قَالَ ﵊: «إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ مكة وأنها لم تَحِلُّ لِأَحَدٍ قَبْلِي وَلَا تَحِلُّ لِأَحَدٍ بَعْدِي وَإِنَّمَا أُحِلَّتْ لِي سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ، وَقَدْ عَادَتْ حُرْمَتُهَا كَمَا كَانَتْ» ،
[Allah Resûlü] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah Mekke'yi haram (dokunulmaz) kılmıştır. O, benden önce hiçbir kimseye helal kılınmadığı gibi, benden sonra da hiçbir kimseye helal kılınmayacaktır. O, bana ancak gündüzün bir vaktinde helal kılınmıştır ve dokunulmazlığı önceki gibi [yeniden] geri dönmüştür.»
فَذَهَبَ الشَّافِعِيُّ ﵁ إِلَى أَنَّ الْمَعْنَى: أَنَّهَا لَمْ
Şâfiî radıyallâhu anh şu manayı benimsemiştir: Oranın hiç kimseye
تَحِلَّ لِأَحَدٍ بِأَنْ يَنْصُبَ الْحَرْبَ عَلَيْهَا وَأَنَّ ذَلِكَ أُحِلَّ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَمَّا مَنْ دَخَلَ الْبَيْتَ مِنَ الَّذِينَ تَجِبُ عَلَيْهِمُ الْحُدُودُ فَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: إِنَّ الْإِمَامَ يَأْمُرُ بِالتَّضْيِيقِ عَلَيْهِ بِمَا يُؤَدِّي إِلَى خُرُوجِهِ مِنَ الْحَرَمِ، فَإِذَا خَرَجَ أُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدُّ فِي الْحِلِّ، فَإِنْ لَمْ يَخْرُجْ حَتَّى قُتِلَ فِي الْحَرَمِ جَازَ، وَكَذَلِكَ مَنْ قَاتَلَ فِي الْحَرَمِ جَازَ قَتْلُهُ فِيهِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: لَا يَجُوزُ، وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيُّ ﵀ بِأَنَّهُ ﵊ أمر عند ما قُتِلَ عَاصِمُ بْنُ ثَابِتِ بْنِ الْأَفْلَحِ وَخُبَيْبٌ بِقَتْلِ أَبِي سُفْيَانَ فِي دَارِهِ بِمَكَّةَ غِيلَةً إِنْ قُدِرَ عَلَيْهِ، قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀:
helal kılınmaması, ona karşı savaş açılması anlamındadır ve bu durum yalnızca Allah Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem helal kılınmıştır. Kendilerine hadd cezası gereken kimselerden Beyt'e sığınanlara gelince, Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: İmam (devlet başkanı), onun Harem'den çıkmasına yol açacak şekilde onu sıkıştırmayı emreder. Çıktığında ise hadd cezası Harem dışında (hıll bölgesinde) uygulanır. Şayet çıkmayıp da Harem'de öldürülürse bu caizdir. Aynı şekilde Harem'de savaşan kimsenin de orada öldürülmesi caizdir. Ebû Hanîfe rahimehullâh ise 'Caiz değildir' demiştir. Şâfiî rahimehullâh, Âsım b. Sâbit b. Ebi'l-Efleh ve Hubeyb öldürüldüğünde, [Allah Resûlü'nün] aleyhisselâm güç yetirildiği takdirde Ebû Süfyân'ın Mekke'deki evinde suikastla öldürülmesini emretmesini delil getirmiştir. Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir:
وَهَذَا فِي الْوَقْتِ الَّذِي كَانَتْ مَكَّةُ فِيهِ مُحَرَّمَةً فَدَلَّ أَنَّهَا لَا تَمْنَعُ أَحَدًا مِنْ شَيْءٍ وَجَبَ عَلَيْهِ وَأَنَّهَا إِنَّمَا تُمْنَعُ مِنْ أَنْ يُنْصَبَ الْحَرْبُ عَلَيْهَا كَمَا يُنْصَبُ عَلَى غَيْرِهَا، وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَالْجَوَابُ عَنْهُ أَنَّ قَوْلَهُ:
«Bu, Mekke'nin haram (dokunulmaz) olduğu bir vakitte idi. Dolayısıyla bu durum, [Mekke'nin] hiç kimseyi üzerine vacip olan bir cezadan korumayacağına ve onun ancak başka yerlere karşı savaş açıldığı gibi kendisine karşı savaş açılmasından korunduğuna delalet etmiştir.» Ebû Hanîfe rahimehullâh ise bu ayeti delil getirmiştir. Buna verilecek cevap şudur: O'nun
وَأَمْناً لَيْسَ فيه بيان أنه جعله أمناً في ماذا فَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ أَمْنًا مِنَ الْقَحْطِ، وَأَنْ يَكُونَ أَمْنًا مِنْ نَصْبِ الْحُرُوبِ، وَأَنْ يَكُونَ أَمْنًا مِنْ إِقَامَةِ الْحُدُودِ، وَلَيْسَ اللَّفْظُ مِنْ بَابِ الْعُمُومِ حَتَّى يُحْمَلَ عَلَى الْكُلِّ، بَلْ حَمْلُهُ عَلَى الْأَمْنِ مِنَ الْقَحْطِ وَالْآفَاتِ أَوْلَى لِأَنَّا عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ لَا نَحْتَاجُ إِلَى حَمْلِ لَفْظِ الْخَبَرِ عَلَى مَعْنَى الْأَمْرِ وَفِي سَائِرِ الْوُجُوهِ نَحْتَاجُ إِلَى ذَلِكَ، فَكَانَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ﵀ أَوْلَى.
{ وَأَمْناً } “Ve güven [yeri]” sözünde, orayı ne hususta güvenli kıldığına dair bir açıklama yoktur. Dolayısıyla kıtlıktan bir emniyet olması, savaş açılmasından bir emniyet olması ve hadd cezalarının uygulanmasından bir emniyet olması mümkündür. Lafız da hepsine hamledilecek şekilde umum (kapsamlılık) kabilinden değildir. Bilakis onun kıtlıktan ve afetlerden emniyete hamledilmesi daha evladır; zira biz bu tefsire göre haber lafzını emir manasına hamletmeye ihtiyaç duymayız, diğer vecihlerde ise buna ihtiyaç duyarız. Bu sebeple Şâfiî'nin rahimehullâh görüşü daha evladır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى } “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وحمزة وعاصم والكسائي: وَاتَّخِذُوا بكسر الْخَاءِ عَلَى صِيغَةِ الْأَمْرِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ بِفَتْحِ الْخَاءِ عَلَى صِيغَةِ الْخَبَرِ.
Birinci Mesele: İbn Kesîr, Ebû Amr, Hamza, Âsım ve Kisâî, emir sîgasıyla hā (خ) harfinin kesresiyle { وَاتَّخِذُوا } şeklinde okumuşlardır. Nâfi ve İbn Âmir ise haber sîgasıyla hā (خ) harfinin fethasıyla [«vettehazû» şeklinde] okumuşlardır.
أَمَّا الْقِرَاءَةُ الْأُولَى: فَقَوْلُهُ: وَاتَّخِذُوا عَطْفٌ عَلَى مَاذَا، وَفِيهِ أَقْوَالٌ، الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ:
Birinci kıraate gelince; O'nun { وَاتَّخِذُوا } “Edinin” kavli neyin üzerine atfedilmiştir? Bu hususta [farklı] görüşler vardır. Birincisi: O'nun şu kavline atfedilmiş olmasıdır:
اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ [البقرة: ١٢٢] ، وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى. الثَّانِي: أَنَّهُ عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ: إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً [البقرة: ١٢٤] وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَمَّا ابْتَلَاهُ بِكَلِمَاتٍ وَأَتَمَّهُنَّ، قَالَ لَهُ جَزَاءً لِمَا فَعَلَهُ مِنْ ذَلِكَ: إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً وَقَالَ: وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أَمَرَ بِهَذَا وَلَدَهُ، إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى أَضْمَرَ قَوْلَهُ وَقَالَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَظَنُّوا أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ [الْأَعْرَافِ: ١٧١] الثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا أَمْرٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ أَنْ يَتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى، وَهُوَ كَلَامٌ اعْتَرَضَ فِي خِلَالِ ذِكْرِ قِصَّةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَكَأَنَّ وَجْهَهُ: وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً وَاتَّخِذُوا أَنْتُمْ مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى وَالتَّقْدِيرُ أَنَّا لَمَّا شَرَّفْنَاهُ وَوَصَفْنَاهُ بِكَوْنِهِ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا فَاتَّخِذُوهُ أَنْتُمْ قِبْلَةً لِأَنْفُسِكُمْ، وَالْوَاوُ وَالْفَاءُ قَدْ يُذْكَرُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فِي هَذَا الْوَضْعِ وَإِنْ كَانَتِ الْفَاءُ أَوْضَحَ، أَمَّا مَنْ قَرَأَ: وَاتَّخَذُوا بِالْفَتْحِ فَهُوَ إِخْبَارٌ عَنْ وَلَدِ إِبْرَاهِيمَ أَنَّهُمُ اتَّخَذُوا مِنْ مَقَامِهِ مُصَلًّى، فَيَكُونُ هَذَا عَطْفًا عَلَى: جَعَلْنَا الْبَيْتَ وَاتَّخَذُوهُ مُصَلًّى، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى: وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ وَإِذِ اتَّخَذُوهُ مُصَلًّى.
{ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “Size lütfettiğim nimetimi ve sizi âlemlere üstün kıldığımı hatırlayın” [Bakara 122] ve { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى } “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin”. İkincisi: O'nun: { إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً } “Seni insanlara önder yapacağım” [Bakara 124] kavline atfedilmiş olmasıdır. Manası şudur: O'nu birtakım kelimelerle imtihan edip de [İbrâhim] bunları tamamlayınca, bu yaptıklarına bir mükâfat olarak ona: { إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً } “Seni insanlara önder yapacağım” demiş ve { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى } “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” buyurmuştur. Bunu çocuğuna emretmiş olması da caizdir; şu kadar var ki Allah Teâlâ «ve kāle (ve dedi ki)» sözünü gizli tutmuştur (hazfetmiştir). Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَظَنُّوا أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ } “Ve onun başlarına düşeceğini sandılar: 'Size verdiğimizi kuvvetle tutun' [dedik]” [A'râf 171] kavlidir. Üçüncüsü: Bunun, Allah Teâlâ'dan Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetine, İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinmelerine dair bir emir olmasıdır. Bu, İbrâhim'in aleyhisselâm kıssasının zikri arasına girmiş bir itiraz (ara cümle) kelâmıdır. Sanki bunun yönü şöyledir: «Beyt'i insanlar için bir dönüş yeri ve güvenli kıldığımız vakit... Siz de İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin.» Takdiri şudur: Biz onu şereflendirip insanlar için bir dönüş yeri ve güvenli olmakla vasıflandırdığımızda, siz de onu kendinize kıble edinin. Vâv (و) ve fâ (ف) harflerinin her biri bu konumda zikredilebilir, gerçi fâ harfi daha açıktır. Fetha ile «Vettehazû» şeklinde okuyan kimseye gelince; bu, İbrâhim'in çocuklarının onun makamını namazgâh edindiklerine dair bir haberdir. Bu durumda bu, «Beyt'i kıldık ve onu namazgâh edindiler» sözüne matuf olur; «Hani Beyt'i kıldığımız vakit ve hani onu namazgâh edindikleri vakit» sözüne matuf olması da caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا أَقْوَالًا فِي أَنَّ مَقَامَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَيُّ شَيْءٍ هُوَ:
İkinci Mesele: İbrâhim'in aleyhisselâm makamının ne olduğu hususunda birtakım görüşler zikretmişlerdir:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: إِنَّهُ مَوْضِعُ الْحَجَرِ قَامَ عَلَيْهِ إِبْرَاهِيمُ ﵇، ثُمَّ هَؤُلَاءِ ذَكَرُوا وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ هُوَ الْحَجَرُ الَّذِي كَانَتْ زَوْجَةُ إِسْمَاعِيلَ وَضَعَتْهُ تَحْتَ قَدَمِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ حِينَ غَسَلَتْ رَأْسَهُ فَوَضَعَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ رِجْلَهُ عَلَيْهِ وَهُوَ رَاكِبٌ فَغَسَلَتْ أَحَدَ شِقَّيْ رَأْسِهِ ثُمَّ رَفَعَتْهُ مِنْ تَحْتِهِ وَقَدْ غَاصَتْ رِجْلُهُ فِي الْحَجَرِ فَوَضَعَتْهُ تَحْتَ الرِّجْلِ الْأُخْرَى فَغَاصَتْ رِجْلُهُ أَيْضًا فِيهِ فَجَعَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ مُعْجِزَاتِهِ وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَالرَّبِيعِ بْنِ
Birinci görüş: O, İbrâhim'in aleyhisselâm üzerinde durduğu taşın yeridir. Sonra bu görüş sahipleri iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Onun, İsmâil'in hanımının, İbrâhim'in aleyhisselâm başını yıkadığı sırada ayağının altına koyduğu taş olmasıdır. İbrâhim aleyhisselâm binek üzerinde iken ayağını onun üzerine koymuş, hanımı da başının bir tarafını yıkamış, sonra ayağı taşa gömülmüş olduğu halde taşı onun altından kaldırıp diğer ayağının altına koymuş, diğer ayağı da taşa gömülmüştür; böylece Allah Teâlâ bunu onun mucizelerinden kılmıştır. Bu, Hasan, Katâde ve Rebî‘ b.
أَنَسٍ. وَثَانِيهَا: مَا رُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ كَانَ يَبْنِي الْبَيْتَ وَإِسْمَاعِيلُ يُنَاوِلُهُ الْحِجَارَةَ وَيَقُولَانِ: رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ [الْبَقَرَةِ: ١٢٧] فَلَمَّا ارْتَفَعَ الْبُنْيَانُ وَضَعُفَ إِبْرَاهِيمُ ﵊ عَنْ وَضْعِ الْحِجَارَةِ قَامَ عَلَى حَجَرٍ وَهُوَ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ ﵇.
Enes'in görüşüdür. İkincisi ise Saîd b. Cübeyr'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: İbrâhim aleyhisselâm Beyt'i inşa ediyor, İsmâil de ona taş uzatıyor ve ikisi de: { رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Rabbimiz! Bizden kabul buyur; şüphesiz Sen, her şeyi hakkıyla işiten, her şeyi hakkıyla bilensin” [Bakara 127] diyorlardı. Bina yükselip de İbrâhim aleyhisselâm taş koymaktan aciz kalınca bir taşın üzerine çıktı; işte o, Makām-ı İbrâhim'dir aleyhisselâm.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ مَقَامَ إِبْرَاهِيمَ الْحَرَمُ كُلُّهُ وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ عَرَفَةُ وَالْمُزْدَلِفَةُ وَالْجِمَارُ وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ. الرَّابِعُ: الْحَجُّ كُلُّهُ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَاتَّفَقَ المحققون على أن القول الأولى أَوْلَى وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: مَا رَوَى جَابِرٌ أَنَّهُ ﵇ لَمَّا فَرَغَ مِنَ الطَّوَافِ أَتَى الْمَقَامَ وَتَلَا قَوْلَهُ تَعَالَى: وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى فَقِرَاءَةُ هَذِهِ اللَّفْظَةِ عِنْدَ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ اللَّفْظَةِ هُوَ ذَلِكَ الْمَوْضِعُ ظَاهِرٌ. وَثَانِيهَا: أَنَّ هَذَا الِاسْمَ فِي الْعُرْفِ مُخْتَصٌّ بِذَلِكَ الْمَوْضِعِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ سَائِلًا لَوْ سَأَلَ الْمَكِّيَّ بِمَكَّةَ عَنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ لَمْ يُجِبْهُ وَلَمْ يَفْهَمْ مِنْهُ إِلَّا هَذَا الْمَوْضِعَ/. وَثَالِثُهَا: مَا
İkinci görüş: Makām-ı İbrâhim'in Harem'in tamamı olmasıdır; bu Mücâhid'in görüşüdür. Üçüncüsü: Arafat, Müzdelife ve Cemreler olmasıdır; bu Atâ'nın görüşüdür. Dördüncüsü: Haccın tamamının Makām-ı İbrâhim olmasıdır; bu da İbn Abbâs'ın görüşüdür. Muhakkik âlimler birinci görüşün daha evla olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Câbir'in rivayet ettiğidir; [Allah Resûlü] aleyhisselâm tavafı bitirince Makam'a geldi ve Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى } “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” kavlini okudu. Bu lafzın o mekânın yanında okunması, bu lafızdan maksadın açıkça o mekân olduğuna delalet eder. İkincisi: Bu ismin örfte o mekâna mahsus olmasıdır. Bunun delili şudur: Bir soran Mekke'de bir Mekkeliye Makām-ı İbrâhim'i sorsa, ona ancak bu mekânı cevap verir ve bundan başkasını anlamaz. Üçüncüsü: Şöyle
رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ مَرَّ بِالْمَقَامِ وَمَعَهُ عُمَرُ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلَيْسَ هَذَا مَقَامَ أَبِينَا إِبْرَاهِيمَ؟ قَالَ: بَلَى. قَالَ: أَفَلَا نَتَّخِذُهُ مُصَلًّى؟ قَالَ: لَمْ أُومَرْ بِذَلِكَ، فَلَمْ تَغِبِ الشَّمْسُ مِنْ يَوْمِهِمْ حَتَّى نَزَلَتِ الْآيَةُ.
rivayet edilmiştir: [Allah Resûlü] aleyhisselâm, yanında Ömer olduğu halde Makam'a uğradı. Ömer: «Ey Allah'ın Resûlü! Bu, babamız İbrâhim'in makamı değil midir?» dedi. O da: «Evet» buyurdu. Ömer: «Onu namazgâh edinsek olmaz mı?» dedi. [Allah Resûlü]: «Bununla emrolunmadım» buyurdu. O gün güneş batmadan bu ayet indi.
وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْحَجَرَ صَارَ تَحْتَ قَدَمَيْهِ فِي رُطُوبَةِ الطِّينِ حَتَّى غَاصَتْ فِيهِ رِجْلَا إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَذَلِكَ مِنْ أَظْهَرِ الدَّلَائِلِ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى وَمُعْجِزَةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فَكَانَ اخْتِصَاصُهُ بِإِبْرَاهِيمَ أَوْلَى مِنِ اخْتِصَاصِ غَيْرِهِ بِهِ، فَكَانَ إِطْلَاقُ هَذَا الِاسْمِ عَلَيْهِ أَوْلَى.
Dördüncüsü: Taşın, İbrâhim'in aleyhisselâm iki ayağı içine gömülecek derecede çamur yumuşaklığında onun ayakları altına girmesidir. Bu, Allah Teâlâ'nın birliğine ve İbrâhim'in aleyhisselâm mucizesine en açık delillerdendir. Dolayısıyla onun İbrâhim'e tahsis edilmesi başkasına tahsis edilmesinden daha evladır ve bu ismin ona verilmesi daha uygundur.
وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى وَلَيْسَ لِلصَّلَاةِ تَعَلُّقٌ بِالْحَرَمِ وَلَا بِسَائِرِ الْمَوَاضِعِ إِلَّا بِهَذَا الْمَوْضِعِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ هُوَ هَذَا الْمَوْضِعَ. وَسَادِسُهَا: أَنَّ مَقَامَ إِبْرَاهِيمَ هُوَ مَوْضِعُ قِيَامِهِ، وَثَبَتَ بِالْأَخْبَارِ أَنَّهُ قَامَ عَلَى هَذَا الْحَجَرِ عِنْدَ الْمُغْتَسَلِ وَلَمْ يَثْبُتْ قِيَامُهُ عَلَى غَيْرِهِ فَحَمْلُ هَذَا اللَّفْظِ، أَعْنِي: مَقَامَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ عَلَى الْحَجَرِ يَكُونُ أَوْلَى قَالَ الْقَفَّالُ: وَمَنْ فَسَّرَ مَقَامَ إِبْرَاهِيمَ بِالْحَجَرِ خَرَّجَ قَوْلَهُ: وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى عَلَى مَجَازِ قَوْلِ الرَّجُلِ: اتَّخَذْتُ مِنْ فُلَانٍ صَدِيقًا وَقَدْ أَعْطَانِي اللَّهُ مِنْ فُلَانٍ أَخًا صَالِحًا وَوَهَبَ اللَّهُ لِي مِنْكَ وَلِيًّا مُشْفِقًا وَإِنَّمَا تَدْخُلُ «مِنْ» لِبَيَانِ الْمُتَّخَذِ الْمَوْصُوفِ وَتُمَيِّزُهُ فِي ذَلِكَ الْمَعْنَى مِنْ غَيْرِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Beşincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى } “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” buyurmasıdır. Namazın ise bu mekân dışında ne Harem'le ne de diğer mekânlarla [özel] bir ilgisi vardır; dolayısıyla Makām-ı İbrâhim'in bu mekân olması vacip olur. Altıncısı: Makām-ı İbrâhim onun kıyam ettiği (durduğu) yerdir. Haberlerle sabit olmuştur ki o, yıkanma yerinin yanında bu taşın üzerinde durmuştur; başkasının üzerinde durduğu ise sabit olmamıştır. Bu lafzı, yani Makām-ı İbrâhim'i aleyhisselâm bu taşa hamletmek daha evla olur. Kaffâl şöyle demiştir: Makām-ı İbrâhim'i taş ile tefsir eden kimse, O'nun { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى } “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” kavlini; kişinin «Falancadan bir dost edindim», «Allah falancadan bana salih bir kardeş verdi», «Allah bana senden şefkatli bir dost bağışladı» sözündeki mecaz üzerine tevil etmiştir. «Min (مِنْ)» edatı ancak mevsuf edinilen şeyi açıklamak ve onu o manada başkasından ayırt etmek için dâhil olur. Doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرُوا فِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ: مُصَلًّى وُجُوهًا. أَحَدُهَا: الْمُصَلَّى الْمُدَّعَى فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّلَاةِ الَّتِي هي الدعاء، قال الله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ [الْأَحْزَابِ: ٥٦] وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ، وَإِنَّمَا ذَهَبَ إِلَى هَذَا التَّأْوِيلِ لِيَتِمَّ لَهُ قَوْلُهُ: إِنَّ كُلَّ الْحَرَمِ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ. وَثَانِيهَا: قَالَ الْحَسَنُ: أَرَادَ بِهِ قِبْلَةً. وَثَالِثُهَا: قَالَ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ: أُمِرُوا أَنْ يُصَلُّوا عِنْدَهُ. قَالَ أَهْلُ التَّحْقِيقِ: هَذَا الْقَوْلُ أَوْلَى لِأَنَّ لَفْظَ الصَّلَاةِ إِذَا أُطْلِقَ يُعْقَلُ مِنْهُ الصَّلَاةُ الْمَفْعُولَةُ بِرُكُوعٍ وَسُجُودٍ أَلَا تَرَى أَنَّ مُصَلَّى الْمِصْرِ وَهُوَ الْمَوْضِعُ الَّذِي يُصَلَّى فِيهِ صَلَاةُ الْعِيدِ وَقَالَ ﵇ لِأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ الْمُصَلَّى أَمَامَكَ يَعْنِي بِهِ مَوْضِعَ الصَّلَاةِ الْمَفْعُولَةِ، وَقَدْ دَلَّ عَلَيْهِ أَيْضًا فِعْلُ النَّبِيِّ ﷺ لِلصَّلَاةِ عِنْدَهُ بَعْدَ تِلَاوَةِ الْآيَةِ وَلِأَنَّ حَمْلَهَا عَلَى الصَّلَاةِ الْمَعْهُودَةِ أَوْلَى لِأَنَّهَا جَامِعَةٌ لِسَائِرِ الْمَعَانِي الَّتِي فَسَّرُوا الْآيَةَ بها وهاهنا بَحْثٌ فِقْهِيٌّ وَهُوَ أَنَّ رَكْعَتَيِ الطَّوَافِ فَرْضٌ أَمْ سُنَّةٌ يُنْظَرُ إِنْ كَانَ الطَّوَافُ فَرْضًا فَلِلشَّافِعِيِّ ﵁ فِيهِ قَوْلَانِ، أَحَدُهُمَا: فَرْضٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى وَالْأَمْرُ لِلْوُجُوبِ. وَالثَّانِي: سُنَّةٌ
Üçüncü Mesele: O'nun { مُصَلًّى } “Bir namazgâh” kavlinden maksadın ne olduğu hususunda birtakım vecihler zikretmişlerdir. Birincisi: Dua edilen yerdir; böylece onu dua manasına gelen salâttan saymıştır. Allah Teâlâ: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ } “Ey iman edenler! Ona salât edin” [Ahzâb 56] buyurmuştur. Bu, Mücâhid'in görüşüdür. O, bütün Harem'in Makām-ı İbrâhim olduğu görüşünün tamamlanması için bu tevile gitmiştir. İkincisi: Hasan, 'Bununla kıbleyi kastetmiştir' demiştir. Üçüncüsü: Katâde ve Süddî, 'Onun yanında namaz kılmakla emrolundular' demişlerdir. Muhakkik âlimler şöyle demiştir: Bu görüş daha evladır; zira salât lafzı mutlak olarak kullanıldığında bundan rükû ve secdelerle yapılan namaz anlaşılır. Görmez misin ki beldenin musallâsı (namazgâhı), bayram namazının kılındığı yerdir. [Allah Resûlü] aleyhisselâm da Üsâme b. Zeyd'e: «Musallâ (namaz kılınacak yer) önündedir» demiş, bununla fiilen kılınan namazın yerini kastetmiştir. Ayetin tilavetinden sonra Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanında namaz kılması da buna delalet etmiştir. Ayrıca onu bilinen namaza hamletmek daha evladır; zira o, ayeti kendisiyle tefsir ettikleri diğer manaların tamamını kapsamaktadır. Burada fıkhî bir inceleme vardır; o da tavafın iki rekâtının farz mı yoksa sünnet mi olduğudur: Bakılır, şayet tavaf farz ise Şâfiî'nin radıyallâhu anh bu hususta iki görüşü vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى } “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” kavlinden dolayı farzdır; çünkü emir vücup ifade eder. İkincisi:
لِقَوْلِهِ ﵇ لِلْأَعْرَابِيِّ حِينَ قَالَ: هَلْ عَلَيَّ غَيْرُهَا، قال: لا إلا أن تطوع وَإِنْ كَانَ الطَّوَافُ نَفْلًا مِثْلَ طَوَافِ الْقُدُومِ فَرَكْعَتَاهُ سُنَّةٌ
Bedevînin: «Üzerime bundan başkası var mı?» dediğinde [Allah Resûlü'nün] aleyhisselâm: «Hayır, nafile kılman müstesna» buyurmasından dolayı sünnettir. Şayet tavaf Kudûm tavafı gibi nafile ise onun iki rekâtı sünnettir.
وَالرِّوَايَةُ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ مُخْتَلِفَةٌ أَيْضًا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Ebû Hanîfe'den gelen rivayet de bu meselede farklıdır. Doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي فَضَائِلِ الْبَيْتِ:
Dördüncü Mesele: Beyt'in faziletleri hakkındadır:
رَوَى الشَّيْخُ أحمد البيهقي كِتَابِ شُعَبِ الْإِيمَانِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ: «قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيُّ مَسْجِدٍ وُضِعَ عَلَى الْأَرْضِ أَوَّلًا؟ قَالَ: الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ، قَالَ: قُلْتُ ثُمَّ أَيٌّ؟ قَالَ: ثُمَّ الْمَسْجِدُ الْأَقْصَى، قُلْتُ: كَمْ بَيْنَهُمَا؟ قَالَ: أَرْبَعُونَ سَنَةً فَأَيْنَمَا أَدْرَكَتْكَ الصَّلَاةُ فَصَلِّ فَهُوَ مَسْجِدٌ» أَخْرَجَاهُ فِي الصَّحِيحَيْنِ،
Şeyh Ahmed el-Beyhakî Şuabü'l-Îmân kitabında Ebû Zer'den şöyle rivayet etmiştir: «Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Yeryüzünde ilk olarak hangi mescit inşa edildi?' Buyurdu ki: 'Mescid-i Harâm.' Dedim ki: 'Sonra hangisi?' Buyurdu ki: 'Sonra Mescid-i Aksâ.' Dedim ki: 'İkisi arasında ne kadar [zaman] vardır?' Buyurdu ki: 'Kırk yıl. Namaz seni nerede yakalarsa orada kıl; zira orası mescittir.'» Bunu Sahîhayn'da tahric etmişlerdir.
وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ﵄ قَالَ: خُلِقَ الْبَيْتُ قَبْلَ الْأَرْضِ بِأَلْفَيْ عَامٍ ثُمَّ دُحِيَتِ الْأَرْضُ مِنْهُ
Abdullah b. Ömer'den radıyallâhu anhümâ şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Beyt, yeryüzünden iki bin yıl önce yaratıldı, sonra yeryüzü onun altından yayılıp döşendi.»
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ ﵇: «أَوَّلُ بُقْعَةٍ وُضِعَتْ/ فِي الْأَرْضِ مَوْضِعُ الْبَيْتِ ثُمَّ مُدَّتْ مِنْهَا الْأَرْضُ، وَإِنَّ أَوَّلَ جَبَلٍ وَضَعَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ أَبُو قُبَيْسٍ ثُمَّ مُدَّتْ مِنْهُ الْجِبَالُ» .
İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre [Allah Resûlü] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Yeryüzünde konulan ilk parça Beyt'in yeridir, sonra yeryüzü oradan yayılmıştır. Allah Teâlâ'nın yeryüzüne koyduğu ilk dağ da Ebû Kubeys'tir, sonra dağlar oradan uzatılmıştır.»
وَعَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ قَالَ: إِنَّ آدَمَ ﵇ لَمَّا أُهْبِطَ إِلَى الْأَرْضِ اسْتَوْحَشَ مِنْهَا لِمَا رَأَى مِنْ سَعَتِهَا وَلِأَنَّهُ لَمْ يَرَ فِيهَا أَحَدًا غَيْرَهُ، فَقَالَ: يَا رَبِّ أَمَا لِأَرْضِكَ هَذِهِ عَامِرٌ يُسَبِّحُكَ فِيهَا وَيُقَدِّسُ لَكَ غَيْرِي. فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنِّي سَأَجْعَلُ فِيهَا مِنْ ذُرِّيَّتِكَ مَنْ يُسَبِّحُ بِحَمْدِي وَيُقَدِّسُ لِي وَسَأَجْعَلُ فِيهَا بُيُوتًا تُرْفَعُ لِذِكْرِي فَيُسَبِّحُنِي فِيهَا خَلْقِي وَسَأُبَوِّئُكَ مِنْهَا بَيْتًا أَخْتَارُهُ لِنَفْسِي وَأَخُصُّهُ بِكَرَامَتِي وَأُوثِرُهُ عَلَى بُيُوتِ الْأَرْضِ كُلِّهَا بِاسْمِي وَأُسَمِّيهِ بَيْتِي أُعَظِّمُهُ بِعَظَمَتِي وَأَحُوطُهُ بحرمتي وأجعله أحق البيوت كلها وأولادها بِذِكْرِي وَأَضَعُهُ فِي الْبُقْعَةِ الَّتِي اخْتَرْتُ لِنَفْسِي فإني اخترت مكانه يوم خلقت السموات وَالْأَرْضَ، أَجْعَلُ ذَلِكَ الْبَيْتَ لَكَ وَلِمَنْ بَعْدَكَ حَرَمًا آمِنًا أُحَرِّمُ بِحُرْمَتِهِ مَا فَوْقَهُ وَمَا تَحْتَهُ وَمَا حَوْلَهُ فَمَنْ حَرَّمَهُ بِحُرْمَتِي فَقَدْ عَظَّمَ حُرْمَتِي وَمَنْ أَحَلَّهُ فَقَدْ أَبَاحَ حُرْمَتِي، وَمَنْ أَمَّنَ أَهْلَهُ اسْتَوْجَبَ بِذَلِكَ أَمَانِي وَمَنْ أَخَافَهُمْ فَقَدْ أَخَافَنِي وَمَنْ عَظَّمَ شَأْنَهُ فَقَدْ عَظُمَ فِي عَيْنِي وَمَنْ تَهَاوَنَ بِهِ فَقَدْ صَغُرَ فِي عَيْنِي سُكَّانُهَا جِيرَانِي وَعُمَّارُهَا وَفْدِي وَزُوَّارُهَا أَضْيَافِي أَجْعَلُهُ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ وَأُعَمِّرُهُ بِأَهْلِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، يَأْتُونَهُ أَفْوَاجًا شُعْثًا غُبْرًا: وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالًا وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ [الْحَجِّ: ٢٧] يَعُجُّونَ بِالتَّكْبِيرِ عَجًّا إِلَيَّ وَيَثُجُّونَ بِالتَّلْبِيَةِ ثَجًّا، فَمَنِ اعْتَمَرَهُ لَا يُرِيدُ غَيْرِي فَقَدْ زَارَنِي وَضَافَنِي وَنَزَلَ بِي وَوَفَدَ عَلَيَّ، فَحَقَّ لِي أَنْ أُتْحِفَهُ بِكَرَامَتِي وَحَقَّ عَلَى الْكَرِيمِ أَنْ يُكْرِمَ وَفْدَهُ وَأَضْيَافَهُ وَزُوَّارَهُ وَأَنْ يُسْعِفَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِحَاجَتِهِ تُعَمِّرُهُ يَا آدَمُ مَا كُنْتَ حَيًّا ثُمَّ يُعَمِّرُهُ مِنْ بَعْدِكَ الْأُمَمُ وَالْقُرُونُ وَالْأَنْبِيَاءُ مِنْ وَلَدِكَ أُمَّةً بَعْدَ أُمَّةٍ وَقَرْنًا بَعْدَ قَرْنٍ وَنَبِيًّا بَعْدَ نَبِيٍّ حَتَّى يَنْتَهِيَ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى نَبِيٍّ مِنْ وَلَدِكَ يُقَالُ لَهُ مُحَمَّدٌ ﵇ وَهُوَ خَاتَمُ النَّبِيِّينَ فَأَجْعَلُهُ مِنْ سُكَّانِهِ وَعُمَّارِهِ وَحُمَاتِهِ وَوُلَاتِهِ فَيَكُونُ أَمِينِي عَلَيْهِ مَا دَامَ حَيًّا، فَإِذَا انْقَلَبَ إِلَيَّ وَجَدَنِي قَدِ ادَّخَرْتُ لَهُ مِنْ أَجْرِهِ مَا يَتَمَكَّنُ بِهِ مِنَ الْقُرْبَةِ إِلَى الْوَسِيلَةِ عِنْدِي وَأَجْعَلُ اسْمَ ذَلِكَ الْبَيْتِ وَذِكْرَهُ وَشَرَفَهُ وَمَجْدَهُ وَسَنَاهُ وَتَكْرُمَتَهُ لِنَبِيٍّ مِنْ وَلَدِكَ يَكُونُ قَبْلَ هَذَا النَّبِيِّ وَهُوَ أَبُوهُ، يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ أَرْفَعُ لَهُ قَوَاعِدَهُ وَأَقْضِي عَلَى يَدَيْهِ عِمَارَتَهُ وَأُعَلِّمُهُ مَشَاعِرَهُ وَمَنَاسِكَهُ وَأَجْعَلُهُ أُمَّةً وَاحِدَةً قَانِتًا قَائِمًا بِأَمْرِي دَاعِيًا إِلَى سَبِيلِي أَجْتَبِيهِ وَأَهْدِيهِ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ أَبْتَلِيهِ فَيَصْبِرُ وَأُعَافِيهِ فَيَشْكُرُ، وَآمُرُهُ فَيَفْعَلُ وَيَنْذِرُ لي فيفي ويدعوني فاستجب دَعْوَتَهُ فِي وَلَدِهِ وَذُرِّيَّتِهِ مِنْ بَعْدِهِ وَأُشَفِّعُهُ فِيهِمْ وَأَجْعَلُهُمْ أَهْلَ ذَلِكَ الْبَيْتِ وَوُلَاتَهُ وَحُمَاتَهُ وَسُقَاتَهُ وَخُدَّامَهُ وَخُزَّانَهُ وَحُجَّابَهُ حَتَّى يُبَدِّلُوا أَوْ يُغَيِّرُوا وَأَجْعَلُ إِبْرَاهِيمَ إِمَامَ ذَلِكَ الْبَيْتِ وَأَهْلَ تِلْكَ الشَّرِيعَةِ يَأْتَمُّ بِهِ مَنْ حَضَرَ تِلْكَ الْمَوَاطِنَ مِنْ جَمِيعِ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ. وَعَنْ عَطَاءٍ قَالَ: أُهْبِطَ آدَمُ بِالْهِنْدِ فَقَالَ: يَا رَبِّ مَا لِي لَا أَسْمَعُ صَوْتَ الْمَلَائِكَةِ كَمَا كُنْتُ أَسْمَعُهَا فِي الْجَنَّةِ؟ قَالَ: بِخَطِيئَتِكَ يَا آدَمُ فَانْطَلِقْ إِلَى مَكَّةَ فَابْنِ بِهَا بَيْتًا تَطُوفُ بِهِ كَمَا رَأَيْتَهُمْ يَطُوفُونَ فَانْطَلَقَ إِلَى مَكَّةَ فَبَنَى الْبَيْتَ، فَكَانَ مَوْضِعُ قَدَمَيْ آدَمَ قُرًى وَأَنْهَارًا وَعِمَارَةً وَمَا بَيْنَ خُطَاهُ مَفَاوِزَ فَحَجَّ آدَمُ الْبَيْتَ مِنَ الْهِنْدِ أَرْبَعِينَ سَنَةً، وَسَأَلَ عُمَرُ كَعْبًا فَقَالَ: أَخْبِرْنِي عَنْ هَذَا الْبَيْتِ فَقَالَ إِنَّ هَذَا الْبَيْتَ أَنْزَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ السَّمَاءِ يَاقُوتَةً مُجَوَّفَةً مَعَ آدَمَ ﵇، فَقَالَ: / يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا بَيْتِي فَطُفْ حَوْلَهُ
Vehb b. Münebbih'ten şöyle rivayet edilmiştir: Âdem aleyhisselâm yeryüzüne indirildiğinde, onun genişliğini gördüğü ve kendisinden başka kimseyi görmediği için oradan ürktü ve: «Ey Rabbim! Senin şu arzının, benden başka içinde Seni tesbih eden ve Seni takdis eden bir şenlendiricisi yok mudur?» dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: «Ben orada senin zürriyetinden Bana hamd ile tesbih edecek ve Beni takdis edecek kimseler var edeceğim; orada Benim zikrim için yükseltilecek evler kılacağım ki mahlûkatım oralarda Beni tesbih etsin. Orada sana Kendim için seçeceğim, kerametimle has kılacağım, ismimle bütün yeryüzü evlerine üstün tutacağım ve Evim diye isimlendireceğim bir ev hazırlayacağım. Onu azametimle yüceltecek, dokunulmazlığımla koruyacak, bütün evlerin zikrime en layık olanı ve en önceliklisi kılacağım ve onu Kendim için seçtiğim beldeye yerleştireceğim; zira Ben onun yerini gökleri ve yeri yarattığım gün seçtim. O evi senin için ve senden sonrakiler için güvenli bir harem kılacağım; onun dokunulmazlığı ile üstünü, altını ve etrafını haram (dokunulmaz) kılacağım. Kim onu Benim dokunulmazlığımla haram kabul ederse muhakkak ki dokunulmazlığımı yüceltmiş olur; kim de onu helal sayarsa dokunulmazlığımı çiğnemiş olur. Kim onun ehline güvence verirse bununla Benim güvencemi hak etmiş olur; kim onları korkutursa muhakkak ki Beni korkutmuş olur. Kim onun şanını yüceltirse gözümde yücelir; kim de onu hafife alırsa gözümde küçülür. Onun sakinleri Benim komşularımdır, onu şenlendirenler Benim heyetimdir, ziyaretçileri Benim misafirlerimdir. Onu insanlar için kurulan ilk ev kılacağım ve onu gök ve yer ehliyle şenlendireceğim. Oraya saçları başları dağınık, toz toprak içinde kafileler halinde geleceklerdir: { وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالًا وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ } “İnsanlar arasında haccı ilan et; gerek yaya olarak gerek uzak yollardan gelen yorgun develer üzerinde sana gelsinler” [Hac 27]. Bana doğru tekbirlerle coşup seslerini yükseltirler ve telbiye ile gürül gürül akarlar. Kim Benden başkasını istemeyerek orayı umre ile ziyaret ederse, muhakkak ki Beni ziyaret etmiş, Bana misafir olmuş, Bana konuk gelmiş ve Bana heyet olarak gelmiştir. Onu kerametimle mükâfatlandırmak Benim üzerime haktır; cömert olana da heyetine, misafirlerine ve ziyaretçilerine ikram etmek ve her birinin ihtiyacını karşılamak haktır. Sen hayatta olduğun müddetçe orayı şenlendirirsin ey Âdem! Sonra senden sonra milletler, asırlar ve senin soyundan gelen peygamberler ümmet ümmet, asır asır ve peygamber peygamber orayı şenlendirir; nihayet bundan sonra senin soyundan Muhammed aleyhisselâm denilen ve peygamberlerin sonuncusu olan bir peygambere ulaşır. Onu oranın sakinlerinden, şenlendiricilerinden, koruyucularından ve yöneticilerinden kılarım; o hayatta olduğu müddetçe orası üzerinde Benim eminim olur. Bana döndüğünde ise, katımdaki vesileye yakınlaşmayı kendisiyle elde edeceği ecirleri onun için biriktirdiğimi görür. O evin ismini, zikrini, şerefini, şanını, yüceliğini ve ikramını bu peygamberden önce olacak bir peygambere, onun atasına kılarım; ona İbrâhim denir. Onun için evin temellerini yükseltirim, oranın imarını onun eliyle takdir ederim, ona oranın şiarlarını ve menâsikini öğretirim. Onu tek bir ümmet, gönülden itaat eden, emrimle kaim olan ve yoluma çağıran biri kılarım. Onu seçer ve doğru yola iletirim; onu imtihan ederim sabreder, afiyet veririm şükreder. Ona emrederim yapar, Bana adakta bulunur ifa eder; Bana dua eder, Ben de onun ardından gelecek evladı ve zürriyeti hakkındaki duasını kabul ederim. Onlar hakkında onun şefaatini kabul ederim ve değiştirmedikleri yahut tahrif etmedikleri müddetçe onları o evin ehli, yöneticileri, koruyucuları, su dağıtıcıları, hizmetkârları, hazinedarları ve perdedarları kılarım. İbrâhim'i o evin ve o şeriat ehlinin önderi kılarım; o mekânlarda hazır bulunan bütün cin ve insanlardan olanlar ona uyarlar.» Atâ'dan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Âdem Hindistan'a indirildi ve: «Ey Rabbim! Cennette duyduğum gibi meleklerin sesini neden duyamıyorum?» dedi. [Allah Teâlâ] buyurdu ki: «Hatan sebebiyle ey Âdem! Haydi Mekke'ye git ve onların tavaf ettiğini gördüğün gibi etrafında tavaf edeceğin bir ev inşa et.» Bunun üzerine Mekke'ye gidip Beyt'i inşa etti. Âdem'in ayak bastığı yerler köyler, nehirler ve imar edilmiş yerler oldu; adımlarının arası ise çöller oldu. Âdem kırk yıl boyunca Hindistan'dan Beyt'e hac yaptı. Ömer Ka'b'a sorup: «Bana bu Beyt'ten haber ver» dedi. Ka'b şöyle dedi: «Allah Teâlâ bu evi, içi boş bir yakut halinde Âdem aleyhisselâm ile birlikte semadan indirdi ve: 'Ey Âdem! Şüphesiz bu Benim evimdir, onun etrafını tavaf et
وَصَلِّ حَوْلَهُ كَمَا رَأَيْتَ مَلَائِكَتِي تَطُوفُ حَوْلَ عَرْشِي وَتُصَلِّي وَنَزَلَتْ مَعَهُ الْمَلَائِكَةُ فَرَفَعُوا قَوَاعِدَهُ مِنْ حِجَارَةٍ، فَوُضِعَ الْبَيْتُ عَلَى الْقَوَاعِدِ فَلَمَّا أَغْرَقَ اللَّهُ قَوْمَ نُوحٍ رَفَعَهُ اللَّهُ وَبَقِيَتْ قَوَاعِدُهُ.
ve meleklerimin Arş'ımın etrafında tavaf edip namaz kıldığını gördüğün gibi sen de onun etrafında namaz kıl' buyurdu. Melekler de onunla birlikte indiler ve taştan temellerini yükselttiler. Böylece Beyt temeller üzerine konuldu. Allah Nûh kavmini suda boğunca, Allah onu yükseltti ve temelleri kaldı.»
وَعَنْ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ: الْبَيْتُ الْمَعْمُورُ بَيْتٌ فِي السَّمَاءِ يُقَالُ لَهُ الضُّرَاحُ، وَهُوَ بِحِيَالِ الْكَعْبَةِ مِنْ فَوْقِهَا حُرْمَتُهُ فِي السَّمَاءِ كَحُرْمَةِ الْبَيْتِ فِي الْأَرْضِ، يُصَلِّي فِيهِ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعُونَ أَلْفًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ لَا يَعُودُونَ فِيهِ أَبَدًا،
Ali'den radıyallâhu anh şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Beyt-i Ma'mûr, gökte ed-Durâh denilen bir evdir; Kâbe'nin tam üst hizasındadır. Onun gökteki hürmeti, Beyt'in yerdeki hürmeti gibidir. Orada her gün yetmiş bin melek namaz kılar ve bir daha oraya ebediyen dönmezler.»
وَذَكَرَ عَلِيٌّ ﵁ أَنَّهُ مَرَّ عَلَيْهِ الدَّهْرُ بَعْدَ بِنَاءِ إِبْرَاهِيمَ فَانْهَدَمَ فَبَنَتْهُ الْعَمَالِقَةُ وَمَرَّ عَلَيْهِ الدَّهْرُ فَانْهَدَمَ فَبَنَتْهُ جُرْهُمُ وَمَرَّ عَلَيْهِ الدَّهْرُ فَانْهَدَمَ فَبَنَتْهُ قُرَيْشٌ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمَئِذٍ شَابٌّ، فَلَمَّا أَرَادُوا أَنْ يَرْفَعُوا الْحَجَرَ الْأَسْوَدَ اخْتَصَمُوا فِيهِ فَقَالُوا: يَحْكُمُ بَيْنَنَا أَوَّلُ رَجُلٍ يَخْرُجُ مِنْ هَذِهِ السِّكَّةِ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَوَّلَ مَنْ خَرَجَ عَلَيْهِمْ فَقَضَى بَيْنَهُمْ أَنْ يَجْعَلُوا الْحَجَرَ فِي مِرْطٍ ثُمَّ تَرْفَعُهُ جَمِيعُ الْقَبَائِلِ فَرَفَعُوهُ كُلُّهُمْ فَأَخَذَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَوَضَعَهُ،
Ali radıyallâhu anh, İbrâhim'in inşasından sonra üzerinden zaman geçip Beyt'in yıkıldığını ve onu Amâlika'nın inşa ettiğini; üzerinden zaman geçip yıkıldığını ve onu Cürhüm'ün inşa ettiğini; üzerinden zaman geçip yıkıldığını ve Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem o gün bir genç iken Kureyş'in inşa ettiğini zikretmiştir. Hacerülesved'i yerine koymak istediklerinde bu hususta ihtilafa düştüler ve: «Bu sokaktan ilk çıkan adam aramızda hakem olsun» dediler. Onların karşısına ilk çıkan kişi Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem oldu; aralarında Hacerülesved'i bir örtünün içine koymalarına, sonra da bütün kabilelerin onu kaldırmasına hükmetti. Hepsi birden kaldırdılar; sonra Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem onu alıp yerine koydu.
وَعَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ: بَلَغَنِي أَنَّهُمْ وَجَدُوا فِي مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ ثَلَاثَ صُفُوحٍ فِي كُلِّ صَفْحٍ مِنْهَا كِتَابٌ، فِي الصَّفْحِ الْأَوَّلِ: أَنَا اللَّهُ ذُو بَكَّةَ صَنَعْتُهَا يَوْمَ صَنَعْتُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَحَفَفْتُهَا بِسَبْعَةِ أَمْلَاكٍ حَفًّا وَبَارَكْتُ لِأَهْلِهَا فِي اللَّحْمِ وَاللَّبَنِ. وَفِي الصَّفْحِ الثَّانِي: أَنَا اللَّهُ ذُو بَكَّةَ خَلَقْتُ الرَّحِمَ وَشَقَقْتُ لَهَا اسْمًا مِنِ اسْمِي مَنْ وَصَلَهَا وَصَلْتُهُ وَمَنْ قَطَعَهَا قَطَعْتُهُ. وَفِي الثَّالِثِ: أَنَا اللَّهُ ذُو بَكَّةَ خَلَقْتُ الْخَيْرَ وَالشَّرَّ، فَطُوبَى لِمَنْ كَانَ الْخَيْرُ عَلَى يَدَيْهِ وَوَيْلٌ لِمَنْ كَانَ الشَّرُّ عَلَى يَدَيْهِ.
Zührî'den şöyle rivayet edilmiştir: Bana ulaştı ki onlar Makām-ı İbrâhim'de aleyhisselâm üç levha buldular; her levhada bir yazı vardı. Birinci levhada: «Ben Bekke'nin (Mekke'nin) sahibi olan Allah'ım; güneşi ve ayı yarattığım gün onu var ettim, etrafını yedi melekle kuşattım ve et ile süt hususunda ehline bereket verdim.» İkinci levhada: «Ben Bekke'nin sahibi olan Allah'ım; akrabalık bağını (rahim) yarattım ve ona Kendi ismimden bir isim türettim. Kim onu gözetirse Ben de onu gözetirim; kim de onu koparırsa Ben de onu koparırım.» Üçüncüde ise: «Ben Bekke'nin sahibi olan Allah'ım; hayrı ve şerri yarattım. Hayrın kendi eliyle gerçekleştiği kimseye müjdeler olsun; şerrin kendi eliyle gerçekleştiği kimseye de yazıklar olsun!» [yazılıydı].
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي فَضَائِلِ الْحَجَرِ وَالْمَقَامِ،
Beşinci Mesele: Hacerülesved'in ve Makam'ın faziletleri hakkındadır:
عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ﵄ قَالَ: قَالَ ﵇: «الرُّكْنُ وَالْمَقَامُ يَاقُوتَتَانِ مِنْ يَوَاقِيتِ الْجَنَّةِ طَمَسَ اللَّهُ نُورَهُمَا وَلَوْلَا ذَلِكَ لَأَضَاءَا مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَمَا مسهما ذو عاهة ولا سقيم إلا شقي»
Abdullah b. Ömer'den radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre [Allah Resûlü] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Rükün ve Makam cennet yakutlarından iki yakuttur; Allah onların nurunu silip örtmüştür. Şayet böyle olmasaydı doğu ile batı arasını aydınlatırlardı. Onlara dokunan hiçbir illet ve hastalık sahibi kimse yoktur ki şifa bulmasın.»
وفي حديث ابن عباس ﵄ قَالَ ﵇: «إِنَّهُ كَانَ أَشَدَّ بَيَاضًا مِنَ الثَّلْجِ فَسَوَّدَتْهُ خَطَايَا أَهْلِ الشِّرْكِ» ،
İbn Abbâs'ın radıyallâhu anhümâ hadisinde ise [Allah Resûlü] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz o kardan daha beyazdı, şirk ehlinin günahları onu kararttı.»
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ ﵇: «لَيَأْتِيَنَّ هَذَا الْحَجَرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَهُ عَيْنَانِ يُبْصِرُ بِهِمَا وَلِسَانٌ يَنْطِقُ بِهِ، يَشْهَدُ عَلَى مَنِ اسْتَلَمَهُ بِحَقٍّ» .
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre [Allah Resûlü] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kıyamet günü bu taş, kendileriyle gördüğü iki gözü ve kendisiyle konuştuğu bir dili olduğu halde muhakkak gelecek ve onu hak ile istilâm eden (selamlayan) kimseye şahitlik edecektir.»
وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ أَنَّهُ انْتَهَى إِلَى الْحَجَرِ الْأَسْوَدِ فَقَالَ: إِنِّي لَأُقَبِّلُكَ وَإِنِّي لَأَعْلَمُ أَنَّكَ حَجَرٌ، لَا تَضُرُّ وَلَا تَنْفَعُ، وَلَوْلَا أَنِّي رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يُقَبِّلُكَ مَا قَبَّلْتُكَ. أَخْرَجَاهُ فِي الصَّحِيحِ.
Ömer b. el-Hattâb'dan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o, Hacerülesved'in yanına varıp şöyle demiştir: «Ben seni muhakkak öpüyorum; iyi biliyorum ki sen bir taşsın, ne zarar verirsin ne de fayda sağlarsın. Şayet Allah Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem seni öptüğünü görmeseydim, seni asla öpmezdim.» Bunu Sahîh'te tahric etmişlerdir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ فَالْأَوْلَى أَنْ يُرَادَ بِهِ أَلْزَمْنَاهُمَا ذَلِكَ وَأَمَرْنَاهُمَا أَمْرًا وَثَّقْنَا عَلَيْهِمَا فِيهِ وَقَدْ تَقَدَّمَ مِنْ قَبْلُ مَعْنَى الْعَهْدِ وَالْمِيثَاقِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ } “İbrâhim ve İsmâil'e de ahdettik (emrettik)” kavline gelince; bundan maksadın 'Bunu ikisine gerekli kıldık ve onlara kendisinde kesin söz aldığımız bir emir verdik' olması daha evladır. Ahid ve mîsâkın manası daha önce geçmişti.
أَمَّا قَوْلُهُ: أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ فَيَجِبُ أَنْ يُرَادَ بِهِ التَّطْهِيرُ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ لَا يَلِيقُ بِالْبَيْتِ، فَإِذَا كَانَ مَوْضِعُ الْبَيْتِ وَحَوَالَيْهِ مُصَلًّى وَجَبَ تَطْهِيرُهُ مِنَ الْأَنْجَاسِ وَالْأَقْذَارِ، وَإِذَا كَانَ مَوْضِعَ الْعِبَادَةِ وَالْإِخْلَاصِ لِلَّهِ تَعَالَى: وَجَبَ تَطْهِيرُهُ مِنَ الشِّرْكِ وَعِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ. وَكُلُّ ذَلِكَ دَاخِلٌ تَحْتَ الْكَلَامِ ثُمَّ إِنَّ الْمُفَسِّرِينَ ذَكَرُوا وُجُوهًا. أَحَدُهَا: أَنَّ مَعْنَى: طَهِّرا بَيْتِيَ ابْنِيَاهُ وَطَهِّرَاهُ مِنَ الشِّرْكِ وَأَسِّسَاهُ عَلَى التَّقْوَى، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ [التَّوْبَةِ: ١٠٩] . وَثَانِيهَا: عَرِّفَا النَّاسَ أَنَّ بَيْتِيَ/ طُهْرَةٌ لَهُمْ مَتَى حَجُّوهُ وَزَارُوهُ وَأَقَامُوا بِهِ، وَمَجَازُهُ: اجْعَلَاهُ طَاهِرًا عِنْدَهُمْ، كَمَا يُقَالُ: الشَّافِعِيُّ ﵁ يُطَهِّرُ هَذَا، وَأَبُو حَنِيفَةَ يُنَجِّسُهُ. وَثَالِثُهَا: ابْنِيَاهُ وَلَا تَدَعَا أَحَدًا مِنْ أَهْلِ الرَّيْبِ وَالشِّرْكِ يُزَاحِمُ الطَّائِفِينَ فِيهِ، بَلْ أَقِرَّاهُ عَلَى طَهَارَتِهِ مِنْ أَهْلِ الْكُفْرِ وَالرَّيْبِ، كَمَا يُقَالُ: طَهَّرَ اللَّهُ الْأَرْضَ مِنْ فُلَانٍ، وَهَذِهِ التَّأْوِيلَاتُ مَبْنِيَّةٌ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ مَا يُوجِبُ إِيقَاعَ تَطْهِيرِهِ مِنَ الْأَوْثَانِ وَالشِّرْكِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ [الْبَقَرَةِ: ٢٥] فَمَعْلُومٌ أَنَّهُنَّ لَمْ يُطَهَّرْنَ مِنْ نَجَسٍ بَلْ خُلِقْنَ طَاهِرَاتٍ، وَكَذَا الْبَيْتُ الْمَأْمُورُ بِتَطْهِيرِهِ خُلِقَ طَاهِرًا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَرَابِعُهَا: مَعْنَاهُ نَظِّفَا بَيْتِيَ مِنَ الْأَوْثَانِ
O'nun: { أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ } “Evimi temizleyin” kavline gelince; bundan maksadın Beyt'e yakışmayan her türlü şeyden temizlemek olması vaciptir. Beyt'in yeri ve çevresi bir namazgâh olduğuna göre orayı necasetlerden ve pisliklerden temizlemek vacip olmuştur. Orası ibadet ve Allah Teâlâ'ya ihlas mahalli olduğuna göre de orayı şirkten ve Allah'tan başkasına ibadetten temizlemek vacip olmuştur. Bunların tamamı bu sözün kapsamına girmektedir. Sonra müfessirler birtakım vecihler zikretmişlerdir. Birincisi: { طَهِّرا بَيْتِيَ } “Evimi temizleyin” sözünün manası: «Onu inşa edin, şirkten temizleyin ve takva üzerine kurun» demektir; nitekim Allah Teâlâ: { أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ } “Binasını Allah'tan gelen bir takva üzerine kuran kimse mi...” [Tevbe 109] buyurmuştur. İkincisi: «İnsanlara bildiriniz ki Evim, haccedip ziyaret ettikleri ve orada kaldıkları müddetçe onlar için bir temizliktir.» Bunun mecazı: «Onların katında orayı temiz kılın» demektir; nitekim «Şâfiî radıyallâhu anh bunu temiz sayar, Ebû Hanîfe ise necis sayar» denilir. Üçüncüsü: «Onu inşa edin ve şüphe ve şirk ehlinden hiç kimseyi orada tavaf edenleri sıkıştırmaya bırakmayın; bilakis orayı küfür ve şüphe ehlinden arınmış temizliği üzere bırakın» demektir; nitekim «Allah yeryüzünü falancadan temizledi» denilir. Bu teviller, orada putlardan ve şirkten temizlenmesini gerektiren bir durumun bulunmadığı esasına dayanmaktadır. Bu da Allah Teâlâ'nın: { وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ } “Onlar için orada tertemiz eşler vardır” [Bakara 25] kavli gibidir; zira onların bir necasetten temizlenmedikleri, bilakis tertemiz yaratıldıkları malumdur. Temizlenmesi emredilen Beyt de böylece tertemiz yaratılmıştır. Doğrusunu Allah bilir. Dördüncüsü: Manası, «İnsanların bu hususta size uymaları için Evimi putlardan,
وَالشِّرْكِ وَالْمَعَاصِي، لِيَقْتَدِيَ النَّاسُ بِكُمَا فِي ذَلِكَ. وَخَامِسُهَا: قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ مَوْضِعَ الْبَيْتِ قَبْلَ الْبِنَاءِ كَانَ يُلْقَى فِيهِ الْجِيَفُ وَالْأَقْذَارُ فَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى إِبْرَاهِيمَ بِإِزَالَةِ تِلْكَ الْقَاذُورَاتِ وَبِنَاءِ الْبَيْتِ هُنَاكَ، وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ قَبْلَ الْبِنَاءِ مَا كَانَ الْبَيْتُ مَوْجُودًا فَتَطْهِيرُ تِلْكَ الْعَرْصَةِ لَا يَكُونُ تَطْهِيرًا لِلْبَيْتِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّهُ سَمَّاهُ بَيْتًا لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّ مَآلَهُ إِلَى أَنْ يَصِيرَ بَيْتًا وَلَكِنَّهُ مَجَازٌ.
şirkten ve günahlardan arındırın» demektir. Beşincisi: Bazıları şöyle demiştir: Beyt'in inşa edilmeden önceki yerine leşler ve pislikler atılırdı; Allah Teâlâ da İbrâhim'e o pislikleri gidermesini ve Beyt'i orada inşa etmesini emretti. Bu zayıftır; çünkü inşadan önce Beyt mevcut değildi, dolayısıyla o arsanın temizlenmesi Beyt'in temizlenmesi olmaz. Buna şöyle cevap verilmesi mümkündür: Onun neticede bir beyt (ev) haline geleceğini bildiği için ona beyt demiştir, fakat bu mecazdır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لِلطَّائِفِينَ وَالْعاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { لِلطَّائِفِينَ وَالْعاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ } “Tavaf edenler, itikâfa girenler, rükû ve secde edenler için” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْعَكْفُ مَصْدَرُ عَكُفَ يعكف بِضَمِّ الْكَافِ وَكَسْرِهَا عَكْفًا إِذَا لَزِمَ الشَّيْءَ وَأَقَامَ عَلَيْهِ فَهُوَ عَاكِفٌ، وَقِيلَ: إِذَا أَقْبَلَ عَلَيْهِ لَا يَصْرِفُ عَنْهُ وَجْهَهُ.
Birinci Mesele: El-Akf (الْعَكْف), kâf (ك) harfinin dammesi ve kesresiyle «'akefe ya'kufü / ya'kifü» fiilinin masdarıdır. Bir şeye tutunup onda ikamet ettiği zaman «akfen» denir; o kimse de «âkif (عَاكِف)» olur. Bir şeye yönelip yüzünü ondan çevirmediği zaman da böyle denildiği söylenmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي هَذِهِ الْأَوْصَافِ الثَّلَاثَةِ قَوْلَانِ، الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْأَقْرَبُ أَنْ يُحْمَلَ ذَلِكَ عَلَى فِرَقٍ ثَلَاثَةٍ، لِأَنَّ مِنْ حَقِّ الْمَعْطُوفِ أَنْ يَكُونَ غَيْرَ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ الطَّائِفُونَ غَيْرَ الْعَاكِفِينَ وَالْعَاكِفُونَ غَيْرَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ لِتَصِحَّ فَائِدَةُ الْعَطْفِ، فَالْمُرَادُ بِالطَّائِفِينَ: مَنْ يَقْصِدُ الْبَيْتَ حَاجًّا أَوْ مُعْتَمِرًا فَيَطُوفُ بِهِ، وَالْمُرَادُ بِالْعَاكِفِينَ: مَنْ يُقِيمُ هُنَاكَ وَيُجَاوِرُ، وَالْمُرَادُ بِالرُّكَّعِ السُّجُودِ: مَنْ يُصَلِّي هُنَاكَ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ:
İkinci Mesele: Bu üç vasıf hakkında iki görüş vardır: Birincisi ve en uygun olanı, bunun üç gruba hamledilmesidir; çünkü matufun matuf aleyhten başka olması asıldır. Dolayısıyla atfın faydasının sahih olması için tavaf edenlerin itikâfa girenlerden, itikâfa girenlerin de rükû ve secde edenlerden başka olması gerekir. Tavaf edenlerden maksat: Hacı veya umreci olarak Beyt'e yönelip onu tavaf eden kimsedir; itikâfa girenlerden maksat: Orada ikamet edip mücavir olan kimsedir; rükû ve secde edenlerden maksat ise orada namaz kılan kimsedir. İkinci görüş ise Atâ'nın görüşüdür:
أَنَّهُ إِذَا كَانَ طَائِفًا فَهُوَ مِنَ الطَّائِفِينَ، وَإِذَا كَانَ جَالِسًا فَهُوَ مِنَ الْعَاكِفِينَ، وَإِذَا كَانَ مُصَلِّيًا فَهُوَ مِنَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ.
Kişi tavaf halinde iken tavaf edenlerden, otururken itikâfa girenlerden, namaz kılarken ise rükû ve secde edenlerdendir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ، تَدُلُّ عَلَى أُمُورٍ. أَحَدُهَا: أَنَّا إِذَا فَسَّرْنَا الطَّائِفِينَ بِالْغُرَبَاءِ فَحِينَئِذٍ تَدُلُّ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الطَّوَافَ لِلْغُرَبَاءِ أَفْضَلُ مِنَ الصَّلَاةِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى كَمَا خَصَّهُمْ بِالطَّوَافِ دَلَّ عَلَى أَنَّ لَهُمْ بِهِ مَزِيدُ اخْتِصَاصٍ.
Üçüncü Mesele: Bu ayet birtakım hususlara delalet eder. Birincisi: Tavaf edenleri garipler (dışarıdan gelenler) ile tefsir ettiğimizde ayet, dışarıdan gelenler için tavafın namazdan daha faziletli olduğuna delalet eder; çünkü Allah Teâlâ onları tavafla nitelediğine göre, onların tavafla daha fazla bir hususiyetlerinin bulunduğuna delalet etmiştir.
وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ: أَنَّ الطَّوَافَ لِأَهْلِ الْأَمْصَارِ أَفْضَلُ، وَالصَّلَاةَ لِأَهْلِ مَكَّةَ أَفْضَلُ. وَثَانِيهَا:
İbn Abbâs, Mücâhid ve Atâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: Şehirler halkı (dışarıdan gelenler) için tavaf daha faziletlidir, Mekke ehli için ise namaz daha faziletlidir. İkincisi:
تَدُلُّ الْآيَةُ عَلَى جَوَازِ الِاعْتِكَافِ فِي الْبَيْتِ. وَثَالِثُهَا: تَدُلُّ عَلَى جَوَازِ الصَّلَاةِ فِي الْبَيْتِ فَرْضًا كَانَتْ أَوْ نَفْلًا إِذْ لَمْ تُفَرِّقِ الْآيَةُ بَيْنَ شَيْئَيْنِ مِنْهَا، وَهُوَ خِلَافُ قَوْلِ مَالِكٍ فِي امْتِنَاعِهِ مِنْ جَوَازِ فِعْلِ الصَّلَاةِ الْمَفْرُوضَةِ فِي الْبَيْتِ، فَإِنْ قِيلَ: لَا نُسَلِّمُ دَلَالَةَ الْآيَةِ عَلَى ذَلِكَ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَقُلْ: وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ فِي الْبَيْتِ، وَكَمَا لَا تَدُلُّ الْآيَةُ عَلَى جَوَازِ فِعْلِ الطَّوَافِ فِي جَوْفِ الْبَيْتِ، وَإِنَّمَا دَلَّتْ عَلَى فِعْلِهِ خَارِجَ الْبَيْتِ، كَذَلِكَ دَلَالَتُهُ مَقْصُورَةٌ عَلَى جَوَازِ فِعْلِ الصَّلَاةِ إِلَى الْبَيْتِ مُتَوَجِّهًا إِلَيْهِ، قُلْنَا: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَتَنَاوَلُ الرُّكُوعَ وَالسُّجُودَ إِلَى الْبَيْتِ، سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ فِي الْبَيْتِ أَوْ خَارِجًا عَنْهُ، وَإِنَّمَا أَوْجَبْنَا وُقُوعَ الطَّوَافِ خَارِجَ الْبَيْتِ لِأَنَّ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ هُوَ أَنْ/ يَطُوفَ بِالْبَيْتِ، وَلَا يُسَمَّى طَائِفًا بِالْبَيْتِ مَنْ طَافَ فِي جَوْفِهِ، وَاللَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَمَرَ بِالطَّوَافِ بِهِ لَا بِالطَّوَافِ فِيهِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ [الْحَجِّ: ٢٩] وَأَيْضًا الْمُرَادُ لَوْ كَانَ التَّوَجُّهَ إِلَيْهِ لِلصَّلَاةِ، لَمَا كَانَ لِلْأَمْرِ بِتَطْهِيرِ الْبَيْتِ للركع السجود وجه، إذا كان حاضر والبيت وَالْغَائِبُونَ عَنْهُ سَوَاءً فِي الْأَمْرِ بِالتَّوَجُّهِ إِلَيْهِ، وَاحْتَجَّ مَالِكٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Ayet, Beyt'te itikâfa girmenin caiz olduğuna delalet eder. Üçüncüsü: Ayet, ister farz ister nafile olsun Beyt'in içinde namaz kılmanın caiz olduğuna delalet eder; zira ayet bunlar arasında bir ayrım yapmamıştır. Bu durum, Mâlik'in farz namazın Beyt'in içinde kılınmasını caiz görmeme görüşüne muhaliftir. Şayet: 'Ayette { وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ } “Rükû ve secde edenler” [lafzının yanında] «Beyt'in içinde» denmediği için ayetin buna delalet ettiğini kabul etmiyoruz. Nitekim ayet tavafın Beyt'in içinde yapılmasına delalet etmeyip sadece Beyt'in dışında yapılmasına delalet ettiği gibi, aynı şekilde ayetin delaleti de sadece Beyt'e yönelerek ona doğru namaz kılmanın caiz oluşu ile sınırlıdır' denilirse; deriz ki: Ayetin zahiri, ister Beyt'in içinde olsun ister dışında olsun Beyt'e doğru yapılan rükû ve secdeyi kapsar. Tavafın Beyt'in dışında vuku bulmasını gerekli kılmamızın sebebi ise şudur: Beyt'i tavaf etmek, onun etrafında dönmektir; onun içinde dönen kimseye Beyt'i tavaf eden denmez. Allah Teâlâ da onun içinde tavafı değil, etrafında tavafı emretmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “Ve o Kadîm Ev'i tavaf etsinler” [Hac 29] buyurmuştur. Ayrıca şayet maksat namaz için ona yönelmek olsaydı, rükû ve secde edenler için Beyt'in temizlenmesini emretmenin bir anlamı kalmazdı; zira Beyt'in yanında hazır bulunanlar ile ondan uzakta olanlar ona yönelme emrinde eşittirler. Mâlik, Allah Teâlâ'nın şu kavlini delil getirmiştir:
فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ [الْبَقَرَةِ: ١٤٤] وَمَنْ كَانَ دَاخِلَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ لَمْ يَكُنْ مُتَوَجِّهًا إِلَى الْمَسْجِدِ بَلْ إِلَى جُزْءٍ مِنْ أَجْزَائِهِ. وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْمُتَوَجِّهَ الْوَاحِدَ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ مُتَوَجِّهًا إِلَى كُلِّ الْمَسْجِدِ، بَلْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُتَوَجِّهًا إِلَى جُزْءٍ مِنْ أَجْزَائِهِ وَمَنْ كَانَ دَاخِلَ الْبَيْتِ فَهُوَ كَذَلِكَ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ دَاخِلًا تَحْتَ الْآيَةِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: لِلطَّائِفِينَ يَتَنَاوَلُ مُطْلَقَ الطَّوَافِ سَوَاءٌ كَانَ مَنْصُوصًا عَلَيْهِ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ أَوْ ثَبَتَ حُكْمُهُ بِالسُّنَّةِ، أَوْ كَانَ مِنَ المندوبات.
{ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir” [Bakara 144]. Mescid-i Harâm'ın içinde olan kimse ise mescidin bütününe yönelmiş olmaz, bilakis onun bir parçasına yönelmiş olur. Cevap şudur: Tek bir yönelenin mescidin tamamına yönelmiş olması imkânsızdır; bilakis mutlaka onun bir parçasına yönelmiş olması gerekir. Beyt'in içinde bulunan kimse de böyledir; dolayısıyla ayetin kapsamına girmesi vacip olur. Dördüncüsü: O'nun { لِلطَّائِفِينَ } “Tavaf edenler için” kavli; ister Allah Teâlâ'nın: { وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “Ve o Kadîm Ev'i tavaf etsinler” kavlinde olduğu gibi Allah'ın Kitabı'nda açıkça belirtilmiş olsun, ister hükmü sünnetle sabit olsun, ister menduplardan olsun mutlak tavafı kapsar.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٢٦]
[Bakara Suresi (2): Ayet 126]
وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ قالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٢٦)
{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ قالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “Hani İbrâhim: 'Rabbim! Burayı güvenli bir belde kıl; halkından Allah'a ve ahiret gününe iman edenleri ürünlerle rızıklandır' demişti. [Allah da] şöyle buyurdu: 'Kim inkâr ederse onu da az bir süre rızıklandırır faydalandırırım, sonra da onu ateşin azabına sürüklerim; ne kötü bir varış yeridir orası!'” (126)
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الثَّالِثُ مِنْ أَحْوَالِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ الَّتِي حَكَاهَا اللَّهُ تعالى هاهنا، قَالَ الْقَاضِي: فِي هَذِهِ الْآيَاتِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً لَا يُمْكِنُ إِلَّا بَعْدَ دُخُولِ الْبَلَدِ فِي الْوُجُودِ، وَالَّذِي ذَكَرَهُ مِنْ بَعْدُ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ [الْبَقَرَةِ: ١٢٨] وَإِنْ كَانَ مُتَأَخِّرًا فِي التِّلَاوَةِ فَهُوَ مُتَقَدِّمٌ في المعنى، وهاهنا مَسَائِلُ:
Bil ki bu, Allah Teâlâ'nın burada hikâye ettiği İbrâhim'in aleyhisselâm hallerinin üçüncü türüdür. Kādî şöyle demiştir: Bu ayetlerde takdim ve tehir (öne alma ve geriye bırakma) vardır; çünkü onun: { رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً } “Rabbim! Burayı güvenli bir belde kıl” sözü ancak beldenin varlık sahasına çıkmasından sonra mümkündür. Bundan sonra zikrettiği: { وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ } “Hani İbrâhim Beyt'in temellerini yükseltiyordu” [Bakara 128] kavli ise tilavette sonra olsa da manada öncedir. Burada birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ دُعَاءُ إِبْرَاهِيمَ لِلْمُؤْمِنِينَ مِنْ سُكَّانِ مَكَّةَ بِالْأَمْنِ وَالتَّوْسِعَةِ بِمَا يُجْلَبُ إِلَى مَكَّةَ لِأَنَّهَا بَلَدٌ لَا زَرْعَ وَلَا غَرْسَ فِيهِ، فَلَوْلَا الْأَمْنُ لَمْ يُجْلَبْ إِلَيْهَا مِنَ النَّوَاحِي وَتَعَذَّرَ الْعَيْشُ فِيهَا. ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَجَابَ دُعَاءَهُ وَجَعَلَهُ آمِنًا مِنَ الْآفَاتِ، فَلَمْ يَصِلْ إِلَيْهِ جَبَّارٌ إِلَّا قَصَمَهُ اللَّهُ كَمَا فَعَلَ بِأَصْحَابِ الْفِيلِ، وهاهنا سُؤَالَانِ:
Birinci Mesele: Ayetten maksat, İbrâhim'in Mekke sakinlerinden olan müminler için güvenlik ve Mekke'ye getirilecek şeylerle rızık genişliği dilemesidir; çünkü orası içinde ekin ve dikili ağaç bulunmayan bir beldedir. Şayet güvenlik olmasaydı etraftan oraya [yiyecek ve ürün] getirilmez ve orada yaşamak imkânsız hale gelirdi. Sonra Allah Teâlâ onun duasını kabul etmiş ve orayı afetlerden emin kılmıştır; nitekim oraya yönelen hiçbir zorba olmamıştır ki, Fil sahiplerine yaptığı gibi Allah onu helak etmiş olmasın. Burada iki soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَلَيْسَ أَنَّ الْحَجَّاجَ حَارَبَ ابْنَ الزُّبَيْرِ وَخَرَّبَ الْكَعْبَةَ وَقَصَدَ أَهْلَهَا بِكُلِّ سُوءٍ وَتَمَّ لَهُ ذَلِكَ؟
Birinci Soru: Haccâc İbnü'z-Zübeyr ile savaşmadı mı, Kâbe'yi tahrip etmedi mi, ehline her türlü kötülüğü kastetmedi mi ve bu ona müyesser olmadı mı?
الْجَوَابُ: لَمْ يَكُنْ مَقْصُودُهُ تَخْرِيبَ الْكَعْبَةِ لِذَاتِهَا، بَلْ كَانَ مَقْصُودُهُ شَيْئًا آخَرَ.
Cevap: Onun maksadı bizzat Kâbe'yi tahrip etmek değildi; bilakis maksadı başka bir şeydi.
السُّؤَالُ الثَّانِي: الْمَطْلُوبُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى هُوَ أَنْ يَجْعَلَ الْبَلَدَ آمِنًا كَثِيرَ الْخِصْبِ، وَهَذَا مِمَّا يَتَعَلَّقُ/ بِمَنَافِعِ الدُّنْيَا فَكَيْفَ يَلِيقُ بِالرَّسُولِ الْمُعَظَّمِ طَلَبُهَا.
İkinci Soru: Allah Teâlâ'dan istenen şey, beldeyi güvenli ve son derece bereketli kılmasıdır; bu ise dünya menfaatleriyle ilgilidir. O halde yüce bir elçinin bunları istemesi nasıl uygun düşer?
وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ، أَحَدُهَا: أَنَّ الدُّنْيَا إِذَا طُلِبَتْ لِيُتَقَوَّى بِهَا عَلَى الدِّينِ، كَانَ ذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ أَرْكَانِ الدِّينِ، فَإِذَا كَانَ الْبَلَدُ آمِنًا وَحَصَلَ فِيهِ الْخِصْبُ تَفَرَّغَ أَهْلُهُ لِطَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِذَا كَانَ الْبَلَدُ عَلَى ضِدِّ ذَلِكَ كَانُوا عَلَى ضِدِّ ذَلِكَ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهُ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَالنَّاسُ إِنَّمَا يُمْكِنُهُمُ الذَّهَابُ إِلَيْهِ إِذَا كَانَتِ الطُّرُقُ آمِنَةً وَالْأَقْوَاتُ هُنَاكَ رَخِيصَةً. وَثَالِثُهَا: لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ الْأَمْنُ وَالْخِصْبُ مِمَّا يَدْعُو الْإِنْسَانُ إِلَى الذَّهَابِ إِلَى تِلْكَ الْبَلْدَةِ، فَحِينَئِذٍ يُشَاهِدُ الْمَشَاعِرَ الْمُعَظَّمَةَ وَالْمَوَاقِفَ الْمُكَرَّمَةَ فَيَكُونُ الْأَمْنُ وَالْخِصْبُ سَبَبَ اتِّصَالِهِ فِي تِلْكَ الطَّاعَةِ.
Bunun cevabı birkaç yöndendir: Birincisi: Dünya, din hususunda kendisiyle güç kazanılmak amacıyla istendiğinde bu, dinin en büyük rükünlerinden biri olur. Belde güvenli olup orada bolluk ve bereket meydana geldiğinde, halkı Allah Teâlâ'ya taat için vakit bulur; şayet belde bunun zıddı üzere olursa onlar da bunun zıddı üzere olurlar. İkincisi: Allah Teâlâ orayı insanlar için bir toplanma yeri kılmıştır; insanların oraya gidebilmesi ise ancak yolların güvenli ve azıkların orada ucuz olmasıyla mümkündür. Üçüncüsü: Güvenlik ve bereketin, insanı o beldeye gitmeye sevk eden etkenlerden olması uzak bir ihtimal değildir; zira o takdirde insan yüce meşâiri (ibadet yerlerini) ve hürmetli vakfe yerlerini görür, böylece güvenlik ve bereket onun o taate ulaşmasının sebebi olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: بَلَداً آمِناً يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ. أَحَدُهُمَا: مَأْمُونٌ فِيهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ [الْقَارِعَةِ: ٧] أَيْ مَرْضِيَّةٍ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ المراد أهل البلد كقوله: وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [يُوسُفَ: ٨٢] أَيْ أَهْلَهَا وَهُوَ مَجَازٌ لِأَنَّ الْأَمْنَ وَالْخَوْفَ لَا يَلْحَقَانِ الْبَلَدَ.
İkinci Mesele: { بَلَداً آمِناً } “güvenli bir belde” ifadesi iki ihtimale açıktır. Birincisi: Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ } “hoşnut kalınan bir hayat içinde” [Kāria 7] yani kendisinden razı olunan [bir hayat] kavlinde olduğu gibi “içinde güvende olunan yer” anlamındadır. İkincisi: Maksadın, tıpkı: { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “o şehre sor” [Yûsuf 82] yani “halkına sor” kavlinde olduğu gibi belde halkı olmasıdır; bu da mecazdır, çünkü emniyet ve korku bizzat beldeye ilişecek şeyler değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اختلفوا في الأمن المسؤول فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: سَأَلَهُ الْأَمْنَ مِنَ الْقَحْطِ لِأَنَّهُ أَسْكَنَ أَهْلَهُ بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ وَلَا ضَرْعٍ. وَثَانِيهَا: سَأَلَهُ الْأَمْنَ مِنَ الْخَسْفِ وَالْمَسْخِ. وَثَالِثُهَا: سَأَلَهُ الْأَمْنَ من القتل وهو قول أبو بَكْرٍ الرَّازِيِّ، وَاحْتَجَّ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ ﵇ سَأَلَهُ الْأَمْنَ أَوَّلًا، ثُمَّ سَأَلَهُ الرِّزْقَ ثَانِيًا، وَلَوْ كَانَ الْأَمْنُ الْمَطْلُوبُ هُوَ الْأَمْنَ مِنَ الْقَحْطِ لَكَانَ سُؤَالُ الرِّزْقِ بَعْدَهُ تَكْرَارًا فَقَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً ثُمَّ قَالَ فِي آخِرِ الْقِصَّةِ: رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ إلى قوله: وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ [إبراهيم: ٣٧] وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْحُجَّةَ ضَعِيفَةٌ فَإِنَّ لِقَائِلٍ أن يقول: لعل الأمن المسؤول هُوَ الْأَمْنُ مِنَ الْخَسْفِ وَالْمَسْخِ، أَوْ لَعَلَّهُ الْأَمْنُ مِنَ الْقَحْطِ، ثُمَّ الْأَمْنُ مِنَ الْقَحْطِ قَدْ يَكُونُ بِحُصُولِ مَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ مِنَ الْأَغْذِيَةِ وَقَدْ يَكُونُ بِالتَّوْسِعَةِ فِيهَا فَهُوَ بِالسُّؤَالِ الْأَوَّلِ طَلَبُ إِزَالَةِ الْقَحْطِ وَبِالسُّؤَالِ الثَّانِي طَلَبُ التوسعة العظيمة.
Üçüncü Mesele: Bu ayette istenen güvenlik hususunda çeşitli görüşler ileri sürmüşlerdir: Birincisi: Ailesini ekinsiz ve sağmal hayvansız bir vadiye yerleştirdiği için Allah'tan kıtlıktan emin kılınmayı istemiştir. İkincisi: Yere batırılmaktan (hasf) ve sûret değiştirilmesinden (mesh) emin kılınmayı istemiştir. Üçüncüsü: Öldürülmekten emin kılınmayı istemiştir; bu, Ebû Bekir er-Râzî'nin görüşüdür. O buna şu delili getirmiştir: İbrâhim aleyhisselâm önce emniyet istemiş, sonra ikinci olarak rızık istemiştir. Şayet talep edilen güvenlik kıtlıktan emin olmak olsaydı, bundan sonra rızık istemek bir tekrar olurdu. Nitekim o bu ayette: { رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ } “Rabbim! Burayı güvenli bir belde kıl; halkından... ürünlerle rızıklandır” demiş; diğer bir ayette de: { رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً } “Rabbim! Bu beldeyi güvenli kıl” demiş, ardından kıssanın sonunda: { رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ } “Rabbimiz! Ben zürriyetimden bir kısmını ekinsiz bir vadiye yerleştirdim” sözünden { وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ } “onları ürünlerle rızıklandır” [İbrâhîm 37] kavline kadar olan kısmı söylemiştir. Bil ki bu delil zayıftır; zira bir kimse şöyle diyebilir: İstenen güvenlik belki yere batırılmaktan ve şekil değiştirilmekten emin olmaktır veya belki de kıtlıktan emin olmaktır. Sonra kıtlıktan emin olmak bazen ihtiyaç duyulan gıdaların elde edilmesiyle olur, bazen de bunlarda bolluk sağlanmasıyla olur. Dolayısıyla o, birinci taleple kıtlığın giderilmesini, ikinci taleple ise büyük bir bolluğu istemiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ مَكَّةَ هَلْ كَانَتْ آمِنَةً مُحَرَّمَةً قَبْلَ دَعْوَةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَوْ إِنَّمَا صَارَتْ كَذَلِكَ بِدَعْوَتِهِ فَقَالَ قَائِلُونَ: إِنَّهَا كَانَتْ كَذَلِكَ أَبَدًا
Dördüncü Mesele: Mekke'nin, İbrâhim aleyhisselâm'ın duasından önce mi güvenli ve hürmetli olduğu, yoksa ancak onun duasıyla mı böyle olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: Orası ezelden beri böyleydi;
لِقَوْلِهِ ﵇: «إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ مَكَّةَ يَوْمَ خَلَقَ السموات وَالْأَرْضَ»
nitekim Peygamber aleyhisselâm'ın şöyle buyurması bundandır: “Şüphesiz Allah, gökleri ve yeri yarattığı gün Mekke'yi haram (dokunulmaz) kılmıştır.”
وَأَيْضًا قَالَ إِبْرَاهِيمُ: رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ [إِبْرَاهِيمَ: ٣٧] وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهَا كَانَتْ مُحَرَّمَةً قَبْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَكَّدَهُ بِهَذَا الدُّعَاءِ، وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهَا إِنَّمَا صَارَتْ حَرَمًا آمِنًا بِدُعَاءِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وقبله كانت لسائر الْبِلَادِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ
Ayrıca İbrâhim: { رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ } “Rabbimiz! Ben zürriyetimden bir kısmını senin hürmetli kılınmış Beyt'inin yanında, ekinsiz bir vadiye yerleştirdim” [İbrâhîm 37] demiştir; bu da oranın bundan önce hürmetli kılındığını gerektirir; sonra da İbrâhim aleyhisselâm bu duayla bunu pekiştirmiştir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Orası ancak İbrâhim aleyhisselâm'ın duasıyla güvenli bir harem olmuştur; ondan önce ise diğer beldeler gibiydi. Bunun delili de
قَوْلُهُ ﵇: «اللَّهُمَّ إِنِّي حَرَّمْتُ الْمَدِينَةَ كَمَا حَرَّمَ إِبْرَاهِيمُ مَكَّةَ» .
Peygamber aleyhisselâm'ın: “Allahım! İbrâhim Mekke'yi haram (dokunulmaz) kıldığı gibi ben de Medine'yi haram kıldım” kavlidir.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: إِنَّهَا كَانَتْ حَرَامًا قَبْلَ الدَّعْوَةِ بِوَجْهٍ غَيْرِ الْوَجْهِ الَّذِي صَارَتْ بِهِ حَرَامًا بعد الدعوة. فالأول: يمنع اللَّهِ تَعَالَى مِنَ الِاصْطِلَامِ وَبِمَا جَعَلَ فِي النُّفُوسِ مِنَ التَّعْظِيمِ. وَالثَّانِي: بِالْأَمْرِ عَلَى أَلْسِنَةِ الرُّسُلِ.
Üçüncü görüş: Orası duadan önce, duadan sonra hürmetli kılındığı şekilden farklı bir vecihle haram (hürmetli) idi. Birincisi: Allah Teâlâ'nın kökten helak edilmekten korumasıyla ve nefislere yerleştirdiği saygı ile idi. İkincisi ise: Peygamberlerin diliyle emredilmek suretiyledir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: إِنَّمَا قَالَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ: بَلَداً آمِناً عَلَى التَّنْكِيرِ وَقَالَ فِي السورة إبراهيم: هَذَا الْبَلَدَ آمِناً عَلَى التَّعْرِيفِ لِوَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ الدَّعْوَةَ الْأُولَى وَقَعَتْ وَلَمْ يَكُنِ الْمَكَانُ قَدْ جُعِلَ بَلَدًا، كَأَنَّهُ قَالَ:
Beşinci Mesele: Bu surede belirsiz (nekre) olarak { بَلَداً آمِناً } “güvenli bir belde” buyurmuşken, İbrâhîm Suresi'nde belirli (marife) olarak: { هَذَا الْبَلَدَ آمِناً } “bu beldeyi güvenli” buyurması iki sebeptendir: Birincisi: İlk dua vuku bulduğunda orası henüz belde kılınmamıştı; sanki o şöyle demiştir:
اجْعَلْ هَذَا الْوَادِيَ بَلَدًا آمِنًا لِأَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ [إبراهيم: ٣٧] فقال: هاهنا اجْعَلْ هَذَا الْوَادِيَ بَلَدًا آمِنًا، وَالدَّعْوَةُ الثَّانِيَةُ وَقَعَتْ وَقَدْ جُعِلَ بَلَدًا، فَكَأَنَّهُ قَالَ: اجْعَلْ هَذَا الْمَكَانَ الَّذِي صَيَّرْتَهُ بَلَدًا ذَا أَمْنٍ وَسَلَامَةٍ، كَقَوْلِكَ: جَعَلْتُ هَذَا الرَّجُلَ آمِنًا. الثَّانِي: أن تكون الدعوتان وقعتا بعد ما صَارَ الْمَكَانُ بَلَدًا، فَقَوْلُهُ: اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً تَقْدِيرُهُ: اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ بَلَدًا آمِنًا، كَقَوْلِكَ: كَانَ الْيَوْمُ يَوْمًا حَارًّا، وَهَذَا إِنَّمَا تَذْكُرُهُ لِلْمُبَالَغَةِ فِي وَصْفِهِ بِالْحَرَارَةِ، لِأَنَّ التَّنْكِيرَ يَدُلُّ عَلَى الْمُبَالَغَةِ، فَقَوْلُهُ: رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً مَعْنَاهُ: اجْعَلْهُ مِنَ الْبُلْدَانِ الْكَامِلَةِ فِي الْأَمْنِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً فَلَيْسَ فِيهِ إِلَّا طَلَبُ الْأَمْنِ لَا طَلَبُ الْمُبَالَغَةِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ ﵇ سَأَلَ أَنْ يُدِرَّ عَلَى سَاكِنِي مَكَّةَ أَقْوَاتَهُمْ، فَاسْتَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ فَصَارَتْ مَكَّةُ يُجْبَى إِلَيْهَا ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ، أَمَّا قَوْلُهُ: مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ فَهُوَ يدل مِنْ قَوْلِهِ: أَهْلَهُ يَعْنِي وَارْزُقِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَهْلِهِ خَاصَّةً، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا [آلِ عِمْرَانَ: ٩٧] وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَعْلَمَهُ أَنَّ مِنْهُمْ قَوْمًا كُفَّارًا بِقَوْلِهِ: لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ [البقرة: ١٢٤] لَا جَرَمَ خَصَّصَ دُعَاءَهُ بِالْمُؤْمِنِينَ دُونَ الْكَافِرِينَ وَسَبَبُ هَذَا التَّخْصِيصِ النَّصُّ وَالْقِيَاسُ، أَمَّا النَّصُّ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ [الْمَائِدَةِ: ٦٨] وَأَمَّا الْقِيَاسُ فَمِنْ وَجْهَيْنِ:
“Bu vadiyi güvenli bir belde kıl”; zira Allah Teâlâ onun şöyle dediğini hikâye etmiştir: { رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ } “Rabbimiz! Ben zürriyetimden bir kısmını ekinsiz bir vadiye yerleştirdim” [İbrâhîm 37]. Dolayısıyla burada “Bu vadiyi güvenli bir belde kıl” demiştir. İkinci dua ise orası belde kılındıktan sonra vuku bulmuştur; sanki o, senin: “Şu adamı güvende kıldım” demen gibi: “Belde haline getirdiğin bu yeri emniyet ve esenlik sahibi kıl” demiştir. İkincisi: Her iki duanın da mekân belde olduktan sonra vuku bulmuş olmasıdır. Bu durumda onun: { اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً } “burayı güvenli bir belde kıl” sözünün takdiri, tıpkı senin sıcaklık vasfında mübalağa etmek için: “Bugün sıcak bir gündü” demen gibi “bu beldeyi güvenli bir belde kıl” şeklindedir; çünkü tenkîr (belirsizlik) mübalağaya delalet eder. Dolayısıyla onun: { رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً } “Rabbim! Burayı güvenli bir belde kıl” sözünün anlamı: “Orayı güvenlik hususunda eksiksiz, kâmil beldelerden kıl” demektir. { رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً } “Rabbim! Bu beldeyi güvenli kıl” sözünde ise mübalağa talebi değil, sadece güvenlik talebi vardır. Onun: { وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ } “halkını ürünlerle rızıklandır” kavline gelince: Bunun manası, İbrâhim aleyhisselâm'ın Mekke sakinlerine azıklarının bol bol akıtılmasını istemesidir. Allah Teâlâ da onun duasını kabul buyurmuş, böylece her şeyin mahsulleri Mekke'ye taşınır olmuştur. { مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ } “onlardan iman edenleri” kavli ise onun: { أَهْلَهُ } “halkını” sözünden bedeldir; yani “özellikle halkından olan müminleri rızıklandır” demektir. Bu da tıpkı: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا } “Ona bir yol bulabilen insanların Beyt'i haccetmesi Allah'ın onlar üzerindeki hakkıdır” [Âl-i İmrân 97] kavli gibidir. Bil ki Allah Teâlâ: { لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Zalimler ahdime erişemez” [Bakara 124] kavliyle onlardan bir grubun kâfir olacağını ona bildirince, o da şüphesiz duasını kâfirlere değil sadece müminlere tahsis etmiştir. Bu tahsisin sebebi nas ve kıyastır. Nassa gelince, o Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “Artık o kâfirler topluluğu için üzülme” [Mâide 68] kavlidir. Kıyasa gelince, bu iki yöndendir:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَمَّا سَأَلَ اللَّهَ تَعَالَى أَنْ يَجْعَلَ الْإِمَامَةَ فِي ذُرِّيَّتِهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ [الْبَقَرَةِ: ١٢٤] فَصَارَ ذَلِكَ تَأْدِيبًا فِي الْمَسْأَلَةِ، فَلَمَّا مَيَّزَ اللَّهُ تَعَالَى الْمُؤْمِنِينَ عَنِ الْكَافِرِينَ فِي بَابِ الْإِمَامَةِ، لَا جَرَمَ خَصَّصَ الْمُؤْمِنِينَ بِهَذَا الدُّعَاءِ دُونَ الْكَافِرِينَ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَعْلَمَهُ بِقَوْلِهِ: فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا الْفَرْقَ بَيْنَ النُّبُوَّةِ وَرِزْقِ الدُّنْيَا، لِأَنَّ مَنْصِبَ النُّبُوَّةِ وَالْإِمَامَةِ لَا يَلِيقُ بِالْفَاسِقِينَ، لِأَنَّهُ لَا بُدَّ فِي الْإِمَامَةِ وَالنُّبُوَّةِ مِنْ قُوَّةِ الْعَزْمِ وَالصَّبْرِ عَلَى ضُرُوبِ الْمِحْنَةِ حَتَّى يُؤَدِّيَ عَنِ اللَّهِ أَمْرَهُ وَنَهْيَهُ وَلَا تَأْخُذَهُ فِي الدِّينِ لَوْمَةُ لَائِمٍ وَسَطْوَةُ جَبَّارٍ، أَمَّا الرِّزْقُ فَلَا يَقْبُحُ إِيصَالُهُ إِلَى الْمُطِيعِ وَالْكَافِرِ وَالصَّادِقِ وَالْمُنَافِقِ، فَمَنْ آمَنَ فَالْجَنَّةُ مَسْكَنُهُ وَمَثْوَاهُ، وَمَنْ كَفَرَ فَالنَّارُ مُسْتَقَرُّهُ وَمَأْوَاهُ.
Birinci Yön: O, Allah Teâlâ'dan imameti zürriyetine kılmasını istediğinde, Allah Teâlâ: { لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Zalimler ahdime erişemez” [Bakara 124] buyurmuştur. Bu durum, talep etme hususunda bir edep kazandırma olmuştur. Allah Teâlâ imamet bahsinde müminleri kâfirlerden ayırt edince, o da şüphesiz bu duayı kâfirlere değil yalnızca müminlere has kılmıştır. Sonra Allah Teâlâ: { فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا } “onu da az bir süre rızıklandırır faydalandırırım” kavliyle ona peygamberlik ile dünya rızkı arasındaki farkı bildirmiştir; zira peygamberlik ve imamet makamı fasıklara layık değildir. Çünkü imamet ve peygamberlikte, Allah adına O'nun emir ve yasağını tebliğ edebilmesi, din hususunda kınayanın kınamasından ve zorbanın tasallutundan çekinmemesi için azim kuvveti ve türlü imtihanlara karşı sabır şarttır. Rızka gelince; onun itaatkâra da, kâfire de, dürüst kimseye de, münafığa da ulaştırılması çirkin değildir. Dolayısıyla kim iman ederse cennet onun meskeni ve durağıdır; kim de inkâr ederse cehennem onun karargâhı ve sığınağıdır.
الْوَجْهُ الثَّانِي: يُحْتَمَلُ أَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ قَوِيٌّ فِي ظَنِّهِ أَنَّهُ إِنْ دَعَا لِلْكُلِّ كَثُرَ فِي الْبَلَدِ الْكُفَّارُ فَيَكُونُ فِي غَلَبَتِهِمْ وَكَثْرَتِهِمْ مَفْسَدَةٌ وَمَضَرَّةٌ مِنْ ذَهَابِ النَّاسِ إِلَى الْحَجِّ، فَخَصَّ الْمُؤْمِنِينَ بِالدُّعَاءِ لِهَذَا السَّبَبِ،
İkinci Yön: İbrâhim aleyhisselâm'ın zannında, şayet herkes için dua ederse beldede kâfirlerin çoğalacağı, onların üstünlük ve çokluğunda ise insanların hacca gitmesi hususunda bir fesat ve zarar bulunacağı kanaati kuvvet kazanmış olabilir; bu sebeple duayı müminlere has kılmıştır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا } “Kim inkâr ederse onu da az bir süre rızıklandırır faydalandırırım” kavline gelince, bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ فَأُمَتِّعُهُ بِسُكُونِ الْمِيمِ خَفِيفَةً مِنْ أَمْتَعْتُ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْمِيمِ مُشَدَّدَةً مِنْ مَتَّعْتُ، وَالتَّشْدِيدُ يَدُلُّ على الكثير بِخِلَافِ التَّخْفِيفِ.
Birinci Mesele: İbn Âmir, { أَمْتَعْتُ } fiilinden mim harfinin sükûnuyla şeddesiz olarak { فَأُمْتِعُهُ } şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise { مَتَّعْتُ } fiilinden mim harfinin fethasıyla şeddeli olarak { فَأُمَتِّعُهُ } şeklinde okumuşlardır; şedde şeddesizin aksine çokluğa delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أُمَتِّعُهُ قِيلَ: بِالرِّزْقِ، وَقِيلَ: بِالْبَقَاءِ فِي الدُّنْيَا، وَقِيلَ: بِهِمَا إِلَى خُرُوجِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَيَقْتُلُهُ أَوْ يُخْرِجُهُ مِنْ هَذِهِ الدِّيَارِ إِنْ أَقَامَ عَلَى الْكُفْرِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ/ تَعَالَى كَأَنَّهُ قَالَ: إِنَّكَ وَإِنْ كُنْتَ خَصَصْتَ بِدُعَائِكَ الْمُؤْمِنِينَ فَإِنِّي أُمَتِّعُ الْكَافِرَ مِنْهُمْ بِعَاجِلِ الدُّنْيَا، وَلَا أَمْنَعُهُ مِنْ ذَلِكَ مَا أَتَفَضَّلُ بِهِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِلَى أَنْ يَتِمَّ عُمْرُهُ فَأَقْبِضَهُ ثُمَّ أَضْطَرَّهُ فِي الْآخِرَةِ إِلَى عَذَابِ النَّارِ، فَجَعَلَ مَا رُزِقَ الْكَافِرُ فِي دَارِ الدُّنْيَا قَلِيلًا، إِذْ كَانَ وَاقِعًا فِي مُدَّةِ عُمْرِهِ، وَهِيَ مُدَّةٌ وَاقِعَةٌ فِيمَا بَيْنَ الْأَزَلِ وَالْأَبَدِ، وَهُوَ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِمَا قَلِيلٌ جِدًّا، وَالْحَاصِلُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ نِعْمَةَ الْمُؤْمِنِ فِي الدُّنْيَا مَوْصُولَةٌ بِالنِّعْمَةِ فِي الْآخِرَةِ، بِخِلَافِ الْكَافِرِ فَإِنَّ نِعْمَتَهُ فِي الدُّنْيَا تَنْقَطِعُ عِنْدَ الْمَوْتِ وَتَتَخَلَّصُ مِنْهُ إِلَى الْآخِرَةِ، أَمَّا قَوْلُهُ: ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ فَاعْلَمْ أَنَّ فِي الِاضْطِرَارِ قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَفْعَلَ بِهِ مَا يَتَعَذَّرُ عليه الخلاص منه وهاهنا كَذَلِكَ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلى نارِ جَهَنَّمَ دَعًّا [الطُّورِ: ١٣] ويَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ [الْقَمَرِ: ٤٨] يُقَالُ: اضْطَرَرْتُهُ إِلَى الْأَمْرِ أَيْ أَلْجَأْتُهُ وَحَمَلْتُهُ عَلَيْهِ مِنْ حَيْثُ كَانَ كَارِهًا لَهُ، وَقَالُوا: إِنَّ أَصْلَهُ مِنَ الضُّرِّ وَهُوَ إِدْنَاءُ الشَّيْءِ مِنَ الشَّيْءِ، وَمِنْهُ ضَرَّةُ الْمَرْأَةِ لِدُنُوِّهَا وَقُرْبِهَا. وَالثَّانِي: أَنَّ الِاضْطِرَارَ هُوَ أَنْ يَصِيرَ الْفَاعِلُ بِالتَّخْوِيفِ وَالتَّهْدِيدِ إِلَى أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ الْفِعْلَ اخْتِيَارًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ [البقرة: ١٧٣] [الأنعام: ١٤٥] [النحل: ١١٥] فَوَصَفَهُ بِأَنَّهُ مُضْطَرٌّ إِلَى تَنَاوُلِ الْمَيْتَةِ، وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ الْأَكْلُ فَعَلَهُ فَيَكُونُ الْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُلْجِئُهُ إِلَى أَنْ يَخْتَارَ النَّارَ وَالِاسْتِقْرَارَ فِيهَا بِأَنْ أَعْلَمَهُ بِأَنَّهُ لَوْ رَامَ التَّخَلُّصَ لَمُنِعَ مِنْهُ، لِأَنَّ مَنْ هَذَا حَالُهُ يَجْعَلُ مَلْجَأً إِلَى الْوُقُوعِ فِي النَّارِ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ ذَلِكَ بِئْسَ الْمَصِيرُ، لِأَنَّ نِعْمَ الْمَصِيرُ مَا يُنَالُ فِيهِ النَّعِيمُ وَالسُّرُورُ، وبئس المصير ضده.
İkinci Mesele: { أُمَتِّعُهُ } “onu faydalandırırım” ifadesi hakkında; rızıkla faydalandırırım denildiği gibi, dünyada yaşatmakla faydalandırırım da denilmiştir. Şayet küfür üzere devam ederse Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ortaya çıkıp onu öldüreceği veya bu diyarlardan çıkaracağı vakte kadar her ikisiyle de [faydalandırırım] denilmiştir. Anlam şudur: Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Sen duanda müminleri tahsis etmiş olsan da Ben, onlardan kâfir olanı da peşin dünyada faydalandırırım; müminlere lütfettiğim şeylerden ömrü tamamlanıp canını alıncaya kadar onu mahrum bırakmam; sonra da ahirette onu ateşin azabına mecbur ederim.” Böylece kâfire dünya yurdunda verilen rızkı az kılmıştır; çünkü bu rızık onun ömür süresinde meydana gelmektedir; bu süre ise ezel ile ebed arasında yer alan bir süredir ve her ikisine nispetle pek azdır. Hasılı Allah Teâlâ müminin dünyadaki nimetinin ahiretteki nimete bitişik olduğunu; kâfirin aksine, onun dünyadaki nimetinin ölümle kesildiğini ve ondan ahirete hiçbir şey kalmadığını beyan etmiştir. O'nun: { ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ } “sonra da onu ateşin azabına sürüklerim” kavline gelince: Bil ki ıztırar (mecbur bırakma) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Ona, kurtulması imkânsız olan muameleyi yapmaktır ki burada da durum böyledir. Nitekim Allah Teâlâ: { يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلى نارِ جَهَنَّمَ دَعًّا } “O gün cehennem ateşine itilip kakılarak atılırlar” [Tûr 13] ve { يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ } “O gün yüzüstü ateşte sürüklenecekler” [Kamer 48] buyurmuştur. { اضْطَرَرْتُهُ إِلَى الْأَمْرِ } denilir ki, “onu istemediği halde o işe mecbur ettim, sevk ettim” demektir. Dediler ki: Bu kelimenin aslı dırr (ضُرّ) kökünden gelir ki bu da bir şeyi bir şeye yaklaştırmaktır; kadının kuma (darre) tabir edilmesi de yakınlığından dolayıdır. İkincisi: Iztırar, failin korkutma ve tehditle o fiili kendi tercihiyle yapar hale gelmesidir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ } “Kim mecbur kalırsa, saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın...” [Bakara 173; En'âm 145; Nahl 115] kavlinde, o yeme eylemi kendi fiili olmasına rağmen leşi yemeye mecbur kalmış olarak vasfedilmiştir. Bu durumda mana şöyle olur: Allah Teâlâ, kurtulmayı denese bile buna engel olunacağını ona bildirmek suretiyle onu ateşi ve orada kalmayı tercih etmek zorunda bırakır; zira durumu bu olan kimse ateşe düşmeye mecbur kılınmış olur. Sonra Allah Teâlâ oranın ne kötü bir varış yeri olduğunu beyan etmiştir; çünkü güzel varış yeri içinde nimet ve sevince ulaşılan yerdir; kötü varış yeri ise bunun zıddıdır.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٢٧ الى ١٢٩]
[Bakara Suresi (2): Ayetler 127-129]
وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٢٧) رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنا مَناسِكَنا وَتُبْ عَلَيْنا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٢٨) رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٢٩)
{ وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Hani İbrâhim, İsmâil ile birlikte Beyt'in temellerini yükseltiyor [ve şöyle dua ediyorlardı]: 'Rabbimiz! Bizden kabul buyur; şüphesiz Sen, evet Sen her şeyi hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin.'” (127) { رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنا مَناسِكَنا وَتُبْ عَلَيْنا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “'Rabbimiz! Bizi Sana teslim olmuş iki kul kıl; zürriyetimizden de Sana teslim olmuş bir ümmet [çıkar]; bize ibadet yollarımızı göster ve tevbemizi kabul et. Şüphesiz tevbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olan ancak Sensin.'” (128) { رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “'Rabbimiz! Onların aralarından kendilerine Senin ayetlerini okuyacak, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğretecek, onları arındıracak bir peygamber gönder. Şüphesiz mutlak güç sahibi, hüküm ve hikmet sahibi olan ancak Sensin.'” (129)
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الرَّابِعُ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي حَكَاهَا اللَّهُ تَعَالَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ ﵉، وَهُوَ أَنَّهُمَا عِنْدَ بِنَاءِ الْبَيْتِ ذَكَرَا ثَلَاثَةً مِنَ الدعاء ثم هاهنا مَسَائِلُ:
Bil ki bu, Allah Teâlâ'nın İbrâhim ve İsmâil'den aleyhimesselâm hikâye ettiği hususların dördüncü türüdür; o da Beyt'in inşası sırasında üç türlü dua zikretmiş olmalarıdır. Burada birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: وَإِذْ يَرْفَعُ حِكَايَةُ حَالٍ مَاضِيَةٌ وَالْقَوَاعِدُ جَمْعُ قَاعِدَةٍ وَهِيَ الْأَسَاسُ، وَالْأَصْلُ لِمَا فَوْقَهُ، وَهِيَ صِفَةٌ غَالِبَةٌ، وَمَعْنَاهَا الثَّابِتَةُ، وَمِنْهُ أَقْعَدَكَ اللَّهُ أَيْ أَسْأَلُ اللَّهَ أَنْ يُقْعِدَكَ أَيْ يُثَبِّتُكَ وَرَفَعَ الْأَسَاسَ الْبَنَّاءُ عَلَيْهَا، لِأَنَّهَا إِذَا بُنِيَ عَلَيْهَا نُقِلَتْ عَنْ هَيْئَةِ الِانْخِفَاضِ إِلَى هَيْئَةِ الِارْتِفَاعِ وَتَطَاوَلَتْ بَعْدَ التَّقَاصُرِ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهَا سَافَاتِ الْبِنَاءِ لِأَنَّ كُلَّ سَافٍ قَاعِدَةٌ لِلَّذِي يُبْنَى عَلَيْهِ وَيُوضَعُ فَوْقَهُ، وَمَعْنَى رَفْعِ الْقَوَاعِدِ رَفْعُهَا بِالْبِنَاءِ لِأَنَّهُ إِذَا وَضَعَ سَافًا فَوْقَ سَافٍ فَقَدْ رَفَعَ السَّافَاتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Birinci Mesele: O'nun: { وَإِذْ يَرْفَعُ } “Hani yükseltiyordu” kavli geçmişteki bir halin hikâye edilmesidir. Kavâid (الْقَوَاعِدُ), kaide (قَاعِدَة) kelimesinin çoğuludur; bu da temel ve üstündeki şeyin aslı demektir. Bu, isimleşmiş bir sıfattır (sıfat-ı gālibe) ve anlamı “sabit duran” demektir. { أَقْعَدَكَ اللَّهُ } sözü de buradan gelir; yani “Allah'tan seni sabit kılmasını dilerim” demektir. Temelin yükseltilmesi, üzerine inşa edilmesiyle olur; çünkü üzerine bina yapıldığında alçaklık halinden yükseklik haline aktarılmış ve kısalıktan sonra uzamış olur. Kavâid ile yapının taş/tuğla sıralarının (sâf) kastedilmiş olması da caizdir; çünkü her sıra, üzerine inşa edilen ve üstüne konulan sıra için bir kaidedir (temeldir). Temellerin yükseltilmesinin manası, onların inşaatla yükseltilmesidir; zira bir sıranın üstüne diğer sırayı koyduğunda sıraları yükseltmiş olur. Doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْأَكْثَرُونَ مِنْ أَهْلِ الْأَخْبَارِ عَلَى أَنَّ هَذَا الْبَيْتَ كَانَ مَوْجُودًا قَبْلَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ عَلَى مَا رَوَيْنَا مِنَ الْأَحَادِيثِ فِيهِ وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ: وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ فَإِنَّ هَذَا صَرِيحٌ فِي أَنَّ تِلْكَ الْقَوَاعِدَ كَانَتْ مَوْجُودَةً مُتَهَدِّمَةً إِلَّا أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ رَفَعَهَا وَعَمَّرَهَا.
İkinci Mesele: Tarihçilerin (ehlü'l-ahbâr) çoğu, bu hususta rivayet ettiğimiz hadisler gereğince bu Beyt'in İbrâhim aleyhisselâm'dan önce de mevcut olduğu görüşündedirler. Onlar: { وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ } “Hani İbrâhim Beyt'in temellerini yükseltiyordu” kavlini delil getirmişlerdir; zira bu ifade, o temellerin yıkılmış vaziyette mevcut olduğuna, ancak İbrâhim aleyhisselâm'ın onları yükseltip imar ettiğine açıkça delalet etmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ كَانَ إِسْمَاعِيلُ ﵇ شَرِيكًا لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ فِي رَفْعِ قَوَاعِدِ الْبَيْتِ وَبِنَائِهِ؟ قَالَ الْأَكْثَرُونَ: إِنَّهُ كَانَ شَرِيكًا لَهُ فِي ذَلِكَ وَالتَّقْدِيرُ وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ وَإِسْمَاعِيلُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى عَطَفَ إِسْمَاعِيلَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْعَطْفُ فِي فِعْلٍ مِنَ الْأَفْعَالِ الَّتِي سَلَفَ ذِكْرُهَا وَلَمْ يَتَقَدَّمْ إلا ذكر رفع قواعد البيت موجب أَنْ يَكُونَ إِسْمَاعِيلُ مَعْطُوفًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ فِي ذَلِكَ، ثُمَّ إِنَّ اشْتِرَاكَهُمَا فِي ذَلِكَ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ. أَحَدُهُمَا: أَنْ يَشْتَرِكَا فِي الْبِنَاءِ وَرَفْعِ الْجُدْرَانِ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ أَحَدُهُمَا بَانِيًا لِلْبَيْتِ وَالْآخَرُ يَرْفَعُ إِلَيْهِ الْحَجَرَ وَالطِّينَ، وَيُهَيِّئُ لَهُ الْآلَاتِ وَالْأَدَوَاتِ، وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ تَصِحُّ إِضَافَةُ الرَّفْعِ إِلَيْهِمَا، وَإِنْ كَانَ الْوَجْهُ الْأَوَّلُ أُدْخِلَ فِي الْحَقِيقَةِ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: إِنَّ إِسْمَاعِيلَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ كَانَ طِفْلًا صَغِيرًا وَرُوِيَ مَعْنَاهُ عَنْ عَلِيٍّ ﵁، وَأَنَّهُ لَمَّا بَنَى الْبَيْتَ خَرَجَ وَخَلَّفَ إِسْمَاعِيلَ وَهَاجَرَ فَقَالَا: إِلَى مَنْ تَكِلُنَا؟ فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ: إِلَى اللَّهِ فَعَطِشَ إِسْمَاعِيلُ فَلَمْ يَرَ شَيْئًا مِنَ الْمَاءِ فَنَادَاهُمَا جِبْرِيلُ ﵇ وَفَحَصَ الْأَرْضَ بِأُصْبُعِهِ فَنَبَعَتْ زَمْزَمُ وَهَؤُلَاءِ جَعَلُوا الْوَقْفَ عَلَى قَوْلِهِ: مِنَ الْبَيْتِ ثُمَّ ابْتَدَءُوا: وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا طَاعَتَنَا بِبِنَاءِ هَذَا الْبَيْتِ فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ إِسْمَاعِيلُ شَرِيكًا فِي الدُّعَاءِ لَا فِي الْبِنَاءِ، وَهَذَا التَّأْوِيلُ ضَعِيفٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ:
Üçüncü Mesele: İsmâil aleyhisselâm'ın Beyt'in temellerini yükseltmede ve inşasında İbrâhim aleyhisselâm'a ortak olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluk, onun bu konuda İbrâhim'e ortak olduğu görüşündedir; takdiri de “Hani İbrâhim ve İsmâil Beyt'in temellerini yükseltiyorlardı” şeklindedir. Bunun delili, Allah Teâlâ'nın İsmâil'i İbrâhim'e atfetmiş olmasıdır; bu atfın daha önce zikri geçen fiillerden bir fiil üzerinde olması zorunludur. Öncesinde ise sadece Beyt'in temellerinin yükseltilmesi zikredilmiştir, bu da İsmâil'in bu hususta İbrâhim'e matuf olmasını gerektirir. Sonra onların bu konudaki ortaklığı iki ihtimale açıktır: Birincisi: İnşaatta ve duvarları yükseltmede ortak olmalarıdır. İkincisi: Birinin Beyt'i inşa etmesi, diğerinin ise ona taş ve harç uzatması, alet ve edevatı hazırlamasıdır. Her iki vecihte de yükseltme fiilinin ikisine isnat edilmesi sahihtir; gerçi birinci vecih hakikate daha uygundur. İnsanlardan bazıları ise: “İsmâil o vakitte küçük bir çocuktu” demiştir. Bunun manası Ali'den radıyallâhu anh rivayet edilmiştir: O Beyt'i inşa edince çıkıp İsmâil ve Hâcer'i arkasında bıraktı; onlar da: “Bizi kime emanet ediyorsun?” dediler. İbrâhim: “Allah'a” dedi. İsmâil susadı ve hiç su göremedi; bunun üzerine Cibrîl aleyhisselâm onlara seslendi ve parmağıyla yeri kazdı, böylece Zemzem fışkırdı. Bu görüştekiler, { مِنَ الْبَيْتِ } sözünde vakıf yapıp durmuşlar, sonra: “Ve İsmâil: Rabbimiz! Bu Beyt'i inşa etmekle olan taatimizi bizden kabul buyur [dedi]” şeklinde başlamışlardır. Bu takdire göre İsmâil inşada değil, duada ortak olmuş olur. Bu tevîl zayıftır; çünkü onun:
تَقَبَّلْ مِنَّا لَيْسَ فِيهِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَاذَا يَقْبَلُ فَوَجَبَ صَرْفُهُ إِلَى الْمَذْكُورِ السَّابِقِ وَهُوَ رَفْعُ الْبَيْتِ فَإِذَا لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مِنْ فِعْلِهِ كَيْفَ يَدْعُو اللَّهَ بِأَنْ يَتَقَبَّلَهُ مِنْهُ، فَإِذَنْ هَذَا الْقَوْلُ عَلَى خِلَافِ ظَاهِرِ الْقُرْآنِ فَوَجَبَ رَدُّهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
{ تَقَبَّلْ مِنَّا } “bizden kabul buyur” sözünde Allah Teâlâ'nın neyi kabul buyuracağına dair bir delalet yoktur; dolayısıyla bunu daha önce zikredilen şeye, yani Beyt'in yükseltilmesine hamletmek vacip olur. Şayet bu onun fiilinden olmasaydı, onu kendisinden kabul etmesi için Allah'a nasıl dua edebilirdi? O halde bu görüş Kur'an'ın zahirine aykırıdır ve reddedilmesi vaciptir. Doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: إِنَّمَا قَالَ: وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَلَمْ يَقُلْ يَرْفَعُ قَوَاعِدَ الْبَيْتِ لِأَنَّ فِي إِبْهَامِ الْقَوَاعِدِ وَتَبْيِينِهَا بَعْدَ الْإِبْهَامِ مِنْ تَفْخِيمِ الشَّأْنِ مَا لَيْسَ فِي الْعِبَارَةِ الْأُخْرَى، وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمَا بَعْدَ ذَلِكَ ثَلَاثَةَ أَنْوَاعٍ مِنَ الدُّعَاءِ.
Dördüncü Mesele: { يَرْفَعُ قَوَاعِدَ الْبَيْتِ } demeyip de: { وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ } “Hani İbrâhim Beyt'in temellerini yükseltiyordu” buyurmasının sebebi; temellerin müphem bırakılıp bu kapalılıktan sonra açıklanmasında, diğer ifadede bulunmayan bir tazim ve yüceltme manasının bulunmasıdır. Bil ki Allah Teâlâ bundan sonra ikisinden üç tür dua nakletmiştir:
النَّوْعُ الْأَوَّلُ: فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Birinci Tür: Allah Teâlâ'nın: { تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Bizden kabul buyur; şüphesiz Sen, evet Sen her şeyi hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin” kavlidir. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: تَقَبَّلْ مِنَّا فَقَالَ الْمُتَكَلِّمُونَ: كُلُّ عَمَلٍ يَقْبَلُهُ اللَّهُ تَعَالَى فَهُوَ يُثِيبُ صَاحِبَهُ وَيَرْضَاهُ مِنْهُ، وَالَّذِي لَا يُثِيبُهُ عَلَيْهِ وَلَا يَرْضَاهُ مِنْهُ فَهُوَ الْمَرْدُودُ، فَهَهُنَا عَبَّرَ عَنْ أَحَدِ الْمُتَلَازِمَيْنِ بِاسْمِ الْآخَرِ، فَذَكَرَ لَفْظَ الْقَبُولِ وَأَرَادَ بِهِ الثَّوَابَ وَالرِّضَا لِأَنَّ التَّقَبُّلَ هُوَ أَنْ يَقْبَلَ الرَّجُلُ مَا يُهْدَى إِلَيْهِ، فَشَبَّهَ الْفِعْلَ مِنَ الْعَبْدِ بالعطية، والرضا من الله بِالْقَبُولِ تَوَسُّعًا. وَقَالَ الْعَارِفُونَ: فَرْقٌ بَيْنَ الْقَبُولِ وَالتَّقَبُّلِ فَإِنَّ التَّقَبُّلَ عِبَارَةٌ عَنْ أَنْ يَتَكَلَّفَ الْإِنْسَانُ فِي قَبُولِهِ وَذَلِكَ إِنَّمَا يَكُونُ حَيْثُ يَكُونُ الْعَمَلُ نَاقِصًا لَا يَسْتَحِقُّ أَنْ يُقْبَلَ فَهَذَا اعْتِرَافٌ مِنْهُمَا بِالتَّقْصِيرِ فِي الْعَمَلِ، وَاعْتِرَافٌ بِالْعَجْزِ وَالِانْكِسَارِ، وَأَيْضًا فَلَمْ يَكُنِ الْمَقْصُودُ إِعْطَاءَ الثَّوَابِ عَلَيْهِ، لِأَنَّ كَوْنَ الْفِعْلِ وَاقِعًا مَوْقِعَ القبول من المخدوم الذي عِنْدَ الْخَادِمِ الْعَاقِلِ مِنْ إِعْطَاءِ الثَّوَابِ عَلَيْهِ وَتَمَامُ تَحْقِيقِهِ سَيَأْتِي فِي تَفْسِيرِ الْمَحَبَّةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ [الْبَقَرَةِ: ١٦٥] وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Birinci Mesele: { تَقَبَّلْ مِنَّا } “Bizden kabul buyur” kavlinin tefsirinde ihtilaf etmişlerdir. Kelamcılar şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın kabul ettiği her amele karşılık O, sahibine sevap verir ve ondan razı olur; sevap vermediği ve razı olmadığı amel ise merduttur (reddedilmiştir). Burada birbirini gerektiren iki şeyden biri diğerinin ismiyle ifade edilmiş; kabul lafzı zikredilip bununla sevap ve rıza kastedilmiştir. Çünkü tekabbül (kabul etme), kişinin kendisine hediye edilen şeyi kabul etmesidir; genişletme (mecaz) yoluyla kulun fiili hediyeye, Allah'ın rızası da kabule benzetilmiştir. Arifler ise şöyle demiştir: Kabul ile tekabbül arasında fark vardır; zira tekabbül, insanın o şeyi kabul etmek için külfete girmesini ifade eder. Bu da ancak amel kusurlu olup kabul edilmeye layık olmadığında söz konusu olur. Dolayısıyla bu, onların ameldeki kusurlarını itiraf etmeleri, acziyet ve mahviyetlerini ikrar etmeleridir. Ayrıca maksat ona sevap verilmesi de değildir; zira akıllı bir hizmetkâr nezdinde fiilin efendisi tarafından kabul görmesi, ona sevap (ücret) verilmesinden [daha değerlidir]. Bunun tam tahkiki Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ } “İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise daha kuvvetlidir” [Bakara 165] kavlindeki muhabbet bahsinin tefsirinde gelecektir. Doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّهُمْ بَعْدَ أَنْ أَتَوْا بِتِلْكَ الْعِبَادَةِ مُخْلِصِينَ تَضَرَّعُوا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي قَبُولِهَا وَطَلَبُوا الثَّوَابَ
İkinci Mesele: Onlar o ibadeti ihlasla yerine getirdikten sonra, onun kabul edilmesi için Allah Teâlâ'ya yalvarmışlar ve
عَلَيْهَا عَلَى مَا قَالَهُ الْمُتَكَلِّمُونَ، وَلَوْ كَانَ تَرْتِيبُ الثَّوَابِ عَلَى الْفِعْلِ الْمَقْرُونِ بِالْإِخْلَاصِ وَاجِبًا عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، لَمَا كَانَ فِي هَذَا الدُّعَاءِ وَالتَّضَرُّعِ فَائِدَةٌ، فَإِنَّهُ يَجْرِي مَجْرَى أَنَّ الْإِنْسَانَ يَتَضَرَّعُ إِلَى اللَّهِ فَيَقُولُ: يَا إِلَهِي اجْعَلِ النَّارَ حَارَّةً وَالْجَمَدَ بَارِدًا بَلْ ذَلِكَ الدُّعَاءُ أَحْسَنُ لِأَنَّهُ لَا اسْتِبْعَادَ عِنْدَ الْمُتَكَلِّمِ فِي صَيْرُورَةِ النَّارِ حَالَ بَقَائِهَا عَلَى صُورَتِهَا فِي الْإِشْرَاقِ وَالِاشْتِعَالِ بَارِدَةً، وَالْجَمَدِ حَالَ بَقَائِهِ عَلَى صُورَتِهِ فِي الِانْجِمَادِ وَالْبَيَاضِ حَارًّا وَيَسْتَحِيلُ عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ أَنْ لَا يَتَرَتَّبَ الثَّوَابُ عَلَى مِثْلِ هَذَا الْفِعْلِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الدُّعَاءُ هاهنا أَقْبَحَ فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَا يَجِبُ لِلْعَبْدِ عَلَى اللَّهِ شَيْءٌ أَصْلًا والله أعلم.
kelamcıların dediğine göre ona karşılık sevap istemişlerdir. Şayet ihlasla yapılan bir fiile sevap verilmesi Allah Teâlâ üzerine vacip olsaydı, bu dua ve yalvarışın hiçbir faydası olmazdı; zira bu, bir insanın Allah'a yalvarıp: “Ey İlahım! Ateşi sıcak, buzu soğuk kıl” demesi mesabesinde olurdu. Hatta bu son dua daha iyidir; çünkü kelamcıya göre ateşin parlaklık ve alev halindeki sureti üzere kalırken soğuk olması, buzun da donukluk ve beyazlık halindeki sureti üzere kalırken sıcak olması imkânsız görülmez; oysa Mutezile'ye göre böyle bir fiile sevabın terettüp etmemesi imkânsızdır. Dolayısıyla buradaki duanın daha çirkin olması gerekirdi. Durum böyle olmadığına göre, kul için Allah üzerine hiçbir şeyin vacip olmadığını anladık. Doğrusunu Allah bilir.
المسألة الثالثة: إِنَّمَا عَقَّبَ هَذَا الدُّعَاءَ بِقَوْلِهِ: إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ كَأَنَّهُ يَقُولُ: تَسْمَعُ دُعَاءَنَا وَتَضَرُّعَنَا، وَتَعْلَمُ مَا فِي قَلْبِنَا مِنَ الْإِخْلَاصِ وَتَرْكِ الِالْتِفَاتِ إِلَى أَحَدٍ سِوَاكَ. فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ: إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ يُفِيدُ الْحَصْرَ وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، فَإِنَّ غَيْرَهُ قَدْ يَكُونُ سَمِيعًا. قُلْنَا: إِنَّهُ سُبْحَانَهُ لِكَمَالِهِ فِي هَذِهِ الصِّفَةِ يَكُونُ كَأَنَّهُ هُوَ الْمُخْتَصُّ بِهَا دُونَ غَيْرِهِ.
Üçüncü Mesele: Bu duayı: { إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Şüphesiz Sen, evet Sen her şeyi hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin” kavliyle bağlamıştır; sanki şöyle demektedir: “Duamızı ve yalvarışımızı işitirsin, kalbimizdeki ihlası ve Senden başkasına iltifat etmeyişimizi bilirsin.” Eğer: “O'nun: { إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } kavli hasr (tahsis) ifade eder, oysa durum böyle değildir; çünkü O'ndan başkası da işitici olabilir” denilirse, deriz ki: O Sübhânehu, bu sıfattaki kemalinden ötürü sanki başkası değil de sadece Kendisi bu sıfata has kılınmış gibi olur.
النَّوْعُ الثَّانِي: مِنَ الدُّعَاءِ قَوْلُهُ: رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
İkinci Tür Dua: O'nun: { رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ } “Rabbimiz! Bizi Sana teslim olmuş iki kul kıl” kavlidir. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا فِي مَسْأَلَةِ خَلْقِ الْأَعْمَالِ بِقَوْلِهِ: رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ فَإِنَّ الْإِسْلَامَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الدِّينَ وَالِاعْتِقَادَ، أَوِ الِاسْتِسْلَامَ وَالِانْقِيَادَ، وَكَيْفَ كَانَ فَقَدْ رَغِبَا فِي أَنْ يَجْعَلَهُمَا بِهَذِهِ الصِّفَةِ: وَجَعْلُهُمَا بِهَذِهِ الصِّفَةِ لَا مَعْنَى لَهُ إِلَّا خَلْقُ ذَلِكَ فِيهِمَا، فَإِنَّ الْجَعْلَ عِبَارَةٌ عَنِ الْخَلْقِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:
Birinci Mesele: Arkadaşlarımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), kulların fiillerinin yaratılması (halku'l-ef'âl) meselesinde: { رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ } “Rabbimiz! Bizi Sana teslim olmuş iki kul kıl” kavlini delil getirmişlerdir. Zira İslâm'dan maksat ya din ve inançtır yahut teslimiyet ve itaattir. Her nasıl olursa olsun, ikisi de Allah'ın kendilerini bu sıfat üzere kılmasını dilemişlerdir. Onları bu sıfat üzere kılmanın ise, bunu onların içinde yaratmaktan başka bir manası yoktur; çünkü “ce'l” (kılma/yapma) yaratmaktan ibarettir. Nitekim Allah Teâlâ:
وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ [الْأَنْعَامِ: ١] فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ الْإِسْلَامَ مَخْلُوقٌ لِلَّهِ تَعَالَى، فَإِنْ قِيلَ: هَذِهِ الْآيَةُ مَتْرُوكَةُ الظَّاهِرِ لِأَنَّهَا تَقْتَضِي أَنَّهُمَا وَقْتَ السُّؤَالِ غَيْرُ مُسْلِمَيْنِ، إِذْ لَوْ كَانَا مُسْلِمَيْنِ لَكَانَ طَلَبُ أَنْ يَجْعَلَهُمَا مُسْلِمَيْنِ طَلَبًا لِتَحْصِيلِ الْحَاصِلِ وَإِنَّهُ بَاطِلٌ، لَكِنَّ الْمُسْلِمِينَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُمَا كَانَا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مُسْلِمَيْنِ، وَلِأَنَّ صُدُورَ هَذَا الدُّعَاءِ مِنْهُمَا لَا يَصْلُحُ إِلَّا بَعْدَ أَنْ كَانَا/ مُسْلِمَيْنِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْآيَةَ مَتْرُوكَةُ الظَّاهِرِ لَمْ يَجُزِ التَّمَسُّكُ بِهَا، سَلَّمْنَا أَنَّهَا لَيْسَتْ مَتْرُوكَةَ الظَّاهِرِ، لَكِنْ لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْجَعْلَ عِبَارَةٌ عَنِ الْخَلْقِ وَالْإِيجَادِ، بَلْ لَهُ مَعَانٍ أُخَرُ سِوَى الْخَلْقِ.
{ وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ } “ve karanlıkları ve aydınlığı kıldı (yarattı)” [En'âm 1] buyurmuştur. Bu da İslâm'ın Allah Teâlâ'nın bir mahlûku olduğuna delalet eder. Eğer: “Bu ayetin zahiri terk edilmiştir; çünkü bu ifade, onların dua anında müslüman olmadıklarını gerektirir. Zira şayet müslüman olsalardı, kendilerini müslüman kılmasını istemek mevcut olanı elde etmeyi istemek (tahsîl-i hâsıl) olurdu ki bu bâtıldır. Halbuki müslümanlar, onların o vakitte müslüman oldukları hususunda icma etmişlerdir; ayrıca bu duanın onlardan sâdır olması ancak onların müslüman olmalarından sonra geçerli olabilir. Ayetin zahirinin terk edildiği sabit olunca, onunla delil getirmek caiz olmaz. Zahirinin terk edilmediğini kabul etsek bile, ce'l (kılma) lafzının yaratma ve var etmeden ibaret olduğunu kabul etmeyiz; bilakis onun yaratma dışında başka manaları da vardır.
أَحَدُهَا: جَعَلَ بِمَعْنَى صَيَّرَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً وَالنَّوْمَ سُباتاً وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً [الْفُرْقَانِ: ٤٧] . وَثَانِيهَا: جَعَلَ بِمَعْنَى وَهَبَ، نَقُولُ: جَعَلْتُ لَكَ هَذِهِ الضَّيْعَةَ وَهَذَا الْعَبْدَ وَهَذَا الْفَرَسَ. وَثَالِثُهَا:
Birincisi: Dönüştürmek (sayyere) anlamında kılmaktır (ceale). Allah Teâlâ: { هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً وَالنَّوْمَ سُباتاً وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً } “Geceyi sizin için bir örtü, uykuyu bir dinlenme kılan, gündüzü de bir yayılma (vakti) kılan O'dur” [Furkān 47] buyurmuştur. İkincisi: Hibe etmek anlamında kılmaktır; 'Sana bu çiftliği, bu köleyi ve bu atı kıldım (hibe ettim)' deriz. Üçüncüsü:
جَعَلَ بِمَعْنَى الْوَصْفِ لِلشَّيْءِ وَالْحُكْمِ بِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً [الزُّخْرُفِ: ١٩] ، وَقَالَ: وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ [الْأَنْعَامِ: ١٠] . وَرَابِعُهَا: جَعَلَهُ كَذَلِكَ بِمَعْنَى الْأَمْرِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً [الْأَنْبِيَاءِ: ٧٣] يَعْنِي أَمَرْنَاهُمْ بِالِاقْتِدَاءِ بِهِمْ، وَقَالَ: إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً [البقرة: ١٢٤] فَهُوَ بِالْأَمْرِ. وَخَامِسُهَا: أَنْ يَجْعَلَهُ بِمَعْنَى التَّعْلِيمِ كَقَوْلِهِ: جَعَلْتُهُ كَاتِبًا وَشَاعِرًا إِذَا عَلَّمْتَهُ ذَلِكَ.
Bir şeyi vasfetmek ve onunla hükmetmek anlamında kılmaktır; nitekim Allah Teâlâ: { وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً } “Rahmân'ın kulları olan melekleri dişi saydılar (nitelediler)” [Zuhruf 19] ve { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ } “Cinleri Allah'a ortak kıldılar (saydılar)” [En'âm 100] buyurmuştur. Dördüncüsü: Onu öyle kılmanın emir anlamında olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ: { وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً } “Onları önderler kıldık” [Enbiyâ 73] buyurmuştur, yani onlara uyulmasını emrettik demektir; yine: { إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً } “Ben seni insanlara önder kılacağım” [Bakara 124] buyurmuştur ki bu emirledir. Beşincisi: Öğretmek anlamında kılmaktır; ona bunu öğrettiğinde 'Onu kâtip ve şair kıldım (yaptım)' demen gibi.
وَسَادِسُهَا: الْبَيَانُ وَالدَّلَالَةُ تَقُولُ: جَعَلْتُ كَلَامَ فُلَانٍ بَاطِلًا إِذَا أَوْرَدْتَ مِنَ الْحُجَّةِ مَا يُبَيِّنُ بُطْلَانَ ذَلِكَ، إِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ فَنَقُولُ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَصْفَهُمَا بِالْإِسْلَامِ وَالْحُكْمِ لَهُمَا بِذَلِكَ كَمَا يُقَالُ: جَعَلَنِي فُلَانٌ لِصًّا وَجَعَلَنِي فَاضِلًا أَدِيبًا إِذَا وَصَفَهُ بِذَلِكَ، سَلَّمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْجَعْلِ الْخَلْقُ، لَكِنْ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ خَلْقَ الْأَلْطَافِ الدَّاعِيَةِ لَهُمَا إِلَى الْإِسْلَامِ وَتَوْفِيقَهُمَا لِذَلِكَ فَمَنْ وَفَّقَهُ اللَّهُ لِهَذِهِ الْأُمُورِ حَتَّى يَفْعَلَهَا فَقَدْ جَعَلَهُ مُسْلِمًا لَهُ، وَمِثَالُهُ: مَنْ يُؤَدِّبُ ابْنَهُ حَتَّى يَصِيرَ أَدِيبًا فَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: صَيَّرْتُكَ أَدِيبًا وَجَعَلْتُكَ أَدِيبًا، وَفِي خِلَافِ ذَلِكَ يُقَالُ: جَعَلَ ابْنَهُ لِصًّا مُحْتَالًا، سَلَّمْنَا أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَقْتَضِي كَوْنَهُ تَعَالَى خَالِقًا لِلْإِسْلَامِ، لَكِنَّهُ عَلَى خِلَافِ الدَّلَائِلِ
Altıncısı: Açıklama ve delil getirmektir; bunun batıllığını ortaya koyacak bir delil getirdiğinde 'Filancanın sözünü bâtıl kıldım' dersin. Bu sabit olunca deriz ki: Tıpkı bir kimse onu böyle vasfettiğinde 'Filanca beni hırsız kıldı (hırsız saydı)' ve 'beni faziletli ve edepli kıldı' denilmesi gibi, maksadın onların İslâm ile vasfedilmesi ve haklarında bununla hükmedilmesi olması niçin caiz olmasın? Ce'l (kılma) kelimesinden maksadın yaratma olduğunu kabul etsek bile, bundan maksadın onları İslâm'a sevk eden lütufları yaratmak ve onları buna muvaffak kılmak olması niçin caiz olmasın? Zira Allah kimi bu işleri yapması için muvaffak kılarsa onu Kendisine teslim olmuş (müslüman) kılmış olur. Bunun misali: Oğlunu edepli oluncaya kadar terbiye eden kimsedir; 'Seni edepli kıldım, seni edepli yaptım' denilmesi caizdir; bunun aksinde ise 'Oğlunu düzenbaz bir hırsız kıldı (yaptı)' denilir. Ayetin zahirinin, Allah Teâlâ'nın İslâm'ın yaratıcısı olduğunu gerektirdiğini kabul etsek bile, bu durum aklî delillere
الْعَقْلِيَّةِ فَوَجَبَ تَرْكُ الْقَوْلِ بِهِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُ عَلَى خِلَافِ الدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ فِعْلُ الْعَبْدِ خَلْقًا لِلَّهِ تَعَالَى لَمَا اسْتَحَقَّ الْعَبْدُ بِهِ مَدْحًا وَلَا ذَمًّا، وَلَا ثَوَابًا وَلَا عِقَابًا، وَلَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ تَعَالَى هُوَ الْمُسْلِمَ الْمُطِيعَ لَا الْعَبْدُ.
aykırıdır, dolayısıyla bunu söylemeyi terk etmek vacip olmuştur. Bizim 'aklî delillere aykırıdır' dememizin sebebi şudur: Şayet kulun fiili Allah Teâlâ'nın yaratması olsaydı, kul bu fiil sebebiyle ne övgüyü ne yergiyi, ne sevabı ne de cezayı hak ederdi; ayrıca kulun değil bizzat Allah Teâlâ'nın teslim olan ve itaat eden olması gerekirdi” denilirse;
وَالْجَوَابُ: قوله: الآية متروكة الظاهر، قلنا: لا نسلم وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِسْلَامَ عَرَضٌ قَائِمٌ بِالْقَلْبِ وَأَنَّهُ لَا يَبْقَى زَمَانَيْنِ فَقَوْلُهُ: وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ أَيِ اخْلُقْ هَذَا الْعَرَضَ فِينَا فِي الزَّمَانِ الْمُسْتَقْبَلِ دَائِمًا، وَطَلَبُ تَحْصِيلِهِ فِي الزَّمَانِ الْمُسْتَقْبَلِ لَا يُنَافِي حُصُولَهُ فِي الْحَالِ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الزِّيَادَةَ فِي الْإِسْلَامِ كَقَوْلِهِ:
Cevap: “Ayetin zahiri terk edilmiştir” sözüne karşılık deriz ki: Bunu kabul etmiyoruz. Bunun açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: İslâm kalpte var olan bir arazdır ve iki zaman dilimi boyunca baki kalmaz. Dolayısıyla: { وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ } “Bizi Sana teslim olmuş iki kul kıl” sözü, “Gelecek zamanda bu arazı sürekli bizde yarat” demektir; onun gelecek zamanda hâsıl olmasını istemek ise şu anda hâsıl olmasıyla çelişmez. İkincisi: Bundan maksadın İslâm'da artış olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ:
لِيَزْدادُوا إِيماناً مَعَ إِيمانِهِمْ [الْفَتْحِ: ٤] ، وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً [مُحَمَّدٍ: ١٧] وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ:
{ لِيَزْدادُوا إِيماناً مَعَ إِيمانِهِمْ } “İmanlarına iman katsınlar diye” [Fetih 4], { وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً } “Hidayete erenlere gelince, [Allah] onların hidayetini artırmıştır” [Muhammed 17] buyurmuş; İbrâhim de:
وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي [الْبَقَرَةِ: ٢٦] فَكَأَنَّهُمَا دَعَوَاهُ بِزِيَادَةِ الْيَقِينِ وَالتَّصْدِيقِ، وَطَلَبُ الزِّيَادَةِ لَا يُنَافِي حُصُولَ الْأَصْلِ فِي الْحَالِ. الثَّالِثُ: أَنَّ الْإِسْلَامَ إِذَا أُطْلِقَ يُفِيدُ الْإِيمَانَ وَالِاعْتِقَادَ، فَأَمَّا إِذَا أُضِيفَ بِحَرْفِ اللَّامِ كَقَوْلِهِ:
{ وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “Fakat kalbimin mutmain olması için” [Bakara 260] demiştir. Sanki ikisi yakîn ve tasdikin artması için dua etmişlerdir; artış talebi ise aslın şu anda mevcut olmasıyla çelişmez. Üçüncüsü: İslâm mutlak olarak kullanıldığında imanı ve inancı ifade eder; fakat lam harf-i cerriyle tamlandığında, yani:
مُسْلِمَيْنِ لَكَ فَالْمُرَادُ الِاسْتِسْلَامُ لَهُ وَالِانْقِيَادُ وَالرِّضَا بِكُلِّ مَا قَدَّرَ وَتَرْكُ الْمُنَازَعَةِ فِي أَحْكَامِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَقْضِيَتِهِ، فَلَقَدْ كَانَا عَارِفَيْنِ مُسْلِمَيْنِ لَكِنْ لَعَلَّهُ بَقِيَ فِي قُلُوبِهِمَا نَوْعٌ مِنَ الْمُنَازَعَةِ الْحَاصِلَةِ بِسَبَبِ الْبَشَرِيَّةِ فَأَرَادَ أَنْ يُزِيلَ اللَّهُ ذَلِكَ عَنْهُمَا بِالْكُلِّيَّةِ لِيَحْصُلَ لَهُمَا مَقَامُ الرِّضَا بِالْقَضَاءِ عَلَى سَبِيلِ الْكَمَالِ، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّ الْآيَةَ لَيْسَتْ مَتْرُوكَةَ الظَّاهِرِ، قَوْلُهُ: يُحْمَلُ الْجَعْلُ عَلَى الْحُكْمِ بِذَلِكَ، قُلْنَا: هَذَا مَدْفُوعٌ مِنْ وُجُوهٍ:
{ مُسْلِمَيْنِ لَكَ } “Sana teslim olmuş iki kul” denildiğinde maksat; O'na teslim olmak, boyun eğmek, takdir ettiği her şeye razı olmak ve Allah Teâlâ'nın hükümleri ve kazalarında çekişmeyi terk etmektir. Kuşkusuz onlar [Allah'ı] bilen ve teslim olmuş kimselerdi; fakat beşeriyet gereği kalplerinde birtakım çekişme kırıntıları kalmış olabilirdi. Bu sebeple kazaya rıza makamının kendileri için tam anlamıyla gerçekleşmesi amacıyla Allah'ın bunu kendilerinden tamamen gidermesini istediler. Bu yönlerle sabit olmuştur ki ayetin zahiri terk edilmiş değildir. Onun: “Ce'l (kılma) kelimesi bununla hükmetmeye hamledilir” sözüne gelince; deriz ki: Bu birkaç yönden reddedilmiştir:
أَحَدُهَا: أَنَّ الْمَوْصُوفَ إِذَا حَصَلَتِ الصِّفَةُ لَهُ فَلَا فَائِدَةَ فِي الصِّفَةِ، وَإِذَا لَمْ يَكُنِ الْمَطْلُوبُ/ بِالدُّعَاءِ هُوَ مُجَرَّدَ الْوَصْفِ وَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى تَحْصِيلِ الصِّفَةِ، وَلَا يُقَالُ: وَصْفُهُ تَعَالَى بِذَلِكَ ثَنَاءٌ وَمَدْحٌ وَهُوَ مَرْغُوبٌ فِيهِ، قُلْنَا: نَعَمْ لَكِنَّ الرَّغْبَةَ فِي تَحْصِيلِ نَفْسِ الشَّيْءِ أَكْثَرُ مِنَ الرَّغْبَةِ فِي تَحْصِيلِ الْوَصْفِ بِهِ وَالْحُكْمِ بِهِ، فَكَانَ حَمْلُهُ عَلَى الْأَوَّلِ أَوْلَى. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ مَتَى حَصَلَ الْإِسْلَامُ فِيهِمَا فَقَدِ اسْتَحَقَّا التَّسْمِيَةَ بِذَلِكَ وَاللَّهُ تَعَالَى لَا يَجُوزُ عَلَيْهِ الْكَذِبُ، فَكَانَ ذَلِكَ الْوَصْفُ حَاصِلًا وَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي طَلَبِهِ بِالدُّعَاءِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِهِ التَّسْمِيَةَ لَوَجَبَ أَنَّ كُلَّ مَنْ سَمَّى إِبْرَاهِيمَ مُسْلِمًا جَازَ أَنْ يُقَالَ جَعَلَهُ مُسْلِمًا، أَمَّا قَوْلُهُ: يُحْمَلُ ذَلِكَ عَلَى فِعْلِ الْأَلْطَافِ، قُلْنَا: هَذَا أَيْضًا مَدْفُوعٌ مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ لَفْظَ الْجَعْلِ مُضَافٌ إِلَى الْإِسْلَامِ فَصَرْفُهُ عَنْهُ إِلَى غَيْرِهِ تَرْكٌ لِلظَّاهِرِ. وَثَانِيهَا:
Birincisi: Mevsuf (nitelendirilen) sıfata sahip olduğunda, artık sadece vasıfta bir fayda kalmaz. Duayla istenen şey sadece vasfetmek olmayınca, onu sıfatın elde edilmesine hamletmek vacip olur. “Allah Teâlâ'nın bununla vasfetmesi bir övgü ve senadır ve bu arzu edilen bir şeydir” denilemez. Zira deriz ki: Evet, fakat bizzat o şeyin elde edilmesine duyulan arzu, onunla vasfedilmeye ve onunla hükmedilmeye duyulan arzudan daha fazladır; bu yüzden onu birinciye hamletmek daha evladır. İkincisi: Onlarda İslâm hâsıl olduğu anda zaten bu isimle anılmayı hak etmişlerdir ve Allah Teâlâ hakkında yalan caiz değildir; dolayısıyla bu vasıf zaten mevcuttur, onu duayla istemenin ne faydası olabilir? Üçüncüsü: Şayet bundan maksat isimlendirme olsaydı, İbrâhim'i müslüman olarak isimlendiren herkes hakkında 'Onu müslüman kıldı' denilmesinin caiz olması gerekirdi. Onun: “Bu ifade lütufların yapılmasına hamledilir” sözüne gelince; deriz ki: Bu da birkaç yönden reddedilmiştir: Birincisi: Ce'l lafzı doğrudan İslâm'a izafe edilmiştir; dolayısıyla onu ondan çevirip başkasına hamletmek zahiri terk etmektir. İkincisi:
أَنَّ تِلْكَ الْأَلْطَافَ قَدْ فَعَلَهَا اللَّهُ تَعَالَى وَأَوْجَدَهَا وَأَخْرَجَهَا إِلَى الْوُجُودِ عَلَى مَذْهَبِ الْمُعْتَزِلَةِ، فَطَلَبُهَا يَكُونُ طَلَبًا لِتَحْصِيلِ الْحَاصِلِ وَأَنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ تِلْكَ الْأَلْطَافَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ لَهَا أَثَرٌ فِي تَرْجِيحِ جَانِبِ الْفِعْلِ عَلَى التَّرْكِ أَوْ لَا يَكُونُ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا أَثَرٌ فِي هَذَا التَّرْجِيحِ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ لُطْفًا وَإِنْ كَانَ لَهَا أَثَرٌ فِي التَّرْجِيحِ فَنَقُولُ:
Mutezile mezhebine göre o lütufları Allah Teâlâ zaten yapmış, var etmiş ve varlık sahasına çıkarmıştır. Dolayısıyla onları istemek, mevcut olanı elde etmeyi (tahsîl-i hâsıl) istemek olur ki bu caiz değildir. Üçüncüsü: O lütufların fiil tarafını terk tarafına tercih ettirmede (tercihte) ya bir etkisi vardır ya da yoktur. Şayet bu tercihte bir etkisi yoksa bu bir lütuf olmaz. Eğer tercihte bir etkisi varsa deriz ki:
مَتَى حَصَلَ الرُّجْحَانُ فَقَدْ حَصَلَ الْوُجُوبُ وَذَلِكَ لِأَنَّ مَعَ حُصُولِ ذَلِكَ الْقَدْرِ مِنَ التَّرْجِيحِ إِمَّا أَنْ يَجِبَ الْفِعْلُ أَوْ يَمْتَنِعَ أَوْ لَا يَجِبَ وَلَا يَمْتَنِعَ، فَإِنْ وَجَبَ فَهُوَ الْمَطْلُوبُ، وَإِنِ امْتَنَعَ فَهُوَ مَانِعٌ لَا مُرَجِّحٌ، وَإِنْ لَمْ يَجِبْ وَلَا يَمْتَنِعْ فَحِينَئِذٍ يُمْكِنُ وُقُوعُ الْفِعْلِ مَعَهُ تَارَةً وَلَا وُقُوعُهُ أُخْرَى فَاخْتِصَاصُ وَقْتِ الْوُقُوعِ بِالْوُقُوعِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ لِانْضِمَامِ أَمْرٍ إِلَيْهِ لِأَجْلِهِ تَمَيَّزَ ذَلِكَ الْوَقْتُ بِالْوُقُوعِ أَوْ لَيْسَ كَذَلِكَ فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ كَانَ الْمُرَجِّحُ مَجْمُوعَ اللُّطْفِ مَعَ هَذِهِ الضَّمِيمَةِ الزَّائِدَةِ فَلَمْ يَكُنْ لِهَذَا اللُّطْفِ أَثَرٌ فِي التَّرْجِيحِ أَصْلًا وَقَدْ فَرَضْنَاهُ كَذَلِكَ هَذَا خُلْفٌ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي لَزِمَ رُجْحَانُ أَحَدِ طَرَفَيِ الْمُمْكِنِ الْمُسَاوِي عَلَى الْآخَرِ مِنْ غَيْرِ مُرَجِّحٍ وَهُوَ مُحَالٌ، فَثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِهَذَا اللُّطْفِ غَيْرُ مَعْقُولٍ، قَوْلُهُ: الدَّلَائِلُ الْعَقْلِيَّةُ دَلَّتْ عَلَى امْتِنَاعِ وُقُوعِ فِعْلِ الْعَبْدِ بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى وَهُوَ فَصْلُ الْمَدْحِ وَالذَّمِّ، قُلْنَا: إِنَّهُ مُعَارَضٌ بِسُؤَالِ الْعِلْمِ وَسُؤَالُ الدَّاعِي عَلَى مَا تَقَدَّمَ تَقْرِيرُهُ مِرَارًا وَأَطْوَارًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Tercih hâsıl olduğunda vücup (zorunluluk) hâsıl olmuş olur; çünkü o miktardaki tercihle beraber fiilin ya vacip olması, ya mümteni (imkânsız) olması ya da ne vacip ne de mümteni olması gerekir. Şayet vacip olursa aranan sonuç budur. Eğer mümteni olursa bu tercih ettirici (müreccih) değil engelleyici (mâni) olur. Şayet ne vacip ne de mümteni olursa, bu takdirde onunla beraber fiilin bir keresinde meydana gelmesi diğerinde meydana gelmemesi mümkündür. O halde vuku vaktinin vuku ile tahsis edilmesi, ya ona bir hususun eklenmesi sebebiyle o vaktin vuku ile temayüz etmesinden dolayıdır ya da böyle değildir. Şayet birinci ihtimal geçerliyse, tercih ettirici olan bu fazla ek ile birlikte lütfun mecmuu olur; dolayısıyla bu lütfun tercihte hiçbir etkisi olmamış olur; halbuki biz onu böyle farz etmiştik, bu ise bir çelişkidir (hulf). Şayet ikinci ihtimal geçerliyse, birbirine eşit olan mümkün iki taraftan birinin bir tercih ettirici olmaksızın diğerine üstün gelmesi gerekir ki bu muhaldir. Böylece bu lütuf görüşünün aklen makul olmadığı sabit olmuştur. Onun: “Aklî deliller kulun fiilinin Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana gelmesinin imkânsızlığına delalet etmiştir ki bu da övgü ve yergi bahsidir” sözüne gelince; deriz ki: Daha önce defalarca açıklandığı üzere bu, ilim sorusu ve dâî (itici güç/irade) sorusu ile muârızdır (çürütülmüştür). Doğrusunu Allah bilir.
وَاعْلَمْ أَنَّ السُّؤَالَ الْمَشْهُورَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ أَنَّهُمَا لَمَّا كَانَا مُسْلِمَيْنِ فَكَيْفَ طَلَبَا الْإِسْلَامَ؟ قَدْ أَدْرَجْنَاهُ فِي
Bil ki bu ayette meşhur olan “Onlar müslüman oldukları halde nasıl İslâm'ı talep ettiler?” sorusunu
هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ وَذَكَرْنَا عَنْهُ أَجْوِبَةً شَافِيَةً كَافِيَةً وَالْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى ذَلِكَ، ثُمَّ إِنَّ الَّذِي يَدُلُّ مِنْ جِهَةِ الْعَقْلِ عَلَى أَنَّ صَيْرُورَتَهُمَا مُسْلِمَيْنِ لَهُ سُبْحَانَهُ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنْهُ ﷾ مَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْقُدْرَةَ الصَّالِحَةَ لِلْإِسْلَامِ هَلْ هِيَ صَالِحَةٌ لِتَرْكِهِ أَمْ لَا؟ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ صَالِحَةً لِتَرْكِهِ فَتِلْكَ الْقُدْرَةُ مُوجِبَةٌ فَخَلْقُ تِلْكَ الْقُدْرَةِ الْمُوجِبَةِ فِيهِمَا جَعَلَهُمَا مُسْلِمَيْنِ، وَإِنْ كَانَتْ صَالِحَةً لِتَرْكِهِ فَهُوَ بَاطِلٌ وَمَعَ تَسْلِيمِ إِمْكَانِهِ فَالْمَقْصُودُ حَاصِلٌ أَمَّا بُطْلَانُهُ فَلِأَنَّ التَّرْكَ عِبَارَةٌ عَنْ بَقَاءِ الشَّيْءِ عَلَى عَدَمِهِ الْأَصْلُ وَالْعَدَمُ نَفْيٌ مَحْضٌ فَيَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ لِلْقُدْرَةِ فِيهِ أَثَرٌ وَلِأَنَّهُ عَدَمٌ بَاقٍ وَالْبَاقِي لَا يَكُونُ مُتَعَلِّقَ الْقُدْرَةِ فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّهُ لَا قُدْرَةَ عَلَى ذَلِكَ الْعَدَمِ الْمُسْتَمِرِّ، فَإِذَنْ لَا قُدْرَةَ إِلَّا عَلَى الْوُجُودِ، فَالْقُدْرَةُ غَيْرُ صَالِحَةٍ إِلَّا لِلْوُجُودِ، وَأَمَّا أَنَّ بِتَقْدِيرِ تَسْلِيمِ كَوْنِ الْقُدْرَةِ صَالِحَةً لِلْوُجُودِ وَالْعَدَمِ فَالْمَقْصُودُ حاصل، فلأن تِلْكَ الْقُدْرَةَ الصَّالِحَةَ لَا تَخْتَصُّ بِطَرَفِ الْوُجُودِ إِلَّا لِمُرَجِّحٍ، وَيَجِبُ انْتِهَاءُ الْمُرَجِّحَاتِ إِلَى فِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى قَطْعًا لِلتَّسَلْسُلِ، وَعِنْدَ حُصُولِ/ الْمُرَجِّحِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى يَجِبُ وُقُوعُ الْفِعْلِ، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ هُوَ الَّذِي يَصِحُّ عَلَى قَوَانِينِ الدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ.
bu meseleye dahil ettik ve buna dair doyurucu ve yeterli cevaplar verdik; bundan dolayı Allah'a hamdolsun. Sonra onların O Sübhânehu'ya teslim olmuş iki kul haline gelmelerinin ancak O'ndan celle celâluhû kaynaklanabileceğine akıl cihetinden delalet eden şey şudur: İslâm'a elverişli olan kudret, onu terk etmeye de elverişli midir, değil midir? Şayet onu terk etmeye elverişli değilse, bu kudret icap ettiricidir (zorunlu kılıcıdır); dolayısıyla o icap ettirici kudretin onlarda yaratılması onları müslüman kılmıştır. Şayet onu terk etmeye elverişliyse bu batıldır; bunun imkânı kabul edilse bile maksat yine hâsıl olur. Batıl olmasına gelince; çünkü terk, bir şeyin aslî yokluğu üzere kalmasından ibarettir; yokluk (adem) ise sırf nefiydir, dolayısıyla onda kudretin bir etkisinin bulunması imkânsızdır. Ayrıca o süregelen bir yokluktur, süregelen şey ise kudretin taalluk ettiği şey olamaz. Böylece o devam eden yokluk üzerinde bir kudret bulunmadığı sabit olmuştur; o halde varlıktan başkasına kudret yoktur ve kudret ancak varlığa elverişlidir. Kudretin varlığa ve yokluğa elverişli olduğunu kabul etme takdirinde dahi maksadın hâsıl olmasına gelince; çünkü o elverişli kudret, bir tercih edici olmaksızın varlık tarafına tahsis edilemez. Teselsülü kesmek için de tercih edicilerin Allah Teâlâ'nın fiilinde son bulması vaciptir. Allah Teâlâ'dan olan tercih edici hâsıl olduğunda ise fiilin vuku bulması vacip (zorunlu) olur. Böylece: { رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ } “Rabbimiz! Bizi Sana teslim olmuş iki kul kıl” kavlinin aklî delillerin kanunlarına göre sahih olan şey olduğu sabit olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ يُفِيدُ الْحَصْرَ أَيْ نَكُونُ مُسْلِمَيْنِ لَكَ لَا لِغَيْرِكَ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كَمَالَ سَعَادَةِ الْعَبْدِ فِي أَنْ يَكُونَ مُسْلِمًا لِأَحْكَامِ اللَّهِ تَعَالَى وَقَضَائِهِ وَقَدَرِهِ، وَأَنْ لَا يَكُونَ مُلْتَفِتَ الْخَاطِرِ إِلَى شَيْءٍ سِوَاهُ، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٧٧] ثم هاهنا قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ أَيْ مُوَحِّدَيْنِ مُخْلِصَيْنِ لَا نَعْبُدُ إِلَّا إِيَّاكَ. وَالثَّانِي: قَائِمَيْنِ بِجَمِيعِ شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ وَهُوَ الْأَوْجَهُ لِعُمُومِهِ.
İkinci Mesele: O'nun: { رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ } “Rabbimiz! Bizi Sana teslim olmuş iki kul kıl” kavli hasr ifade eder; yani “başkasına değil sadece Sana teslim olmuş kimseler olalım” demektir. Bu da kulun saadetinin kemalinin, Allah Teâlâ'nın hükümlerine, kazasına ve kaderine teslim olmasında ve zihninin O'ndan başka hiçbir şeye yönelmemesinde olduğuna delalet eder. İbrâhim'in aleyhisselâm başka bir yerdeki: { فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ } “Onlar şüphesiz benim düşmanımdır; ancak Âlemlerin Rabbi müstesna” [Şuarâ 77] kavlinden murat da budur. Burada iki görüş vardır: Birincisi: { رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ } yani “yalnızca Sana ibadet eden, ihlaslı muvahhidler kıl” demektir. İkincisi: “İslâm'ın bütün şeriatlerini yerine getiren kimseler [kıl]” demektir ki genel olmasından dolayı en uygun olanı budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَمَا إِنَّ الْعَبْدَ لَا يُخَاطِبُ اللَّهَ تَعَالَى وَقْتَ الدُّعَاءِ إِلَّا بِقَوْلِهِ: رَبَّنَا فَسَيَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ [غَافِرٍ: ٦٠] فِي شَرَائِطِ الدُّعَاءِ.
Üçüncü Mesele: Kulun dua vaktinde Allah Teâlâ'ya ancak “Rabbimiz” diyerek hitap etmesine gelince; bunun açıklaması inşallah Teâlâ { وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin, size icabet edeyim” [Mü'min 60] ayetinin tefsirinde, duanın şartları bahsinde gelecektir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ فَالْمَعْنَى: وَاجْعَلْ مِنْ أَوْلَادِنَا وَ «مِنْ» لِلتَّبْعِيضِ وَخَصَّ بَعْضَهُمْ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَعْلَمَهُمَا أَنَّ فِي ذُرِّيَّتِهِمَا الظَّالِمَ بقوله تعالى: لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ [البقرة: ١٢٤] وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: أَرَادَ بِهِ الْعَرَبَ لأنهم من ذريتهما، وأُمَّةً قِيلَ هُمْ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ وهاهنا سُؤَالَاتٌ:
Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ } “zürriyetimizden de Sana teslim olmuş bir ümmet [çıkar]” kavline gelince; manası “çocuklarımızdan da [kıl]” demektir. { مِنْ } edatı teb'îz (kısmîlik) içindir; bazısını tahsis etmiştir, çünkü Allah Teâlâ: { لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Zalimler ahdime erişemez” [Bakara 124] kavliyle onların zürriyetinde zalimlerin bulunacağını kendilerine bildirmiştir. İnsanlardan bazıları: “Bununla Arapları kastetmiştir, çünkü onlar bu ikisinin zürriyetindendir” demiştir. “Ümmet” kelimesinin ise, { وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ } “Onların aralarından kendilerine... bir peygamber gönder” kavlinin delaletiyle Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmeti olduğu söylenmiştir. Burada birtakım sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَهُ: لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ كَمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِي ذُرِّيَّتِهِ مَنْ يَكُونُ ظَالِمًا فَكَذَلِكَ يُوجَدُ فِيهِمْ مَنْ لَا يَكُونُ ظَالِمًا، فَإِذَنْ كَوْنُ بَعْضِ ذُرِّيَّتِهِ أُمَّةً مُسْلِمَةً صَارَ مَعْلُومًا بِتِلْكَ الْآيَةِ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي طَلَبِهِ بِالدُّعَاءِ مَرَّةً أُخْرَى؟
Birinci Soru: Açıklamıştık ki O'nun: { لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Zalimler ahdime erişemez” kavli, onun zürriyetinde zalim olan kimselerin bulunacağına delalet ettiği gibi, aynı şekilde içlerinde zalim olmayanların da bulunacağına delalet eder. O halde zürriyetinden bir kısmının müslüman bir ümmet olacağı o ayetle zaten bilinmiş olmaktadır; öyleyse bunu duayla bir kez daha talep etmenin faydası nedir?
الْجَوَابُ: تِلْكَ الدَّلَالَةُ مَا كَانَتْ قَاطِعَةً، وَالشَّفِيقُ بِسُوءِ الظَّنِّ مُولَعٌ.
Cevap: O delalet kesin (kat'î) değildi; şefkatli kimse ise [endişesinden ötürü] kötü zanna düşkündür.