Binûn

Bakara Suresi — 34. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

رُوِيَ أَنَّهُ قَالَ: لَيْتَ شِعْرِي مَا فَعَلَ أَبَوَايَ؟

Rivayet edildiğine göre o: «Keşke anne babamın ne yaptığını (ne durumda olduğunu) bilseydim!» demiştir.

فَنُهِيَ عَنِ السُّؤَالِ عن

[Bunun üzerine] hakkında soru sormaktan nehyedildi:

الْكَفَرَةِ وَهَذِهِ الرِّوَايَةُ بَعِيدَةٌ لِأَنَّهُ ﵊ كَانَ عَالِمًا بِكُفْرِهِمْ ، وَكَانَ عَالِمًا بِأَنَّ الْكَافِرَ مُعَذَّبٌ، فَمَعَ هَذَا الْعِلْمِ كَيْفَ يُمْكِنُ أَنْ يَقُولَ: لَيْتَ شِعْرِي مَا فَعَلَ أَبَوَايَ. وَالثَّانِي: مَعْنَى هَذَا النَّهْيِ تَعْظِيمُ مَا وَقَعَ فِيهِ الْكُفَّارُ مِنَ الْعَذَابِ، كَمَا إِذَا سَأَلْتَ عَنْ إِنْسَانٍ وَاقِعٍ فِي بَلِيَّةٍ فَيُقَالُ لَكَ: لا تسأل عنه، ووجه التعظيم أن المسؤول يَجْزَعُ أَنْ يَجْرِيَ عَلَى لِسَانِهِ مَا هُوَ فِيهِ لِفَظَاعَتِهِ فَلَا تَسْأَلْهُ وَلَا تُكَلِّفْهُ مَا يضجره، أو أنت يا مُسْتَخْبِرٌ لَا تَقْدِرُ عَلَى اسْتِمَاعِ خَبَرِهِ لِإِيحَاشِهِ السَّامِعَ وَإِضْجَارِهِ، فَلَا تَسْأَلْ، وَالْقِرَاءَةُ الْأُولَى يُعَضِّدُهَا قِرَاءَةُ أُبَيٍّ: وَمَا تُسْأَلُ وَقِرَاءَةُ عَبْدِ اللَّهِ ولن تسأل.

Kâfirler [hakkında soru sormaktan nehyedildi]. Bu rivayet uzaktır (zayıftır); zira o aleyhisselâm onların küfrünü biliyordu ve kâfirin azap göreceğini de biliyordu. Bu bilgiye rağmen nasıl: «Keşke anne babamın ne yaptığını bilseydim!» diyebilirdi ki? İkincisi: Bu nehyin manası, kâfirlerin içine düştükleri azabın büyüklüğünü/korkunçluğunu ifade etmektir; nitekim bir felakete düşmüş kimseyi sorduğunda sana: «Onu hiç sorma!» denilmesi gibidir. Korkunçluğu ifade etmesinin yönü şudur: Kendisine sorulan kimse, [o kişinin] içinde bulunduğu durumun vahameti sebebiyle onu diline getirmekten bile dehşete kapılır, bu yüzden ona sorma ve onu rahatsız edecek şeyle mükellef tutma; yahut ey haber soran kişi, dinleyeni ürküttüğü ve üzdüğü için onun haberini dinlemeye güç yetiremezsin, bu yüzden sorma! Birinci kıraati, Übeyy'in {وَمَا تُسْأَلُ} ve Abdullah'ın {ولن تسأل} kıraati de desteklemektedir.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٢٠]

[Bakara Suresi (2), Ayet 120]

وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١٢٠)

{ وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “Sen onların dinlerine uymadıkça Yahudiler de Hıristiyanlar da senden asla razı olmazlar. De ki: «Doğru yol ancak Allah'ın yoludur.» Sana gelen ilimden sonra onların heva ve heveslerine uyacak olursan, Allah'tan sana ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.” (120)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا صَبَّرَ رَسُولَهُ بِمَا تَقَدَّمَ مِنَ الْآيَةِ وَبَيَّنَ أَنَّ الْعِلَّةَ قَدِ انْزَاحَتْ مِنْ قِبَلِهِ لَا مِنْ قِبَلِهِمْ وَأَنَّهُ لَا عُذْرَ لَهُمْ فِي الثَّبَاتِ عَلَى التَّكْذِيبِ بِهِ عَقَّبَ ذَلِكَ بِأَنَّ الْقَوْمَ بَلَغَ حَالُهُمْ فِي تَشَدُّدِهِمْ فِي بَاطِلِهِمْ وَثَبَاتِهِمْ عَلَى كُفْرِهِمْ أَنَّهُمْ يُرِيدُونَ مَعَ ذَلِكَ أَنْ يَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ وَلَا يَرْضَوْنَ مِنْهُ بِالْكِتَابِ، بَلْ يُرِيدُونَ مِنْهُ الْمُوَافَقَةَ لَهُمْ فِيمَا هُمْ عَلَيْهِ فَبَيَّنَ بِذَلِكَ شِدَّةَ عَدَاوَتِهِمْ لِلرَّسُولِ وَشَرَحَ مَا يُوجِبُ الْيَأْسَ مِنْ مُوَافَقَتِهِمْ وَالْمِلَّةُ هِيَ الدِّينُ ثُمَّ قَالَ: قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى بِمَعْنَى أَنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الَّذِي يَهْدِي إِلَى الْإِسْلَامِ وَهُوَ الْهُدَى الْحَقُّ وَالَّذِي يَصْلُحُ أَنْ يُسَمَّى هُدًى وَهُوَ الْهُدَى كُلُّهُ لَيْسَ وَرَاءَهُ هُدًى، وَمَا يَدْعُونَ إِلَى اتِّبَاعِهِ مَا هُوَ بِهُدًى إِنَّمَا هُوَ هَوًى، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ: وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ أَيْ أَقْوَالَهُمُ الَّتِي هِيَ أَهْوَاءٌ وَبِدَعٌ، بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ أَيْ مِنَ الدِّينِ الْمَعْلُومِ صِحَّتُهُ بِالدَّلَائِلِ الْقَاطِعَةِ. مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ أَيْ مُعِينٍ يَعْصِمُكَ وَيَذُبُّ عَنْكَ، بَلِ اللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِذَا أَقَمْتَ عَلَى الطَّاعَةِ وَالِاعْتِصَامِ بِحَبْلِهِ قَالُوا: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أُمُورٍ مِنْهَا أَنَّ الَّذِي عَلِمَ اللَّهُ مِنْهُ أَنَّهُ لَا يَفْعَلُ الشَّيْءَ يَجُوزُ مِنْهُ أَنْ يَتَوَعَّدَهُ عَلَى فِعْلِهِ، فَإِنَّ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا يَتَّبِعُ أَهْوَاءَهُمْ وَمَعَ ذَلِكَ فَقَدْ تَوَعَّدَهُ عَلَيْهِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزُّمَرِ: ٦٥] وَإِنَّمَا حَسُنَ هَذَا الْوَعِيدُ لِاحْتِمَالِ أَنَّ الصَّارِفَ لَهُ عَنْ ذَلِكَ الْفِعْلِ هُوَ هَذَا الْوَعِيدُ أَوْ هَذَا الْوَعِيدُ أَحَدُ صَوَارِفِهِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْوَعِيدُ إِلَّا بَعْدَ نَصْبِ الْأَدِلَّةِ وَإِذَا صَحَّ ذَلِكَ فَبِأَنْ لَا يَجُوزَ الْوَعِيدُ إِلَّا بَعْدَ الْقُدْرَةِ أَوْلَى فَبَطَلَ بِهِ قَوْلُ مَنْ يُجَوِّزُ تَكْلِيفَ مَا لَا يُطَاقُ. وَثَالِثُهَا: فِيهَا دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ اتِّبَاعَ الْهَوَى لَا يَكُونُ إِلَّا بَاطِلًا، فَمِنْ هَذَا الْوَجْهِ يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ التَّقْلِيدِ. وَرَابِعُهَا: فِيهَا دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ لَا شَفِيعَ لِمُسْتَحِقِّ الْعِقَابِ لِأَنَّ غَيْرَ الرَّسُولِ إِذَا اتَّبَعَ هَوَاهُ لَوْ كَانَ يَجِدُ شَفِيعًا وَنَصِيرًا لَكَانَ الرَّسُولُ أَحَقَّ بِذَلِكَ وَهَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ اتِّبَاعَ أَهْوَائِهِمْ كفر، وعندنا لا شفاعة في الكفر.

Bil ki Yüce Allah, önceki ayette Resûlü'nü teselli edip engelin onların tarafından değil kendi tarafından kalktığını ve onu yalanlamakta ısrar etmelerinde hiçbir mazeretlerinin bulunmadığını beyan edince; bunun ardından, bu kavmin batıllarında katılaşma ve küfürlerinde sebat etme hususunda öyle bir noktaya ulaştıklarını bildirdi ki, onlar bütün bunlarla birlikte Resûl'ün kendi dinlerine uymasını istemekte ve ondan sadece Kitap ile yetinmeyip bizzat kendi bulundukları yolda kendilerine muvafakat etmesini istemektedirler. Böylece onların Resûl'e olan düşmanlıklarının şiddetini beyan etmiş ve onların [dine] muvafakat etmelerinden ümit kesmeyi gerektiren hususu açıklamıştır. Millet (مِلَّة), din demektir. Sonra şöyle buyurmuştur: { قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى } “De ki: «Doğru yol ancak Allah'ın yoludur.»” Bunun manası, İslam'a ileten hidayetin ancak Allah'ın hidayeti olduğudur; hak hidayet ve hidayet olarak isimlendirilmeye layık olan sadece odur, bütün hidayet odur ve onun ötesinde hiçbir hidayet yoktur. Onların uymaya çağırdıkları şey ise bir hidayet değil, sadece hevadır. Nitekim O'nun: { وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ } “Onların heva ve heveslerine uyacak olursan” yani heva ve bidat olan sözlerine [uyacak olursan]; { بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ } “sana gelen ilimden sonra” yani kesin delillerle doğruluğu bilinen dinden sonra; { مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “Allah'tan sana ne bir dost ne de bir yardımcı vardır” yani seni koruyup senden [azabı] savacak bir yardımcı yoktur; bilakis sen itaate ve O'nun ipine sarılmaya devam ettiğin sürece Allah seni insanlardan korur, buyurduğunu görmez misin? Dediler ki: Ayet birtakım hususlara delalet eder: Bunlardan biri; Allah'ın, bir şeyi yapmayacağını bildiği kimseyi o fiili yapması hususunda tehdit etmesinin caiz oluşudur. Zira bu durumda Allah, onun onların hevalarına uymayacağını bilmekteydi; buna rağmen onu bundan dolayı tehdit etmiştir. Bunun benzeri O'nun: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } “Andolsun ki, eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa gider” [Zümer 65] kavlidir. Bu tehdidin güzel/uygun olması ancak, onu o fiilden alıkoyan şeyin bizzat bu tehdit olması veya bu tehdidin onu alıkoyan sebeplerden biri olması ihtimali sebebiyledir. İkincisi: O'nun { بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ } kavli, tehdidin ancak deliller ortaya konduktan sonra caiz olacağına delalet eder; bu sabit olunca, tehdidin ancak güç yetirmeden sonra caiz olması evleviyetle gerekir; böylece güç yetirilemeyen şeyin teklif edilmesini (teklif-i mâ lâ yutâk) caiz görenlerin görüşü iptal edilmiş olur. Üçüncüsü: Ayette hevaya uymanın ancak batıl olacağına delalet vardır; bu açıdan taklidin batıl olduğuna delalet eder. Dördüncüsü: Ayette cezayı hak eden kimse için şefaatçinin olmayacağına delalet vardır; zira Resûl'ün dışındaki biri hevasına uyduğunda bir şefaatçi ve yardımcı bulabilseydi, Resûl buna daha layık olurdu. Ancak bu zayıf bir görüştür; çünkü onların hevalarına uymak küfürdür ve bize göre küfürde şefaat yoktur.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٢١]

[Bakara Suresi (2), Ayet 121]

الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٢١)

{ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “Kendilerine Kitap verdiğimiz kimseler, onu hakkıyla okurlar (ona hakkıyla uyarlar). İşte onlar ona iman ederler. Kim de onu inkâr ederse, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.” (121)

/ المسألة الأولى: الَّذِينَ موضعه رفع بالابتداء. وأُولئِكَ ابتداء ثان ويُؤْمِنُونَ بِهِ خبره.

Birinci Mesele: { الَّذِينَ } lafzının konumu mübteda (özne) olarak merfûdur. { أُولئِكَ } ise ikinci mübtedadır, { يُؤْمِنُونَ بِهِ } de onun haberidir (yüklemidir).

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مَنْ هُمْ فِيهِ قَوْلَانِ:

İkinci Mesele: { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } kavliyle kastedilenlerin kimler olduğu hususunda iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُمُ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آتَاهُمُ اللَّهُ الْقُرْآنَ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ حَثٌّ وَتَرْغِيبٌ فِي تِلَاوَةِ هَذَا الْكِتَابِ، وَمَدْحٌ عَلَى تِلْكَ التِّلَاوَةِ، وَالْكِتَابُ الَّذِي هَذَا شَأْنُهُ هُوَ الْقُرْآنُ لَا التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ، فَإِنَّ قِرَاءَتَهُمَا غَيْرُ جَائِزَةٍ. وَثَانِيهَا: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ مقصود عَلَيْهِمْ، وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ أَهْلَ الْكِتَابِ لَمَا كَانَ كَذَلِكَ. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ وَالْكِتَابُ الَّذِي يَلِيقُ بِهِ هَذَا الْوَصْفُ هُوَ الْقُرْآنُ.

Birinci Görüş: Onların, Allah'ın kendilerine Kur'an'ı verdiği müminler olduğudur. Buna birtakım vecihlerle delil getirmişlerdir: Birincisi: O'nun { يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ } kavli, bu Kitab'ın tilavetine teşvik ve rağbet ettirme, bu tilaveti övmedir. Bu nitelikteki Kitap ise Tevrat ve İncil değil, Kur'an'dır; zira o ikisinin [tahrif edilmiş hallerinin ibadet kastıyla] okunması caiz değildir. İkincisi: Yüce Allah'ın { أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ } kavli, imanın onlara tahsis edildiğine delalet eder; şayet kastedilen Ehl-i Kitap olsaydı böyle olmazdı. Üçüncüsü: O'nun { وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } kavlidir; bu vasfa layık olan Kitap ise Kur'an'dır.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِالَّذِينِ آتَاهُمُ الْكِتَابَ، هُمُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالرَّسُولِ مِنَ الْيَهُودِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الَّذِينَ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ هُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ فَلَمَّا ذَمَّ طَرِيقَتَهُمْ وَحَكَى عَنْهُمْ سُوءَ أَفْعَالِهِمْ، أَتْبَعَ ذَلِكَ بِمَدْحِ مَنْ تَرَكَ طَرِيقَتَهُمْ، بَلْ تَأَمَّلَ التَّوْرَاةَ وَتَرَكَ تَحْرِيفَهَا وَعَرَفَ مِنْهَا صِحَّةَ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵇.

İkinci Görüş: Kendilerine Kitap verilenlerden maksadın, Yahudilerden Resûl'e iman eden kimseler olduğudur. Bunun delili şudur: Daha önce zikredilenler Ehl-i Kitap'tır; Allah onların tutumunu kınayıp kötü amellerini aktarınca, bunun peşinden onların tutumunu terk eden, bilakis Tevrat'ı etraflıca düşünüp onu tahrif etmeyi bırakan ve ondan Muhammed'in aleyhisselâm peygamberliğinin doğruluğunu anlayan kimseleri övmüştür.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ فَالتِّلَاوَةُ لَهَا مَعْنَيَانِ. أَحَدُهُمَا: الْقِرَاءَةُ. الثَّانِي: الِاتِّبَاعُ فِعْلًا، لِأَنَّ مَنِ اتَّبَعَ غَيْرَهُ يُقَالُ تَلَاهُ فِعْلًا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَالْقَمَرِ إِذا تَلاها [الشَّمْسِ: ٢] فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ يَقَعُ عَلَيْهِمَا جَمِيعًا، وَيَصِحُّ فِيهِمَا جَمِيعًا الْمُبَالَغَةُ لِأَنَّ التَّابِعَ لِغَيْرِهِ قَدْ يَسْتَوْفِي حَقَّ الِاتِّبَاعِ فَلَا يُخِلُّ بِشَيْءٍ مِنْهُ، وَكَذَلِكَ التَّالِي يَسْتَوْفِي حَقَّ قِرَاءَتِهِ فَلَا يُخِلُّ بِمَا يَلْزَمُ فِيهِ، وَالَّذِينَ تَأَوَّلُوهُ عَلَى الْقِرَاءَةِ هُمُ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا عَلَى وُجُوهٍ. فَأَوَّلُهَا: أَنَّهُمْ تَدَبَّرُوهُ فَعَمِلُوا بِمُوجِبِهِ حَتَّى تَمَسَّكُوا بِأَحْكَامِهِ مِنْ حَلَالٍ وَحَرَامٍ وَغَيْرِهِمَا. وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ خَضَعُوا عند تلاوته، وخشعوا إذا قرءوا الْقُرْآنَ فِي صَلَاتِهِمْ وَخَلَوَاتِهِمْ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ عَمِلُوا بِمُحْكَمِهِ وَآمَنُوا بِمُتَشَابِهِهِ، وَتَوَقَّفُوا فِيمَا أَشْكَلَ عَلَيْهِمْ منه وفوضوه إلى الله سبحانه. ورابعها: يقرءونه كَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ، وَلَا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ، وَلَا يَتَأَوَّلُونَهُ عَلَى غَيْرِ الْحَقِّ. وَخَامِسُهَا: أَنْ تُحْمَلَ الْآيَةُ عَلَى كُلِّ هَذِهِ الْوُجُوهِ لِأَنَّهَا مُشْتَرِكَةٌ فِي مَفْهُومٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ تَعْظِيمُهَا، وَالِانْقِيَادُ لَهَا لَفْظًا وَمَعْنًى، فَوَجَبَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى هَذَا الْقَدْرِ الْمُشْتَرَكِ تَكْثِيرًا لِفَوَائِدِ كَلَامِ الله تعالى والله أعلم.

Yüce Allah'ın: { يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ } kavline gelince; tilavetin iki manası vardır: Birincisi: Okumaktır (kıraat). İkincisi: Fiilen tabi olmaktır (ittiba); zira başkasına tabi olan kimse hakkında fiilen 'ona tabi oldu' (telâhu) denir. Nitekim Yüce Allah: { وَالْقَمَرِ إِذا تَلاها } “Ona uyduğu zaman aya” [Şems 2] buyurmuştur. Zahir olan, bu ifadenin her ikisini de kapsadığıdır. Her ikisinde de mübalağa sahihtir; zira başkasına uyan kimse uymanın hakkını tam verir de ondan hiçbir şeyi eksik bırakmaz; aynı şekilde okuyan kimse de okumasının hakkını tam verir ve onda gereken hiçbir şeyi aksatmaz. Bunu okuma (kıraat) manasına hamledenler ise kendi aralarında birtakım vecihlere ayrılmışlardır: Birincisi: Onu derinlemesine düşünüp gereğiyle amel etmişler, helal, haram ve diğer hususlardaki hükümlerine sımsıkı sarılmışlardır. İkincisi: Onu okurken huşu duymuşlar, namazlarında ve yalnız kaldıklarında Kur'an okuduklarında tevazu ve saygı göstermişlerdir. Üçüncüsü: Muhkemiyle amel edip müteşabihine iman etmişler, kendilerine kapalı gelen hususlarda durup onu Allah Teâlâ'ya havale etmişlerdir. Dördüncüsü: Onu Allah'ın indirdiği gibi okurlar; kelimeleri yerlerinden tahrif etmezler ve onu haktan başkasına tevil etmezler. Beşincisi: Ayetin bütün bu vecihlere hamledilmesidir; çünkü bunlar tek bir mefhumda, yani ona tazim göstermek ve hem lafız hem mana bakımından ona boyun eğmekte ortaktırlar. Dolayısıyla Yüce Allah'ın kelamının faydalarını çoğaltmak için lafzı bu ortak kavrama hamletmek vaciptir. Doğrusunu Allah bilir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٢٢ الى ١٢٤]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 122-124]

يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (١٢٢) وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (١٢٣) وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قالَ لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ (١٢٤)

{ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (١٢٢) وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (١٢٣) وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قالَ لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ (١٢٤) } “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi ve sizi cümle âleme üstün kıldığımı hatırlayın. (122) Ve öyle bir günden sakının ki, o gün hiç kimse bir başkası adına bir şey ödeyemez, kimseden fidye kabul edilmez, ona şefaat fayda vermez ve onlara yardım da edilmez. (123) Hani Rabbi, İbrahim'i birtakım kelimelerle imtihan etmiş, o da onları tastamam yerine getirmişti. [Allah]: «Ben seni insanlara önder yapacağım» buyurdu. [İbrahim]: «Soyumdan da [önderler yap]!» dedi. [Allah ise]: «Benim ahdim zalimlere ermez» buyurdu. (124)”

اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا اسْتَقْصَى فِي شَرْحِ وُجُوهِ نِعَمِهِ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ ثُمَّ فِي شَرْحِ قَبَائِحِهِمْ فِي أَدْيَانِهِمْ وَأَعْمَالِهِمْ وَخَتَمَ هَذَا الْفَصْلَ بما بدأ به وهو قوله: يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ إِلَى قَوْلِهِ: وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ شرع سبحانه هاهنا فِي نَوْعٍ آخَرَ مِنَ الْبَيَانِ وَهُوَ أَنْ ذَكَرَ قِصَّةَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَكَيْفِيَّةَ أَحْوَالِهِ، وَالْحِكْمَةُ فِيهِ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ شَخْصٌ يعترف بفضله جميع الطوائف والملل، فالمشركين كَانُوا مُعْتَرِفِينَ بِفَضْلِهِ مُتَشَرِّفِينَ بِأَنَّهُمْ مِنْ أَوْلَادِهِ ومن ساكني حرمه وخادمي بيته.

Bil ki O celle celâluhû İsrailoğullarına olan nimetlerinin çeşitlerini ve ardından onların dinlerindeki ve amellerindeki çirkinlikleri etraflıca açıklayıp bu kısmı başladığı ifade olan: { يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ } kavlinden { وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } kavline kadar olan kısımla mühürleyince; Yüce Allah burada başka bir beyan türüne başladı ki o da İbrahim'in aleyhisselâm kıssasını ve durumlarının keyfiyetini zikretmesidir. Bundaki hikmet şudur: İbrahim aleyhisselâm, bütün fırkaların ve din mensuplarının faziletini itiraf ettiği bir şahsiyettir. Nitekim müşrikler onun faziletini itiraf ediyor, onun evlatlarından olmakla, hareminde ikamet etmekle ve Beyt'inin hizmetkârı olmakla şeref duyuyorlardı.

[أما قوله تعالى وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ إلى قوله لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ] وَأَهْلُ الْكِتَابِ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى كَانُوا أَيْضًا

[Yüce Allah'ın { وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ } kavlinden { لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } kavline gelince;] Yahudi ve Hristiyanlardan oluşan Ehl-i Kitap da

مُقِرِّينَ بِفَضْلِهِ مُتَشَرِّفِينَ بِأَنَّهُمْ مِنْ أَوْلَادِهِ، فَحَكَى الله ﷾ عن إبراهيم ﵇ أُمُورًا تُوجِبُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ وَعَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى قبول قوله مُحَمَّدٍ ﷺ وَالِاعْتِرَافَ بِدِينِهِ وَالِانْقِيَادَ لِشَرْعِهِ، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ:

Onun faziletini ikrar ediyor ve onun evlatlarından olmakla şeref duyuyorlardı. Bu sebeple Allah celle celâluhû, İbrahim'den aleyhisselâm müşriklerin, Yahudilerin ve Hristiyanların Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem sözünü kabul etmelerini, dinini ikrar etmelerini ve şeriatına boyun eğmelerini gerektiren hususlar nakletmiştir. Bunun açıklaması birtakım vecihlerledir:

أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَهُ بِبَعْضِ التَّكَالِيفِ فَلَمَّا وَفَّى بِهَا وَخَرَجَ عَنْ عُهْدَتِهَا لَا جَرَمَ نَالَ النُّبُوَّةَ وَالْإِمَامَةَ وَهَذَا مِمَّا يُنَبِّهُ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى وَالْمُشْرِكِينَ عَلَى أَنَّ الْخَيْرَ لَا يَحْصُلُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ إِلَّا بِتَرْكِ التَّمَرُّدِ وَالْعِنَادِ وَالِانْقِيَادِ لِحُكْمِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَكَالِيفِهِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُ أَنَّهُ طَلَبَ الْإِمَامَةَ لِأَوْلَادِهِ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ مَنْصِبَ الْإِمَامَةِ وَالرِّيَاسَةِ فِي الدِّينِ لَا يَصِلُ إِلَى الظَّالِمِينَ، فَهَؤُلَاءِ مَتَى أَرَادُوا وِجْدَانَ هَذَا الْمَنْصِبِ وَجَبَ عَلَيْهِمْ تَرْكُ اللَّجَاجِ وَالتَّعَصُّبِ لِلْبَاطِلِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْحَجَّ مِنْ خَصَائِصِ دِينِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَحَكَى اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ لِيَكُونَ ذَلِكَ كَالْحُجَّةِ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فِي وُجُوبِ الِانْقِيَادِ لِذَلِكَ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْقِبْلَةَ لَمَّا حُوِّلَتْ إِلَى الْكَعْبَةِ شَقَّ ذَلِكَ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ هَذَا الْبَيْتَ قِبْلَةُ إِبْرَاهِيمَ الَّذِي يَعْتَرِفُونَ بِتَعْظِيمِهِ وَوُجُوبِ الِاقْتِدَاءِ بِهِ فَكَانَ ذَلِكَ مِمَّا يُوجِبُ زَوَالَ ذَلِكَ الْغَضَبِ عَنْ قُلُوبِهِمْ.

Birincisi: Yüce Allah ona birtakım mükellefiyetler emrettiğinde, o bunları tam olarak yerine getirip sorumluluğundan çıkınca şüphesiz peygamberliğe ve imamlığa (önderliğe) nail oldu. Bu durum Yahudileri, Hristiyanları ve müşrikleri; dünya ve ahirette hayrın ancak serkeşlik ve inadı bırakıp Allah Teâlâ'nın hükmüne ve tekliflerine boyun eğmekle elde edilebileceği hususunda uyaran bir husustur. İkincisi: Yüce Allah, onun nesli için de imamlık talep ettiğini, Allah Teâlâ'nın ise: { لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Benim ahdim zalimlere ermez” buyurduğunu nakletmiştir. Bu da dindeki imamlık ve riyaset makamının zalimlere ulaşmayacağına delalet etmiştir. Dolayısıyla bunlar bu makamı elde etmek istediklerinde inatlaşmayı ve batıla taassup göstermeyi terk etmeleri vacip olur. Üçüncüsü: Hac, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem dininin özelliklerindendir; Yüce Allah bunu İbrahim'den nakletmiştir ki buna boyun eğmenin vacip oluşu hususunda Yahudilere ve Hristiyanlara karşı bir delil olsun. Dördüncüsü: Kıble Kâbe'ye çevrildiğinde bu durum Yahudilere ve Hristiyanlara ağır geldi; bunun üzerine Yüce Allah, bu Beyt'in, onların tazimini ve kendisine uymanın gerekliliğini itiraf ettikleri İbrahim'in kıblesi olduğunu beyan etti; böylece bu durum, kalplerindeki o öfkenin zail olmasını gerektiren bir husus oldu.

وَخَامِسُهَا: أَنَّ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ فَسَّرَ الْكَلِمَاتِ الَّتِي ابْتَلَى اللَّهُ تَعَالَى إِبْرَاهِيمَ بِهَا بِأُمُورٍ يَرْجِعُ حَاصِلُهَا إِلَى تَنْظِيفِ الْبَدَنِ وَذَلِكَ مِمَّا يُوجِبُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ اخْتِيَارَ هَذِهِ الطَّرِيقَةِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُعْتَرِفِينَ بِفَضْلِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَيُوجِبُ عَلَيْهِمْ تَرْكَ مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ التَّلَطُّخِ بِالدِّمَاءِ وَتَرْكِ النَّظَافَةِ وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ فَسَّرَ تِلْكَ الْكَلِمَاتِ بِمَا أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ صَبَرَ عَلَى مَا ابْتُلِيَ بِهِ فِي دِينِ اللَّهِ تَعَالَى/ وَهُوَ النَّظَرُ فِي الْكَوَاكِبِ وَالْقَمَرِ وَالشَّمْسِ وَمُنَاظَرَةُ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ، ثُمَّ الِانْقِيَادُ لِأَحْكَامِ اللَّهِ تَعَالَى فِي ذَبْحِ الْوَلَدِ وَالْإِلْقَاءِ فِي النَّارِ، وَهَذَا يُوجِبُ عَلَى هَؤُلَاءِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَالْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ يَعْتَرِفُونَ بِفَضْلِهِ أَنْ يَتَشَبَّهُوا بِهِ فِي ذَلِكَ وَيَسْلُكُوا طَرِيقَتَهُ فِي تَرْكِ الْحَسَدِ وَالْحَمِيَّةِ وَكَرَاهَةِ الِانْقِيَادِ لِمُحَمَّدٍ ﷺ، فَهَذِهِ الْوُجُوهُ الَّتِي لِأَجْلِهَا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى قِصَّةَ إِبْرَاهِيمَ ﵇.

Beşincisi: Müfessirlerden bir kısmı, Allah Teâlâ'nın İbrahim'i kendisiyle imtihan ettiği kelimeleri neticesi bedenin temizlenmesine dayanan hususlarla tefsir etmişlerdir; bu da müşriklerin bu yolu seçmelerini gerektirir, zira onlar İbrahim'in aleyhisselâm faziletini itiraf ediyorlardı; dolayısıyla [bu durum] onların kanlara bulanmak ve temizliği terk etmek gibi üzerinde bulundukları şeyleri bırakmalarını gerektirir. Müfessirlerden bir kısmı ise bu kelimeleri, İbrahim'in aleyhisselâm Allah Teâlâ'nın dininde müptela kılındığı şeylere sabretmesi olarak tefsir etmişlerdir ki bunlar: Yıldızlara, aya ve güneşe bakıp düşünmesi, putperestlerle münazara etmesi, sonra çocuğun kurban edilmesi ve ateşe atılma hususunda Allah Teâlâ'nın hükümlerine boyun eğmesidir. Bu da onun faziletini itiraf eden bu Yahudilerin, Hristiyanların ve müşriklerin bu hususta ona benzemelerini ve hasedi, taassubu ve Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem boyun eğmekten hoşlanmamayı terk etme konusunda onun yoluna girmelerini gerektirir. İşte Allah Teâlâ'nın İbrahim'in aleyhisselâm kıssasını zikretmesinin sebepleri bu vecihlerdir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أُمُورًا يَرْجِعُ بَعْضُهَا إِلَى الْأُمُورِ الشَّاقَّةِ الَّتِي كَلَّفَهُ بِهَا، وَبَعْضُهَا يَرْجِعُ إِلَى التَّشْرِيفَاتِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي خَصَّهُ اللَّهُ بِهَا، وَنَحْنُ نَأْتِي عَلَى تَفْسِيرِهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَهَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى تَكْلِيفٍ حَصَلَ بَعْدَهُ تَشْرِيفٌ.

Bil ki Yüce Allah, İbrahim'den aleyhisselâm bir kısmı kendisini mükellef kıldığı meşakkatli hususlara, bir kısmı da Allah'ın kendisini has kıldığı yüce taltif ve teşriflere dönen birtakım hususlar nakletmiştir; inşâallah Teâlâ biz bunların tefsirini ele alacağız. Bu ayet, ardından bir teşrifin gerçekleştiği bir teklife delalet etmektedir.

أَمَّا التَّكْلِيفُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Teklife gelince, bu Yüce Allah'ın: { وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ } “Hani Rabbi, İbrahim'i birtakım kelimelerle imtihan etmiş, o da onları tastamam yerine getirmişti” kavlidir; bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: [الْعَامِلُ فِي إِذِ] قال صاحب الكشاف: العامل في إِذِ إِمَّا مُضْمَرٌ نَحْوُ: وَاذْكُرْ إِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ أَوْ إِذِ ابْتَلَاهُ كَانَ كَيْتَ وَكَيْتَ وَإِمَّا قالَ إِنِّي جاعِلُكَ.

Birinci Mesele: [İz (إِذِ) edatındaki amil] Keşşâf sahibi dedi ki: «İz» (إِذِ) edatındaki amil ya { واذْكُرْ إِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ } [Hatırla o vakti ki İbrahim'i imtihan etmişti] yahut [Onu imtihan ettiği vakit şöyle şöyle olmuştu] gibi takdir edilen gizli bir fiildir ya da { قالَ إِنِّي جاعِلُكَ } kavlidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ تَكْلِيفَهُ إِيَّاهُ بِبَلْوَى تَوَسُّعًا لِأَنَّ مِثْلَ هَذَا يَكُونُ مِنَّا عَلَى جِهَةِ الْبَلْوَى وَالتَّجْرِبَةِ وَالْمِحْنَةِ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْرِفُ مَا يَكُونُ مِمَّنْ يَأْمُرُهُ، فَلَمَّا كَثُرَ ذَلِكَ فِي الْعُرْفِ بَيْنَنَا جَازَ أَنْ يَصِفَ اللَّهُ تَعَالَى أَمْرَهُ وَنَهْيَهُ بِذَلِكَ مَجَازًا لِأَنَّهُ تَعَالَى لَا يَجُوزُ عَلَيْهِ الِاخْتِبَارُ وَالِامْتِحَانُ لِأَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ الَّتِي لَا نِهَايَةَ لَهَا عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ مِنَ الْأَزَلِ إِلَى الْأَبَدِ، وَقَالَ هِشَامُ بن الحكم: إنه تعالى كَانَ فِي الْأَزَلِ عَالِمًا بِحَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ وَمَاهِيَّاتِهَا فَقَطْ، فَأَمَّا حُدُوثُ تِلْكَ الْمَاهِيَّاتِ وَدُخُولُهَا فِي الْوُجُودِ فَهُوَ تَعَالَى لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا عِنْدَ وُقُوعِهَا وَاحْتَجَّ عَلَيْهِ بِالْآيَةِ وَالْمَعْقُولِ، أَمَّا الْآيَةُ فَهِيَ هَذِهِ الْآيَةُ، قَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى صَرَّحَ بِأَنَّهُ يَبْتَلِي عِبَادَهُ وَيَخْتَبِرُهُمْ وَذَكَرَ نَظِيرَهُ فِي سَائِرِ الْآيَاتِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ [مُحَمَّدٍ: ٣١] وَقَالَ: لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا [هُودٍ: ٧] وَقَالَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ بَعْدَ ذَلِكَ: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ

İkinci Mesele: Yüce Allah'ın ona olan teklifini genişletme (tevessü) yoluyla belva (imtihan) olarak nitelendirmesidir; çünkü bu kabil bir durum bizden, emrettiği kimseden ne sadır olacağını bilmemesi cihetiyle imtihan, tecrübe ve sınama şeklinde vuku bulur. Bu durum aramızdaki örfte yaygınlaşınca, Allah Teâlâ'nın emir ve nehyini mecaz yoluyla böyle nitelendirmesi caiz olmuştur. Zira Allah Teâlâ hakkında deneme ve sınama caiz değildir; çünkü O Teâlâ, ezelden ebede kadar sonu olmayan bütün malumatı ayrıntılı bir şekilde bilendir. Hişam b. Hakem ise şöyle demiştir: O Teâlâ ezelde sadece eşyanın hakikatlerini ve mahiyetlerini bilmekteydi; bu mahiyetlerin meydana gelmesini ve varlık sahasına girmesini ise O Teâlâ ancak vuku buldukları anda bilir. O buna hem ayetle hem de akılla delil getirmiştir. Ayete gelince, o bu ayettir; dedi ki: Yüce Allah kullarını imtihan edip sınadığını açıkça belirtmiştir ve diğer ayetlerde de bunun benzerini zikretmiştir; nitekim Yüce Allah: { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ } “Andolsun ki içinizden cihad edenlerle sabredenleri belirleyinceye kadar sizi imtihan edeceğiz” [Muhammed 31] buyurmuş, yine: { لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا } “Hanginizin daha güzel amel yapacağını sınamak için” [Hûd 7] buyurmuş ve bu surede bundan sonra şöyle buyurmuştur: { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ

وَالْجُوعِ

وَالْجُوعِ } “Andolsun ki sizi biraz korku ve açlıkla... imtihan edeceğiz”

[الْبَقَرَةِ: ١٥٥] وَذَكَرَ أَيْضًا مَا يُؤَكِّدُ هَذَا الْمَذْهَبَ نَحْوَ قَوْلِهِ: فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى [طه: ٤٤] وَكَلِمَةُ «لَعَلَّ» للترجي وقال: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ [الْبَقَرَةِ: ٢١] فَهَذِهِ الْآيَاتُ وَنَظَائِرُهَا دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ ﷾ لَا يَعْلَمُ وُقُوعَ الْكَائِنَاتِ قَبْلَ وُقُوعِهَا، أَمَّا الْعَقْلُ فَدَلَّ عَلَى وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ كَانَ عَالِمًا بِوُقُوعِ الْأَشْيَاءِ قَبْلَ وُقُوعِهَا لَزِمَ نَفْيُ الْقُدْرَةِ عَنِ الْخَالِقِ وَعَنِ الْخَلْقِ، وَذَلِكَ مُحَالٌ فَمَا أَدَّى إِلَيْهِ مِثْلُهُ بَيَانُ الْمُلَازَمَةِ: أَنَّ مَا عَلِمَ اللَّهُ تَعَالَى وُقُوعَهُ اسْتَحَالَ أَنْ لَا يَقَعَ لِأَنَّ الْعِلْمَ بِوُقُوعِ الشَّيْءِ وَبِلَا وُقُوعِ ذَلِكَ الشَّيْءِ مُتَضَادَّانِ وَالْجَمْعُ بَيْنَ الضِّدَّيْنِ مُحَالٌ، وَكَذَلِكَ مَا عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا يَقَعُ كَانَ وُقُوعُهُ مُحَالًا لِعَيْنِ هَذِهِ الدَّلَالَةِ، فَلَوْ كَانَ الْبَارِي تَعَالَى عَالِمًا بِجَمِيعِ الْأَشْيَاءِ الْجُزْئِيَّةِ قَبْلَ وُقُوعِهَا لَكَانَ بَعْضُهَا وَاجِبَ الْوُقُوعِ وَبَعْضُهَا مُمْتَنِعَ الْوُقُوعِ، وَلَا قُدْرَةَ الْبَتَّةَ لَا عَلَى الْوَاجِبِ وَلَا عَلَى الْمُمْتَنِعِ فَيَلْزَمُ نَفْيُ الْقُدْرَةِ عَلَى هَذِهِ الْأَشْيَاءِ عَنِ الْخَالِقِ تَعَالَى وَعَنِ الْخَلْقِ وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ ذَلِكَ مُحَالٌ أَمَّا فِي حَقِّ الْخَالِقِ فَلِأَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّ الْعَالَمَ مُحْدَثٌ وَلَهُ مُؤَثِّرٌ وَذَلِكَ الْمُؤَثِّرُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ قَادِرًا إِذْ لَوْ كَانَ مُوجِبًا لِذَاتِهِ لَزِمَ مِنْ قِدَمِهِ قِدَمُ الْعَالَمِ أَوْ مِنْ حُدُوثِ الْعَالَمِ حُدُوثُهُ، وَأَمَّا/ فِي حَقِّ الْخَلْقِ فَلِأَنَّا نَجِدُ مِنْ أَنْفُسِنَا وِجْدَانًا ضَرُورِيًّا كَوْنَنَا مُتَمَكِّنِينَ مِنَ الْفِعْلِ وَالتَّرْكِ، عَلَى مَعْنَى أَنَّا إِنْ شِئْنَا الْفِعْلَ قَدَرْنَا عَلَيْهِ، وَإِنْ شِئْنَا التَّرْكَ قَدَرْنَا عَلَى التَّرْكِ، فَلَوْ كَانَ أَحَدُهُمَا وَاجِبًا وَالْآخَرُ مُمْتَنِعًا لَمَا حَصَلَتْ هَذِهِ الْمُكْنَةُ الَّتِي يُعْرَفُ ثُبُوتُهَا بِالضَّرُورَةِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ تَعَلُّقَ الْعِلْمِ بِأَحَدِ الْمَعْلُومَيْنِ مُغَايِرٌ لِتَعَلُّقِهِ بِالْمَعْلُومِ الْآخَرِ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّهُ يَصِلُ مِنَّا تعقل أحد التعلقين مع الذهول عن التعليق الْآخَرِ، وَلَوْ كَانَ التَّعَلُّقَانِ تَعَلُّقًا وَاحِدًا لَاسْتَحَالَ ذَلِكَ، لِأَنَّ الشَّيْءَ الْوَاحِدَ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ مَعْلُومًا مَذْهُولًا عَنْهُ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَوْ كَانَ تَعَالَى عَالِمًا بِجَمِيعِ هَذِهِ الْجُزْئِيَّاتِ، لَكَانَ لَهُ تَعَالَى عُلُومٌ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، أَوْ كَانَ لِعِلْمِهِ تَعَلُّقَاتٌ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَيَلْزَمُ حُصُولُ مَوْجُودَاتٍ غَيْرِ مُتَنَاهِيَةٍ دَفْعَةً وَاحِدَةً وَذَلِكَ مُحَالٌ، لِأَنَّ مَجْمُوعَ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ أَزْيَدُ مِنْ ذَلِكَ الْمَجْمُوعِ بِعَيْنِهِ عِنْدَ نُقْصَانِ عَشَرَةٍ مِنْهُ، فَالنَّاقِصُ مُتَنَاهٍ، وَالزَّائِدُ زَادَ عَلَى الْمُتَنَاهِي بِتِلْكَ الْعَشَرَةِ، وَالْمُتَنَاهِي إِذَا ضُمَّ إِلَيْهِ غَيْرُ الْمُتَنَاهِي كَانَ الْكُلُّ مُتَنَاهِيًا، فَإِذًا وُجُودُ أُمُورٍ غَيْرِ مُتَنَاهِيَةٍ مُحَالٌ، فَإِنْ قِيلَ: الْمَوْجُودُ هُوَ الْعِلْمُ، فَأَمَّا تِلْكَ التَّعَلُّقَاتُ فَهِيَ أُمُورٌ نِسْبِيَّةٌ لَا وُجُودَ لَهَا فِي الْأَعْيَانِ، قُلْنَا: الْعِلْمُ إِنَّمَا يَكُونُ عِلْمًا لَوْ كَانَ مُتَعَلِّقًا بِالْمَعْلُومِ، فَلَوْ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ التَّعَلُّقُ حَاصِلًا فِي نَفْسِ الْأَمْرِ لَزِمَ أَنْ لَا يَكُونَ الْعِلْمُ عِلْمًا فِي نَفْسِ الْأَمْرِ وَذَلِكَ مُحَالٌ. وَثَالِثُهَا:

[Bakara 155]. O ayrıca bu mezhebi teyit eden şu kabil ifadeleri de zikretmiştir: { فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى } “Ona yumuşak söz söyleyin, belki öğüt alır veya korkar” [Tâhâ 44]; «lealle» (لَعَلَّ) kelimesi ümit/teraccî içindir; yine şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize kulluk edin ki sakınasınız” [Bakara 21]. İşte bu ve benzeri ayetler O'nun celle celâluhû vuku bulacak şeyleri vuku bulmadan önce bilmediğine delalet eder. Akla gelince; akıl birtakım vecihlerle buna delalet etmiştir: Birincisi: Şayet O Teâlâ eşyanın vuku bulacağını vukuundan önce bilmiş olsaydı, Yaratıcı'dan ve yaratılanlardan kudretin nefyedilmesi gerekirdi; bu ise muhaldir, dolayısıyla buna götüren şey de muhaldir. Gerekliliğin (mülazemetin) açıklaması şudur: Allah Teâlâ'nın vuku bulacağını bildiği bir şeyin vuku bulmaması imkânsızdır; çünkü bir şeyin vuku bulacağını bilmekle o şeyin vuku bulmaması birbirine zıttır ve iki zıddın bir araya gelmesi muhaldir. Aynı şekilde Allah'ın vuku bulmayacağını bildiği şeyin vuku bulması da aynen bu delil sebebiyle muhaldir. Eğer Bâri Teâlâ bütün cüz'î şeyleri vuku bulmadan önce bilmiş olsaydı, onların bir kısmı vacibü'l-vukû (vuku bulması zorunlu), bir kısmı da mümteniü'l-vukû (vuku bulması imkânsız) olurdu. Ne vacip ne de mümteni üzerinde asla bir kudret söz konusu olamaz; böylece bu şeyler üzerindeki kudretin hem Yaratıcı Teâlâ'dan hem de yaratılanlardan nefyedilmesi gerekir. Bunun muhal olduğunu söylememize gelince: Yaratıcı hakkında muhaldir; çünkü âlemin sonradan yaratılmış olduğu ve bir müessirinin bulunduğu sabittir, o müessirin de kādir olması vaciptir; zira bizzat zatı gereği zorunlu kılıcı (mûcebün bi'z-zât) olsaydı, O'nun kıdeminden âlemin kıdemi veya âlemin hudûsundan O'nun hudûsu gerekirdi. Yaratılanlar hakkında muhal olmasına gelince: Çünkü biz kendimizde fiili yapmaya da terk etmeye de muktedir olduğumuzu zaruri bir idrakle bulmaktayız; yani fiili dilersek ona güç yetiririz, terki dilersek terke güç yetiririz. Eğer bu ikisinden biri vacip, diğeri mümteni olsaydı, sübutu zaruretle bilinen bu güç ve imkân hâsıl olmazdı. İkincisi: İlmin iki malumdan birine taalluk etmesi, diğer maluma taalluk etmesinden farklıdır; bu sebepledir ki bizde taalluklardan birini akletmekle birlikte diğer taalluktan gafil olmak gerçekleşebilir. Eğer iki taalluk tek bir taalluk olsaydı bu imkânsız olurdu; çünkü tek bir şeyin hem bilinen hem de kendisinden gafil olunan bir şey olması muhaldir. Bu sabit olunca deriz ki: Şayet O Teâlâ bütün bu cüz'iyatı biliyor olsaydı, O Teâlâ'nın sonsuz ilimleri bulunurdu yahut ilminin sonsuz taallukları olurdu. Her iki takdirde de sonsuz varlıkların bir anda bulunması gerekir ki bu muhaldir; zira bu şeylerin toplamı, bizzat o toplamdan on tanesi eksildiğindeki halinden daha fazladır; o halde eksik olan sonludur, fazla olan ise sonlu olana o on tane ile fazlalaşmıştır; sonlu olana sonsuz eklendiğinde ise hepsi sonlu olur; öyleyse sonsuz şeylerin varlığı muhaldir. Şayet: «Mevcut olan ilimdir; o taalluklar ise zihnî/izafî durumlardır, harici varlıkları yoktur» denilirse, deriz ki: İlim ancak maluma taalluk ettiği takdirde ilim olur; şayet bu taalluk işin aslında gerçekleşmemiş olsaydı, ilmin işin aslında ilim olmaması gerekirdi ki bu muhaldir. Üçüncüsü:

أَنَّ هَذِهِ الْمَعْلُومَاتِ الَّتِي لَا نِهَايَةَ لَهَا، هَلْ يَعْلَمُ اللَّهُ عَدَدَهَا أَوْ لَا يَعْلَمُ، فَإِنْ عَلِمَ عَدَدَهَا فَهِيَ مُتَنَاهِيَةٌ، لِأَنَّ كُلَّ مَا لَهُ عَدَدٌ مُعَيَّنٌ فَهُوَ مُتَنَاهٍ، وَإِنْ لَمْ يَعْلَمِ اللَّهُ تَعَالَى عَدَدَهَا لَمْ يَكُنْ عَالِمًا بِهَا عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ، وَكَلَامُنَا لَيْسَ إِلَّا فِي الْعِلْمِ التَّفْصِيلِيِّ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ كُلَّ مَعْلُومٍ فَهُوَ مُتَمَيِّزٌ فِي الذِّهْنِ عَمَّا عَدَاهُ، وَكُلُّ مُتَمَيِّزٍ عَمَّا عَدَاهُ فَإِنَّ مَا عَدَاهُ خَارِجٌ عَنْهُ، وَكُلُّ مَا خَرَجَ عَنْهُ فَهُوَ مُتَنَاهٍ، فَإِذَنْ كُلُّ مَعْلُومٍ فَهُوَ مُتَنَاهٍ، فَإِذَنْ كُلُّ مَا هُوَ غَيْرُ مُتَنَاهٍ اسْتَحَالَ أَنْ يَكُونَ مَعْلُومًا. وَخَامِسُهَا: أَنَّ الشَّيْءَ إِنَّمَا يَكُونُ مَعْلُومًا لَوْ كَانَ لِلْعِلْمِ تَعَلُّقٌ بِهِ وَنِسْبَةٌ إِلَيْهِ وَانْتِسَابُ الشَّيْءِ إِلَى الشَّيْءِ يُعْتَبَرُ تَحَقُّقُهُ فِي نَفْسِهِ، فَإِنَّهُ إِذَا لَمْ يَكُنْ لِلشَّيْءِ فِي نَفْسِهِ تَعَيُّنٌ اسْتَحَالَ أَنْ يَكُونَ لِغَيْرِهِ إِلَيْهِ مِنْ حَيْثُ هُوَ هُوَ نِسْبَةٌ، وَالشَّيْءُ الْمُشَخَّصُ قَبْلَ دُخُولِهِ فِي الْوُجُودِ لَمْ يَكُنْ مُشَخَّصًا الْبَتَّةَ، فَاسْتَحَالَ كَوْنُهُ مُتَعَلِّقَ الْعِلْمِ، فَإِنْ قِيلَ: يَبْطُلُ هَذَا بِالْمُحَالَاتِ وَالْمُرَكَّبَاتِ قَبْلَ دُخُولِهَا فِي الْوُجُودِ فَإِنَّا نَعْلَمُهَا وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا تَعَيُّنَاتٌ الْبَتَّةَ، قُلْنَا: هَذَا الَّذِي أَوْرَدْتُمُوهُ نَقْضٌ عَلَى كَلَامِنَا، وَلَيْسَ جَوَابًا عَنْ كَلَامِنَا، وَذَلِكَ مِمَّا لَا يُزِيلُ الشَّكَّ، وَالشُّبْهَةَ، قَالَ هِشَامٌ: فَهَذِهِ الْوُجُوهُ الْعَقْلِيَّةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا حَاجَةَ إِلَى صَرْفِ هَذِهِ الْآيَاتِ عَنْ ظَوَاهِرِهَا، وَاعْلَمْ أَنَّ هِشَامًا كَانَ رَئِيسَ الرَّافِضَةِ، فلذلك ذهب قدماء الروافض إلى القول بالنداء، أَمَّا الْجُمْهُورُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَإِنَّهُمُ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى

Bu sonsuz malumatın sayısını Allah bilmekte midir, bilmemekte midir? Şayet sayısını biliyorsa bunlar sonludur; çünkü belirli bir sayısı olan her şey sonludur. Eğer Allah Teâlâ bunların sayısını bilmiyorsa, onları ayrıntılı bir şekilde bilmiyor demektir; bizim sözümüz ise ancak tafsili ilim hakkındadır. Dördüncüsü: Her malum zihinde kendisinin dışındakilerden ayırt edilmiştir (mütemeyyizdir); kendisinin dışındakilerden ayırt edilmiş her şeyin dışındakiler onun haricindedir; haricinde bir şey bulunan her şey ise sonludur. O halde her malum sonludur; dolayısıyla sonsuz olan her şeyin malum olması imkânsızdır. Beşincisi: Bir şey ancak ilmin ona bir taalluku ve nispeti olduğu takdirde malum olur; bir şeyin bir şeye nispet edilmesinde ise onun bizzat kendisinde gerçekleşmiş olması muteberdir. Zira bir şeyin bizzat kendisinde bir belirliliği yoksa, başkasının bizzat ona nispetinin olması imkânsızdır. Ferdi olarak belirlenmiş (müşahhas) şey ise varlığa girmeden önce asla müşahhas değildir; dolayısıyla ilmin taalluk ettiği şey olması imkânsızdır. Eğer: «Bu durum, varlığa girmelerinden önceki imkânsızlar (muhalât) ve mürekkep şeyler ile nakzedilir; zira biz hiçbir belirlilikleri olmasa da onları biliriz» denilirse, deriz ki: Sizin bu getirdiğiniz şey sözümüzü nakzetmektir (çürütme itirazıdır), sözümüze bir cevap değildir; bu ise şüpheyi ve tereddüdü ortadan kaldırmaz. Hişam dedi ki: İşte bu akli vecihler, bu ayetleri zahirlerinden saptırmaya gerek olmadığına delalet eder. Bil ki Hişam, Râfızîlerin reisi idi; bu sebeple kadim Râfızîler 'bedâ' (Allah'a yeni bilgi hasıl olması) görüşüne gitmişlerdir. Müslümanların cumhuruna gelince; onlar O Sübhânehu ve Teâlâ'nın

يَعْلَمُ الْجُزْئِيَّاتِ قَبْلَ وُقُوعِهَا، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهَا بِأَنَّهَا قَبْلَ وُقُوعِهَا تَصِحُّ أَنْ تَكُونَ مَعْلُومَةً لِلَّهِ تَعَالَى إِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهَا تَصِحُّ أَنْ تَكُونَ مَعْلُومَةً لِأَنَّا نَعْلَمُهَا قَبْلَ وُقُوعِهَا فَإِنَّا نَعْلَمُ أَنَّ الشَّمْسَ غَدًا تَطْلُعُ مِنْ مَشْرِقِهَا، وَالْوُقُوعُ يَدُلُّ عَلَى الْإِمْكَانِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُ لَمَّا صَحَّ أَنْ تَكُونَ مَعْلُومَةً وَجَبَ أَنْ تَكُونَ معلومة لله تعالى، لأن تعلق اللَّهِ تَعَالَى بِالْمَعْلُومِ أَمْرٌ ثَبَتَ لَهُ لِذَاتِهِ، فَلَيْسَ تَعَلُّقُهُ بِبَعْضِ مَا يَصِحُّ أَنْ يَعْلَمَ أَوْلَى مِنْ تَعَلُّقِهِ بِغَيْرِهِ، فَلَوْ حَصَلَ التَّخْصِيصُ لَافْتَقَرَ إِلَى مُخَصِّصٍ، وَذَلِكَ/ مُحَالٌ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَتَعَلَّقَ بِشَيْءٍ مِنَ الْمَعْلُومَاتِ أَصْلًا وَإِنْ تَعَلَّقَ بِالْبَعْضِ فَإِنَّهُ يَتَعَلَّقُ بِكُلِّهَا وَهُوَ الْمَطْلُوبُ أَمَّا الشُّبْهَةُ الْأُولَى: فَالْجَوَابُ عَنْهَا أَنَّ الْعِلْمَ بِالْوُقُوعِ تَبَعٌ لِلْوُقُوعِ، وَالْوُقُوعُ تَبَعٌ لِلْقُدْرَةِ، فَالتَّابِعُ لَا يُنَافِي الْمَتْبُوعَ، فَالْعِلْمُ لَازِمٌ لَا يُغْنِي عَنِ الْقُدْرَةِ.

Cüz'iyatı vuku bulmadan önce bildiği hususunda ittifak etmişlerdir. Buna karşı şöyle delil getirmişlerdir: Cüz'iyat vuku bulmadan önce Allah Teâlâ tarafından bilinmeye elverişlidir. Bilinmeye elverişli olduğunu söyledik; çünkü biz onları vuku bulmadan önce biliriz; nitekim yarın güneşin doğudan doğacağını biliriz; vuku bulma ise imkâna delalet eder. Bilinmesi caiz olunca Allah Teâlâ tarafından bilinmesinin vacip olduğunu söyledik; çünkü Allah Teâlâ'nın maluma taalluku, Zâtı gereği O'nun için sabit olan bir husustur. Dolayısıyla bilinmesi sahih olan şeylerin bir kısmına taalluk etmesi, diğerine taalluk etmesinden daha evla değildir. Şayet bir tahsis gerçekleşseydi bir tahsis ediciye muhtaç olurdu ki bu muhaldir. Dolayısıyla ya malumattan hiçbir şeye asla taalluk etmemesi gerekirdi ya da bir kısmına taalluk ettiğinde hepsine taalluk etmesi gerekirdi; aranan da budur. Birinci şüpheye gelince: Ona verilecek cevap şudur: Vukuun bilinmesi vuku bulmaya tabidir, vuku bulmak ise kudrete tabidir; tabi olan şey tabi olunan şeye aykırı olmaz. Dolayısıyla ilim lâzımdır (bağlayıcıdır), kudrete ihtiyaç bırakmaz değildir (kudreti ortadan kaldırmaz).

وَأَمَّا الشُّبْهَةُ الثَّانِيَةُ: فَالْجَوَابُ عَنْهَا: أَنَّهَا مَنْقُوضَةٌ بِمَرَاتِبِ الْأَعْدَادِ الَّتِي لَا نِهَايَةَ لَهَا.

İkinci şüpheye gelince: Ona verilecek cevap şudur: Bu, sayıların sonsuz olan mertebeleri ile nakzedilmiştir (çürütülmüştür).

وَأَمَّا الشُّبْهَةُ الثَّالِثَةُ: فَالْجَوَابُ عَنْهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَعْلَمُ عَدَدَهَا، وَلَا يَلْزَمُ مِنْهُ إِثْبَاتُ الْجَهْلِ، لِأَنَّ الْجَهْلَ هُوَ أَنْ يَكُونَ لَهَا عَدَدٌ مُعَيَّنٌ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَعْلَمُ عَدَدَهَا، فَأَمَّا إِذَا لَمْ يكن فِي نَفْسِهَا عَدَدٌ، لَمْ يَلْزَمْ مِنْ قَوْلِنَا:

Üçüncü şüpheye gelince: Ona verilecek cevap şudur: Allah Teâlâ onların sayısını bilmez ve bundan cehalet isnat etmek gerekmez. Çünkü cehalet, onların belirli bir sayısı olup da sonra Allah Teâlâ'nın bu sayıyı bilmemesidir. Fakat bizzat kendilerinde bir sayı bulunmadığında, bizim:

أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَعْلَمُ عَدَدَهَا إِثْبَاتُ الْجَهْلِ.

«Allah Teâlâ onların sayısını bilmez» dememizden cehalet isnadı gerekmez.

وَأَمَّا الشُّبْهَةُ الرَّابِعَةُ: فَالْجَوَابُ عَنْهَا: أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ شَرْطِ الْمَعْلُومِ أَنْ يَعْلَمَ الْعِلْمُ تَمَيُّزَهُ عَنْ غَيْرِهِ، لِأَنَّ الْعِلْمَ بِتَمَيُّزِهِ عَنْ غَيْرِهِ يَتَوَقَّفُ عَلَى الْعِلْمِ بِذَلِكَ الْغَيْرِ، فَلَوْ كَانَ تَوَقُّفُ الْعِلْمِ بِالشَّيْءِ عَلَى الْعِلْمِ بِتَمَيُّزِهِ عَنْ غَيْرِهِ، وَثَبَتَ أَنَّ الْعِلْمَ بِتَمَيُّزِهِ مِنْ غَيْرِهِ يُوقَفُ عَلَى الْعِلْمِ بِغَيْرِهِ، لَزِمَ أَنْ لَا يَعْلَمَ الْإِنْسَانُ شَيْئًا وَاحِدًا إِلَّا إِذَا عَلِمَ أُمُورًا لَا نِهَايَةَ لَهَا.

Dördüncü şüpheye gelince: Ona verilecek cevap şudur: Malumun şartı, ilmin onun başkasından temeyyüzünü (ayrımını) bilmesi değildir; zira onun başkasından ayrımını bilmek o başkasını bilmeye bağlıdır. Şayet bir şeyi bilmek onun başkasından ayrımını bilmeye bağlı olsaydı ve onun başkasından ayrımını bilmenin de o başkasını bilmeye bağlı olduğu sabit olsaydı, insanın sonsuz şeyleri bilmedikçe tek bir şeyi dahi bilmemesi gerekirdi.

وَأَمَّا الشُّبْهَةُ الْخَامِسَةُ: فَالْجَوَابُ عَنْهَا بِالنَّقْضِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ، وَإِذَا انْتَقَضَتِ الشُّبْهَةُ سَقَطَتْ، فَيَبْقَى مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى عُمُومِ عَالِمِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى سَالِمًا عَنِ الْمُعَارِضِ، وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ.

Beşinci şüpheye gelince: Ona verilecek cevap, zikrettiğimiz nakiz (çürütme) iledir; şüphe nakzedilince düşer. Böylece Allah Teâlâ'nın her şeyi bildiğinin (âlimiyetinin) umumiliğine dair zikrettiğimiz delil muarızdan salim olarak baki kalır. Tevfik Allah'tandır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أن الضمير لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى مَذْكُورٍ سَابِقٍ، فَالضَّمِيرُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُتَقَدِّمًا عَلَى الْمَذْكُورِ لَفْظًا وَمَعْنًى، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُتَأَخِّرًا عَنْهُ لَفْظًا وَمَعْنًى، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُتَقَدِّمًا لَفْظًا وَمُتَأَخِّرًا مَعْنًى، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ بِالْعَكْسِ، مِنْهُ. أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنْ يَكُونَ متقدماً لفظاً ومعنى فالمشهور عِنْدَ النَّحْوِيِّينَ أَنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ، وَقَالَ ابْنُ جِنِّي بِجَوَازِهِ، وَاحْتَجَّ عَلَيْهِ بِالشِّعْرِ وَالْمَعْقُولِ، أَمَّا الشِّعْرُ فَقَوْلُهُ:

Üçüncü Mesele: Bil ki zamirin mutlaka daha önce zikredilmiş bir lafza dönmesi gerekir. Zamir ya lafzan ve manen merciinden önce gelir, ya lafzan ve manen ondan sonra gelir, ya lafzan önce manen sonra gelir, ya da bunun tam aksi olur. Birinci kısım: Lafzan ve manen önce olmasıdır; nahivciler katında meşhur olan bunun caiz olmadığıdır. İbn Cinnî ise bunun caiz olduğunu söylemiş, buna şiirle ve akılla delil getirmiştir. Şiire gelince, şu beyittir:

جَزَى رَبُّهُ عَنِّي عَدِيَّ بْنَ حَاتِمٍ ... جَزَاءَ الْكِلَابِ الْعَاوِيَاتِ وَقَدْ فَعَلْ

«Rabbi benim adıma Adiyy b. Hâtim'i uluyan köpeklerin cezasıyla cezalandırsın; nitekim öyle de yaptı.»

وَأَمَّا الْمَعْقُولُ فَلِأَنَّ الْفَاعِلَ مُؤَثِّرٌ وَالْمَفْعُولَ قَابِلٌ وَتَعَلُّقَ الْفِعْلِ بِهِمَا شَدِيدٌ، فَلَا يَبْعُدُ تَقْدِيمُ أَيِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا كَانَ عَلَى الْآخَرِ فِي اللَّفْظِ، ثُمَّ أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّهُ لَوْ قُدِّمَ الْمَنْصُوبُ عَلَى الْمَرْفُوعِ فِي اللَّفْظِ فَإِنَّهُ جَائِزٌ، فَكَذَا إِذَا لَمْ يُقَدَّمْ مَعَ أَنَّ ذَلِكَ التَّقْدِيمَ جَائِزٌ. الْقِسْمُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ مُتَأَخِّرًا لَفْظًا وَمَعْنًى، وَهَذَا لَا نِزَاعَ فِي صِحَّتِهِ، كَقَوْلِكَ: ضَرَبَ زَيْدٌ غُلَامَهُ. الْقِسْمُ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ مُتَقَدِّمًا فِي اللَّفْظِ مُتَأَخِّرًا فِي الْمَعْنَى وَهُوَ كَقَوْلِكَ: ضَرَبَ غُلَامَهُ زَيْدٌ، فَهَهُنَا الضَّمِيرُ وَإِنْ كَانَ مُتَقَدِّمًا فِي اللَّفْظِ لَكِنَّهُ مُتَأَخِّرٌ فِي الْمَعْنَى، لِأَنَّ الْمَنْصُوبَ مُتَأَخِّرٌ عَنِ الْمَرْفُوعِ فِي التَّقْدِيرِ، فَيَصِيرُ كَأَنَّكَ قُلْتَ: زَيْدٌ ضَرَبَ غُلَامَهُ فَلَا جَرَمَ كَانَ جَائِزًا. الْقِسْمُ الرَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ مُتَقَدِّمًا فِي الْمَعْنَى مُتَأَخِّرًا فِي اللَّفْظِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ فَإِنَّ الْمَرْفُوعَ

Akla gelince; çünkü fail etkileyici (müessir), meful ise kabul edicidir (kābildir) ve fiilin her ikisine taalluku pek kuvvetlidir; dolayısıyla lafızda bunlardan herhangi birinin diğerinden önce getirilmesi uzak bir ihtimal değildir. Ayrıca lafızda mansubun merfûdan önce getirilmesi durumunda bunun caiz olduğu hususunda icma ettik; bu takdim caiz olduğuna göre, öne geçirilmediği durumda da böyledir. İkinci kısım: Zamirin lafzan ve manen sonra olmasıdır; bunda sıhhat açısından hiçbir ihtilaf yoktur; senin «Darebe Zeydün gulâmehu» (ضَرَبَ زَيْدٌ غُلَامَهُ - Zeyd kölesini dövdü) sözün gibi. Üçüncü kısım: Zamirin lafızda önce, manada sonra olmasıdır; bu da senin «Darebe gulâmehu Zeydün» (ضَرَبَ غُلَامَهُ زَيْدٌ - Zeyd kölesini dövdü) sözün gibidir. Burada zamir lafızda önde olsa da manada sonradır; çünkü takdirde mansup merfûdan sonradır. Sanki sen «Zeydün darebe gulâmehu» (Zeyd kölesini dövdü) demiş gibi olursun; dolayısıyla bu caiz olmuştur. Dördüncü kısım: Zamirin manada önce, lafızda sonra olmasıdır; bu da Yüce Allah'ın: { وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ } “Hani Rabbi, İbrahim'i imtihan etmişti” kavli gibidir. Zira merfû olan

مُقَدَّمٌ فِي الْمَعْنَى عَلَى الْمَنْصُوبِ، فَيَصِيرُ التَّقْدِيرُ: وَإِذِ ابْتَلَى رَبُّهُ إِبْرَاهِيمَ، إِلَّا أَنَّ الْأَمْرَ وَإِنْ كَانَ كَذَلِكَ بِحَسَبِ الْمَعْنَى لَكِنْ لَمَّا لم يكن الضمير متقدماً في الفظ بَلْ كَانَ مُتَأَخِّرًا لَا جَرَمَ كَانَ جَائِزًا حَسَنًا.

Manada mansuptan öncedir. Böylece takdir: { وَإِذِ ابْتَلَى رَبُّهُ إِبْرَاهِيمَ } şeklinde olur. Ancak durum mana bakımından böyle olsa da zamir lafızda önde olmayıp bilakis sonda olduğu için şüphesiz bu caiz ve güzel olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ إِبْرَاهَامَ بِأَلِفٍ بَيْنَ الْهَاءِ وَالْمِيمِ، وَالْبَاقُونَ، (إِبْرَاهِيمَ) وَهُمَا لُغَتَانِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو حَيْوَةَ ﵁ إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِرَفْعِ إِبْرَاهِيمَ وَنَصْبِ رَبِّهِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ دَعَاهُ بِكَلِمَاتٍ مِنَ الدُّعَاءِ فِعْلَ الْمُخْتَبِرِ هَلْ يُجِيبُهُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِنَّ أَمْ لَا.

Dördüncü Mesele: İbn Âmir, he ile mim arasında bir elif ile «İbrâhâm» (إِبْرَاهَامَ) şeklinde okumuştur; diğerleri ise «İbrâhîm» (إِبْرَاهِيمَ) şeklinde okumuşlardır ki bunlar iki ayrı lehçedir. İbn Abbâs ve Ebû Hayve radıyallâhu anhümâ ise İbrahim lafzının ref'i ve Rabbihi lafzının nasbı ile { إِبْراهِيمُ رَبَّهُ } şeklinde okumuşlardır. Manası şudur: Allah Teâlâ bunlara icabet edecek mi etmeyecek mi diye deneyen kimsenin fiili gibi, birtakım dua kelimeleri ile O'na dua etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي أَنَّ ظَاهِرَ اللَّفْظِ هَلْ يَدُلُّ عَلَى تِلْكَ الْكَلِمَاتِ أَمْ لَا؟ فَقَالَ بَعْضُهُمْ:

Beşinci Mesele: Müfessirler lafzın zahirinin o kelimelere delalet edip etmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir:

اللَّفْظُ يَدُلُّ عَلَيْهَا وَهِيَ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى مِنَ الْإِمَامَةِ وَتَطْهِيرِ الْبَيْتِ وَرَفْعِ قَوَاعِدِهِ وَالدُّعَاءِ بِإِبْعَاثِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَإِنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ أُمُورٌ شَاقَّةٌ، أَمَّا الْإِمَامَةُ فَلِأَنَّ الْمُرَادَ منها هاهنا هُوَ النُّبُوَّةُ، وَهَذَا التَّكْلِيفُ يَتَضَمَّنُ مَشَاقَّ عَظِيمَةً، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ يَلْزَمُهُ أن يحتمل جَمِيعَ الْمَشَاقِّ وَالْمَتَاعِبِ فِي تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ، وَأَنْ لَا يَخُونَ فِي أَدَاءِ شَيْءٍ مِنْهَا، وَلَوْ لَزِمَهُ الْقَتْلُ، بِسَبَبِ ذَلِكَ وَلَا شَكَّ أَنَّ ذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ الْمَشَاقِّ، وَلِهَذَا قُلْنَا: إِنَّ ثَوَابَ النَّبِيِّ أَعْظَمُ مِنْ ثَوَابِ غَيْرِهِ، وَأَمَّا بِنَاءُ الْبَيْتِ وَتَطْهِيرُهُ وَرَفْعُ قَوَاعِدِهِ، فَمَنْ وَقَفَ عَلَى مَا رُوِيَ فِي كَيْفِيَّةِ بِنَائِهِ عَرَفَ شِدَّةَ الْبَلْوَى فِيهِ، ثُمَّ إِنَّهُ يَتَضَمَّنُ إِقَامَةَ الْمَنَاسِكِ، وَقَدِ امْتَحَنَ اللَّهُ الْخَلِيلَ ﵊ بِالشَّيْطَانِ فِي الْمَوْقِفِ لِرَمْيِ الْجِمَارِ وَغَيْرِهِ، وَأَمَّا اشْتِغَالُهُ بِالدُّعَاءِ فِي أَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ تَعَالَى مُحَمَّدًا ﷺ فِي آخِرِ الزَّمَانِ، فَهَذَا مِمَّا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ إِخْلَاصُ الْعَمَلِ لِلَّهِ تَعَالَى، وَإِزَالَةُ الْحَسَدِ عَنِ الْقَلْبِ بِالْكُلِّيَّةِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْأُمُورَ الْمَذْكُورَةَ عَقِيبَ هَذِهِ الْآيَةِ: تَكَالِيفُ شَاقَّةٌ شَدِيدَةٌ، فَأَمْكَنَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنِ ابْتِلَاءِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُ بِالْكَلِمَاتِ هُوَ ذَلِكَ، ثُمَّ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ ذَلِكَ أَنَّهُ عَقَّبَهُ بِذِكْرِهِ مِنْ غَيْرِ فَصْلٍ بِحَرْفٍ مِنْ حُرُوفِ الْعَطْفِ فَلَمْ يَقْبَلْ، وَقَالَ: إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا، بَلْ قَالَ: إِنِّي جاعِلُكَ فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الِابْتِلَاءَ لَيْسَ إِلَّا التَّكْلِيفَ بِهَذِهِ الْأُمُورِ الْمَذْكُورَةِ، وَاعْتَرَضَ الْقَاضِي عَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَقَالَ: هَذَا إِنَّمَا يَجُوزُ لَوْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهَا إِبْرَاهِيمُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ: إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا فَأَتَمَّهُنَّ، إِلَّا أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ، بَلْ ذَكَرَ قَوْلَهُ: إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً بَعْدَ قَوْلِهِ: فَأَتَمَّهُنَّ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى امْتَحَنَهُ بِالْكَلِمَاتِ وَأَتَمَّهَا إِبْرَاهِيمُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ:

Lafız onlara delalet etmektedir; bunlar da Allah Teâlâ'nın zikrettiği imamlık (önderlik), Beyt'in temizlenmesi, temellerinin yükseltilmesi ve Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmesi için yapılan duadır. Zira bu şeyler meşakkatli hususlardır. İmamlığa gelince; çünkü burada ondan maksat peygamberliktir; bu teklif ise büyük meşakkatler içerir. Zira peygamberin sallallâhu aleyhi ve sellem risaleti tebliğ hususunda bütün meşakkat ve zorluklara katlanması, bu uğurda öldürülmesi gerekse bile tebliğden hiçbir şeye hıyanet etmemesi gerekir; şüphe yok ki bu en büyük meşakkatlerdendir; bu sebeple biz: «Peygamberin sevabı başkasının sevabından daha büyüktür» dedik. Beyt'in inşası, temizlenmesi ve temellerinin yükseltilmesine gelince; onun inşa ediliş keyfiyeti hakkında rivayet edilenlere vâkıf olan kimse bundaki imtihanın şiddetini anlar. Ayrıca bu, menâsikin ikamesini de ihtiva eder; nitekim Allah Halil'i aleyhisselâm cemreleri taşlamak için mevkıfta ve başka yerlerde şeytanla imtihan etmiştir. Ahir zamanda Allah Teâlâ'nın Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem göndermesi için dua ile meşgul olmasına gelince; bu da ameli Allah Teâlâ için ihlasla yapmaya ve kalpten hasedi tamamen gidermeye ihtiyaç duyan hususlardandır. Böylece bu ayetin peşinden zikredilen hususların meşakkatli ve ağır mükellefiyetler olduğu sabit olmuştur; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın onu birtakım kelimelerle imtihan etmesinden maksadın bu olması mümkündür. Sonra maksadın bu olduğuna delalet eden husus şudur: Allah bunu atıf harflerinden herhangi bir harfle fasıla vermeksizin peşinden zikretmiş, [atıf kabul etmeyip] «Ve seni insanlara imam yapacağım dedi» dememiş, bilakis: { إِنِّي جاعِلُكَ } “Ben seni yapacağım” demiştir. Bu da söz konusu imtihanın ancak zikredilen bu hususlarla mükellef kılınmaktan ibaret olduğuna delalet etmiştir. Kādî bu görüşe itiraz edip şöyle demiştir: Bu ancak Allah Teâlâ: «Hani İbrahim'i Rabbi kelimelerle imtihan etmiş, İbrahim de onları tamamlamıştı; sonra O Teâlâ bundan sonra ona: Ben seni insanlara imam yapacağım, demiş ve o da bunları tamamlamıştı» deseydi caiz olurdu; ne var ki durum böyle değildir, bilakis { إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً } kavlini { فَأَتَمَّهُنَّ } kavlinden sonra zikretmiştir; bu da O Teâlâ'nın onu kelimelerle imtihan ettiğine, İbrahim'in de onları tamamladığına, sonra O Teâlâ'nın bundan sonra ona:

إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنَ الْكَلِمَاتِ الْإِمَامَةَ فَقَطْ، بَلِ الْإِمَامَةَ وَبِنَاءَ الْبَيْتِ وَتَطْهِيرَهُ وَالدُّعَاءَ فِي بِعْثَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، كَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ابْتَلَاهُ بِمَجْمُوعِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، فَأَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ أَنَّهُ ابْتَلَاهُ بِأُمُورٍ عَلَى الْإِجْمَالِ، ثُمَّ أَخْبَرَ عَنْهُ أَنَّهُ أَتَمَّهَا، ثُمَّ عَقَّبَ ذَلِكَ بِالشَّرْحِ وَالتَّفْصِيلِ، وَهَذَا مِمَّا لَا يعد فِيهِ.

«Ben seni insanlara imam yapacağım» dediğine delalet eder. Buna şöyle cevap verilmesi mümkündür: Kelimelerden maksat sadece imamlık değildir; bilakis imamlık, Beyt'in inşası ve temizlenmesi, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmesi için duadır. Sanki Allah Teâlâ onu bu şeylerin bütünüyle imtihan etmiş; Allah Teâlâ onu birtakım hususlarla icmâlî (özet) olarak imtihan ettiğini haber vermiş, sonra onun bunları tamamladığını bildirmiş, ardından da bunu açıklama ve ayrıntıyla takip etmiştir; bu ise garipsenecek bir durum değildir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ لَا دَلَالَةَ فِيهِ عَلَى الْمُرَادِ بِهَذِهِ الْكَلِمَاتِ وَهَذَا القول يحتمل وجهين، أحدهما:

İkinci Görüş: Ayetin zahirinde bu kelimelerden neyin kastedildiğine dair bir delalet bulunmadığıdır. Bu görüş iki vechi muhtemeldir: Birincisi:

بِكَلِمَاتٍ كَلَّفَهُ اللَّهُ بِهِنَّ، وَهِيَ أَوَامِرُهُ وَنَوَاهِيهِ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ مِمَّا شَاءَ كَلَّفَهُ بِالْأَمْرِ بِهَا. وَالْوَجْهُ الثاني: بكلمات تكون من إبراهيم يلكم بِهَا قَوْمَهُ، أَيْ يُبَلِّغُهُمْ إِيَّاهَا، وَالْقَائِلُونَ بِالْوَجْهِ الْأَوَّلِ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ ذَلِكَ التَّكْلِيفَ بِأَيِّ شَيْءٍ كَانَ عَلَى أَقْوَالٍ. أَحَدُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هِيَ عَشْرُ خِصَالٍ كَانَتْ فَرْضًا فِي شَرْعِهِ وَهِيَ سُنَّةٌ فِي شَرْعِنَا، خَمْسٌ فِي الرَّأْسِ وَخَمْسٌ فِي الْجَسَدِ، أَمَّا الَّتِي فِي الرَّأْسِ: فَالْمَضْمَضَةُ، وَالِاسْتِنْشَاقُ/ وَفَرْقُ الرَّأْسِ، وَقَصُّ الشَّارِبِ، وَالسِّوَاكُ، وَأَمَّا الَّتِي فِي الْبَدَنِ: فَالْخِتَانُ، وَحَلْقُ الْعَانَةِ، وَنَتْفُ الْإِبِطِ، وَتَقْلِيمُ الْأَظْفَارِ، وَالِاسْتِنْجَاءُ بِالْمَاءِ. وَثَانِيهَا: قَالَ بَعْضُهُمْ: ابْتَلَاهُ بِثَلَاثِينَ خَصْلَةً مِنْ خِصَالِ الْإِسْلَامِ، عَشْرٌ مِنْهَا فِي سُورَةِ بَرَاءَةٌ: التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ [التَّوْبَةِ: ١١٢] إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، وَعَشْرٌ مِنْهَا فِي سُورَةِ الْأَحْزَابِ:

Allah'ın onu mükellef kıldığı birtakım kelimelerdir ki bunlar O'nun emir ve nehiyleridir. Sanki O Teâlâ şöyle buyurmuştur: «Hani Rabbi İbrahim'i, emretmeyi dilediği kelimelerle mükellef kılarak imtihan etmişti.» İkinci vecih: İbrahim'den sadır olacak ve onlarla kavmine hitap edeceği, yani kavmine tebliğ edeceği kelimeler olmasıdır. Birinci vechi savunanlar bu mükellefiyetin ne olduğu hususunda birtakım görüşlere ayrılmışlardır: Birincisi: İbn Abbâs demiştir ki: Bunlar onun şeriatında farz, bizim şeriatımızda ise sünnet olan on haslettir; beşi başta, beşi bedendedir. Baştakiler: Ağza su vermek (mazmaza), burna su çekmek (istinşak), saçları ortadan ayırmak, bıyığı kısaltmak ve misvak kullanmaktır. Bedendekiler ise: Sünnet olmak (hitan), etek tıraşı olmak, koltuk altı kıllarını yolmak, tırnakları kesmek ve su ile istinca yapmaktır. İkincisi: Bazıları şöyle demiştir: Onu İslam hasletlerinden otuz hasletle imtihan etmiştir; bunlardan onu Berâe (Tevbe) Suresi'ndedir: { التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ } “Tövbe edenler, ibadet edenler...” [Tevbe 112] ayetin sonuna kadar; onu Ahzâb Suresi'ndedir:

إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ [الْأَحْزَابِ: ٣٥] إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، وَعَشْرٌ مِنْهَا فِي الْمُؤْمِنُونَ: قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١] إِلَى قَوْلِهِ: أُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠] وَرُوِيَ عَشْرٌ فِي: سَأَلَ سائِلٌ [الْمَعَارِجِ: ١] إِلَى قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ [الْمَعَارِجِ: ٣٤] فَجَعَلَهَا أَرْبَعِينَ سَهْمًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَثَالِثُهَا: أَمَرَهُ بِمَنَاسِكِ الْحَجِّ، كَالطَّوَافِ وَالسَّعْيِ وَالرَّمْيِ وَالْإِحْرَامِ وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ. وَرَابِعُهَا:

{ إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ } “Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar...” [Ahzâb 35] ayetin sonuna kadar; onu Mü'minûn Suresi'ndedir: { قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler gerçekten kurtuluşa ermiştir” [Mü'minûn 1] kavlinden { أُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ } “İşte onlar vârislerin ta kendileridir” [Mü'minûn 10] kavline kadar; İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre on haslet de: { سَأَلَ سائِلٌ } [Meâric 1] kavlinden { وَالَّذِينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ } “Onlar namazlarını koruyanlardır” [Meâric 34] kavline kadar olan kısımdadır; böylece onu kırk pay yapmıştır. Üçüncüsü: Tavaf, sa'y, taşlama ve ihram gibi hac menâsikini emretmiştir; bu da Katâde ve İbn Abbâs'ın kavlidir. Dördüncüsü:

ابْتَلَاهُ بِسَبْعَةِ أَشْيَاءَ: بِالشَّمْسِ، وَالْقَمَرِ، وَالْكَوَاكِبِ، وَالْخِتَانِ عَلَى الْكِبَرِ، وَالنَّارِ، وَذَبْحِ الْوَلَدِ، وَالْهِجْرَةِ، فَوَفَّى بِالْكُلِّ فَلِهَذَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى [النَّجْمِ: ٣٧] عَنِ الْحَسَنِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ مَا ذَكَرَهُ فِي قَوْلِهِ: إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ [الْبَقَرَةِ: ١٣١] . وَسَادِسُهَا: الْمُنَاظَرَاتُ الْكَثِيرَةُ فِي التَّوْحِيدِ مَعَ أَبِيهِ وَقَوْمِهِ ومع نمرود وَالصَّلَاةُ وَالزَّكَاةُ وَالصَّوْمُ، وَقَسْمُ الْغَنَائِمِ، وَالضِّيَافَةُ، وَالصَّبْرُ عَلَيْهَا، قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: وَجُمْلَةُ الْقَوْلِ أَنَّ الِابْتِلَاءَ يَتَنَاوَلُ إِلْزَامَ كُلِّ مَا فِي فعله كلفة شدة وَمَشَقَّةٌ، فَاللَّفْظُ يَتَنَاوَلُ مَجْمُوعَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ وَيَتَنَاوَلُ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهَا، فَلَوْ ثَبَتَتِ الرِّوَايَةُ فِي الْكُلِّ وَجَبَ الْقَوْلُ بِالْكُلِّ، وَلَوْ ثَبَتَتِ الرِّوَايَةُ فِي الْبَعْضِ دُونَ الْبَعْضِ فَحِينَئِذٍ يَقَعُ التَّعَارُضُ بَيْنَ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ، فَوَجَبَ التَّوَقُّفُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ الْقَاضِي: هَذَا الِابْتِلَاءُ إِنَّمَا كَانَ قَبْلَ النُّبُوَّةِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَبَّهَ عَلَى أَنَّ قِيَامَهُ ﵊ بِهِنَّ كَالسَّبَبِ لِأَنْ يَجْعَلَهُ اللَّهُ إِمَامًا، وَالسَّبَبُ مُقَدَّمٌ عَلَى الْمُسَبَّبِ، فَوَجَبَ كَوْنُ هَذَا الِابْتِلَاءِ مُتَقَدِّمًا فِي الْوُجُودِ عَلَى صَيْرُورَتِهِ إِمَامًا وَهَذَا أَيْضًا مُلَائِمٌ لِقَضَايَا الْعُقُولِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْوَفَاءَ مِنْ شَرَائِطِ النُّبُوَّةِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِالْإِعْرَاضِ عَنْ جَمِيعِ مَلَاذِّ الدُّنْيَا وَشَهَوَاتِهَا وَتَرْكِ الْمُدَاهَنَةِ مَعَ الْخَلْقِ وَتَقْبِيحِ مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْأَدْيَانِ الْبَاطِلَةِ وَالْعَقَائِدِ الْفَاسِدَةِ، وَتَحَمُّلِ الْأَذَى مِنْ جَمِيعِ أَصْنَافِ الْخَلْقِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا الْمَعْنَى مِنْ أَعْظَمِ الْمَشَاقِّ وَأَجَلِّ الْمَتَاعِبِ، وَلِهَذَا السَّبَبِ يَكُونُ الرَّسُولُ ﵊ أَعْظَمَ أَجْرًا مِنْ أُمَّتِهِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَاللَّهُ تَعَالَى ابْتَلَاهُ بِالتَّكَالِيفِ الشَّاقَّةِ، فَلَمَّا وَفَّى ﵊ بِهَا لَا جَرَمَ أَعْطَاهُ خُلْعَةَ النُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ، وَقَالَ آخَرُونَ:

Hasan'dan [nakledildiğine göre] onu yedi şeyle imtihan etmiştir: Güneş, ay, yıldızlar, yaşlılıkta sünnet olmak, ateş, çocuğun kurban edilmesi ve hicret; o hepsini tastamam yerine getirdi, bundan dolayı Allah Teâlâ: { وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى } “Ve çok vefalı olan İbrahim” [Necm 37] buyurmuştur. Beşincisi: Kastedilenin O'nun: { إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Rabbi ona: «Teslim ol» dediği zaman: «Âlemlerin Rabbine teslim oldum» demişti” [Bakara 131] kavlinde zikrettiği husus olduğudur. Altıncısı: Babasıyla, kavmiyle ve Nemrud'la tevhid hususunda yaptığı pek çok münazara, namaz, zekât, oruç, ganimetlerin taksimi, misafir ağırlamak ve bunlara sabretmektir. Kaffâl rahimehullâh dedi ki: Sözün özü, imtihan fiilinde külfet, şiddet ve meşakkat bulunan her şeyin yüklenmesini kapsar. Dolayısıyla bu lafız hem bu şeylerin tamamını hem de her birini tek tek kapsamaktadır. Eğer bunların bütünü hakkında rivayet sabit olsaydı hepsini kabul etmek vacip olurdu; eğer bir kısmı hakkında rivayet sabit olup diğer kısmı hakkında sabit olmasaydı, bu durumda bu rivayetler arasında tearuz (çelişki) vuku bulur ve tevakkuf etmek (hüküm vermemek) vacip olurdu. Doğrusunu Allah bilir. Altıncı Mesele: Kādî dedi ki: Bu imtihan ancak peygamberlikten önce idi; zira Allah Teâlâ, onun aleyhisselâm bunları yerine getirmesinin, Allah'ın onu imam kılmasına bir sebep gibi olduğuna dikkat çekmiştir. Sebep ise müsebbepten (sonuçtan) öncedir; öyleyse bu imtihanın varlık sahasında onun imam olmasından önce olması vaciptir. Bu durum akli kurallara da uygundur; çünkü peygamberliğin şartlarından olan vefa (görevi tam ifa), ancak bütün dünya lezzetlerinden ve arzularından yüz çevirmekle, insanlara dalkavukluk yapmayı terk etmekle, onların üzerinde bulunduğu batıl dinleri ve fasit inançları kötülemekle ve her sınıftan insanın eziyetine katlanmakla hasıl olur. Şüphe yok ki bu mana en büyük meşakkatlerden ve en yüce zorluklardandır; bu sebeple Resûl aleyhisselâm ümmetinden daha büyük bir ecre sahiptir. Durum böyle olunca, Allah Teâlâ onu meşakkatli mükellefiyetlerle imtihan etmiş; o aleyhisselâm bunları tam olarak yerine getirince de şüphesiz ona peygamberlik ve risalet hil'atini bahşetmiştir. Diğerleri ise şöyle demişlerdir:

إِنَّهُ بَعْدَ النُّبُوَّةِ لِأَنَّهُ ﵊ لَا يَعْلَمُ كَوْنَهُ مُكَلَّفًا بِتِلْكَ التَّكَالِيفِ إِلَّا مِنَ الْوَحْيِ، فَلَا بُدَّ مِنْ تَقَدُّمِ الْوَحْيِ عَلَى مَعْرِفَتِهِ بِكَوْنِهِ كَذَلِكَ، أَجَابَ الْقَاضِي عَنْهُ بِأَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنَّهُ تَعَالَى أَوْحَى إِلَيْهِ عَلَى لِسَانِ جِبْرِيلَ ﵇ بِهَذِهِ التَّكَالِيفِ الشَّاقَّةِ، فَلَمَّا تَمَّمَ ذَلِكَ جَعَلَهُ نَبِيًّا مَبْعُوثًا إِلَى الْخَلْقِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فَنَقُولُ قَالَ الْقَاضِي: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْكَلِمَاتِ، مَا ذَكَرَهُ الْحَسَنُ مِنْ حَدِيثِ الْكَوْكَبِ وَالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ، فَإِنَّهُ ﵊ ابْتَلَاهُ اللَّهُ بِذَلِكَ قَبْلَ النُّبُوَّةِ، أَمَّا ذَبْحُ الْوَلَدِ وَالْهِجْرَةُ وَالنَّارُ فَكُلُّ ذَلِكَ كَانَ بَعْدَ النُّبُوَّةِ، وَكَذَا الْخِتَانُ، فَإِنَّهُ ﵇ يُرْوَى أَنَّهُ خَتَنَ نَفْسَهُ وَكَانَ سِنُّهُ مِائَةً وَعِشْرِينَ سَنَةً، ثُمَّ قَالَ: فَإِنْ قَامَتِ الدَّلَالَةُ السَّمْعِيَّةُ الْقَاهِرَةُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْكَلِمَاتِ/ هَذِهِ الأشياء كان المراد من قوله: فَأَتَمَّهُنَّ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ عَلِمَ مِنْ حَالِهِ أَنَّهُ يُتِمُّهُنَّ وَيَقُومُ بِهِنَّ بَعْدَ النُّبُوَّةِ فَلَا جَرَمَ أَعْطَاهُ خُلْعَةَ الْإِمَامَةِ وَالنُّبُوَّةِ.

Bu [imtihan] peygamberlikten sonradır; zira o aleyhisselâm bu mükellefiyetlerle mükellef olduğunu ancak vahiy yoluyla bilebilir; dolayısıyla onun bu durumu bilmesinden önce vahyin gelmiş olması zorunludur. Kādî buna şöyle cevap vermiştir: Allah Teâlâ'nın Cebrail aleyhisselâm vasıtasıyla bu meşakkatli teklifleri ona vahyetmiş olması, o bunları tamamlayınca da onu insanlara gönderilmiş bir peygamber kılmış olması muhtemeldir. Bu meseleyi anladığına göre deriz ki; Kādî şöyle demiştir: Kelimelerden maksadın, Hasan'ın zikrettiği yıldız, güneş ve ay kıssası olması caizdir; zira Allah onu peygamberlikten önce bununla imtihan etmiştir. Çocuğun kurban edilmesi, hicret ve ateş ise, bütün bunlar peygamberlikten sonra idi; sünnet olmak da böyledir; zira onun aleyhisselâm yüz yirmi yaşında iken bizzat kendisini sünnet ettiği rivayet edilir. Sonra [Kādî] dedi ki: Şayet kelimelerden maksadın bu şeyler olduğuna dair bağlayıcı naklî bir delil sabit olursa, O'nun { فَأَتَمَّهُنَّ } kavlinden maksat, O Sübhânehu'nun onun halinden peygamberlikten sonra da bunları tamamlayacağını ve yerine getireceğini bilmesi olur; bundan dolayı da ona imamlık ve peygamberlik hil'atini bahşetmiştir.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: الضَّمِيرُ الْمُسْتَكِنُّ فِي فَأَتَمَّهُنَّ فِي إِحْدَى الْقِرَاءَتَيْنِ لِإِبْرَاهِيمَ بِمَعْنَى فَقَامَ بِهِنَّ حَقَّ الْقِيَامِ، وَأَدَّاهُنَّ أَحْسَنَ التَّأْدِيَةِ، مِنْ غَيْرِ تَفْرِيطٍ وَتَوَانٍ. وَنَحْوُهُ: وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى وَفِي الْأُخْرَى لِلَّهِ تَعَالَى بِمَعْنَى: فَأَعْطَاهُ مَا طلبه لم ينقض منه شيئاً.

Yedinci Mesele: { فَأَتَمَّهُنَّ } fiilindeki müstetir zamir iki kıraatten birine göre İbrahim'e aittir; yani «onları hakkıyla yerine getirdi ve hiçbir kusur ve gevşeklik göstermeksizin en güzel şekilde eda etti» manasındadır. Bunun benzeri: { وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى } “Ve çok vefalı olan İbrahim” kavlidir. Diğer kıraatte ise Allah Teâlâ'ya aittir; yani «talep ettiği şeyi ondan hiçbir şey eksiltmeksizin ona verdi» manasındadır.

أما [التشريف ف] قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً فَالْإِمَامُ اسْمُ مَنْ يُؤْتَمُّ بِهِ كَالْإِزَارِ لِمَا يُؤْتَزَرُ بِهِ، أَيْ يَأْتَمُّونَ بِكَ فِي دِينِكَ. وَفِيهِ مسائل:

[Teşrife gelince; bu,] Yüce Allah'ın: { إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً } “Ben seni insanlara önder yapacağım” kavlidir. İmam (إِمَام), tıpkı izârın (bel örtüsünün) örtünülen şeyin ismi olması gibi, kendisine uyulan kimsenin (önderin) ismidir; yani «dininde sana uyarlar.» Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ أَهْلُ التَّحْقِيقِ: الْمُرَادُ مِنَ الإمام هاهنا النَّبِيُّ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ:

Birinci Mesele: Tahkik ehli demiştir ki: Burada imamdan maksat peygamberdir. Buna birtakım vecihler delalet eder: Birincisi: O'nun

لِلنَّاسِ إِماماً يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهُ إِمَامًا لِكُلِّ النَّاسِ وَالَّذِي يَكُونُ كَذَلِكَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ رَسُولًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُسْتَقِلًّا بِالشَّرْعِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ تَبَعًا لِرَسُولٍ آخَرَ لَكَانَ مَأْمُومًا لِذَلِكَ الرَّسُولِ لَا إِمَامًا لَهُ، فَحِينَئِذٍ يَبْطُلُ الْعُمُومُ.

{ لِلنَّاسِ إِماماً } kavli, O Teâlâ'nın onu bütün insanlara imam kıldığına delalet eder. Böyle olan kimsenin ise mutlaka şeriatında müstakil olarak Allah katından gönderilmiş bir elçi (resûl) olması gerekir; zira başka bir elçiye tabi olsaydı, o elçiye imam değil ona uyan (me'mûm) olurdu; bu durumda ise umumilik (kapsayıcılık) bozulurdu.

وَثَانِيهَا: أَنَّ اللَّفْظَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ إِمَامٌ فِي كُلِّ شَيْءِ وَالَّذِي يَكُونُ كَذَلِكَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ نَبِيًّا. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ أَئِمَّةٌ مِنْ حَيْثُ يَجِبُ عَلَى الْخَلْقِ اتِّبَاعُهُمْ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا [الْأَنْبِيَاءِ: ٧٣] وَالْخُلَفَاءُ أَيْضًا أَئِمَّةٌ لِأَنَّهُمْ رَتَّبُوا فِي الْمَحَلِّ الَّذِي يَجِبُ عَلَى النَّاسِ اتِّبَاعُهُمْ وَقَبُولُ قَوْلِهِمْ وَأَحْكَامِهِمْ وَالْقُضَاةُ وَالْفُقَهَاءُ أَيْضًا أَئِمَّةٌ لِهَذَا الْمَعْنَى، وَالَّذِي يُصَلِّي بِالنَّاسِ يُسَمَّى أَيْضًا إِمَامًا لِأَنَّ مَنْ دَخَلَ فِي صَلَاتِهِ لَزِمَهُ الِائْتِمَامُ بِهِ.

İkincisi: Lafız, onun her hususta önder olduğuna delalet etmektedir; bu durumda olan birinin ise mutlaka nebi olması gerekir. Üçüncüsü: Peygamberler aleyhimüsselâm, insanların kendilerine uyması vacip olması yönüyle önderdirler (imamlardır). Allah Teâlâ: { وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا } “Ve onları emrimizle hidayete erdiren önderler kıldık” [Enbiyâ 73] buyurmuştur. Halifeler de önderdirler; zira onlar, insanların kendilerine uyması, sözlerini ve hükümlerini kabul etmesi vacip olan bir konuma getirilmişlerdir. Kadılar ve fakihler de bu manada birer önderdirler. İnsanlara namaz kıldıran kimseye de imam denir; çünkü onun namazına dahil olan kimsenin ona uyması gerekir.

قَالَ ﵊: «إِنَّمَا جُعِلَ الْإِمَامُ إِمَامًا لِيُؤْتَمَّ بِهِ فَإِذَا رَكَعَ فَارْكَعُوا وَإِذَا سَجَدَ فَاسْجُدُوا وَلَا تَخْتَلِفُوا عَلَى إِمَامِكُمْ»

[Nebi] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «İmam ancak kendisine uyulsun diye imam kılınmıştır; öyleyse o rükûa vardığında siz de rükûa varın, secde ettiğinde siz de secde edin ve imamınıza muhalefet etmeyin.»

فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّ اسْمَ الْإِمَامِ لِمَنِ اسْتَحَقَّ الِاقْتِدَاءَ بِهِ فِي الدِّينِ وَقَدْ يُسَمَّى بِذَلِكَ أَيْضًا مَنْ يُؤْتَمُّ بِهِ فِي الْبَاطِلِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ [الْقَصَصِ: ٤١] إِلَّا أَنَّ اسْمَ الْإِمَامِ لَا يَتَنَاوَلُهُ عَلَى الْإِطْلَاقِ بَلْ لَا يُسْتَعْمَلُ فِيهِ إِلَّا مُقَيَّدًا، فَإِنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ أَئِمَّةَ الضَّلَالِ قَيَّدَهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ كَمَا أَنَّ اسْمَ الْإِلَهِ لَا يَتَنَاوَلُ إِلَّا الْمَعْبُودَ الْحَقَّ، فَأَمَّا الْمَعْبُودُ الْبَاطِلُ فَإِنَّمَا يُطْلَقُ عَلَيْهِ اسْمُ الْإِلَهِ مَعَ الْقَيْدِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ [هُودٍ: ١٠١] وَقَالَ:

Bununla sabit olmuştur ki imam ismi, dinde kendisine uyulmayı hak eden kimse içindir. Bazen bâtılda kendisine uyulan kimseye de bu isim verilebilir; nitekim Allah Teâlâ: { وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ } “Biz onları ateşe çağıran önderler kıldık” [Kasas 41] buyurmuştur. Ne var ki imam ismi ona mutlak olarak şamil olmaz, aksine onun hakkında ancak kayıtlı olarak kullanılır. Zira [Allah], sapıklık önderlerini zikrettiğinde bunu Yüce Allah'ın: { يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ } “Ateşe çağıran” kavliyle kayıtlamıştır. Tıpkı ilah isminin ancak hak mabuda şamil olması gibi; bâtıl mabuda gelince, ona ilah ismi ancak bir kayıt ile birlikte verilir. Allah Teâlâ: { فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Allah'ı bırakıp da yalvardıkları ilahları onlara hiçbir fayda sağlamadı” [Hûd 101] buyurmuştur. Ve şöyle buyurmuştur:

وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً [طه: ٩٧] إِذَا ثَبَتَ أَنَّ اسْمَ الْإِمَامِ يَتَنَاوَلُ مَا ذَكَرْنَاهُ، وَثَبَتَ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ فِي أَعْلَى مَرَاتِبِ الْإِمَامَةِ وَجَبَ حمل اللفظ هاهنا عَلَيْهِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ لَفْظَ الْإِمَامِ هاهنا فِي مَعْرِضِ الِامْتِنَانِ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ تِلْكَ النِّعْمَةُ مِنْ أَعْظَمِ النِّعَمِ لِيَحْسُنَ نِسْبَةُ الِامْتِنَانِ فَوَجَبَ حَمْلُ هَذِهِ الْإِمَامَةِ عَلَى النُّبُوَّةِ.

{ وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً } “Kendisine ibadet edip durduğun ilahına bir bak!” [Tâhâ 97]. İmam isminin zikrettiğimiz hususları kapsadığı sabit olunca ve peygamberlerin de imamlığın en üst mertebelerinde bulunduğu sabit olunca, buradaki lafzı buna hamletmek vacip olmuştur. Çünkü Allah Teâlâ burada imam lafzını minnet (nimetini hatırlatma) makamında zikretmiştir; dolayısıyla minnet nispetinin güzel olması için o nimetin en büyük nimetlerden olması gerekir. Bu sebeple buradaki imamlığı nübüvvete hamletmek vacip olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا وَعَدَهُ بِأَنْ يَجْعَلَهُ إِمَامًا لِلنَّاسِ حَقَّقَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ الْوَعْدَ فِيهِ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ، فَإِنَّ أَهْلَ الْأَدْيَانِ عَلَى شَدَّةِ اخْتِلَافِهَا وَنِهَايَةِ تَنَافِيهَا يُعَظِّمُونَ إِبْرَاهِيمَ ﵊ وَيَتَشَرَّفُونَ بِالِانْتِسَابِ إِلَيْهِ إِمَّا فِي النَّسَبِ وَإِمَّا فِي الدِّينِ وَالشَّرِيعَةِ حَتَّى إِنَّ عَبَدَةَ الْأَوْثَانِ كَانُوا مُعَظِّمِينَ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇، وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ: ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ/ حَنِيفاً [النحل: ١٢٣] وقال: مَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ [الْبَقَرَةِ: ١٣٠] وَقَالَ فِي آخِرِ سُورَةِ الْحَجِّ: مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ [الْحَجِّ: ٧٨] وَجَمِيعُ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊ يَقُولُونَ فِي آخِرِ الصَّلَاةِ وَارْحَمْ مُحَمَّدًا وَآلَ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ وَبَارَكْتَ وَتَرَحَّمْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ.

İkinci Mesele: Allah Teâlâ onu insanlara önder yapacağını vaat ettiğinde, Allah Teâlâ bu vaadini kıyamet gününe kadar onun hakkında tahakkuk ettirmiştir. Zira bütün din mensupları, aralarındaki şiddetli ihtilafa ve son derece zıtlıklara rağmen İbrahim'i aleyhisselâm yüceltirler; gerek soyca gerekse din ve şeriat bakımından ona intisap etmekle şeref duyarlar; hatta putperestler bile İbrahim'i aleyhisselâm yüceltirlerdi. Allah Teâlâ Kitabı'nda şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } “Sonra sana: «Dosdoğru bir şekilde İbrahim'in dinine uy» diye vahyettik” [Nahl 123]. Ve şöyle buyurmuştur: { مَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ } “Kendini bilmeyenden başka kim İbrahim'in dininden yüz çevirir?” [Bakara 130]. Hac Suresi'nin sonunda da şöyle buyurmuştur: { مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ } “Babanız İbrahim'in dinine [uyun]. O, bundan önce de sizi Müslümanlar olarak isimlendirdi” [Hac 78]. Muhammed'in aleyhisselâm bütün ümmeti de namazın sonunda şöyle derler: «İbrahim'e ve İbrahim'in âline salât, bereket ve rahmet ettiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de rahmet eyle.»

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْإِمَامَ لَا يَصِيرُ إِمَامًا إِلَّا بِالنَّصِّ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ إِنَّمَا صَارَ إِمَامًا بِسَبَبِ التَّنْصِيصِ عَلَى إِمَامَتِهِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً [الْبَقَرَةِ: ٣٠] فَبَيَّنَ أَنَّهُ لَا يَحْصُلُ له منصب الخلافة إلا بِالتَّنْصِيصِ عَلَيْهِ وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ المراد بالإمامة هاهنا النُّبُوَّةُ ثُمَّ إِنْ سَلَّمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهَا مُطْلَقُ الْإِمَامَةِ لَكِنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّصَّ طَرِيقُ الْإِمَامَةِ وَذَلِكَ لَا نِزَاعَ فِيهِ، إِنَّمَا النِّزَاعُ فِي أَنَّهُ هَلْ تَثْبُتُ الْإِمَامَةُ بِغَيْرِ النَّصِّ، وَلَيْسَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ تَعَرُّضٌ لِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ لَا بِالنَّفْيِ وَلَا بِالْإِثْبَاتِ.

Üçüncü Mesele: İmamın ancak nass ile imam olacağını söyleyenler bu ayete tutunarak şöyle demişlerdir: O Teâlâ, onun ancak imamlığına nass ile tayin edilmesi sebebiyle imam olduğunu beyan etmiştir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım” [Bakara 30] kavlidir. Dolayısıyla hilafet makamının ancak nass ile tayin edilmekle elde edileceğini beyan etmiştir. Bu [görüş] zayıftır; zira biz burada imamlıktan maksadın nübüvvet olduğunu beyan ettik. Kaldı ki, bundan maksadın mutlak imamlık olduğunu kabul etsek bile, ayet nassın imamlığın bir yolu olduğuna delalet eder; bunda ise hiçbir ihtilaf yoktur. İhtilaf ancak imamlığın nasstan başka bir yolla sabit olup olmayacağı hususundadır; bu ayette ise bu meseleye ne nefy ne de ispat yoluyla bir temas vardır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵇ كَانَ مَعْصُومًا عَنْ جَمِيعِ الذُّنُوبِ لِأَنَّ الْإِمَامَ هُوَ الَّذِي يُؤْتَمُّ بِهِ وَيُقْتَدَى، فَلَوْ صَدَرَتِ الْمَعْصِيَةُ مِنْهُ لَوَجَبَ عَلَيْنَا الِاقْتِدَاءُ بِهِ فِي ذَلِكَ، فَيَلْزَمُ أَنْ يَجِبَ عَلَيْنَا فِعْلُ الْمَعْصِيَةِ وَذَلِكَ مُحَالٌ لِأَنَّ كَوْنَهُ مَعْصِيَةً عِبَارَةٌ عَنْ كَوْنِهِ مَمْنُوعًا مِنْ فِعْلِهِ وَكَوْنَهُ وَاجِبًا عِبَارَةٌ عَنْ

Dördüncü Mesele: O'nun: { إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً } kavli, onun aleyhisselâm bütün günahlardan masum olduğuna delalet eder. Çünkü imam, kendisine uyulan ve iktida edilen kimsedir. Şayet ondan bir masiyet (günah) sadır olsaydı, o hususta ona uymamız vacip olurdu; bu takdirde günahı işlememiz bize vacip kılınmış olurdu ki bu muhaldir (imkânsızdır). Zira bir şeyin günah olması, onun yapılmaktan menedilmiş olmasından ibarettir; onun vacip olması ise,

كَوْنِهِ مَمْنُوعًا مِنْ تَرْكِهِ وَالْجَمِيعُ مُحَالٌ.

onun terk edilmekten menedilmiş olmasından ibarettir; bunların tamamı ise muhaldir (imkânsızdır).

أَمَّا قوله: مِنْ ذُرِّيَّتِي فَفِيهِ مَسَائِلُ:

O'nun: { مِنْ ذُرِّيَّتِي } kavline gelince; bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الذُّرِّيَّةُ: الْأَوْلَادُ وأولاد الأولاد للرجل وهو من ذرأ اللَّهِ الْخَلْقَ وَتَرَكُوا هَمْزَهَا لِلْخِفَّةِ كَمَا تَرَكُوا فِي الْبَرِّيَّةِ وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ تَكُونَ مَنْسُوبَةً إِلَى الذَّرِّ.

Birinci Mesele: Zürriyet (ذُرِّيَّة), kişinin çocukları ve çocuklarının çocuklarıdır. Bu kelime, Allah'ın yaratması anlamına gelen Zerae'den (ذَرَأَ) gelmektedir; hafiflik olsun diye, tıpkı beriyye (بَرِيَّة) kelimesinde hemzeyi terk ettikleri gibi bunun da hemzesini terk etmişlerdir. Bu hususta bir başka vecih daha vardır ki, o da zerreye (ذَرّ) nispet edilmiş olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي عُطِفَ عَلَى الْكَافِ كَأَنَّهُ قَالَ: وَجَاعِلُ بَعْضِ ذُرِّيَّتِي كَمَا يُقَالُ لَكَ:

İkinci Mesele: O'nun: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } “Soyumdan da” sözü, [önceki cümledeki] kâf zamirine matuftur; sanki o: «Zürriyetimin bir kısmını da [önder] kıl» demiştir. Nitekim sana:

سَأُكْرِمُكَ، فَتَقُولُ: وَزَيْدًا.

«Sana ikram edeceğim» denildiğinde senin: «Zeyd'e de» demen gibidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُ تَعَالَى أَعْلَمَهُ أَنَّ فِي ذُرِّيَّتِهِ أَنْبِيَاءَ فَأَرَادَ أَنْ يَعْلَمَ هَلْ يَكُونُ ذَلِكَ فِي كُلِّهِمْ أَوْ فِي بَعْضِهِمْ وَهَلْ يَصْلُحُ جَمِيعُهُمْ لِهَذَا الْأَمْرِ؟ فَأَعْلَمَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ فِيهِمْ ظَالِمًا لَا يَصْلُحُ لِذَلِكَ وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهُ ﵇ ذَكَرَ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعْلَامِ وَلَمَّا لَمْ يَعْلَمْ عَلَى وَجْهِ الْمَسْأَلَةِ، فَأَجَابَهُ اللَّهُ تَعَالَى صَرِيحًا بِأَنَّ النُّبُوَّةَ لَا تَنَالُ الظَّالِمِينَ مِنْهُمْ، فَإِنْ قِيلَ: هَلْ كَانَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ مَأْذُونًا فِي قَوْلِهِ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِي أَوْ لَمْ يَكُنْ مَأْذُونًا فِيهِ؟ فَإِنْ أَذِنَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذَا الدُّعَاءِ فَلِمَ رَدَّ دُعَاءَهُ؟ وَإِنْ لَمْ يَأْذَنْ لَهُ فِيهِ كَانَ ذَلِكَ ذَنْبًا، قُلْنَا: قَوْلُهُ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵇ طَلَبَ أَنْ يَكُونَ بَعْضُ ذُرِّيَّتِهِ أَئِمَّةً لِلنَّاسِ، وَقَدْ حَقَّقَ اللَّهُ تَعَالَى إِجَابَةَ دُعَائِهِ فِي الْمُؤْمِنِينَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ كَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسَى وَهَارُونَ وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى وَجَعَلَ آخِرَهُمْ مُحَمَّدًا ﷺ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ الَّذِي هُوَ أَفْضَلُ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأَئِمَّةِ ﵈.

Üçüncü Mesele: Bazıları şöyle demiştir: Yüce Allah ona zürriyetinde peygamberler olacağını bildirince, o bunun hepsinde mi yoksa bazılarında mı olacağını ve hepsinin bu işe ehil olup olmadığını bilmek istedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona, içlerinde bu işe ehil olmayan zalimlerin bulunduğunu bildirdi. Diğerleri ise şöyle demiştir: O aleyhisselâm bunu soru sorma yoluyla bilmediği bir meseleyi öğrenmek amacıyla zikretmiştir; Allah Teâlâ da ona zürriyetinden zalim olanlara peygamberliğin asla erişmeyeceğini açıkça bildirmiştir. Şayet: «İbrahim aleyhisselâm, { وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } kavlinde izinli miydi yoksa izinli değil miydi? Eğer Allah Teâlâ bu duaya izin verdiyse onun duasını niçin reddetti? Eğer ona izin vermediyse bu bir günah olurdu» denilirse; deriz ki: Onun { وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } kavli, onun aleyhisselâm zürriyetinin bir kısmının insanlara önderler olmasını talep ettiğine delalet eder. Allah Teâlâ da onun zürriyetinden mümin olanlar hakkında; İsmail, İshak, Yakub, Yusuf, Musa, Harun, Davud, Süleyman, Eyyub, Yunus, Zekeriyya, Yahya ve İsa gibi zürriyetinde duasının icabetini tahakkuk ettirmiş ve peygamberlerin ve imamların en faziletlisi aleyhimüsselâm olan Muhammed'i ﷺ de onun soyundan onların sonuncusu kılmıştır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { قالَ لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } kavline gelince; bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ: عَهْدِي بِإِسْكَانِ الْيَاءِ، وَالْبَاقُونَ بفتحها، / وقرأ بعضهم: لا ينال عهدي الظالمون أَيْ مَنْ كَانَ ظَالِمًا مِنْ ذُرِّيَّتِكَ فَإِنَّهُ لَا يَنَالُ عَهْدِي.

Birinci Mesele: Hamza ve Âsım'dan Hafs, { عَهْدِي } kelimesini yâ'nın sükûnu ile okumuşlardır; diğerleri ise fetha ile okumuşlardır. Bazıları da: { لا ينال عهدي الظالمون } şeklinde okumuşlardır; yani «Zürriyetinden zalim olan kimseye Benim ahdim ulaşmaz» demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي الْعَهْدِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّ هَذَا الْعَهْدَ هُوَ الْإِمَامَةُ الْمَذْكُورَةُ فِيمَا قَبْلُ، فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ تِلْكَ الْإِمَامَةِ هُوَ النُّبُوَّةَ فَكَذَا وَإِلَّا فَلَا. وَثَانِيهَا: عَهْدِي أَيْ رَحْمَتِي عَنْ عَطَاءٍ. وَثَالِثُهَا: طَاعَتِي عَنِ الضَّحَّاكِ. وَرَابِعُهَا: أَمَانِي عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِي طَلَبٌ لِتِلْكَ الْإِمَامَةِ الَّتِي وَعَدَهُ بِهَا بِقَوْلِهِ: إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً فَقَوْلُهُ: لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ لَا يَكُونُ جَوَابًا عَنْ ذَلِكَ السُّؤَالِ إِلَّا إِذَا كَانَ الْمُرَادُ بِهَذَا الْعَهْدِ تِلْكَ الْإِمَامَةَ.

İkinci Mesele: Ahid (عَهْد) hakkında birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Bu ahid, daha önce zikredilen imamlıktır; şayet o imamlıktan maksat peygamberlik ise öyledir, aksi takdirde değildir. İkincisi: { عَهْدِي } yani Atâ'dan [rivayetle] «rahmetim» demektir. Üçüncüsü: Dahhâk'tan [rivayetle] «itaatim» demektir. Dördüncüsü: Ebû Ubeyde'den [rivayetle] «emanım» demektir. Birinci görüş daha evladır; zira onun: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } kavli, O'nun: { إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً } kavliyle kendisine vadettiği o imamlığı talep etmektir. Dolayısıyla O'nun: { لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } kavli, ancak bu ahidden maksat o imamlık olduğu takdirde o talebe bir cevap olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى سَيُعْطِي بَعْضَ وَلَدِهِ مَا سَأَلَ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَكَانَ الْجَوَابُ: لَا، أَوْ يَقُولُ: لَا يَنَالُ عَهْدِي ذُرِّيَّتَكَ، فَإِنْ قِيلَ: أَفَمَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ عَالِمًا بِأَنَّ النُّبُوَّةَ لَا تَلِيقُ بِالظَّالِمِينَ، قُلْنَا:

Üçüncü Mesele: Ayet, O Teâlâ'nın onun soyundan bir kısmına istediği şeyi vereceğine delalet eder. Şayet böyle olmasaydı cevap: «Hayır» olurdu yahut «Benim ahdim senin zürriyetine ulaşmaz» buyururdu. Eğer: «İbrahim aleyhisselâm peygamberliğin zalimlere layık olmadığını bilmiyor muydu?» denilirse; deriz ki:

بَلَى، وَلَكِنْ لَمْ يَعْلَمْ حَالَ ذُرِّيَّتِهِ، فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ فِيهِمْ مَنْ هَذَا حَالُهُ وَأَنَّ النُّبُوَّةَ إِنَّمَا تَحْصُلُ لِمَنْ لَيْسَ بِظَالِمٍ.

Evet [biliyordu], fakat zürriyetinin durumunu bilmiyordu. Allah Teâlâ da onların içinde durumu böyle olanların bulunduğunu ve peygamberliğin ancak zalim olmayan kimseye verileceğini beyan etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الرَّوَافِضُ احْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الْقَدْحِ فِي إِمَامَةِ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ ﵄ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ كَانَا كَافِرَيْنِ، فَقَدْ كَانَا حَالَ كُفْرِهِمَا ظَالِمَيْنِ، فَوَجَبَ أَنْ يَصْدُقَ عَلَيْهِمَا فِي تِلْكَ الْحَالَةِ أَنَّهُمَا لَا يَنَالَانِ عَهْدَ الْإِمَامَةِ الْبَتَّةَ، وَإِذَا صَدَقَ عَلَيْهِمَا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَنَّهُمَا لَا يَنَالَانِ عَهْدَ الْإِمَامَةِ الْبَتَّةَ وَلَا فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ ثَبَتَ أَنَّهُمَا لَا يَصْلُحَانِ لِلْإِمَامَةِ. الثَّانِي: أَنَّ مَنْ كَانَ مُذْنِبًا فِي الْبَاطِنِ كَانَ مِنَ الظَّالِمِينَ، فَإِذَنْ مَا لَمْ يَعْرِفْ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ مَا كَانَا مِنَ الظَّالِمِينَ الْمُذْنِبِينَ ظَاهِرًا وَبَاطِنًا وَجَبَ أَنْ لَا يَحْكُمَ بِإِمَامَتِهِمَا وَذَلِكَ

Dördüncü Mesele: Râfizîler bu ayetle Ebû Bekir ve Ömer'in radıyallâhu anhümâ imamlığına dil uzatmak hususunda üç vecihten delil getirmişlerdir. Birincisi: Ebû Bekir ve Ömer kâfirdiler; küfürleri halinde zalimdiler. Dolayısıyla o durumda onların imamlık ahdine asla nail olamayacakları hükmünün onlar hakkında doğru olması gerekirdi. O vakitte onların imamlık ahdine kesinlikle hiçbir vakitte nail olamayacakları doğru olunca, onların imamlığa ehil olmadıkları sabit olur. İkincisi: Bâtınen (iç âleminde) günahkâr olan kimse zalimlerdendir; şu halde Ebû Bekir ve Ömer'in zahiren ve bâtınen günahkâr zalimlerden olmadıkları bilinmedikçe onların imamlığına hükmetmemek gerekir; bu ise

إِنَّمَا يَثْبُتُ فِي حَقِّ مَنْ تَثْبُتُ عِصْمَتُهُ وَلَمَّا لَمْ يَكُونَا مَعْصُومَيْنِ بِالِاتِّفَاقِ وَجَبَ أَنْ لَا تَتَحَقَّقَ إِمَامَتُهُمَا الْبَتَّةَ. الثَّالِثُ:

ancak ismeti (masumluğu) sabit olan kimse hakkında sabit olur. İttifakla onların ikisi de masum olmadıklarına göre, imamlıklarının asla gerçekleşmemesi gerekirdi. Üçüncüsü:

قَالُوا: كَانَا مُشْرِكَيْنِ، وَكُلُّ مُشْرِكٍ ظَالِمٌ وَالظَّالِمُ لَا يَنَالُهُ عَهْدُ الْإِمَامَةِ فَيَلْزَمُ أَنْ لَا يَنَالَهُمَا عَهْدُ الْإِمَامَةِ، أَمَّا أَنَّهُمَا كَانَا مُشْرِكَيْنِ فَبِالِاتِّفَاقِ، وَأَمَّا أَنَّ الْمُشْرِكَ ظَالِمٌ فَلِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَانَ: ١٣] وَأَمَّا أَنَّ الظَّالِمَ لَا يَنَالُهُ عَهْدُ الْإِمَامَةِ فَلِهَذِهِ الْآيَةِ، لَا يُقَالُ إِنَّهُمَا كَانَا ظَالِمَيْنِ حَالَ كُفْرِهِمَا، فَبَعْدَ زَوَالِ الْكُفْرِ لَا يَبْقَى هَذَا الِاسْمُ لِأَنَّا نَقُولُ الظَّالِمُ مَنْ وُجِدَ مِنْهُ الظُّلْمُ، وَقَوْلُنَا: وُجِدَ مِنْهُ الظُّلْمُ أَعَمُّ مِنْ قَوْلِنَا وُجِدَ مِنْهُ الظُّلْمُ فِي الْمَاضِي أَوْ فِي الْحَالِ بِدَلِيلِ أَنَّ هَذَا الْمَفْهُومَ يُمْكِنُ تَقْسِيمُهُ إِلَى هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ، وَمَوْرِدُ التَّقْسِيمِ بِالتَّقْسِيمِ بِالْقِسْمَيْنِ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ القسمين وما كان مشتركاً بين القسمين لا يَلْزَمُ انْتِفَاؤُهُ لِانْتِفَاءِ أَحَدِ الْقِسْمَيْنِ، فَلَا يَلْزَمُ مِنْ نَفْيِ كَوْنِهِ ظَالِمًا فِي الْحَالِ نَفْيُ كَوْنِهِ ظَالِمًا وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ نَظَرًا إِلَى الدَّلَائِلِ الشَّرْعِيَّةِ أَنَّ النَّائِمَ يُسَمَّى مُؤْمِنًا وَالْإِيمَانُ هُوَ التَّصْدِيقُ وَالتَّصْدِيقُ غَيْرُ حَاصِلٍ حَالَ كَوْنِهِ نَائِمًا، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ يُسَمَّى مُؤْمِنًا لِأَنَّ الْإِيمَانَ كَانَ حَاصِلًا قَبْلُ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ ظَالِمًا لِظُلْمٍ وُجِدَ مِنْ قَبْلُ، وَأَيْضًا فَالْكَلَامُ عِبَارَةٌ عَنْ حُرُوفٍ مُتَوَالِيَةٍ، وَالْمَشْيُ عِبَارَةٌ عَنْ حُصُولَاتٍ مُتَوَالِيَةٍ فِي أَحْيَازٍ مُتَعَاقِبَةٍ، فَمَجْمُوعُ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ الْبَتَّةَ لَا وُجُودَ لَهَا، فَلَوْ كَانَ حُصُولُ الْمُشْتَقِّ مِنْهُ شَرْطًا فِي كَوْنِ الِاسْمِ الْمُشْتَقِّ حَقِيقَةً وَجَبَ أَنْ يَكُونَ اسْمُ الْمُتَكَلِّمِ وَالْمَاشِي وَأَمْثَالِهِمَا حَقِيقَةً فِي شَيْءٍ أَصْلًا، وَأَنَّهُ بَاطِلٌ قَطْعًا/ فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ حُصُولَ الْمُشْتَقِّ مِنْهُ لَيْسَ شَرْطًا لِكَوْنِ الِاسْمِ الْمُشْتَقِّ حَقِيقَةً؟ وَالْجَوَابُ: كُلُّ مَا ذَكَرْتُمُوهُ مُعَارَضٌ، بِمَا أَنَّهُ لَوْ حَلَفَ لَا يُسَلِّمُ عَلَى كَافِرٍ فَسَلَّمَ عَلَى إِنْسَانٍ مُؤْمِنٍ فِي الْحَالِ إِلَّا أَنَّهُ كَانَ كَافِرًا قَبْلُ بِسِنِينَ مُتَطَاوِلَةٍ فَإِنَّهُ لَا يَحْنَثُ، فَدَلَّ عَلَى مَا قُلْنَاهُ، وَلِأَنَّ التَّائِبَ عَنِ الْكُفْرِ لَا يُسَمَّى كَافِرًا وَالتَّائِبَ عَنِ الْمَعْصِيَةِ لَا يُسَمَّى عَاصِيًا، فَكَذَا الْقَوْلُ فِي نَظَائِرِهِ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ: وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا [هُودٍ: ١١٣] فَإِنَّهُ نَهَى عَنِ الرُّكُونِ إِلَيْهِمْ حَالَ إِقَامَتِهِمْ عَلَى الظُّلْمِ، وَقَوْلُهُ: مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ [التَّوْبَةِ: ٩١] مَعْنَاهُ: مَا أَقَامُوا عَلَى الْإِحْسَانِ، عَلَى أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْإِمَامَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: النُّبُوَّةُ، فَمَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ طَرْفَةَ عَيْنٍ فَإِنَّهُ لَا يَصْلُحُ لِلنُّبُوَّةِ.

Şöyle demişlerdir: Onlar müşriktiler; her müşrik ise zalimdir ve zalime imamlık ahdi erişmez; dolayısıyla onların imamlık ahdine nail olamamaları gerekir. Onların müşrik oldukları hususu ittifakladır. Müşrikin zalim olduğuna gelince; bu, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” [Lokmân 13] kavlinden ötürüdür. Zalime imamlık ahdinin erişmeyeceğine gelince; bu da bu ayet sebebiyledir. «Onlar küfürleri halinde zalimdiler, küfrün zevalinden sonra ise bu isim baki kalmaz» denilemez. Çünkü biz deriz ki: Zalim, kendisinden zulüm sadır olan kimsedir. «Kendisinden zulüm sadır oldu» sözümüz ise, geçmişte veya şu anda kendisinden zulüm sadır oldu sözümüzden daha geneldir; bunun delili, bu mefhumun bu iki kısma taksim edilebilmesidir. İki kısma taksim edilen ortak payda iki kısım arasında müşterektir ve iki kısım arasında müşterek olan şeyin kısımlardan birinin yokluğuyla yok olması gerekmez. Dolayısıyla onun şu anda zalim olmasının nefyedilmesinden, zalim olmasının nefyedilmesi gerekmez. Şer'î delillere bakılarak buna delalet eden husus şudur: Uyuyan kimseye mümin denir; iman ise tasdiktir ve o uyur halde iken tasdik mevcut değildir. Bu da göstermiştir ki, daha önce iman mevcut olduğu için ona mümin denilmektedir. Bu sabit olunca, daha önce mevcut olan bir zulümden ötürü onun zalim olması gerekir. Ayrıca konuşma (kelam), peş peşe gelen harflerden ibarettir; yürüme ise birbirini takip eden mekânlarda ardışık yer tutmalardan ibarettir. Dolayısıyla o şeylerin toplamı [bir anda] asla mevcut değildir. Şayet türetildiği kökün mevcudiyeti, türetilen ismin hakikat olması için bir şart olsaydı, konuşan ve yürüyen isimlerinin ve benzerlerinin hiçbir şeyde asla hakikat olmaması gerekirdi ki bu kesinlikle bâtıldır. Bu da türetilen kökün mevcudiyetinin, türetilen ismin hakikat olması için bir şart olmadığını göstermez mi? Cevap: Zikrettiğiniz her şey şununla çelişir: Bir kimse bir kâfire selam vermeyeceğine yemin etse, ardından şu anda mümin olan fakat bundan yıllar önce kâfir olan bir insana selam verse, yemini bozulmaz; bu da söylediğimize delalet eder. Ayrıca küfürden tövbe eden kimseye kâfir denmez ve günahtan tövbe eden kimseye günahkâr denmez; benzerlerinde de söz böyledir. O'nun: { وَلا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenlere meyletmeyin” [Hûd 113] kavlini görmez misin? O, zulüm üzere devam ettikleri halde iken onlara meyletmeyi nehyetmiştir. O'nun: { مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ } “İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur” [Tevbe 91] kavlinin manası da: «İyilik üzere devam ettikleri müddetçe» demektir. Kaldı ki biz, bu ayetteki imamlıktan maksadın nübüvvet olduğunu açıkladık; bir göz açıp kapayıncaya kadar bile olsa Allah'ı inkâr eden kimse ise nübüvvete ehil olamaz.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ الْجُمْهُورُ مِنَ الْفُقَهَاءِ وَالْمُتَكَلِّمِينَ: الْفَاسِقُ حَالَ فِسْقِهِ لَا يَجُوزُ عَقْدُ الْإِمَامَةِ لَهُ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْفِسْقَ الطَّارِئَ هَلْ يُبْطِلُ الْإِمَامَةَ أَمْ لَا؟ وَاحْتَجَّ الْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ الْفَاسِقَ لَا يَصْلُحُ أَنْ تُعْقَدَ لَهُ الْإِمَامَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِهَا مِنْ وَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: مَا بَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَهُ: لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ جَوَابٌ لِقَوْلِهِ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِي وَقَوْلَهُ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِي طَلَبٌ لِلْإِمَامَةِ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهَذَا الْعَهْدِ هُوَ الْإِمَامَةُ، لِيَكُونَ الْجَوَابُ مُطَابِقًا لِلسُّؤَالِ، فَتَصِيرُ الْآيَةُ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: لَا يَنَالُ الْإِمَامَةُ الظَّالِمِينَ، وَكُلُّ عَاصٍ فَإِنَّهُ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ، فَكَانَتِ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى مَا قُلْنَاهُ، فَإِنْ قِيلَ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي انْتِفَاءَ كَوْنِهِمْ ظَالِمِينَ ظَاهِرًا وَبَاطِنًا وَلَا يَصِحُّ ذَلِكَ فِي الْأَئِمَّةِ وَالْقُضَاةِ، قُلْنَا: أَمَّا الشِّيعَةُ فَيَسْتَدِلُّونَ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ فِي وُجُوبِ الْعِصْمَةِ ظَاهِرًا وَبَاطِنًا، وَأَمَّا نَحْنُ فَنَقُولُ: مُقْتَضَى الْآيَةِ ذَلِكَ، إِلَّا أَنَّا تَرَكْنَا اعْتِبَارَ الْبَاطِنِ فَتَبْقَى الْعَدَالَةُ الظَّاهِرَةُ مُعْتَبَرَةً، فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّ يُونُسَ ﵇ قَالَ: سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٨٧] وَقَالَ آدَمُ: رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا [الْأَعْرَافِ: ٢٣] قُلْنَا: الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ هُوَ الظُّلْمُ الْمُطْلَقُ، وَهَذَا غَيْرُ مَوْجُودٍ فِي آدَمَ وَيُونُسَ ﵉. الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْعَهْدَ قَدْ يُسْتَعْمَلُ فِي كِتَابِ اللَّهِ بِمَعْنَى الْأَمْرِ، قَالَ الله تعالى: أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ [يس: ٦٠] يَعْنِي أَلَمْ آمُرْكُمْ بِهَذَا، وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: قالُوا إِنَّ اللَّهَ

Beşinci Mesele: Fakihlerin ve kelamcıların cumhuru şöyle demiştir: Fâsıkın, fıskı halinde iken imamlığı akdedilemez. Sonradan ortaya çıkan fıskın imamlığı iptal edip etmeyeceği hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. Cumhur, fâsık için imamlığın akdedilmeye uygun olmadığına bu ayetle delil getirmiştir. Ayetle istidlal etmenin yönü iki vecihledendir. Birincisi: Açıkladığımız üzere O'nun: { لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } kavli, onun: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } kavline bir cevaptır; onun: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } kavli ise Allah Teâlâ'nın zikrettiği imamlığı talep etmektir. Dolayısıyla cevabın soruya mutabık olması için bu ahidden maksadın imamlık olması vacip olmuştur. Böylece ayet, sanki O Teâlâ: «İmamlık zalimlere ulaşmaz» demiş gibi olur; her günahkâr ise kendi nefsine zulmedendir; dolayısıyla ayet söylediğimize delalet etmektedir. Şayet: «Ayetin zahiri, onların zahiren ve bâtınen zalim olmalarının nefyedilmesini gerektirir; bu ise imamlarda ve kadılarda geçerli olamaz» denilirse; deriz ki: Şiaya gelince, onlar bu ayetle zahiren ve bâtınen ismetin vacip olduğu yönündeki görüşlerinin sıhhatine istidlal ederler. Biz ise şöyle deriz: Ayetin muktezası budur; ancak biz bâtının itibarını terk ettik, böylece zahirdeki adalet muteber kalır. Eğer: «Yunus aleyhisselâm: { سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Seni tenzih ederim, gerçekten ben zalimlerden oldum” [Enbiyâ 87] demedi mi? Âdem de: { رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا } “Rabbimiz, biz kendimize zulmettik” [A'râf 23] demedi mi?» denilirse; deriz ki: Ayette zikredilen mutlak zulümdür; bu ise Âdem ve Yunus'ta aleyhimesselâm mevcut değildir. İkinci vecih: Ahid (عَهْد), Allah'ın Kitabı'nda bazen emir manasında kullanılır. Allah Teâlâ: { أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ } “Ey Âdemoğulları, Ben size şeytana tapmayın diye emretmedim mi?” [Yâsîn 60] buyurmuştur; yani «Size bunu emretmedim mi?» demektir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قالُوا إِنَّ اللَّهَ }

عَهِدَ إِلَيْنا

{ عَهِدَ إِلَيْنا } “bize ahdetti”

[آلِ عِمْرَانَ: ١٨٣] يَعْنِي أَمَرَنَا، وَمِنْهُ عُهُودُ الْخُلَفَاءِ إِلَى أُمَرَائِهِمْ وَقُضَاتِهِمْ إِذَا ثَبَتَ أَنَّ عَهْدَ اللَّهِ هُوَ أَمْرُهُ فَنَقُولُ: لَا يَخْلُو قَوْلُهُ لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ مِنْ أَنْ يُرِيدَ أَنَّ الظَّالِمِينَ غَيْرُ مَأْمُورِينَ، وَأَنَّ الظَّالِمِينَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا بِمَحَلِّ مَنْ يُقْبَلُ مِنْهُمْ أَوَامِرُ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَمَّا بَطَلَ الْوَجْهُ الْأَوَّلُ لِاتِّفَاقِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى أَنَّ أَوَامِرَ اللَّهِ تَعَالَى لَازِمَةٌ لِلظَّالِمِينَ كَلُزُومِهَا لِغَيْرِهِمْ ثَبْتَ الْوَجْهُ الْآخَرُ، وَهُوَ أَنَّهُمْ غَيْرُ مُؤْتَمَنِينَ عَلَى أَوَامِرِ اللَّهِ تَعَالَى وَغَيْرُ مُقْتَدًى بِهِمْ فِيهَا فَلَا يَكُونُونَ أَئِمَّةً فِي الدِّينِ، فَثَبَتَ بِدَلَالَةِ الْآيَةِ بُطْلَانُ إِمَامَةِ الْفَاسِقِ،

“Dediler ki: Şüphesiz Allah bize emretti...” [Âl-i İmrân 183]; yani «bize emretti» demektir. Halifelerin valilerine ve kadılarına verdikleri ahidnameler de (görevlendirme emirleri) bu kabildendir. Allah'ın ahdinin O'nun emri olduğu sabit olunca şöyle deriz: O'nun: { لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } kavli; ya zalimlerin emredilenler olmadığını murad etmesinden ya da zalimlerin, kendilerinden Allah Teâlâ'nın emirleri kabul edilecek bir konumda olmalarının caiz olmamasını murad etmesinden hali değildir. Allah Teâlâ'nın emirlerinin tıpkı başkalarına lazım olduğu gibi zalimlere de lazım olduğu hususundaki Müslümanların ittifakı sebebiyle birinci vecih bâtıl olunca diğer vecih sabit olmuştur; o da onların Allah Teâlâ'nın emirleri hususunda güvenilir olmadıkları ve bu hususta kendilerine uyulamayacağıdır; dolayısıyla dinde imam (önder) olamazlar. Böylece ayetin delaletiyle fâsıkın imamlığının bâtıl olduğu sabit olmuştur.

قَالَ ﵇: «لَا طَاعَةَ لِمَخْلُوقٍ فِي مَعْصِيَةِ الْخَالِقِ» ،

[Nebi] aleyhisselâm: «Yaratana isyanda, yaratılana itaat yoktur» buyurmuştur.

وَدَلَّ أَيْضًا عَلَى أَنَّ الْفَاسِقَ لَا يَكُونُ حَاكِمًا، وَأَنَّ أَحْكَامَهُ لَا تُنَفَّذُ إِذَا وَلِيَ الْحُكْمَ، وَكَذَلِكَ لَا تُقْبَلُ شَهَادَتُهُ وَلَا خَبَرُهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَلَا فُتْيَاهُ إِذَا أَفْتَى، وَلَا يُقَدَّمُ لِلصَّلَاةِ وَإِنْ كَانَ هُوَ بِحَيْثُ لَوِ اقْتُدِيَ بِهِ فَإِنَّهُ لَا تَفْسُدُ صَلَاتُهُ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَظُنُّ/ أَنَّ مَذْهَبَ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّهُ يَجُوزُ كَوْنُ الْفَاسِقِ إِمَامًا وَخَلِيفَةً، وَلَا يَجُوزُ كَوْنُ الْفَاسِقِ قَاضِيًا، قَالَ: وَهَذَا خَطَأٌ، وَلَمْ يُفَرِّقْ أَبُو حَنِيفَةَ بَيْنَ الْخَلِيفَةِ وَالْحَاكِمِ فِي أَنَّ شَرْطَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا الْعَدَالَةُ، وَكَيْفَ يَكُونُ خَلِيفَةً وَرِوَايَتُهُ غَيْرُ مَقْبُولَةٍ، وَأَحْكَامُهُ غَيْرُ نَافِذَةٍ، وَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَدَّعِيَ ذَلِكَ عَلَى أَبِي حَنِيفَةَ وَقَدْ أَكْرَهَهُ ابْنُ هُبَيْرَةَ فِي أَيَّامِ بَنِي أُمَيَّةَ عَلَى الْقَضَاءِ، وَضَرَبَهُ فَامْتَنَعَ مِنْ ذَلِكَ فَحُبِسَ، فَلَحَّ ابْنُ هُبَيْرَةَ وَجَعَلَ يَضْرِبُهُ كُلَّ يَوْمٍ أَسْوَاطًا، فَلَمَّا خِيفَ عَلَيْهِ، قَالَ لَهُ الْفُقَهَاءُ: تَوَلَّ لَهُ شَيْئًا مِنْ عَمَلِهِ أَيَّ شَيْءٍ كَانَ حَتَّى يَزُولَ عَنْكَ الضَّرْبُ، فَتَوَلَّى لَهُ عَدَّ أَحْمَالِ التِّبْنِ الَّتِي تَدْخُلُ فَخَلَّاهُ، ثُمَّ دَعَاهُ الْمَنْصُورُ إِلَى مِثْلِ ذَلِكَ حَتَّى عَدَّ لَهُ اللَّبِنَ الَّذِي كَانَ يُضْرَبُ لِسُورِ مَدِينَةِ الْمَنْصُورِ إِلَى مِثْلِ ذَلِكَ وَقِصَّتُهُ فِي أَمْرِ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ مَشْهُورَةٌ، وَفِي حَمْلِهِ الْمَالَ إِلَيْهِ وَفُتْيَاهُ النَّاسَ سِرًّا فِي وُجُوبِ نُصْرَتِهِ وَالْقِتَالِ مَعَهُ، وَكَذَلِكَ أَمْرُهُ مَعَ مُحَمَّدٍ وَإِبْرَاهِيمَ ابْنِي عَبْدِ اللَّهِ بن الحسن، ثم قَالَ: وَإِنَّمَا غَلِطَ مَنْ غَلِطَ فِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ أَنَّ قَوْلَ أَبِي حَنِيفَةَ: إِنَّ الْقَاضِيَ إِذَا كَانَ عَدْلًا فِي نَفْسِهِ، وَتَوَلَّى الْقَضَاءَ مِنْ إِمَامٍ جَائِرٍ فَإِنَّ أَحْكَامَهُ نَافِذَةٌ، وَالصَّلَاةَ خَلْفَهُ جَائِزَةٌ، لِأَنَّ الْقَاضِيَ إِذَا كَانَ عَدْلًا فِي نَفْسِهِ وَيُمْكِنُهُ تَنْفِيذُ الْأَحْكَامِ كَانَتْ أَحْكَامُهُ نَافِذَةً، فَلَا اعْتِبَارَ فِي ذَلِكَ بِمَنْ وَلَّاهُ، لِأَنَّ الَّذِي وَلَّاهُ بِمَنْزِلَةِ سَائِرِ أَعْوَانِهِ، وَلَيْسَ شرط أعوان القاضي أن يكون عُدُولًا أَلَا تَرَى أَنَّ أَهْلَ بَلَدٍ لَا سُلْطَانَ عَلَيْهِمْ لَوِ اجْتَمَعُوا عَلَى الرِّضَا بِتَوْلِيَةِ رَجُلٍ عَدْلٍ مِنْهُمُ الْقَضَاءَ حَتَّى يَكُونُوا أَعْوَانًا لَهُ عَلَى مَنِ امْتَنَعَ مِنْ قَبُولِ أَحْكَامِهِ لَكَانَ قَضَاؤُهُ نَافِذًا وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وِلَايَةٌ مِنْ جِهَةِ إِمَامٍ وَلَا سُلْطَانٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bu ayrıca fâsıkın hâkim olamayacağına ve hüküm vazifesini üstlense bile hükümlerinin geçerli olmayacağına da delalet eder. Aynı şekilde onun şahitliği de, Peygamber'den ﷺ getirdiği rivayet de, fetva verdiğinde fetvası da kabul edilmez; kendisine uyulduğunda namazı bozulmayacak olsa bile namaz için öne geçirilmez. Ebû Bekir er-Râzî şöyle demiştir: İnsanlardan bazıları, Ebû Hanîfe'nin mezhebinin, fâsıkın imam ve halife olmasının caiz olduğu, fakat fâsıkın kadı olmasının caiz olmadığı şeklinde olduğunu zanneder. [Râzî] dedi ki: Bu bir hatadır; Ebû Hanîfe her ikisinin de şartının adalet olduğu hususunda halife ile hâkim arasını ayırmamıştır. Rivayeti kabul edilmeyen ve hükümleri geçerli olmayan biri nasıl halife olabilir? İbn Hübeyre, Emevîler döneminde Ebû Hanîfe'yi kadılık yapmaya zorlayıp dövdüğü ve o da bundan kaçındığı için hapsedildiği halde bunu Ebû Hanîfe'ye isnat etmek nasıl caiz olabilir? İbn Hübeyre ısrar etmiş ve ona her gün kamçı vurdurmaya başlamıştı; onun hayatından endişe edilince fakihler ona: «Bu dayaktan kurtulman için onun işlerinden herhangi bir işi, ne olursa olsun üstlen» dediler. Bunun üzerine giren saman yüklerini sayma işini üstlendi, o da onu serbest bıraktı. Sonra Mansûr da onu benzer bir şeye çağırdı, nihayet onun için Mansûr'un şehrinin suruna dökülen kerpiçleri saydı. Zeyd b. Ali hadisesindeki kıssası, ona mal göndermesi ve ona yardım etmenin ve onunla birlikte savaşmanın vacip olduğuna dair insanlara gizlice fetva vermesi meşhurdur; aynı şekilde Abdullah b. Hasan'ın iki oğlu Muhammed ve İbrahim ile olan meselesi de böyledir. Sonra [Râzî] dedi ki: Bu rivayette hata eden kimse ancak şu sebeple hata etmiştir: Ebû Hanîfe'nin kavli şudur: Kadı bizzat kendisi adil olur ve zalim bir imamdan kadılığı kabul ederse, onun hükümleri geçerlidir ve arkasında namaz caizdir; çünkü kadı bizzat kendisi adil olduğunda ve hükümleri infaz etmesi mümkün olduğunda hükümleri geçerli olur. Dolayısıyla bunda onu tayin edene itibar edilmez; çünkü onu tayin eden kimse diğer yardımcıları mesabesindedir. Kadının yardımcılarının adil olması ise şart değildir. Görmez misin ki, başlarında bir otorite bulunmayan bir beldenin halkı, aralarından adil bir adamı kadı olarak tayin etmeye ve onun hükümlerini kabul etmekten kaçınana karşı ona yardımcı olmaya razı olarak toplansalar, bir imam ve hükümdar tarafından yetkilendirilmemiş olsa bile onun kadılığı geçerli olurdu. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ وَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ قَدْ ثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الْعَهْدِ:

Altıncı Mesele: Ayet iki vecihten peygamberlerin masumluğuna delalet eder. Birincisi: Bu ahidden maksadın şudur:

الْإِمَامَةُ. وَلَا شَكَّ أَنَّ كُلَّ نَبِيٍّ إِمَامٌ، فَإِنَّ الْإِمَامَ هُوَ الَّذِي يُؤْتَمُّ بِهِ، وَالنَّبِيُّ أَوْلَى النَّاسِ، وَإِذَا دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْإِمَامَ لَا يَكُونُ فَاسِقًا، فَبِأَنْ تَدُلَّ عَلَى أَنَّ الرَّسُولَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فَاسِقًا فَاعِلًا لِلذَّنْبِ وَالْمَعْصِيَةِ أَوْلَى. الثَّانِي:

İmamlık olduğu sabit olmuştur. Şüphe yok ki her peygamber bir imamdır; zira imam kendisine uyulan kimsedir, peygamber ise insanların [buna] en layık olanıdır. Ayet imamın fâsık olamayacağına delalet edince, elçinin (resûlün) günah ve isyan işleyen bir fâsık olmasının caiz olamayacağına evleviyetle delalet eder. İkincisi:

قَالَ: لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ فَهَذَا الْعَهْدُ إِنْ كَانَ هُوَ النُّبُوَّةَ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ لَا يَنَالُهَا أَحَدٌ مِنَ الظَّالِمِينَ وَإِنْ كَانَ هُوَ الْإِمَامَةَ، فَكَذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ نَبِيٍّ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ إِمَامًا يُؤْتَمُّ بِهِ، وَكُلُّ فَاسِقٍ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ فَوَجَبَ أَنْ لَا تَحْصُلَ النُّبُوَّةُ لِأَحَدٍ مِنَ الْفَاسِقِينَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

[Allah]: { لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } buyurmuştur. Bu ahid şayet peygamberlik ise, zalimlerden hiçbir kimsenin ona nail olamaması vacip olur; şayet imamlık ise yine böyledir; çünkü her nebinin mutlaka kendisine uyulan bir imam olması gerekir ve her fâsık kendi nefsine zulmedendir; binaenaleyh fâsıklardan hiçbirine peygamberliğin verilmemesi vacip olur. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ بَيَّنَ أَنَّ لَهُ مَعَكَ عَهْدًا، وَلَكَ مَعَهُ عَهْدًا، وَبَيَّنَ أَنَّكَ مَتَى تَفِي بِعَهْدِكَ، فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ يَفِي أَيْضًا بِعَهْدِهِ فَقَالَ: وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٠] ثُمَّ فِي سَائِرِ الْآيَاتِ فَإِنَّهُ أَفْرَدَ عَهْدَكَ بِالذِّكْرِ، وَأَفْرَدَ عَهْدَ نَفْسِهِ أَيْضًا بِالذِّكْرِ، أَمَّا عَهْدُكَ فَقَالَ فِيهِ: وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا [الْبَقَرَةِ: ١٧٧] وَقَالَ: وَالَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ راعُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٨] وقال: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ

Yedinci Mesele: Bil ki O Sübhânehu, Kendisinin seninle bir ahdi olduğunu ve senin de O'nunla bir ahdin olduğunu beyan etmiş; sen ahdine vefa gösterdiğin zaman O Sübhânehu'nun da ahdine vefa göstereceğini açıklayarak: { وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “Bana verdiğiniz ahde vefa gösterin ki, Ben de size verdiğim ahde vefa göstereyim” [Bakara 40] buyurmuştur. Sonra diğer ayetlerde senin ahdini müstakil olarak zikretmiş, Kendi ahdini de müstakil olarak zikretmiştir. Senin ahdine gelince, bu hususta şöyle buyurmuştur: { وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا } “Ahitleştiklerinde ahitlerine vefa gösterenler” [Bakara 177]; ve şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ راعُونَ } “Onlar ki emanetlerine ve ahitlerine riayet ederler” [Mü'minûn 8]; ve şöyle buyurmuştur: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ } “Ey iman edenler! Akitlere vefa gösterin”

[الْمَائِدَةِ: ١] وَقَالَ: لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ [الصَّفِّ: ٢، ٣] وَأَمَّا عَهْدُهُ ﷾ فَقَالَ فِيهِ: وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ [التَّوْبَةِ: ١١١] ثُمَّ بَيَّنَ كَيْفِيَّةَ عَهْدِهِ إِلَى أَبِينَا آدَمَ فَقَالَ:

[Mâide 1]; ve şöyle buyurmuştur: { لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ } “Niçin yapmayacağınız şeyi söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyi söylemeniz Allah katında büyük bir gazap sebebi olmuştur” [Saff 2-3]. O'nun azze ve celle ahdine gelince, bu hususta şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ } “Ahdine Allah'tan daha çok vefa gösteren kim vardır?” [Tevbe 111]. Sonra babamız Âdem'e olan ahdinin keyfiyetini beyan ederek şöyle buyurmuştur:

وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً [طه: ١١٥] ثُمَّ بَيَّنَ كَيْفِيَّةَ عَهْدِهِ إِلَيْنَا فَقَالَ: أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي/ آدَمَ [يس: ٦٠] ثُمَّ بَيَّنَ كَيْفِيَّةَ عَهْدِهِ مَعَ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ [آلِ عِمْرَانَ: ١٨٣] ثُمَّ بَيَّنَ كَيْفِيَّةَ عَهْدِهِ مَعَ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ فَقَالَ: وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ [الْبَقَرَةِ: ١٢٥] ثُمَّ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ عَهْدَهُ لَا يَصِلُ إِلَى الظَّالِمِينَ فَقَالَ: لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ فَهَذِهِ الْمُبَالَغَةُ الشَّدِيدَةُ فِي هَذِهِ الْمُعَاهَدَةِ تَقْتَضِي الْبَحْثَ عَنْ حَقِيقَةِ هَذِهِ الْمُعَاهَدَةِ فَنَقُولُ: الْعَهْدُ الْمَأْخُوذُ عَلَيْكَ لَيْسَ إِلَّا عَهْدَ الْخِدْمَةِ وَالْعُبُودِيَّةِ، وَالْعَهْدُ الَّذِي الْتَزَمَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ جِهَتِهِ لَيْسَ إِلَّا عَهْدَ الرَّحْمَةِ وَالرُّبُوبِيَّةِ، ثُمَّ إِنَّ الْعَاقِلَ إِذَا تَأَمَّلَ فِي حَالِ هَذِهِ الْمُعَاهَدَةِ لَمْ يَجِدْ مِنْ نَفْسِهِ إِلَّا نَقْضَ هَذَا الْعَهْدِ، وَمِنْ رَبِّهِ إِلَّا الْوَفَاءَ بِالْعَهْدِ، فَلْنَشْرَعْ فِي مَعَاقِدِ هَذَا الْبَابِ فَنَقُولُ: أَوَّلُ إِنْعَامِهِ عَلَيْكَ إِنْعَامُ الْخَلْقِ وَالْإِيجَادِ وَالْإِحْيَاءِ وَإِعْطَاءِ الْعَقْلِ وَالْآلَةِ وَالْمَقْصُودُ مِنْ كُلِّ ذَلِكَ اشْتِغَالُكَ بِالطَّاعَةِ وَالْخِدْمَةِ وَالْعُبُودِيَّةِ عَلَى مَا قَالَ: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٦] وَنَزَّهَ نَفْسَهُ عَنْ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْخَلْقُ وَالْإِيجَادُ مِنْهُ عَلَى سَبِيلِ الْعَبَثِ فَقَالَ:

{ وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } “Andolsun, bundan önce Âdem'e ahit vermiştik; fakat o unuttu ve Biz onda bir azim bulamadık” [Tâhâ 115]. Sonra bize olan ahdinin keyfiyetini beyan ederek: { أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ } “Ey Âdemoğulları, Ben size ahdetmedim mi?” [Yâsîn 60] buyurmuştur. Sonra İsrâiloğulları ile olan ahdinin keyfiyetini beyan ederek: { إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ } “Şüphesiz Allah bize bir elçiye inanmamamızı ahdetti” [Âl-i İmrân 183] buyurmuştur. Sonra peygamberlerle aleyhimüssalâtü vesselâm olan ahdinin keyfiyetini beyan ederek: { وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ } “İbrahim'e ve İsmail'e ahdettik (emrettik)” [Bakara 125] buyurmuştur. Sonra bu ayette ahdinin zalimlere ulaşmayacağını beyan ederek: { لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Ahdim zalimlere erişmez” buyurmuştur. Bu ahitleşmedeki bu şiddetli mübalağa, bu ahitleşmenin hakikatini araştırmayı gerektirir; deriz ki: Senden alınan ahit, sadece hizmet ve kulluk ahdidir; Allah Teâlâ'nın Kendi tarafından iltizam ettiği ahit ise sadece rahmet ve rubûbiyyet ahdidir. Sonra akıl sahibi bir kimse bu ahitleşmenin durumunu tefekkür ettiği zaman, kendi nefsinden bu ahdi bozmaktan başka bir şey, Rabbinden ise ahde vefadan başka bir şey bulamaz. Bu babın esaslarına başlayalım ve diyelim ki: O'nun sana olan nimetlerinin ilki; yaratma, var etme, yaşatma, akıl ve vasıtaları verme nimetidir. Bütün bunlardan maksat ise: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak Bana kulluk etsinler diye yarattım” [Zâriyât 56] buyurduğu üzere senin itaat, hizmet ve kullukla meşgul olmandır. O, Kendi zatını bu yaratma ve var etmenin Kendisinden abes bir şekilde sadır olmasından tenzih ederek şöyle buyurmuştur:

وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ [الأنبياء: ١٦] ما خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ [الدخان: ٣٩] وَقَالَ أَيْضًا: وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا [ص: ٢٧] وَقَالَ: أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٥] ثُمَّ بَيَّنَ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ مَا هُوَ الْحِكْمَةُ فِي الْخَلْقِ وَالْإِيجَادِ فَقَالَ: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ فَهُوَ سُبْحَانَهُ وَفَّى بِعَهْدِ الرُّبُوبِيَّةِ حَيْثُ خَلَقَكَ وَأَحْيَاكَ وَأَنْعَمَ عَلَيْكَ بِوُجُوهِ النِّعَمِ وَجَعَلَكَ عَاقِلًا مُمَيِّزًا فَإِذَا لَمْ تَشْتَغِلْ بِخِدْمَتِهِ وَطَاعَتِهِ وَعُبُودِيَّتِهِ فَقَدْ نَقَضْتَ عَهْدَ عُبُودِيَّتِكَ مَعَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَفَّى بِعَهْدِ رُبُوبِيَّتِهِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ عَهْدَ الرُّبُوبِيَّةِ يَقْتَضِي إِعْطَاءَ التَّوْفِيقِ وَالْهِدَايَةِ وَعَهْدَ الْعُبُودِيَّةِ مِنْكَ يَقْتَضِي الْجِدَّ وَالِاجْتِهَادَ فِي الْعَمَلِ، ثُمَّ إِنَّهُ وَفَّى بِعَهْدِ الرُّبُوبِيَّةِ فَإِنَّهُ مَا تَرَكَ ذَرَّةً مِنَ الذَّرَّاتِ إِلَّا وَجَعَلَهَا هَادِيَةً لَكَ إِلَى سَبِيلِ الْحَقِّ: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ [الْإِسْرَاءِ: ٤٤] وَأَنْتَ مَا وَفَّيْتَ الْبَتَّةَ بِعَهْدِ الطَّاعَةِ وَالْعُبُودِيَّةِ.

{ وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ } “Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri oyun olsun diye yaratmadık” [Enbiyâ 16], { ما خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ } “Biz onları ancak hak ile yarattık” [Duhân 39]. Yine şöyle buyurmuştur: { وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri bâtıl olarak yaratmadık; bu inkâr edenlerin zannıdır” [Sâd 27]. Ve şöyle buyurmuştur: { أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ } “Sizi boş yere yarattığımızı ve Bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?” [Mü'minûn 115]. Sonra yaratma ve var etmedeki hikmetin ne olduğunu tafsilatlı bir şekilde beyan ederek: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak Bana kulluk etsinler diye yarattım” buyurmuştur. O Sübhânehu; seni yaratması, yaşatması, türlü nimetlerle nimetlendirmesi, seni akıllı ve temyiz sahibi kılmasıyla rubûbiyyet ahdine vefa göstermiştir; öyleyse sen O'nun hizmeti, itaati ve kulluğu ile meşgul olmadığın zaman, Allah Teâlâ rubûbiyyet ahdine vefa gösterdiği halde sen kulluk ahdini bozmuş olursun. İkincisi: Rubûbiyyet ahdi tevfik ve hidayet vermeyi, senden olan kulluk ahdi ise amelde ciddiyet ve gayreti gerektirir. Sonra O, rubûbiyyet ahdine vefa göstermiştir; zira zerrelerden hiçbir zerreyi bırakmamış, mutlaka onu sana hak yoluna götüren bir hidayet rehberi kılmıştır: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ } “Hiçbir şey yoktur ki O'nu hamd ile tesbih etmesin” [İsrâ 44]. Sen ise itaat ve kulluk ahdine asla vefa göstermedin.

وَثَالِثُهَا: أَنَّ نِعْمَةَ اللَّهِ بِالْإِيمَانِ أَعْظَمُ النِّعَمِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ هَذِهِ النِّعْمَةَ لَوْ فَاتَتْكَ لَكُنْتَ أَشْقَى الْأَشْقِيَاءِ أَبَدَ الْآبِدِينَ وَدَهْرَ الدَّاهِرِينَ، ثُمَّ هَذِهِ النِّعْمَةُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِقَوْلِهِ: وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ [النَّحْلِ: ٥٣] ثُمَّ مَعَ أَنَّ هَذِهِ النِّعْمَةَ مِنْهُ فَإِنَّهُ يَشْكُرُكَ عَلَيْهَا وَقَالَ: فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً [الْإِسْرَاءِ: ١٩] فَإِذَا كَانَ اللَّهُ تَعَالَى يَشْكُرُكَ عَلَى هَذِهِ النِّعْمَةِ فَبِأَنْ تَشْكُرَهُ عَلَى مَا أَعْطَى مِنَ التَّوْفِيقِ وَالْهِدَايَةِ كَانَ أَوْلَى، ثُمَّ إِنَّكَ مَا أَتَيْتَ إِلَّا بِالْكُفْرَانِ عَلَى مَا قَالَ: قُتِلَ الْإِنْسانُ مَا أَكْفَرَهُ [عَبَسَ: ١٧] فَهُوَ تَعَالَى وَفَّى بِعَهْدِهِ، وَأَنْتَ نَقَضْتَ عَهْدَكَ. وَرَابِعُهَا: أَنْ تُنْفَقَ نِعَمُهُ فِي سَبِيلِ مَرْضَاتِهِ، فَعَهْدُهُ مَعَكَ أَنْ يُعْطِيَكَ أَصْنَافَ النِّعَمِ وَقَدْ فَعَلَ وَعَهْدُكَ مَعَهُ أَنْ تَصْرِفَ نِعَمَهُ فِي سَبِيلِ مَرْضَاتِهِ وَأَنْتَ مَا فَعَلْتَ ذَلِكَ: كَلَّا إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى [الْعَلَقِ: ٦، ٧] . وَخَامِسُهَا:

Üçüncüsü: Allah'ın iman ile olan nimeti nimetlerin en büyüğüdür. Bunun delili şudur: Eğer bu nimeti kaçırsaydın ebediyen ve çağlar boyunca bedbahtların en bedbahtı olurdun. Sonra bu nimet, O'nun: { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } “Size ulaşan her nimet Allah'tandır” [Nahl 53] kavli gereğince Allah Teâlâ'dandır. Sonra bu nimet O'ndan olduğu halde, O sana bunun karşılığında teşekkür etmekte ve şöyle buyurmaktadır: { فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً } “İşte onların gayreti karşılık bulmuştur (şükre layık görülmüştür)” [İsrâ 19]. Allah Teâlâ bu nimet için sana teşekkür ediyorsa, O'nun verdiği tevfik ve hidayete senin O'na şükretmen evleviyetle gereklidir. Sonra sen, O'nun: { قُتِلَ الْإِنْسانُ مَا أَكْفَرَهُ } “Canı çıksın o insanın, ne kadar da nankördür!” [Abese 17] buyurduğu üzere ancak nankörlükle karşılık verdin; böylece O Teâlâ ahdine vefa gösterdi, sen ise ahdini bozdun. Dördüncüsü: O'nun nimetlerinin O'nun rızası yolunda harcanmasıdır. O'nun seninle olan ahdi sana çeşitli nimetler vermesidir ve bunu yapmıştır; senin O'nunla olan ahdin ise O'nun nimetlerini O'nun rızası yolunda sarf etmendir, sen ise bunu yapmadın: { كَلَّا إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى } “Hayır! Gerçekten insan, kendini ihtiyaçsız gördüğü için mutlaka azar” [Alak 6-7]. Beşincisi:

أَنْعَمَ عَلَيْكَ بِأَنْوَاعِ النِّعَمِ لِتَكُونَ مُحْسِنًا إِلَى الْفُقَرَاءِ: وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ ثُمَّ إِنَّكَ تَوَسَّلْتَ بِهِ إِلَى إِيذَاءِ النَّاسِ وإيحاشهم: الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ [الحديد: ٢٤] [النِّسَاءِ: ٣٧] . وَسَادِسُهَا:

Fakirlere iyilik edesin diye seni türlü nimetlerle nimetlendirdi: { وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “İyilik edin; şüphesiz Allah iyilik edenleri sever” [Bakara 195]. Sonra sen ise bunu insanlara eziyet etmeye ve onları ürkütmeye vesile kıldın: { الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ } “Onlar cimrilik ederler ve insanlara da cimriliği emrederler” [Hadîd 24] [Nisâ 37]. Altıncısı:

أَعْطَاكَ النِّعَمَ الْعَظِيمَةَ لِتَكُونَ مُقْبِلًا على حمده وأنت تحمد غيره فانظر إن السُّلْطَانِ الْعَظِيمِ لَوْ أَنْعَمَ عَلَيْكَ بِخُلْعَةٍ نَفِيسَةٍ، ثُمَّ إِنَّكَ فِي حَضْرَتِهِ تُعْرِضُ عَنْهُ وَتَبْقَى مَشْغُولًا بِخِدْمَةِ بَعْضِ الْأَسْقَاطِ كَيْفَ تَسْتَوْجِبُ الْأَدَبَ والمقت فكذا هاهنا، وَاعْلَمْ أَنَّا لَوِ اشْتَغَلْنَا/ بِشَرْحِ كَيْفِيَّةِ وَفَائِهِ سُبْحَانَهُ بِعَهْدِ الْإِحْسَانِ وَالرُّبُوبِيَّةِ وَكَيْفِيَّةِ نَقْضِنَا لِعَهْدِ الإخلاص

O'nun hamdine yönelesin diye sana büyük nimetler verdi, sen ise O'ndan başkasına hamdediyorsun. Bir bak; büyük bir hükümdar sana değerli bir hil'at bağışlasa, sonra sen onun huzurunda ondan yüz çevirip birtakım ayak takımına hizmetle meşgul kalsan nasıl edep görmeyi ve gazabı hak edersin! İşte buradaki durum da böyledir. Bil ki O Sübhânehu'nun ihsan ve rubûbiyyet ahdine vefasının keyfiyetini ve bizim ihlas

وَالْعُبُودِيَّةِ لَمَا قَدَرْنَا عَلَى ذَلِكَ فَإِنَّا مِنْ أَوَّلِ الْحَيَاةِ إِلَى آخِرِهَا مَا صِرْنَا مُنْفَكِّينَ لَحْظَةً وَاحِدَةً مِنْ أَنْوَاعِ نِعَمِهِ عَلَى ظَاهِرِنَا وَبَاطِنِنَا وَكُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْ تِلْكَ النِّعَمِ تَسْتَدْعِي شُكْرًا عَلَى حِدَةٍ وَخِدْمَةً عَلَى حِدَةٍ، ثُمَّ إِنَّا مَا أَتَيْنَا بِهَا بَلْ مَا تَنَبَّهْنَا لَهَا وَمَا عَرَفْنَا كَيْفِيَّتَهَا وَكَمِّيَّتَهَا، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَى تَزَايُدِ غَفْلَتِنَا وَتَقْصِيرِنَا يَزِيدُ فِي أَنْوَاعِ النِّعَمِ وَالرَّحْمَةِ وَالْكَرَمِ، فَكُنَّا مِنْ أَوَّلِ عُمْرِنَا إِلَى آخِرِهِ لَا نَزَالُ نَتَزَايَدُ فِي دَرَجَاتِ النُّقْصَانِ وَالتَّقْصِيرِ وَاسْتِحْقَاقِ الذَّمِّ، وَهُوَ سُبْحَانَهُ لَا يَزَالُ يَزِيدُ فِي الْإِحْسَانِ وَاللُّطْفِ وَالْكَرَمِ، وَاسْتِحْقَاقِ الْحَمْدِ وَالثَّنَاءِ فَإِنَّهُ كُلَّمَا كَانَ تَقْصِيرُنَا أَشَدَّ كَانَ إِنْعَامُهُ عَلَيْنَا بَعْدَ ذَلِكَ أَعْظَمَ وَقْعًا وَكُلَّمَا كَانَ إِنْعَامُهُ عَلَيْنَا أَكْثَرَ وَقْعًا، كَانَ تَقْصِيرُنَا فِي شُكْرِهِ أَقْبَحَ وَأَسْوَأَ، فَلَا تَزَالُ أَفْعَالُنَا تَزْدَادُ قَبَائِحَ وَمَحَاسِنُ أَفْعَالِهِ عَلَى سَبِيلِ الدَّوَامِ بِحَيْثُ لَا تُفْضِي إِلَى الِانْقِطَاعِ ثُمَّ إِنَّهُ قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ وَهَذَا تَخْوِيفٌ شَدِيدٌ لَكُنَّا نَقُولُ: إِلَهَنَا صَدَرَ مِنْكَ مَا يَلِيقُ بِكَ مِنَ الْكَرَمِ وَالْعَفْوِ وَالرَّحْمَةِ وَالْإِحْسَانِ وَصَدَرَ مِنَّا مَا يَلِيقُ بِنَا مِنَ الْجَهْلِ وَالْغَدْرِ وَالتَّقْصِيرِ وَالْكَسَلِ، فَنَسْأَلُكَ بِكَ وَبِفَضْلِكَ الْعَمِيمِ أَنْ تَتَجَاوَزَ عنا يا أرحم الراحمين.

ve kulluk ahdini bozuşumuzun keyfiyetini şerh etmekle meşgul olsaydık buna güç yetiremezdik. Zira biz hayatın başından sonuna kadar, tek bir an bile O'nun zahirimiz ve bâtınımız üzerindeki türlü nimetlerinden ayrı kalmadık. O nimetlerin her biri müstakil bir şükrü ve müstakil bir hizmeti gerektirir. Sonra biz bunları yerine getirmedik, bilakis bunların farkına varmadık, keyfiyetini ve kemmiyetini (miktarını) bilemedik. Sonra O Sübhânehu, bizim gafletimizin ve kusurumuzun artmasına rağmen türlü nimetleri, rahmeti ve keremi artırmaktadır. Biz ömrümüzün başından sonuna kadar noksanlık, kusur ve kınanmayı hak etme derecelerinde sürekli artış halindeyiz; O Sübhânehu ise daima ihsanı, lütfu, keremi, hamd ve övgüye layık olmayı artırmaktadır. Zira bizim kusurumuz ne kadar şiddetli olursa O'nun bundan sonra bize olan nimeti o kadar büyük tesirli olur; O'nun bize olan nimeti ne kadar çok tesirli olursa, bizim O'na şükürdeki kusurumuz o kadar çirkin ve kötü olur. Böylece bizim fiillerimiz çirkinlikleri artırmaya devam eder, O'nun fiillerinin güzellikleri ise kesintiye uğramayacak şekilde devamlıdır. Sonra O bu ayette: { لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Ahdim zalimlere erişmez” buyurmuştur ki bu pek şiddetli bir korkutmadır. Lakin biz deriz ki: Ey İlahımız, Senden Sana layık olan kerem, af, rahmet ve ihsan sadır oldu; bizden ise bize layık olan cehalet, vefasızlık, kusur ve tembellik sadır oldu. Senden Zatın hürmetine ve kuşatıcı lütfun hürmetine bizi bağışlamanı niyaz ederiz ey merhametlilerin en merhametlisi!

[سورة البقرة (٢) : آية ١٢٥]

[Bakara Suresi (2), Ayet 125]

وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ (١٢٥)

{ وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ } “Hani Biz Beyt'i (Kâbe'yi) insanlar için bir toplanma ve güven yeri kılmıştık. Siz de İbrahim'in makamından bir namazgâh edinin. İbrahim ve İsmail'e de: «Tavaf edenler, ibadete kapananlar, rükû ve secde edenler için Evimi temiz tutun» diye ahdettik (emrettik).” (125)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ كَيْفِيَّةَ حَالِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ حِينَ كَلَّفَهُ بِالْإِمَامَةِ، وَهَذَا شَرْحُ التَّكْلِيفِ الثَّانِي، وَهُوَ التَّكْلِيفُ بِتَطْهِيرِ الْبَيْتِ، ثُمَّ نَقُولُ: أَمَّا الْبَيْتُ فَإِنَّهُ يُرِيدُ الْبَيْتَ الْحَرَامَ، وَاكْتَفَى بِذِكْرِ الْبَيْتِ مُطْلَقًا لِدُخُولِ الْأَلِفِ وَاللَّامِ عَلَيْهِ، إِذَا كَانَتَا تَدْخُلَانِ لِتَعْرِيفِ الْمَعْهُودِ أَوِ الْجِنْسِ، وَقَدْ عَلِمَ الْمُخَاطَبُونَ أَنَّهُ لَمْ يُرِدْ بِهِ الْجِنْسَ فَانْصَرَفَ إِلَى الْمَعْهُودِ عِنْدَهُمْ وَهُوَ الْكَعْبَةُ، ثُمَّ نَقُولُ: لَيْسَ الْمُرَادُ نَفْسَ الْكَعْبَةِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُ بِكَوْنِهِ أَمْناً وَهَذَا صِفَةُ جَمِيعِ الْحَرَمِ لَا صِفَةُ الْكَعْبَةِ فَقَطْ وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ إِطْلَاقُ الْبَيْتِ وَالْمُرَادُ مِنْهُ كُلُّ الْحَرَمِ قَوْلُهُ تَعَالَى: هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ [الْمَائِدَةِ: ٩٥] وَالْمُرَادُ الْحَرَمُ كُلُّهُ لَا الْكَعْبَةُ نَفْسُهَا، لِأَنَّهُ لَا يُذْبَحُ فِي الْكَعْبَةِ، وَلَا فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا

Bil ki O Teâlâ, İbrahim'i aleyhisselâm imamlıkla mükellef kıldığı andaki halinin keyfiyetini beyan etmiştir; bu ise ikinci mükellefiyetin, yani Beyt'i temizleme mükellefiyetinin şerhidir. Sonra deriz ki: Beyt'e (الْبَيْتَ) gelince; bununla Beyt-i Harâm kastedilmektedir. Başına harf-i tarif (elif-lâm) dahil olduğu için mutlak olarak Beyt zikriyle yetinmiştir; zira elif-lâm bilinen bir şeyi (ahd) veya cinsi belirtmek için dahil olur. Muhataplar ise O'nun bununla cinsi kastetmediğini bilmişler, böylece [mana] onların nezdinde bilinen şeye, yani Kâbe'ye yönelmiştir. Sonra deriz ki: Maksat bizzat Kâbe'nin kendisi değildir; zira O Teâlâ onu { أَمْناً } “güvenli” olmakla vasfetmiştir, bu ise sadece Kâbe'nin değil bütün Harem'in sıfatıdır. Beyt lafzının mutlak olarak zikredilip bundan bütün Harem'in kastedilmesinin caiz olduğuna delil, Allah Teâlâ'nın: { هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ } “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık” [Mâide 95] kavlidir; burada maksat Kâbe'nin bizzat kendisi değil bütün Harem'dir; çünkü kurban Kâbe'de ve Mescid-i Harâm'da kesilmez. Aynı şekilde O'nun: { فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا } “Bu yıllarından sonra artık Mescid-i Harâm'a yaklaşmasınlar” kavli de böyledir.

[التَّوْبَةِ: ٢٨] ، وَالْمُرَادُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ مَنْعُهُمْ مِنَ الْحَجِّ حُضُورَ مَوَاضِعِ النُّسُكِ، وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً [الْعَنْكَبُوتِ: ٦٧] وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي آيَةٍ أُخْرَى مُخْبِرًا عَنْ إِبْرَاهِيمَ: رَبِّ/ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً [إِبْرَاهِيمَ: ٣٥] فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّهُ وَصَفَ الْبَيْتَ بِالْأَمْنِ فَاقْتَضَى جَمِيعَ الْحَرَمِ، وَالسَّبَبُ فِي أَنَّهُ تَعَالَى أَطْلَقَ لَفْظَ الْبَيْتِ وَعَنَى بِهِ الْحَرَمَ كُلَّهُ أَنَّ حرمة الحرم لما كانت معلقة بِالْبَيْتِ جَازَ أَنْ يُعَبَّرَ عَنْهُ بِاسْمِ الْبَيْتِ.

[Tevbe 28]. Maksat —en doğrusunu Allah bilir— onların hacdan ve menasik (ibadet) yerlerinde bulunmaktan menedilmesidir. Bir başka ayette: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً } “Görmediler mi ki Biz [orayı] güvenli bir harem kıldık” [Ankebût 67] buyurmuştur. Allah Teâlâ bir başka ayette İbrahim'den haber vererek şöyle buyurmuştur: { رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً } “Rabbim! Bu şehri güvenli kıl” [İbrâhîm 35]. Bu da göstermiştir ki, Beyt'i güvenlikle vasfetmiş ve bütün Harem'i murad etmiştir. O Teâlâ'nın Beyt lafzını mutlak kullanıp bununla bütün Harem'i kastetmesinin sebebi ise, Harem'in hürmeti Beyt'e bağlı olduğu için, ondan Beyt ismiyle tabir edilmesinin caiz olmasıdır.

أما قوله: مَثابَةً لِلنَّاسِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

O'nun: { مَثابَةً لِلنَّاسِ } kavline gelince; bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: أَصْلُهُ مِنْ ثَابَ يَثُوبُ مَثَابَةً وَثَوْبًا إِذَا رَجَعَ يُقَالُ: ثَابَ الْمَاءُ إِذَا رَجَعَ إِلَى النَّهْرِ بَعْدَ انْقِطَاعِهِ، وَثَابَ إِلَى فُلَانٍ عَقْلُهُ أَيْ رَجَعَ وَتَفَرَّقَ عَنْهُ النَّاسُ، ثُمَّ ثَابُوا: أَيْ عَادُوا مُجْتَمِعِينَ، وَالثَّوَابُ مِنْ هَذَا أُخِذَ، كَأَنَّ مَا أَخْرَجَهُ مِنْ مَالٍ أَوْ غَيْرِهِ فَقَدْ رَجَعَ إِلَيْهِ، وَالْمَثَابُ مِنَ الْبِئْرِ: مُجْتَمَعُ الْمَاءِ فِي أَسْفَلِهَا، قَالَ الْقَفَّالُ قِيلَ: إِنَّ مَثَابًا وَمَثَابَةً لُغَتَانِ مِثْلُ: مَقَامٍ وَمَقَامَةٍ وَهُوَ قَوْلُ الْفَرَّاءِ وَالزَّجَّاجِ، وَقِيلَ: الْهَاءُ إِنَّمَا دَخَلَتْ فِي مَثَابَةٍ مُبَالَغَةً كَمَا فِي قولهم: نسابة وعلامة، وأصل مثابة مثوبة مَفْعُلَةٍ.

Birinci Mesele: Dil ehli demiştir ki: Bunun aslı, «döndü» manasına gelen Sâbe-yesûbü-mesâbeten ve sevben (ثَابَ يَثُوبُ مَثَابَةً وَثَوْبًا) fiilindendir. Kesildikten sonra nehre su geri geldiğinde «Su döndü (ثَابَ الْمَاءُ)», bir kimsenin aklı başına geldiğinde «Aklı ona döndü (ثَابَ إِلَى فُلَانٍ عَقْلُهُ)», insanlar onun yanından dağılıp sonra toplandıklarında «Toplanarak geri döndüler (ثَابُوا)» denir. Sevap (ثَوَاب) kelimesi de bundan alınmıştır; sanki malından veya başka bir şeyden infak ettiği şey kendisine geri dönmüş gibidir. Kuyunun mesâbı (الْمَثَابُ) ise dibindeki suyun toplanma yeridir. Kaffâl dedi ki: Tıpkı makām (مَقَام) ve makāme (مَقَامَة) gibi, mesâb (مَثَاب) ve mesâbe (مَثَابَة) kelimelerinin de iki lügat olduğu söylenmiştir; bu Ferrâ ve Zeccâc'ın görüşüdür. Denildi ki: Hâ (tâ-i te'nis) harfi mesâbe kelimesine, tıpkı Arapların nesâbe (نَسَّابَة) ve allâme (عَلَّامَة) sözlerinde olduğu gibi mübalağa için dahil olmuştur. Mesâbe'nin (مَثَابَة) aslı, mef'uletün (مَفْعُلَة) vezninde mesvübetün (مَثْوُبَة) şeklindedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْحَسَنُ: مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ يَثُوبُونَ إِلَيْهِ فِي كُلِّ عَامٍ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ: أَنَّهُ لَا يَنْصَرِفُ

İkinci Mesele: Hasan dedi ki: Bunun manası, onların her yıl oraya geri dönmeleridir. İbn Abbas ve Mücâhid'den [rivayet edildiğine göre]: Hiç kimse

عَنْهُ أَحَدٌ إِلَّا وَهُوَ يَتَمَنَّى الْعَوْدَ إِلَيْهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ [إِبْرَاهِيمَ: ٣٧] وَقِيلَ: مَثَابَةً أَيْ يَحُجُّونَ إِلَيْهِ فَيُثَابُونَ عَلَيْهِ، فَإِنْ قِيلَ: كَوْنُ الْبَيْتِ مَثَابَةً يَحْصُلُ بِمُجَرَّدِ عَوْدِهِمْ إِلَيْهِ، وَذَلِكَ يَحْصُلُ بِفِعْلِهِمْ لَا بِفِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى، فَمَا مَعْنَى قَوْلِهِ: وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ قُلْنَا: أَمَّا عَلَى قَوْلِنَا فَفِعْلُ الْعَبْدِ مَخْلُوقٌ لِلَّهِ تَعَالَى فَهَذِهِ الْآيَةُ حُجَّةٌ عَلَى قَوْلِنَا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ فَمَعْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى أَلْقَى تَعْظِيمَهُ فِي الْقُلُوبِ لِيَصِيرَ ذَلِكَ دَاعِيًا لَهُمْ إِلَى الْعَوْدِ إِلَيْهِ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى، وَإِنَّمَا فَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ لِمَا فِيهِ مِنْ مَنَافِعِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، أَمَّا منافع الدنيا فلأن أهل المشرق والمغرب مجتمعون هُنَاكَ، فَيَحْصُلُ هُنَاكَ مِنَ التِّجَارَاتِ وَضُرُوبِ الْمَكَاسِبِ مَا يَعْظُمُ بِهِ النَّفْعُ، وَأَيْضًا فَيَحْصُلُ بِسَبَبِ السَّفَرِ إِلَى الْحَجِّ عِمَارَةُ الطَّرِيقِ وَالْبِلَادِ، وَمُشَاهَدَةُ الْأَحْوَالِ الْمُخْتَلِفَةِ فِي الدُّنْيَا، وَأَمَّا مَنَافِعُ الدِّينِ فَلِأَنَّ مَنْ قَصَدَ الْبَيْتَ رَغْبَةً مِنْهُ فِي النُّسُكِ وَالتَّقَرُّبِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَإِظْهَارِ الْعُبُودِيَّةِ لَهُ، وَالْمُوَاظَبَةِ عَلَى الْعُمْرَةِ وَالطَّوَافِ، وَإِقَامَةِ الصَّلَاةِ فِي ذَلِكَ الْمَسْجِدِ الْمُكَرَّمِ وَالِاعْتِكَافِ فِيهِ، يَسْتَوْجِبُ بِذَلِكَ ثَوَابًا عَظِيمًا عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

oraya tekrar dönmeyi temenni etmeksizin oradan ayrılmaz. Allah Teâlâ: { فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ } “İnsanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir” [İbrâhîm 37] buyurmuştur. { مَثابَةً } kavlinin «orayı haccederler ve bundan dolayı sevap kazanırlar» manasında olduğu da söylenmiştir. Şayet: «Beyt'in bir mesâbe (dönüş yeri) olması, sırf onların oraya dönmesiyle hâsıl olur; bu ise Allah Teâlâ'nın fiiliyle değil onların fiiliyle hâsıl olur. Şu halde O'nun: { وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ } kavlinin manası nedir?» denilirse; deriz ki: Bizim görüşümüze göre kulun fiili Allah Teâlâ'nın mahlukudur; dolayısıyla bu ayet bu meselede bizim görüşümüzün bir delilidir. Mu'tezile'nin görüşüne göre ise bunun manası, O Teâlâ'nın orayı yüceltme duygusunu kalplere atmasıdır ki bu, onlar için defalarca oraya geri dönmeye bir sevk edici olsun. Allah Teâlâ bunu ancak onda dünya ve ahiret menfaatleri bulunduğu için yapmıştır. Dünya menfaatlerine gelince; çünkü doğu ve batı ehli orada toplanırlar ve orada kendisiyle menfaatin büyüyeceği ticaretler ve türlü kazançlar hâsıl olur. Ayrıca hac yolculuğu sebebiyle yolların ve beldelerin imarı ile dünyadaki farklı durumların müşahedesi hâsıl olur. Din menfaatlerine gelince; çünkü kim ibadet etme, Allah Teâlâ'ya yakınlaşma, O'na kulluğunu izhar etme, umre ve tavafa devam etme, o mükerrem mescidde namaz kılma ve orada itikâfa girme arzusuyla Beyt'e yönelirse, bununla Allah Teâlâ katında büyük bir sevabı hak eder.

الْمَسْأَلَةُ الثالثة: تَمَسَّكَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا فِي وُجُوبِ الْعُمْرَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِهِ أَنَّ قَوْلَهُ: وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ إِخْبَارٌ عَنْ أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهُ مَوْصُوفًا بِصِفَةِ كَوْنِهِ مَثَابَةً لِلنَّاسِ، لَكِنْ لَا يُمْكِنُ إِجْرَاءُ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى لِأَنَّ كَوْنَهُ مَثَابَةً لِلنَّاسِ صِفَةٌ تَتَعَلَّقُ بِاخْتِيَارِ النَّاسِ، وَمَا يَتَعَلَّقُ بِاخْتِيَارِ النَّاسِ لَا يُمْكِنُ تَحْصِيلُهُ بِالْجَبْرِ وَالْإِلْجَاءِ، وَإِذَا ثَبَتَ تَعَذُّرُ إِجْرَاءِ الْآيَةِ عَلَى ظَاهِرِهَا وَجَبَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى الْوُجُوبِ لِأَنَّا مَتَى حَمَلْنَاهُ عَلَى الْوُجُوبِ كَانَ ذَلِكَ أَفْضَى إِلَى صَيْرُورَتِهِ كَذَلِكَ مِمَّا إِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى النَّدْبِ، فَثَبَتَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْجَبَ عَلَيْنَا الْعَوْدَ إِلَيْهِ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى، وَقَدْ تَوَافَقْنَا عَلَى أَنَّ هَذَا الْوُجُوبَ لَا يَتَحَقَّقُ فِيمَا سِوَى الطَّوَافِ، فَوَجَبَ تَحَقُّقُهُ/ فِي الطَّوَافِ، هَذَا وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَأَكْثَرُ مَنْ تَكَلَّمَ فِي أَحْكَامِ الْقُرْآنِ طَعَنَ فِي دَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْمَطْلُوبِ، وَنَحْنُ قَدْ بَيَّنَّا دَلَالَتَهَا عَلَيْهِ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ الَّذِي بَيَّنَّاهُ.

Üçüncü Mesele: Ashabımızdan (mezhep âlimlerimizden) bazıları, umrenin vücubuna Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ } kavliyle tutunmuşlardır. Bununla istidlal etmenin yönü şudur: O'nun: { وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ } kavli, O Teâlâ'nın orayı insanlar için bir dönüş yeri olma sıfatıyla vasıflı kıldığına dair bir haberdir. Fakat ayeti bu mana üzere yürütmek mümkün değildir; çünkü onun insanlar için bir mesâbe (dönüş yeri) olması insanların ihtiyarına (iradesine) bağlı bir sıfattır; insanların ihtiyarına bağlı olan bir şey ise zorlama ve mecbur kılma ile hâsıl edilemez. Ayeti zahiri üzere yürütmenin imkânsızlığı sabit olunca, ayeti vücuba (farziyete) hamletmek vacip olmuştur; zira biz bunu vücuba hamlettiğimizde, bu durum mendupluğa hamletmemize nazaran onun öyle olmasına daha fazla ulaştırıcı olur. Böylece Allah Teâlâ'nın oraya defalarca geri dönmeyi bize vacip kıldığı sabit olmuştur. Bu vücubun tavaftan başkasında tahakkuk etmediği hususunda ise ittifak etmişizdir; öyleyse tavafta tahakkuk etmesi vacip olmuştur. Bu ayetle istidlal etmenin yönü budur. Ahkâmü'l-Kur'ân konusunda söz söyleyenlerin çoğu, bu ayetin bu maksada delaleti hususunda itiraz etmişlerdir; biz ise açıkladığımız bu vecihle ayetin buna delaletini beyan etmiş olduk.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَمْناً أَيْ مَوْضِعَ أَمْنٍ، ثُمَّ لَا شَكَّ أَنَّ قَوْلَهُ: جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً خَبَرٌ، فَتَارَةً نَتْرُكُهُ عَلَى ظَاهِرِهِ وَنَقُولُ إِنَّهُ خَبَرٌ، وَتَارَةً نَصْرِفُهُ عَنْ ظَاهِرِهِ وَنَقُولُ إِنَّهُ أَمْرٌ.

Allah Teâlâ'nın: { وَأَمْناً } “Ve güven [yeri]” kavline gelince; yani bir emniyet mahalli demektir. Sonra şüphe yoktur ki O'nun: «Beyt'i insanlar için bir dönüş yeri ve güvenli kıldık» sözü bir haberdir. Bazen bunu zahiri üzere bırakır ve onun bir haber olduğunu söyleriz; bazen de onu zahirinden çevirir ve onun bir emir olduğunu söyleriz.

أَمَّا الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: فَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ أَهْلَ الْحَرَمِ آمِنِينَ مِنَ الْقَحْطِ وَالْجَدْبِ عَلَى مَا قَالَ:

Birinci görüşe gelince: Maksadın, O Teâlâ'nın Harem ehlini kıtlıktan ve kuraklıktan emin kılması olmasıdır; nitekim şöyle buyurmuştur:

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً [الْعَنْكَبُوتِ: ٦٧] وَقَوْلِهِ: أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ [الْقَصَصِ: ٥٧] وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْإِخْبَارَ عَنْ عَدَمِ وُقُوعِ الْقَتْلِ فِي الْحَرَمِ، لِأَنَّا نُشَاهِدُ أَنَّ الْقَتْلَ الْحَرَامَ قَدْ يَقَعُ فِيهِ، وَأَيْضًا فَالْقَتْلُ الْمُبَاحُ قَدْ يُوجَدُ فِيهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٩١] فَأَخْبَرَ عَنْ وُقُوعِ الْقَتْلِ فِيهِ.

{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً } “Görmediler mi ki Biz [orayı] güvenli bir harem kıldık” [Ankebût 67] ve O'nun: { أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ } “Onları, her şeyin ürünlerinin toplandığı güvenli bir hareme yerleştirmedik mi?” [Kasas 57] kavli de böyledir. Bundan maksadın Harem'de öldürme fiilinin vuku bulmadığını haber vermek olması mümkün değildir; zira biz haram olan öldürmenin orada bazen vuku bulduğunu müşahede etmekteyiz. Ayrıca mubah olan öldürme de orada bulunabilir; nitekim Allah Teâlâ: { وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ } “Onlar sizinle orada savaşmadıkça, siz de Mescid-i Harâm'ın yanında onlarla savaşmayın. Eğer sizinle savaşırlarsa onları öldürün” [Bakara 191] buyurarak orada öldürmenin vuku bulduğunu haber vermiştir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنْ نَحْمِلَهُ عَلَى الْأَمْرِ عَلَى سَبِيلِ التَّأْوِيلِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ النَّاسَ بِأَنْ يَجْعَلُوا ذَلِكَ الْمَوْضِعَ أَمْنًا مِنَ الْغَارَةِ وَالْقَتْلِ، فَكَانَ الْبَيْتُ مُحْتَرَمًا بِحُكْمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَكَانَتِ الْجَاهِلِيَّةُ مُتَمَسِّكِينَ بِتَحْرِيمِهِ، لَا يَهِيجُونَ عَلَى أَحَدٍ الْتَجَأَ إِلَيْهِ، وَكَانُوا يُسَمُّونَ قُرَيْشًا: أَهْلَ اللَّهِ تَعْظِيمًا لَهُ، ثُمَّ اعْتُبِرَ فِيهِ أَمْرُ الصَّيْدِ حَتَّى أَنَّ الْكَلْبَ لَيَهُمُّ بِالظَّبْيِ خَارِجَ الحرم فيفر الظبي منه فَيَتْبَعُهُ الْكَلْبُ فَإِذَا دَخَلَ الظَّبْيُ الْحَرَمَ لَمْ يَتْبَعْهُ الْكَلْبُ، وَرُوِيَتِ الْأَخْبَارُ فِي تَحْرِيمِ مَكَّةَ

İkinci görüş: Tevil yoluyla onu emre hamletmemizdir. Manası şudur: Allah Teâlâ insanlara o mekânı baskından ve öldürmeden emin kılmalarını emretmiştir. Böylece Beyt, Allah Teâlâ'nın hükmüyle muhterem olmuştur. Câhiliye ehli de oraya sığınan kimseye dokunmayarak onun dokunulmazlığına sımsıkı sarılırlardı; Beyt'i yüceltmek için Kureyş'e «Âlullāh (Allah'ın ehli)» derlerdi. Sonra orada av meselesi de öyle kabul edildi ki, köpek Harem'in dışında bir ceylana kasteder, ceylan ondan kaçar ve köpek de onu takip ederdi; ceylan Harem'e girdiğinde ise köpek artık onu takip etmezdi. Mekke'nin dokunulmazlığı hakkında haberler rivayet edilmiştir.