاءِ فِي الْقُرْآنِ قَالُوا: إِنَّهُ يُسْتَعْمَلُ عَلَى وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: بِمَعْنَى الْخَلْقِ، قَوْلُهُ تَعَالَى: فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ يَعْنِي خَلَقَهُنَّ. وَثَانِيهَا: بِمَعْنَى الْأَمْرِ قَالَ تَعَالَى: وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ [الْإِسْرَاءِ: ٢٣] . وَثَالِثُهَا: بِمَعْنَى الْحُكْمِ، وَلِهَذَا يُقَالُ لِلْحَاكِمِ: الْقَاضِي. وَرَابِعُهَا: بِمَعْنَى الْإِخْبَارِ، قَالَ تَعَالَى: وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ [الْإِسْرَاءِ: ٤] أَيْ أَخْبَرْنَاهُمْ، وهذا يأتي مقروناً بإلى.

İkinci Mesele: Kur'an'da kaza lafzının yüklendiği anlamlar hakkında [âlimler] şöyle demişlerdir: Bu lafız birkaç anlamda kullanılır. Birincisi: Yaratma anlamındadır; Yüce Allah'ın: «Böylece onları yedi gök olarak yarattı/var etti» kavli yani onları yarattı demektir. İkincisi: Emir anlamındadır; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: «Rabbin, sadece Kendisine kulluk etmenizi emretti» [İsrâ 23]. Üçüncüsü: Hüküm verme anlamındadır; bu sebeple hâkime kādî (hüküm veren) denir. Dördüncüsü: Bildirme (haber verme) anlamındadır; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: «Kitapta İsrailoğullarına bildirdik» [İsrâ 4], yani onlara haber verdik; bu anlamda kullanıldığında «ilâ» (إِلَى) harf-i cerriyle birlikte gelir.

وَخَامِسُهَا: أَنْ يَأْتِيَ بِمَعْنَى الْفَرَاغِ مِنَ الشَّيْءِ قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ [الْأَحْقَافِ: ٢٩] يَعْنِي لَمَّا فُرِغَ مِنْ ذَلِكَ، وَقَالَ تَعَالَى: وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ [هُودٍ: ٤٤] يَعْنِي فُرِغَ مِنْ إِهْلَاكِ الْكُفَّارِ وَقَالَ: لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ [الْحَجِّ: ٢٩] بِمَعْنَى لِيَفْرُغُوا مِنْهُ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: إِذا قَضى أَمْراً [آلِ عِمْرَانَ: ٤٧] قِيلَ: إِذَا خَلَقَ شَيْئًا، وَقِيلَ: حَكَمَ بِأَنَّهُ يَفْعَلُ شَيْئًا، وَقِيلَ: أَحْكَمَ أَمْرًا، قَالَ الشَّاعِرُ:

Beşincisi: Bir işi bitirip tamamlamak anlamında gelmesidir; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: «[Kur'an'ın okunması] bitirilince, uyarıcılar olarak kavimlerine döndüler» [Ahkāf 29], yani o iş tamamlandığında demektir. Yine Yüce Allah: «İş bitirildi ve [gemi] Cûdî'ye oturdu» [Hûd 44] buyurmuştur, yani kâfirlerin helak edilmesi işi tamamlandı demektir. Yine: «Kirlerini gidersinler (hac ibadetlerini tamamlasınlar)» [Hac 29] buyurmuştur, yani onu bitirsinler demektir. Bunu bildiğine göre deriz ki: O'nun: «Bir işe hükmettiği zaman» [Âl-i İmrân 47] kavli hakkında: “Bir şeyi yarattığı zaman”, “Bir şeyi yapmaya hükmettiği zaman” ve “Bir işi sağlamlaştırıp tamamladığı zaman” denilmiştir. Şair şöyle demiştir:

وَعَلَيْهِمَا مَسْرُودَتَانِ قَضَاهُمَا ... دَاوُدُ أَوْ صَنَعَ السَّوَابِغَ تُبَّعُ

«Üzerlerinde Dâvûd'un sağlamca örüp tamamladığı veya Tübba'ın yaptığı iki geniş zırh vardı.»

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ لَفْظَ الْأَمْرِ حَقِيقَةٌ فِي الْقَوْلِ الْمَخْصُوصِ، وَهَلْ هُوَ حَقِيقَةٌ فِي الْفِعْلِ وَالشَّأْنِ الْحَقِّ؟ نعم وهو المراد بالأمر هاهنا، وَبَسْطُ الْقَوْلِ فِيهِ مَذْكُورٌ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ.

Üçüncü Mesele: [Âlimler] 'emir' (أَمْر) lafzının özel söze (kavl-i mahsus) delaletinin hakikat olduğunda ittifak etmişlerdir. Peki, fiil ve hakiki iş/durum anlamına delaleti hakikat midir? Evet; burada emir ile kastedilen de budur. Bu konudaki geniş açıklama fıkıh usulünde zikredilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ: كُنْ فَيَكُونُ [آل عمران: ٤٧] بِالنَّصْبِ فِي كُلِّ الْقُرْآنِ إِلَّا فِي مَوْضِعَيْنِ:

Dördüncü Mesele: İbn Âmir, iki yer müstesna Kur'an'ın tamamında «kün fe-yekûnü» [Âl-i İmrân 47] ifadesini fethalı/mansub (fe-yekûne) olarak okumuştur:

فِي أَوَّلِ آلِ عِمْرَانَ: كُنْ فَيَكُونُ الْحَقُّ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٩، ٦٠] وَفِي الْأَنْعَامِ: كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ [الْأَنْعَامِ: ٧٣] فَإِنَّهُ رَفَعَهُمَا، وَعَنِ الْكِسَائِيِّ بِالنَّصْبِ فِي النَّحْلِ وَيس وَبِالرَّفْعِ فِي سَائِرِ الْقُرْآنِ، وَالْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ فِي كُلِّ الْقُرْآنِ، أَمَّا النَّصْبُ فَعَلَى جَوَابِ الْأَمْرِ، وَقِيلَ هُوَ بَعِيدٌ، وَالرَّفْعُ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ أَيْ فَهُوَ يَكُونُ.

Âl-i İmrân'ın başındaki: «Ol der, o da hemen olur; hak O'ndandır» [Âl-i İmrân 59-60] ve En'âm'daki: «Ol der, o da hemen olur. O'nun sözü haktır» [En'âm 73] ayetlerinde ise merfû (fe-yekûnü) okumuştur. Kisâî'den Nahl ve Yâsîn surelerinde mansub, Kur'an'ın geri kalanında merfû okuduğu rivayet edilmiştir. Diğer kıraat imamları ise Kur'an'ın tamamında merfû okumuşlardır. Mansub okuyuş emrin cevabı olması sebebiyledir ki bunun zayıf/uzak bir ihtimal olduğu söylenmiştir. Merfû okuyuş ise istînâf (yeni bir başlangıç) cümlesi olması sebebiyledir; yani «O da olur» (fe-hüve yekûnü) takdirindedir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [آلِ عِمْرَانَ: ٤٧] هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ لَهُ: كُنْ فَحِينَئِذٍ يَتَكَوَّنُ ذَلِكَ الشَّيْءُ فَإِنَّ ذَلِكَ فَاسِدٌ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: كُنْ فَيَكُونُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ قَدِيمًا أَوْ مُحْدَثًا وَالْقِسْمَانِ فَاسِدَانِ فَبَطَلَ الْقَوْلُ بِتَوَقُّفِ حُدُوثِ الْأَشْيَاءِ عَلَى كُنْ إِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَدِيمًا لِوُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّ كَلِمَةَ كُنْ لَفْظَةٌ مُرَكَّبَةٌ مِنَ الْكَافِ وَالنُّونِ بِشَرْطِ تَقَدُّمِ الْكَافِ عَلَى النُّونِ، فَالنُّونُ لِكَوْنِهِ مَسْبُوقًا بِالْكَافِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُحْدَثًا، وَالْكَافُ لِكَوْنِهِ مُتَقَدِّمًا عَلَى

Beşinci Mesele: Bilesin ki Yüce Allah'ın: «Ona sadece «Ol» der, o da hemen oluverir» [Âl-i İmrân 47] kavlinden maksat, Yüce Allah'ın ona: «Ol» demesi ve o anda o şeyin varlık kazanması değildir; zira bu batıldır. Buna delalet eden vecihler şunlardır: Birincisi: O'nun «Ol der, o da hemen oluverir» kavli ya kadîmdir ya da muhdestir (sonradan olmadır). Her iki şık da batıldır; dolayısıyla eşyanın yaratılmasının «kün» (Ol) sözüne bağlı olduğu iddiası boşa çıkmıştır. Bunun kadîm olmasının caiz olmadığını söylememiz şu vecihlerdendir: Birincisi: «Kün» (كُنْ) kelimesi, kâf harfinin nûn harfinden önce gelmesi şartıyla kâf ve nûn harflerinden oluşmuş mürekkep bir lafızdır. Nûn harfi kâf harfiyle öncelendiği için muhdes olmak zorundadır; kâf harfi de

الْمُحْدَثِ بِزَمَانٍ وَاحِدٍ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُحْدَثًا. الثَّانِي: أَنَّ كَلِمَةَ إِذا لَا تَدْخُلُ إِلَّا عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِقْبَالِ، فَذَلِكَ الْقَضَاءُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُحْدَثًا لِأَنَّهُ دَخَلَ عَلَيْهِ حَرْفُ إِذا وَقَوْلُهُ كُنْ مُرَتَّبٌ عَلَى الْقَضَاءِ بِفَاءِ التَّعْقِيبِ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ وَالْمُتَأَخِّرُ عَنِ الْمُحْدَثِ مُحْدَثٌ، فَاسْتَحَالَ أَنْ يَكُونَ: كُنْ قَدِيمًا. الثَّالِثُ:

muhdes olan nûn harfinden bir zaman önce olduğu için onun da muhdes olması vaciptir. İkincisi: «İzâ» (إِذَا) edatı ancak gelecek zaman (istikbâl) anlamında dahil olur. Dolayısıyla bu kaza (hüküm), üzerine izâ harfi dahil olduğu için muhdes olmak zorundadır. O'nun «kün» sözü de kaza üzerine takip bildiren fâ harfiyle sıralanmıştır; zira Yüce Allah: «Ona sadece «Ol» der» buyurmuştur. Muhdesten sonra gelen şey de muhdestir; öyleyse «kün» sözünün kadîm olması imkânsızdır. Üçüncüsü:

أَنَّهُ تَعَالَى رَتَّبَ تَكَوُّنَ الْمَخْلُوقِ عَلَى قَوْلِهِ: كُنْ بِفَاءِ التَّعْقِيبِ فَيَكُونُ قَوْلُهُ: كُنْ مُقَدَّمًا عَلَى تَكَوُّنِ الْمَخْلُوقِ بِزَمَانٍ وَاحِدٍ وَالْمُتَقَدِّمُ عَلَى الْمُحْدَثِ بِزَمَانٍ وَاحِدٍ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُحْدَثًا فَقَوْلُهُ: كُنْ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَدِيمًا، وَلَا جَائِزٌ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: كُنْ مُحْدَثًا لِأَنَّهُ لَوِ افْتَقَرَ كُلُّ مُحْدَثٍ إِلَى قَوْلِهِ: كُنْ وَقَوْلُهُ: كُنْ أَيْضًا مُحْدَثٌ فَيَلْزَمُ افْتِقَارُ: كُنْ آخَرَ وَيَلْزَمُ إِمَّا التَّسَلْسُلُ وَإِمَّا الدَّوْرُ وَهُمَا مُحَالَانِ، فَثَبَتَ بِهَذَا الدَّلِيلِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَوَقُّفُ إِحْدَاثِ الْحَوَادِثِ عَلَى قَوْلِهِ: كُنْ.

Yüce Allah yaratılanın meydana gelişini takip bildiren fâ harfiyle «kün» sözüne bağlamıştır. Bu durumda O'nun «kün» sözü, yaratılanın meydana gelişinden bir zaman önce olur. Muhdes olan bir şeyden bir zaman önce olan şeyin de mutlaka muhdes olması gerekir. Dolayısıyla O'nun «kün» sözünün kadîm olması caiz değildir. O'nun «kün» sözünün muhdes olması da caiz değildir; zira her muhdes O'nun «kün» sözüne muhtaç olsaydı ve O'nun «kün» sözü de muhdes olsaydı, bu durumda başka bir «kün» sözüne ihtiyaç duyması gerekirdi; bu da ya teselsülü ya da devri gerektirirdi ki her ikisi de muhaldir. Bu delille sabit olmuştur ki hâdislerin yaratılmasının O'nun «kün» sözüne bağlı olması caiz değildir.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى إِمَّا أَنْ يُخَاطِبَ الْمَخْلُوقَ بكن قَبْلَ دُخُولِهِ فِي الْوُجُودِ أَوْ حَالَ دُخُولِهِ فِي الْوُجُودِ، وَالْأَوَّلُ: بَاطِلٌ لِأَنَّ خِطَابَ الْمَعْدُومِ حَالَ عَدَمِهِ سَفَهٌ، وَالثَّانِي: أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنَّهُ يَرْجِعُ حَاصِلُهُ إِلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ الْمَوْجُودَ بِأَنْ يَصِيرَ مَوْجُودًا وَذَلِكَ أَيْضًا لَا فَائِدَةَ فِيهِ.

İkinci Hüccet: Yüce Allah yaratılana «kün» (Ol) hitabını ya varlığa girmeden önce ya da varlığa girdiği sırada yöneltecektir. Birincisi batıldır; çünkü yokluk halinde maduma hitap etmek anlamsızdır (sefehtir). İkincisi de batıldır; çünkü bunun neticesi, Yüce Allah'ın var olan bir şeye var olmasını emretmesine döner ki bunda da hiçbir fayda yoktur.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ الْمَخْلُوقَ قَدْ يَكُونُ جَمَادًا، وَتَكْلِيفُ الْجَمَادِ عَبَثٌ وَلَا يَلِيقُ بِالْحَكِيمِ.

Üçüncü Hüccet: Yaratılan varlık bazen cansız (cemâdât) olabilir; cansız bir varlığı mükellef kılmak/ona emir vermek ise abestir ve Hakîm olan zata yaraşmaz.

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ الْقَادِرَ هُوَ الَّذِي يَصِحُّ مِنْهُ الْفِعْلُ وَتَرْكُهُ بِحَسْبِ الْإِرَادَاتِ، فَإِذَا فَرَضْنَا الْقَادِرَ الْمُرِيدَ مُنْفَكًّا عَنْ قَوْلِهِ: كُنْ فَإِمَّا أَنْ يَتَمَكَّنَ مِنَ الْإِيجَادِ وَالْإِحْدَاثِ أَوْ لَا يَتَمَكَّنَ، فَإِنْ تَمَكَّنَ لَمْ يَكُنِ الْإِيجَادُ مَوْقُوفًا عَلَى قَوْلِهِ: كُنْ وَإِنْ لَمْ يَتَمَكَّنْ فَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ أَنْ لَا يَكُونَ الْقَادِرُ قَادِرًا عَلَى الفعل إلا عند تكلمه بكن فَيَرْجِعُ حَاصِلُ الْأَمْرِ إِلَى أَنَّكُمْ سَمِعْتُمُ الْقُدْرَةَ بكن وَذَلِكَ نِزَاعٌ فِي اللَّفْظِ.

Dördüncü Hüccet: Kâdir olan, iradelere göre fiili yapması da terk etmesi de sahih olan kimsedir. Kâdir ve mürîd olan zatın «kün» sözünden ayrı olduğunu farz ettiğimizde, o zat ya yaratmaya ve icat etmeye güç yetirebilir ya da güç yetiremez. Eğer güç yetirebilirse yaratma O'nun «kün» sözüne bağlı olmaz. Şayet güç yetiremezse bu durumda kâdir olanın ancak «kün» sözünü söylediğinde fiile güç yetirebilmesi gerekir; böylece işin özü kudreti «kün» olarak adlandırmanıza döner ki bu da lafzî bir tartışmadır.

الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّ كُنْ لَوْ كَانَ لَهُ أَثَرٌ فِي التَّكْوِينِ لَكُنَّا إِذَا تَكَلَّمْنَا بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ لَهَا ذَلِكَ التَّأْثِيرُ، وَلَمَّا عَلِمْنَا بِالضَّرُورَةِ فَسَادَ ذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَا تَأْثِيرَ لِهَذِهِ الْكَلِمَةِ.

Beşinci Hüccet: Şayet «kün» sözünün yaratmada bir tesiri olsaydı, biz bu kelimeyi söylediğimizde de onda bu tesirin bulunması gerekirdi. Bunun batıl olduğunu zorunlu olarak bildiğimize göre bu kelimenin [bizzat kendisinin] bir tesirinin olmadığını da anlarız.

الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: أَنَّ كُنْ كَلِمَةٌ مُرَكَّبَةٌ مِنَ الْكَافِ وَالنُّونِ، بِشَرْطِ كَوْنِ الْكَافِ مُتَقَدِّمًا عَلَى النُّونِ، فَالْمُؤَثِّرُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ هُوَ أَحَدَ هَذَيْنِ الْحَرْفَيْنِ أَوْ مَجْمُوعَهُمَا، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ لَمْ يَكُنْ لِكَلِمَةِ كُنْ أَثَرٌ أَلْبَتَّةَ، بَلِ التَّأْثِيرُ لِأَحَدِ هَذَيْنِ الْحَرْفَيْنِ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ فَهُوَ مُحَالٌ، لِأَنَّهُ لَا وُجُودَ لِهَذَا الْمَجْمُوعِ أَلْبَتَّةَ لِأَنَّهُ حِينَ حَصَلَ الْحَرْفُ الْأَوَّلُ لَمْ يَكُنِ الثَّانِي حَاصِلًا، وَحِينَ جَاءَ الثَّانِي فَقَدْ فَاتَ الْأَوَّلُ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لِلْمَجْمُوعِ وُجُودُ أَلْبَتَّةَ اسْتَحَالَ أَنْ يَكُونَ لِلْمَجْمُوعِ أَثَرٌ أَلْبَتَّةَ.

Altıncı Hüccet: «Kün», kâf harfinin nûn harfinden önce olması şartıyla kâf ve nûn harflerinden oluşan bir kelimedir. Bu durumda tesir eden ya bu iki harften biri ya da ikisinin toplamıdır. Eğer birincisi ise «kün» kelimesinin hiçbir tesiri olmamış, bilakis tesir bu iki harften birine ait olmuş olur. Şayet ikincisi ise bu imkânsızdır; çünkü bu toplamın hiçbir şekilde varlığı yoktur; zira birinci harf meydana geldiğinde ikinci harf henüz var olmamıştır, ikinci harf geldiğinde ise birinci harf geçip gitmiştir. Toplamın hiçbir şekilde varlığı olmayınca, toplamın bir tesire sahip olması da kesinlikle imkânsızdır.

الْحُجَّةُ السَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٩] بَيَّنَ أَنَّ قَوْلَهُ: كُنْ مُتَأَخِّرٌ عَنْ خلقه إذا الْمُتَأَخِّرُ عَنِ الشَّيْءِ لَا يَكُونُ مُؤَثِّرًا فِي الْمُتَقَدِّمِ عَلَيْهِ، فَعَلِمْنَا أَنَّهُ لَا تَأْثِيرَ لِقَوْلِهِ: كُنْ فِي وُجُودِ الشَّيْءِ فَظَهَرَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ فَسَادُ هَذَا الْمَذْهَبِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ لَا بُدَّ مِنَ التَّأْوِيلِ وَهُوَ مِنْ وُجُوهٍ:

Yedinci Hüccet: Yüce Allah'ın: «Şüphesiz Allah katında İsa'nın durumu, Âdem'in durumu gibidir. Onu topraktan yarattı, sonra ona «Ol» dedi, o da hemen oluverdi» [Âl-i İmrân 59] kavli, O'nun «Ol» sözünün yaratmasından sonra olduğunu açıklamıştır. Bir şeyden sonra gelen şey ise kendisinden önce gelende tesir edici olamaz. Böylece bildik ki O'nun «Ol» sözünün eşyanın varlığında bir tesiri yoktur. Bu vecihlerle bu mezhebin/görüşün batıl olduğu ortaya çıkmıştır. Bu sabit olunca deriz ki mutlaka tevil gereklidir; bu da birkaç vecihtendir:

الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْأَقْوَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْكَلِمَةِ سُرْعَةُ نَفَاذِ قُدْرَةِ اللَّهِ فِي تَكْوِينِ الْأَشْيَاءِ، وَأَنَّهُ تَعَالَى يَخْلُقُ الْأَشْيَاءَ لَا بِفِكْرَةٍ وَمُعَانَاةٍ وَتَجْرِبَةٍ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى عِنْدَ وَصْفِ خلق السموات وَالْأَرْضِ: فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ [فُصِّلَتْ: ١١] مِنْ غَيْرِ قَوْلٍ كَانَ مِنْهُمَا لَكِنْ عَلَى سَبِيلِ سُرْعَةِ نَفَاذِ قَدْرَتِهِ فِي

Birincisi -ki en güçlü olanıdır-: Bu kelimeden maksat, Allah'ın kudretinin eşyayı varetmede süratle geçerli olması; Yüce Allah'ın eşyayı bir düşünme, zahmet çekme ve deneme olmaksızın yaratmasıdır. Bunun benzeri, Yüce Allah'ın göklerin ve yerin yaratılışını nitelerken buyurduğu: «Ona ve yere: «İsteyerek veya istemeyerek gelin» dedi. İkisi de: «İsteyerek geldik» dediler» [Fussilet 11] ayetidir; bu, onlardan sâdır olan bir söz olmaksızın, sadece kudretinin

تَكْوِينِهِمَا مِنْ غَيْرِ مُمَانَعَةٍ وَمُدَافَعَةٍ وَنَظِيرُهُ قَوْلُ الْعَرَبِ: قَالَ الْجِدَارُ لِلْوَتِدِ لِمَ تَشُقُّنِي؟ قَالَ: سَلْ مَنْ يَدُقُّنِي فَإِنَّ الَّذِي وَرَائِي مَا خَلَّانِي وَرَائِي وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ [الْإِسْرَاءِ: ٤٤] . الثَّانِي: أَنَّهُ عَلَامَةٌ يَفْعَلُهَا اللَّهُ تَعَالَى لِلْمَلَائِكَةِ إِذَا سَمِعُوهَا عَلِمُوا أَنَّهُ أَحْدَثَ أَمْرًا يُحْكَى ذَلِكَ عَنْ أَبِي الْهُذَيْلِ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ خَاصٌّ بِالْمَوْجُودِينَ الَّذِينَ قَالَ لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ [الْبَقَرَةِ: ٦٥] وَمَنْ جَرَى مَجْرَاهُمْ وَهُوَ قَوْلُ الْأَصَمِّ. الرَّابِعُ: أَنَّهُ أَمْرٌ لِلْأَحْيَاءِ بِالْمَوْتِ وَلِلْمَوْتَى بِالْحَيَاةِ وَالْكُلُّ ضَعِيفٌ وَالْقَوِيُّ هُوَ الْأَوَّلُ.

hiçbir engel ve karşı koyma olmaksızın onları var etmedeki hızlı nüfuzu kabilindendir. Bunun benzeri Arapların şu sözüdür: «Duvar kazığa: 'Beni niçin yarıyorsun?' dedi. Kazık da: 'Beni çakana sor; arkamdaki beni rahat bırakmadı ki!' dedi.» Yine bunun benzeri Yüce Allah'ın: «O'nu övgüyle tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur, ne var ki siz onların tesbihini anlamazsınız» [İsrâ 44] kavlidir. İkincisi: Bunun, melekler duyduklarında Allah'ın yeni bir iş varettiğini anlasınlar diye Yüce Allah'ın onlar için koyduğu bir işaret olmasıdır; bu Ebü'l-Hüzeyl'den nakledilmiştir. Üçüncüsü: Bunun, kendilerine «Aşağılık maymunlar olun» [Bakara 65] denilen ve onlar gibi olan mevcut varlıklara has olmasıdır ki bu Asam'ın görüşüdür. Dördüncüsü: Bunun, dirilere ölüm emri, ölülere de hayat emri olmasıdır. Bunların hepsi zayıftır; kuvvetli olan ise birinci görüştür.

[سورة البقرة (٢) : آية ١١٨]

[Bakara Suresi (2): Ayet 118]

وَقالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينا آيَةٌ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (١١٨)

Bilgisizler dediler ki: «Allah bizimle konuşsa ya, yahut bize bir mucize gelse ya!» Onlardan öncekiler de tıpkı onların dedikleri gibi demişlerdi. Kalpleri birbirine benzedi. Biz, kesin bilgiye ulaşmak isteyen bir topluluk için delilleri apaçık gösterdik. (118)

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الْحَادِيَ عَشَرَ مِنْ قَبَائِحِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى والمشركين، ففيه مسائل:

Bilesin ki bu, Yahudilerin, Hristiyanların ve müşriklerin çirkinliklerinin on birinci türüdür. Bunda birkaç mesele vardır:

المسألة الأولى: [ما حكي عن اليهود والنصارى والمشركين في قدح النبوة] أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَالْمُشْرِكِينَ مَا يَقْدَحُ فِي التَّوْحِيدِ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى اتَّخَذَ الْوَلَدَ، حَكَى الْآنَ عَنْهُمْ مَا يَقْدَحُ فِي النُّبُوَّةِ، وَقَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ هَؤُلَاءِ هُمْ مُشْرِكُو الْعَرَبِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً [الْإِسْرَاءِ: ٩٠] وَقَالُوا: فَلْيَأْتِنا بِآيَةٍ كَما أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ [الأنبياء: ٥] ، وَقَالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا [الفرقان: ٢١] هَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ، إِلَّا أَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ سَأَلُوا ذَلِكَ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قوله تعالى: يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ [النِّسَاءِ: ١٥٣] فَإِنْ قِيلَ: الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مُشْرِكُو الْعَرَبِ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ، وَأَهْلُ الْكِتَابِ أَهْلُ الْعِلْمِ، قُلْنَا: الْمُرَادُ أَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ التَّوْحِيدَ وَالنُّبُوَّةَ كَمَا يَنْبَغِي، وَأَهْلُ الْكِتَابِ كَانُوا كَذَلِكَ.

Birinci Mesele: [Yahudi, Hristiyan ve müşriklerden peygamberliği karalama babında nakledilenler]: Yüce Allah, Yahudilerden, Hristiyanlardan ve müşriklerden tevhidi zedeleyen sözü, yani Allah'ın çocuk edindiği iddiasını nakledince; şimdi de onlardan nübüvveti zedeleyen sözlerini nakletmiştir. Müfessirlerin çoğu bunların Arap müşrikleri olduğunu söylemiştir. Buna delil Yüce Allah'ın: «Dediler ki: 'Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız'» [İsrâ 90], yine: «Öncekilere gönderildiği gibi o da bize bir mucize getirsin» [Enbiyâ 5] ve: «Bize melekler indirilmeli veya Rabbimizi görmeli değil miydik?» [Furkān 21] kavilleridir. Müfessirlerin çoğunun görüşü budur; ancak Ehl-i Kitab'ın da bunu istediği sabittir. Buna delil ise Yüce Allah'ın: «Ehl-i Kitap senden, kendilerine gökten bir kitap indirmeni istiyor. Doğrusu onlar Mûsâ'dan bundan daha büyüğünü istemişlerdi» [Nisâ 153] kavlidir. Şayet: “Kastedilenlerin Arap müşrikleri olduğuna delil, Yüce Allah'ın onları 'bilmeyenler' olarak vasfetmesidir; Ehl-i Kitap ise ilim ehlidir” denilirse, biz deriz ki: Kastedilen, onların tevhidi ve nübüvveti gerektiği gibi bilmedikleridir; Ehl-i Kitap da böyleydi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: تَقْرِيرُ هذه الشُّبْهَةِ الَّتِي تَمَسَّكُوا بِهَا أَنَّ الْحَكِيمَ إِذَا أَرَادَ تَحْصِيلَ شَيْءٍ فَلَا بُدَّ/ وَأَنَّ يَخْتَارَ أَقْرَبَ الطُّرُقِ الْمُفْضِيَةِ إِلَيْهِ وَأَبْعَدَهَا عَنِ الشُّكُوكِ وَالشُّبُهَاتِ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُكَلِّمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَ مُوسَى وَأَنْتَ تَقُولُ: يَا مُحَمَّدُ، إِنَّهُ كَلَّمَكَ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ مَا أَوْحى

İkinci Mesele: Onların tutundukları bu şüphenin izahı şudur: Hakîm olan bir kimse bir şeyi elde etmek istediğinde, mutlaka ona ulaştıran en yakın ve şüphelerden en uzak yolu seçer. Bu sabit olunca deriz ki: Yüce Allah meleklerle konuşur, Mûsâ ile konuştu ve sen de: 'Ey Muhammed, O seninle konuştu' diyorsun. Buna delil Yüce Allah'ın: «Böylece kuluna vahyettiğini vahyetti»

[النَّجْمِ: ١٠] فَلِمَ لَا يُكَلِّمُنَا مُشَافَهَةً وَلَا يَنُصُّ عَلَى نُبُوَّتِكَ حَتَّى يَتَأَكَّدَ الِاعْتِقَادُ وَتَزُولَ الشُّبْهَةُ وَأَيْضًا فَإِنْ كَانَ تَعَالَى لَا يَفْعَلُ ذَلِكَ فَلِمَ لَا يَخُصُّكَ بِآيَةٍ وَمُعْجِزَةٍ وَهَذَا مِنْهُمْ طَعْنٌ فِي كَوْنِ الْقُرْآنِ آيَةً وَمُعْجِزَةً، لِأَنَّهُمْ لَوْ أَقَرُّوا بِكَوْنِهِ مُعْجِزَةً لَاسْتَحَالَ أَنْ يَقُولُوا: هَلَّا يَأْتِينَا بِآيَةٍ ثُمَّ أَنَّهُ تَعَالَى أَجَابَ عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ بِقَوْلِهِ: كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ، وَحَاصِلُ هَذَا الْجَوَابِ أَنَّا قَدْ أَيَّدْنَا قَوْلَ مُحَمَّدٍ ﷺ بِالْمُعْجِزَاتِ، وَبَيَّنَّا صِحَّةَ قَوْلِهِ بِالْآيَاتِ وَهِيَ الْقُرْآنُ وَسَائِرُ الْمُعْجِزَاتِ، فَكَانَ طَلَبُ هَذِهِ الزَّوَائِدِ مِنْ بَابِ التَّعَنُّتِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَجِبْ إِجَابَتُهَا لِوُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ إِذَا حَصَلَتِ الدَّلَالَةُ الْوَاحِدَةُ فَقَدْ تَمَكَّنَ الْمُكَلَّفُ مِنَ الْوُصُولِ إِلَى الْمَطْلُوبِ، فَلَوْ كَانَ غَرَضُهُ طَلَبَ الْحَقِّ لَاكْتَفَى بِتِلْكَ الدَّلَالَةِ، فَحَيْثُ لَمْ يَكْتَفِ بِهَا وَطَلَبَ الزَّائِدَ عَلَيْهَا عَلِمْنَا أَنَّ ذَلِكَ لِلطَّلَبِ مِنْ بَابِ الْعِنَادِ وَاللَّجَاجِ، فَلَمْ تَكُنْ إِجَابَتُهَا وَاجِبَةً وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ [الْعَنْكَبُوتِ: ٥٠، ٥١] فَبَكَّتَهُمْ بِمَا فِي الْقُرْآنِ مِنَ الدَّلَالَةِ الشَّافِيَةِ. وَثَانِيهَا: لَوْ كَانَ فِي مَعْلُومِ اللَّهِ تَعَالَى أَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ عِنْدَ إِنْزَالِ هَذِهِ الْآيَةِ لَفَعَلَهَا، وَلَكِنَّهُ عَلِمَ أَنَّهُ لَوْ أَعْطَاهُمْ مَا سَأَلُوهُ لَمَا ازْدَادُوا إِلَّا لَجَاجًا فَلَا جَرَمَ لم

[Necm 10] kavlidir. Öyleyse inanç pekişsin ve şüphe ortadan kalksın diye bizimle neden yüz yüze konuşmuyor ve senin peygamberliğini açıkça belirtmiyor? Ayrıca şayet Yüce Allah bunu yapmıyorsa, seni neden [bambaşka] bir ayet ve mucizeyle özel kılmıyor? Bu sözleri, Kur'an'ın bir ayet ve mucize oluşunu onların ta'n etmeleridir (inkâr etmeleridir); çünkü şayet onun bir mucize olduğunu ikrar etselerdi: «Bize bir mucize getirse ya!» demeleri imkânsız olurdu. Sonra Yüce Allah bu şüpheye: «Onlardan öncekiler de tıpkı onların dedikleri gibi demişlerdi. Kalpleri birbirine benzedi. Biz, kesin bilgiye ulaşmak isteyen bir topluluk için delilleri apaçık gösterdik» kavliyle cevap vermiştir. Bu cevabın özü şudur: Biz Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem sözünü mucizelerle destekledik; sözünün doğruluğunu ayetlerle, yani Kur'an ve diğer mucizelerle apaçık gösterdik. Dolayısıyla bu fazladan istekler inatçılık (taannüt) kabilindendir. Durum böyle olunca şu vecihlerden dolayı bu isteklere icabet etmek gerekmemiştir: Birincisi: Tek bir delil hasıl olduğunda mükellef istenen hedefe ulaşma imkânına sahip olmuştur. Şayet gayesi hakkı aramak olsaydı o delille yetinirdi; onunla yetinmeyip fazlasını talep ettiğinde anladık ki bu talep inat ve dikbaşlılık kabilindendir; bu yüzden buna icabet etmek vacip olmamıştır. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: «Dediler ki: 'Ona Rabbinden mucizeler indirilseydi ya!' De ki: 'Mucizeler ancak Allah katındadır. Ben ise sadece apaçık bir uyarıcıyım.' Kendilerine okunmakta olan Kitab'ı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi?» [Ankebût 50-51] kavlidir; Yüce Allah Kur'an'daki tatmin edici delille onları susturmuştur. İkincisi: Yüce Allah'ın ilminde onların bu ayet indiğinde iman edecekleri bulunsaydı elbette onu yapardı; fakat O bildi ki istediklerini onlara verseydi inatçılıklarını artırmaktan başka bir şey yapmayacaklardı. Bu yüzden

يَفْعَلْ ذَلِكَ وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ [الْأَنْفَالِ: ٢٣] . وَثَالِثُهَا: إِنَّمَا حَصَلَ فِي تِلْكَ الْآيَاتِ أَنْوَاعٌ مِنَ الْمَفَاسِدِ وَرُبَّمَا أَوْجَبَ حُصُولُهَا هَلَاكَهُمْ وَاسْتِئْصَالَهُمْ إِنِ اسْتَمَرُّوا بَعْدَ ذَلِكَ عَلَى التَّكْذِيبِ وَرُبَّمَا كَانَ بَعْضُهَا مُنْتَهِيًا إِلَى حَدِّ الْإِلْجَاءِ الْمُخِلِّ بِالتَّكْلِيفِ، وَرُبَّمَا كَانَتْ كَثْرَتُهَا وَتَعَاقُبُهَا يَقْدَحُ فِي كَوْنِهَا مُعْجِزَةً، لِأَنَّ الْخَوَارِقَ مَتَى تَوَالَتْ صَارَ انْخِرَاقُ الْعَادَةِ عَادَةً، فَحِينَئِذٍ يَخْرُجُ عَنْ كَوْنِهِ مُعْجِزًا وَكُلُّ ذَلِكَ أُمُورٌ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا اللَّهُ عَلَّامُ الْغُيُوبِ فَثَبَتَ أَنَّ عَدَمَ إِسْعَافِهِمْ بِهَذِهِ الْآيَاتِ لَا يَقْدَحُ فِي النُّبُوَّةِ.

bunu yapmadı. Nitekim bu sebeple Yüce Allah şöyle buyurmuştur: «Eğer Allah onlarda bir hayır görseydi elbette onlara işittirirdi. Onlara işittirmiş olsaydı bile yine de yüz çevirerek dönüp giderlerdi» [Enfâl 23]. Üçüncüsü: O istenen ayetlerde/mucizelerde birtakım mefsedetler vardı; şayet bundan sonra da yalanlamaya devam ederlerse bunların gerçekleşmesi belki de onların helakini ve köklerinin kazınmasını gerektirecekti; bazısı teklife zarar veren mecbur bırakma (ilcâ) sınırına varabilirdi; onların çokluğu ve peş peşe gelmesi mucize oluşlarına gölge düşürebilirdi, zira harikulade durumlar süreklilik arz edince âdet dışı olan şey âdet haline gelir ve o zaman mucize olmaktan çıkar. Bütün bunlar gaybları hakkıyla bilen Allah'tan başkasının bilemeyeceği hususlardır. Böylece sabit olmuştur ki onların bu ayet taleplerinin karşılanmaması peygamberliğe gölge düşürmez.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ فَالْمُرَادُ أَنَّ الْمُكَذِّبِينَ لِلرُّسُلِ تَتَشَابَهُ أَقْوَالُهُمْ وَأَفْعَالُهُمْ، فَكَمَا أَنَّ قَوْمَ مُوسَى كَانُوا أَبَدًا فِي التَّعَنُّتِ وَاقْتِرَاحِ الْأَبَاطِيلِ، كَقَوْلِهِمْ: لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ [الْبَقَرَةِ: ٦١] وَقَوْلِهِمْ:

Yüce Allah'ın: «Kalpleri birbirine benzedi» kavline gelince; bundan maksat, peygamberleri yalanlayanların söz ve fiillerinin birbirine benzemesidir. Nitekim Mûsâ'nın kavmi daima inatçılık ve batıl teklifler peşinde olup: «Biz bir tek yiyeceğe asla katlanamayız» [Bakara 61], yine:

اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ [الْأَعْرَافِ: ١٣٨] وقولهم: أَتَتَّخِذُنا هُزُواً [الْبَقَرَةِ: ٦٧] وَقَوْلِهِمْ: أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً [النِّسَاءِ: ١٥٣] فَكَذَلِكَ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكُونَ يَكُونُونَ أَبَدًا فِي الْعِنَادِ وَاللَّجَاجِ وَطَلَبِ الْبَاطِلِ.

«Onların ilahları gibi bize de bir ilah yap» [A'râf 138], yine: «Bizimle alay mı ediyorsun?» [Bakara 67] ve: «Allah'ı bize açıkça göster» [Nisâ 153] dedikleri gibi; bu müşrikler de daima inat, dikbaşlılık ve batılı talep etme içindedirler.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ فَالْمُرَادُ أَنَّ الْقُرْآنَ وَغَيْرَهُ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ كَمَجِيءِ الشَّجَرَةِ وَكَلَامِ الذِّئْبِ، وَإِشْبَاعِ الْخَلْقِ الْكَثِيرِ مِنَ الطَّعَامِ الْقَلِيلِ، آيَاتٌ قَاهِرَةٌ، وَمُعْجِزَاتٌ بَاهِرَةٌ لِمَنْ كَانَ طَالِبًا لليقين.

Yüce Allah'ın: «Biz, kesin bilgiye ulaşmak isteyen bir topluluk için delilleri apaçık gösterdik» kavline gelince; bundan maksat, Kur'an'ın ve ağacın gelmesi, kurdun konuşması, azıcık yemekle çok topluluğun doyması gibi diğer mucizelerin, kesin bilgiyi (yakîni) arayan kimse için karşı konulmaz deliller ve göz alıcı mucizeler olduğudur.

[سورة البقرة (٢) : آية ١١٩]

[Bakara Suresi (2): Ayet 119]

إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً وَلا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ (١١٩)

Şüphesiz biz seni hak ile bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik. Sen cehennemliklerden sorumlu değilsin / cehennemlikleri sorma. (119)

اعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا أَصَرُّوا عَلَى الْعِنَادِ وَاللَّجَاجِ الْبَاطِلِ وَاقْتَرَحُوا الْمُعْجِزَاتِ عَلَى سَبِيلِ التَّعَنُّتِ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى لِرَسُولِهِ ﷺ أَنَّهُ لَا مَزِيدَ عَلَى مَا فَعَلَهُ فِي مَصَالِحِ دِينِهِمْ مِنْ إِظْهَارِ الْأَدِلَّةِ وَكَمَا بَيَّنَ ذَلِكَ بَيَّنَ أَنَّهُ لَا مَزِيدَ عَلَى مَا فَعَلَهُ الرَّسُولُ فِي بَابِ الْإِبْلَاغِ وَالتَّنْبِيهِ لِكَيْ لَا يَكْثُرَ غَمُّهُ بِسَبَبِ إِصْرَارِهِمْ عَلَى كُفْرِهِمْ وَفِي قَوْلِهِ: بِالْحَقِّ وُجُوهٌ.

Bilesin ki o topluluk inatta ve batıl dikbaşlılıkta ısrar edip inatlaşma yoluyla mucizeler teklif edince, Yüce Allah Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem onların dinî maslahatları konusunda delilleri ortaya koyma hususunda yaptığının ötesinde bir şey olmadığını açıkladı. Bunu açıkladığı gibi, inkârlarındaki ısrarları sebebiyle kederi artmasın diye tebliğ ve uyarma babında Resûl'ün yaptığının ötesinde de bir şey olmadığını açıkladı. O'nun «hak ile» (bi'l-hakkı) kavlinde birkaç vecih vardır:

أَحَدُهَا: أَنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِالْإِرْسَالِ، أَيْ أَرْسَلْنَاكَ إِرْسَالًا بِالْحَقِّ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِالْبَشِيرِ وَالنَّذِيرِ أَيْ أَنْتَ مُبَشِّرٌ بِالْحَقِّ وَمُنْذِرٌ بِهِ. وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْحَقِّ الدِّينَ وَالْقُرْآنَ، أَيْ أَرْسَلْنَاكَ بِالْقُرْآنِ حَالَ كَوْنِهِ بَشِيرًا لِمَنْ أَطَاعَ اللَّهَ بِالثَّوَابِ وَنَذِيرًا لِمَنْ كَفَرَ بِالْعِقَابِ، وَالْأَوْلَى أَنْ يَكُونَ الْبَشِيرُ وَالنَّذِيرُ صِفَةً لِلرَّسُولِ ﷺ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:

Birincisi: Gönderme (irsâl) fiiline taalluk etmesidir; yani «Biz seni hak bir göndermeyle gönderdik.» İkincisi: Müjdeci ve uyarıcı lafızlarına taalluk etmesidir; yani «Sen hak ile müjdeleyen ve onunla uyaran kimsesin.» Üçüncüsü: Hak lafzından maksadın din ve Kur'an olmasıdır; yani «Allah'a itaat edenleri sevapla müjdeleyici, inkâr edenleri ise azapla uyarıcı olduğu halde seni Kur'an ile gönderdik.» Evla olan ise müjdeci ve uyarıcının Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem sıfatı olmasıdır; sanki Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ يَا مُحَمَّدُ بِالْحَقِّ لِتَكُونَ مُبَشِّرًا لِمَنِ اتَّبَعَكَ وَاهْتَدَى بِدِينِكَ وَمُنْذِرًا لِمَنْ كَفَرَ بِكَ وَضَلَّ عَنْ دِينِكَ.

«Ey Muhammed! Sana uyan ve dininle hidayete eren kimseler için müjdeci, seni inkâr eden ve dininden sapan kimseler için de uyarıcı olasın diye şüphesiz biz seni hak ile gönderdik.»

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ فَفِيهِ قِرَاءَتَانِ:

Yüce Allah'ın: «Sen cehennemliklerden sorumlu değilsin / cehennemlikleri sorma» kavline gelince, bunda iki kıraat vardır:

الْجُمْهُورُ بِرَفْعِ التَّاءِ وَاللَّامِ عَلَى الْخَبَرِ، وَأَمَّا نَافِعٌ فَبِالْجَزْمِ وَفَتْحِ التَّاءِ عَلَى النَّهْيِ.

Cumhur t harfinin ve lâm harfinin zammesiyle haber olarak «ve lâ tüs'elü» (وَلا تُسْئَلُ) şeklinde okumuştur. Nâfi‘ ise nehiy olarak t harfinin fethası ve lâm harfinin cezmiyle «ve lâ tes'el» (وَلا تَسْأَلْ) şeklinde okumuştur.

أَمَّا عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى فَفِي التَّأْوِيلِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: أَنَّ مَصِيرَهُمْ إلى الجحيم فمعصيتهم لا تضرك ولست بمسؤول عَنْ ذَلِكَ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ [الرَّعْدِ: ٤٠] ، وَقَوْلِهِ: عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ [النُّورِ: ٥٤] . وَالثَّانِي: أَنَّكَ هَادٍ وَلَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ، فَلَا تَأْسَفْ وَلَا تَغْتَمَّ لِكُفْرِهِمْ وَمَصِيرِهِمْ إِلَى الْعَذَابِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَراتٍ [فَاطِرٍ: ٨] . الثَّالِثُ: لَا تَنْظُرْ إِلَى الْمُطِيعِ وَالْعَاصِي فِي الْوَقْتِ، فَإِنَّ الْحَالَ قَدْ يَتَغَيَّرُ فَهُوَ غَيْبٌ فَلَا تَسْأَلْ عَنْهُ، وَفِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ أَحَدًا لَا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِ غَيْرِهِ وَلَا يُؤَاخَذُ بِمَا اجْتَرَمَهُ سِوَاهُ سَوَاءٌ كَانَ قَرِيبًا أَوْ كَانَ بَعِيدًا.

Birinci kıraate göre tevilinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Onların varacağı yer cehennemdir, dolayısıyla onların isyanı sana zarar vermez ve sen bundan sorumlu değilsin; bu, O'nun: «Sana düşen ancak tebliğ etmektir, hesap görmek ise bize aittir» [Ra'd 40] ve: «Onun görevi kendisine yüklenen, sizin göreviniz de size yüklenendir» [Nûr 54] kavilleri gibidir. İkincisi: Sen bir hidayet rehberisin, iş konusunda senin elinde bir yetki yoktur; öyleyse onların küfrüne ve azaba gidecek olmalarına üzülme ve kederlenme; bunun benzeri O'nun: «Onlar için üzülerek kendini helak etme» [Fâtır 8] kavlidir. Üçüncüsü: Şu anda itaat edene ve isyan edene bakma; zira durum değişebilir, o ise gaybdır, bu yüzden onu sorma. Bu ayette hiç kimsenin başkasının günahından sorgulanmayacağına ve ister yakın ister uzak olsun başkasının işlediği suçla muaheze edilmeyeceğine delalet vardır.

أَمَّا الْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ فَفِيهَا وَجْهَانِ، الْأَوَّلُ:

İkinci kıraate gelince, bunda iki vecih vardır. Birincisi: