السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ خَصَّ ذُرِّيَّتَهُمَا بِالدُّعَاءِ أَلَيْسَ أَنَّ هَذَا يَجْرِي مَجْرَى الْبُخْلِ فِي الدُّعَاءِ؟
İkinci Soru: Niçin duayı sadece ikisinin zürriyetine tahsis ettiler? Bu durum, duada cimrilik etmek gibi olmaz mı?
وَالْجَوَابُ: الذُّرِّيَّةُ أَحَقُّ بِالشَّفَقَةِ وَالْمَصْلَحَةِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا [التَّحْرِيمِ: ٦] وَلِأَنَّ أَوْلَادَ الْأَنْبِيَاءِ إِذَا صَلَحُوا صَلَحَ بِهِمْ غَيْرُهُمْ وَتَابَعَهُمْ عَلَى الْخَيْرَاتِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْمُتَقَدِّمِينَ مِنَ الْعُلَمَاءِ وَالْكُبَرَاءِ إِذَا كَانُوا عَلَى السَّدَادِ كَيْفَ يَتَسَبَّبُونَ إِلَى سَدَادِ مَنْ وَرَاءَهُمْ.
Cevap: Zürriyet, şefkate ve maslahatının gözetilmesine en layık olanlardır. Allah Teâlâ: { قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَاراً } “Kendinizi ve ailenizi yakıtı insanlar ve taşlar olan bir ateşten koruyun” [Tahrîm 6] buyurmuştur. Ayrıca peygamberlerin evlatları ıslah olursa, onlar sebebiyle başkaları da ıslah olur ve hayır hususunda onlara uyarlar. Görmez misin ki geçmiş âlimler ve büyük zatlar dosdoğru bir yolda olduklarında, kendi arkalarından gelenlerin de dosdoğru olmasına nasıl vesile olurlar?
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: الظَّاهِرُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَوْ رَدَّ هَذَا الدُّعَاءَ لَصَرَّحَ بِذَلِكَ الرَّدِّ فَلَمَّا لَمْ يُصَرِّحْ بِالرَّدِّ علمنا أنه
Üçüncü Soru: Zahir olan şudur ki şayet Allah Teâlâ bu duayı reddetmiş olsaydı, bu reddi açıkça beyan ederdi. Reddi açıkça beyan etmediğine göre
أَجَابَهُ إِلَيْهِ، وَحِينَئِذٍ يَتَوَجَّهُ الْإِشْكَالُ، فَإِنَّ فِي زَمَانِ أَجْدَادِ مُحَمَّدٍ ﷺ لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ مِنَ الْعَرَبِ مُسْلِمًا، وَلَمْ يَكُنْ أَحَدٌ سِوَى الْعَرَبِ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ ﵉.
duasını kabul ettiğini anlarız. Bu durumda şöyle bir müşkil ortaya çıkar: Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem dedeleri zamanında Araplardan hiç kimse müslüman değildi ve Arapların dışında da İbrâhim ile İsmâil'in aleyhimesselâm zürriyetinden hiç kimse yoktu.
وَالْجَوَابُ: قَالَ الْقَفَّالُ: أَنَّهُ لَمْ يَزَلْ فِي ذُرِّيَّتِهِمَا مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ وحده ولا يشرك به شيئاً، ولم تزال الرُّسُلُ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ، وَقَدْ كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ: زَيْدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ، وَقُسُّ بْنُ سَاعِدَةَ، وَيُقَالُ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ بْنُ هَاشِمٍ جَدُّ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَعَامِرُ بْنُ الظَّرِبِ كَانُوا عَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ يُقِرُّونَ بِالْإِبْدَاءِ وَالْإِعَادَةِ، وَالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، وَيُوَحِّدُونَ اللَّهَ تَعَالَى، وَلَا يَأْكُلُونَ الْمَيْتَةَ، وَلَا يَعْبُدُونَ الْأَوْثَانَ.
Cevap: Kaffâl şöyle demiştir: Onların zürriyetinde tek olan Allah'a ibadet eden ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayan kimseler hiçbir zaman eksik olmamıştır ve peygamberler daima İbrâhim'in zürriyetinden gelmiştir. Cahiliye devrinde de Zeyd b. Amr b. Nüfeyl, Kuss b. Sâide, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem dedesi Abdülmuttalib b. Hâşim olduğu söylenen kimse ve Âmir b. ez-Zarib İslâm dini üzere idiler; var etmeyi ve yeniden diriltmeyi (meâdı), sevap ve ikabı ikrar ediyor, Allah Teâlâ'yı birliyor, leş yemiyor ve putlara tapmıyorlardı.
/ أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَرِنا مَناسِكَنا فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَأَرِنا مَناسِكَنا } “bize ibadet yer ve usullerimizi göster” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي أَرِنا قَوْلَانِ، الْأَوَّلُ: مَعْنَاهُ عَلِّمْنَا شَرَائِعَ حِجِّنَا إِذْ أَمَرْتَنَا بِبِنَاءِ الْبَيْتِ لنحجه وندعوا النَّاسَ إِلَى حَجِّهِ، فَعَلِّمْنَا شَرَائِعَهُ وَمَا يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَأْتِيَهُ فِيهِ مِنْ عَمَلٍ وَقَوْلٍ مَجَازُ هَذَا مِنْ رُؤْيَةِ الْعِلْمِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ [الْفُرْقَانِ: ٤٥] ، أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحابِ الْفِيلِ [الْفِيلِ: ١] . الثَّانِي: أَظْهِرْهَا لِأَعْيُنِنَا حَتَّى نَرَاهَا.
Birinci Mesele: { أَرِنا } “bize göster” lafzında iki görüş vardır: Birincisi: Anlamı; “Haccetmemiz ve insanları onu haccetmeye davet etmemiz için Beyt'i inşa etmemizi bize emrettiğinde haccımızın şeriatlerini (menasikini) bize öğret; böylece onun şeriatlerini ve orada söz ile fiilden ne yapmamız gerektiğini bize öğret” demektir. Bunun mecaz olması, ilim anlamındaki görmekten (rü'yetu'l-ilm) kaynaklanır. Allah Teâlâ: { أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ } “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi?” [Furkân 45], { أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحابِ الْفِيلِ } “Rabbinin fil sahiplerine ne yaptığını görmedin mi?” [Fîl 1] buyurmuştur. İkincisi: “Onları gözlerimize göster ki görelim” [demektir].
قَالَ الْحَسَنُ: إِنَّ جِبْرِيلَ ﵇ أَرَى إِبْرَاهِيمَ الْمَنَاسِكَ كُلَّهَا، حَتَّى بَلَغَ عَرَفَاتٍ، فَقَالَ: يَا إِبْرَاهِيمُ أَعَرَفْتَ مَا أَرَيْتُكَ مِنَ الْمَنَاسِكِ؟ قَالَ: نَعَمْ فَسُمِّيَتْ عَرَفَاتٍ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ النَّحْرِ أَرَادَ أَنْ يَزُورَ الْبَيْتَ عَرَضَ لَهُ إِبْلِيسُ فَسَدَّ عَلَيْهِ الطَّرِيقَ، فَأَمَرَهُ جِبْرِيلُ ﵇ أَنْ يَرْمِيَهُ بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ فَفَعَلَ، فَذَهَبَ الشَّيْطَانُ ثُمَّ عَرَضَ لَهُ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي وَالثَّالِثِ وَالرَّابِعِ كُلُّ ذَلِكَ يَأْمُرُهُ جِبْرِيلُ ﵇ برمي الحصيات.
Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Cibrîl aleyhisselâm, Arafat'a varıncaya kadar İbrâhim'e bütün menasiki gösterdi ve: “Ey İbrâhim, sana gösterdiğim menasiki öğrendin/bildin mi (arafte)?” dedi. O da: “Evet” dedi; bu sebeple oraya Arafat denildi. Nahr (kurban) günü olunca [İbrâhim] Beyt'i tavaf etmek (ziyaret etmek) istedi; İblis karşısına çıkarak yolunu kesti. Bunun üzerine Cibrîl aleyhisselâm ona yedi taş atmasını emretti, o da attı ve şeytan gitti. Sonra ikinci, üçüncü ve dördüncü günlerde de karşısına çıktı; her defasında Cibrîl aleyhisselâm ona taş atmasını emretti.
وهاهنا قَوْلٌ ثَالِثٌ وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ الْعِلْمُ وَالرُّؤْيَةُ مَعًا. وَهُوَ قَوْلُ الْقَاضِي لِأَنَّ الْحَجَّ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِأُمُورٍ بَعْضُهَا يُعْلَمُ وَلَا يُرَى، وَبَعْضُهَا لَا يَتِمُّ الْغَرَضُ مِنْهُ إِلَّا بِالرُّؤْيَةِ، فَوَجَبَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى الْأَمْرَيْنِ جَمِيعًا وَهَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّهُ يَقْتَضِي حَمْلَ اللَّفْظِ عَلَى الْحَقِيقَةِ والمجاز معاً وأنه جَائِزٍ، فَبَقِيَ الْقَوْلُ الْمُعْتَبَرُ وَهُوَ الْقَوْلَانِ الْأَوَّلَانِ، فَمَنْ قَالَ بِالْقَوْلِ الثَّانِي قَالَ: إِنَّ الْمَنَاسِكَ هِيَ الْمَوَاقِفُ وَالْمَوَاضِعُ الَّتِي يُقَامُ فِيهَا شَرَائِعُ الْحَجِّ كَمِنًى وَعَرَفَاتٍ وَالْمُزْدَلِفَةِ وَنَحْوِهَا، وَمَنْ قَالَ بِالْأَوَّلِ قَالَ: إِنَّ الْمَنَاسِكَ هِيَ أَعْمَالُ الْحَجِّ كَالطَّوَافِ وَالسَّعْيِ وَالْوُقُوفِ.
Burada üçüncü bir görüş daha vardır ki o da muradın hem ilim (öğrenmek) hem de rü'yet (bizzat görmek) olduğudur. Bu, Kâdî'nin görüşüdür. Çünkü hac ancak bir kısmı bilinip görülemeyen, bir kısmından maksat ise ancak görmekle tamamlanan hususlarla tam olur; bu sebeple lafzı her iki anlama birden hamletmek gerekmiştir. Bu zayıf bir görüştür; zira lafzı aynı anda hem hakikate hem de mecaza hamletmeyi gerektirir ki bu caiz değildir. Dolayısıyla geriye muteber olan görüş kalır ki o da ilk iki görüştür. İkinci görüşü savunan kimse der ki: Menasik; Mina, Arafat, Müzdelife ve benzerleri gibi hac şeriatlerinin icra edildiği mevakıf (duraklama yerleri) ve mekanlardır. Birinci görüşü savunan kimse ise şöyle der: Menasik; tavaf, sa'y ve vakfe gibi hac amelleridir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: النُّسُكُ هُوَ التَّعَبُّدُ، يُقَالُ لِلْعَابِدِ نَاسِكٌ ثُمَّ سُمِّيَ الذَّبْحُ نُسُكًا وَالذَّبِيحَةُ نَسِيكَةً، وَسُمِّيَ أَعْمَالُ الْحَجِّ مَنَاسِكَ.
İkinci Mesele: Nüsuk (نُسُك), ibadet etmek (taabbüd) demektir. İbadet eden kimseye nâsik (نَاسِك) denir. Daha sonra [kurban] kesmeye nüsuk, kurban edilen hayvana nesîke (نَسِيكَة) denilmiş ve hac amellerine de menasik adı verilmiştir.
قال ﵇: «خذوا عن مَنَاسِكَكُمْ لَعَلِّي لَا أَلْقَاكُمْ بَعْدَ عَامِي هَذَا» .
[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Hac ibadetlerinizi benden öğrenip alınız; belki de bu yılımdan sonra sizinle buluşamam».
وَالْمَوَاضِعُ الَّتِي تُقَامُ فِيهَا شَرَائِعُ الْحَجِّ تُسَمَّى: مَنَاسِكَ أَيْضًا، وَيُقَالُ: الْمَنْسَكُ بِفَتْحِ السِّينِ بِمَعْنَى الْفِعْلِ، وَبِكَسْرِ السِّينِ بِمَعْنَى الْمَوَاضِعِ، كَالْمَسْجِدِ وَالْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ [الْحَجِّ: ٦٧] قُرِئَ بِالْفَتْحِ وَالْكَسْرِ، وَظَاهِرُ الْكَلَامِ يَدُلُّ عَلَى الْفِعْلِ، وَكَذَلِكَ
Hac şeriatlerinin ikâme edildiği mekânlara da menasik adı verilir. Sin harfinin fethasıyla (mensek) fiil manasında, kesresiyle (mensik) ise mescit, maşrık ve mağrib gibi mekân manasında olduğu söylenir. Allah Teâlâ: { لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ } “Biz her ümmete icra edecekleri bir ibadet tarzı/yeri kıldık” [Hac 67] buyurmuştur. Bu kelime fetha ile de kesre ile de okunmuştur; kelamın zahiri ise fiile delalet etmektedir. Aynı şekilde
قَوْلُهُ ﵇: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ»
Onun aleyhisselâm: «Hac ibadetlerinizi benden alınız» kavli de böyledir.
أَمَرَهُمْ بِأَنْ يَتَعَلَّمُوا أَفْعَالَهُ فِي الْحَجِّ لَا أَنَّهُ أَرَادَ: خُذُوا عَنِّي مَوَاضِعَ نُسُكِكُمْ إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنْ حَمَلْنَا الْمَنَاسِكَ عَلَى مَنَاسِكِ الْحَجِّ، فَإِنْ حَمَلْنَاهَا عَلَى الْأَفْعَالِ فَالْإِرَاءَةُ لِتَعْرِيفِ تِلْكَ الْأَعْمَالِ، وَإِنْ حَمَلْنَاهَا عَلَى الْمَوَاضِعِ فَالْإِرَاءَةُ لِتَعْرِيفِ الْبِقَاعِ وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ حَمَلَ الْمَنَاسِكَ عَلَى الذَّبِيحَةِ فَقَطْ، وَهُوَ خَطَأٌ، لِأَنَّ الذَّبِيحَةَ إِنَّمَا تُسَمَّى نُسُكًا لِدُخُولِهَا تَحْتَ التَّعَبُّدِ، وَلِذَلِكَ لَا يُسَمُّونَ مَا يُذْبَحُ لِلْأَكْلِ بِذَلِكَ فَمَا لِأَجْلِهِ سُمِّيَتِ الذَّبِيحَةُ نُسُكًا، وَهُوَ كَوْنُهُ عَمَلًا مِنْ أَعْمَالِ الْحَجِّ قَائِمٌ فِي سَائِرِ الْأَعْمَالِ، فَوَجَبَ دُخُولُ الْكُلِّ فِيهِ وَإِنْ حَمْلَنَا الْمَنَاسِكَ عَلَى مَا يَرْجِعُ إِلَيْهِ أَصْلُ هَذِهِ اللَّفْظَةِ مِنَ الْعِبَادَةِ وَالتَّقَرُّبِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَاللُّزُومِ لِمَا يُرْضِيهِ وَجُعِلَ ذَلِكَ عَامًّا لِكُلِّ مَا شَرَعَهُ الله تعالى
Onlara hacdaki fiillerini öğrenmelerini emretmiştir; yoksa “İbadet yerlerinizi benden alınız” demek istememiştir. Bunu bildiğine göre şöyle deriz: Menasiki hac menasikine hamledersek; şayet onu fiillere hamledersek gösterme (irâe), o amelleri bildirmek içindir; şayet onu mekânlara hamledersek gösterme, mekânları bildirmek içindir. Müfessirlerden menasiki yalnızca kurbana hamledenler de olmuştur ki bu yanlıştır; zira kurbana taabbüd (ibadet) kapsamına girmesi sebebiyle nüsuk denilmiştir. Bu yüzden yemek için kesilen şeye bu isim verilmez. Kurbanın kendisine nüsuk denilmesine sebep olan hac amellerinden bir amel olma vasfı, diğer bütün amellerde de mevcuttur; dolayısıyla hepsinin buna dahil olması vacip olur. Şayet menasiki, bu lafzın kökeninin işaret ettiği ibadet, Allah Teâlâ'ya yakınlaşma ve O'nu razı kılacak şeylere sarılma manasına hamledersek ve bunu Allah Teâlâ'nın şeriat kıldığı her şey için genel kılarsak,
لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ فَقَوْلُهُ: وَأَرِنا مَناسِكَنا أَيْ عَلِّمْنَا كَيْفَ نَعْبُدُكَ، وَأَيْنَ نَعْبُدُكَ وَبِمَاذَا نَتَقَرَّبُ إِلَيْكَ حَتَّى نَخْدُمَكَ بِهِ كَمَا يَخْدُمُ الْعَبْدُ مَوْلَاهُ.
İbrâhim aleyhisselâm için: { وَأَرِنا مَناسِكَنا } “bize ibadet yer ve usullerimizi göster” kavli; yani “Bir kulun efendisine hizmet ettiği gibi Senin rızana hizmet edebilmemiz için Sana nasıl ibadet edeceğimizi, Sana nerede ibadet edeceğimizi ve Sana ne ile yakınlaşacağımızı bize öğret” [anlamına gelir].
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ أَرِنا بِإِسْكَانِ الرَّاءِ فِي كُلِّ الْقُرْآنِ، وَوَافَقَهُمَا عَاصِمٌ وَابْنُ عَامِرٍ فِي حَرْفٍ وَاحِدٍ، فِي حم السَّجْدَةِ أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلَّانا [فُصِّلَتْ: ٢٩] وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ الظَّاهِرَةِ عَنْهُ بِاخْتِلَاسِ كَسْرَةِ الرَّاءِ مِنْ غَيْرِ إِشْبَاعٍ فِي كُلِّ الْقُرْآنِ، وَالْبَاقُونَ بِالْكَسْرَةِ مُشْبَعَةً، وَأَصْلُهُ أَرْئِنَا بِالْهَمْزَةِ الْمَكْسُورَةِ، نُقِلَتْ كَسْرَةُ الْهَمْزَةِ إِلَى الرَّاءِ وَحُذِفَتِ الْهَمْزَةُ وَهُوَ الِاخْتِيَارُ لِأَنَّ أَكْثَرَ الْقُرَّاءِ عَلَيْهِ، وَلِأَنَّهُ سَقَطَتِ الْهَمْزَةُ فَلَا يَنْبَغِي أَنْ تَسْكُنَ الرَّاءُ لِئَلَّا يُجْحَفَ بِالْكَلِمَةِ وَتَذْهَبَ الدَّلَالَةُ عَلَى الْهَمْزَةِ، وَأَمَّا التَّسْكِينُ فَعَلَى حَذْفِ الْهَمْزَةِ وَحَرَكَتِهَا وَعَلَى التَّشْبِيهِ بِمَا سَكَنَ كَقَوْلِهِمْ: فَخْذٌ وَكَبْدٌ، وَأَمَّا الِاخْتِلَاسُ فَلِطَلَبِ الْخِفَّةِ وَبَقَاءِ الدَّلَالَةِ عَلَى حَذْفِ الْهَمْزَةِ.
Üçüncü Mesele: İbn Kesîr ve bir rivayette Ebû Amr, Kur'an'ın tamamında râ harfinin sükûnuyla { أَرِنا } şeklinde okumuştur. Âsım ve İbn Âmir ise yalnızca bir yerde, Hâ-Mîm es-Secde'deki: { أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلَّانا } “bizi saptıran o iki kişiyi bize göster” [Fussilet 29] ayetinde bu ikisine uymuştur. Ebû Amr'dan gelen meşhur bir rivayette ise Kur'an'ın tamamında râ harfinin kesresini işbâ' (uzatma) yapmaksızın ihtilâs ile (kısaltarak) okumuştur. Diğer kıraat imamları ise tam bir kesre ile okumuşlardır. Kelimenin aslı kesreli hemze ile (أَرْئِنَا) şeklindedir; hemzenin kesresi râ harfine nakledilmiş ve hemze hazfedilmiştir. Tercih edilen kıraat de budur; zira kıraat âlimlerinin çoğunluğu bu görüştedir ve hemze düştüğü için kelimenin yapısına zarar gelmemesi ve hemzeye olan delaletin yok olmaması adına râ harfinin sâkin kılınmaması gerekir. Sükûna gelince, bu kıraat hemzenin ve harekesinin hazfedilmesiyle ve Arapların: fahid (فَخِذٌ) yerine fahz (فَخْذٌ), kebid (كَبِدٌ) yerine kebd (كَبْدٌ) demeleri gibi sâkin olana benzetilmesi esasına dayanır. İhtilâs ise telaffuzda hafiflik arayışı ve hemzenin hazfedildiğine dair delaletin korunması içindir.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَتُبْ عَلَيْنا فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Onun: { وَتُبْ عَلَيْنا } “ve tevbemizi kabul et” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ مَنْ جَوَّزَ الذَّنْبَ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ بِهَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: لِأَنَّ التَّوْبَةَ مَشْرُوطَةٌ بِتَقَدُّمِ الذَّنْبِ، فَلَوْلَا تَقَدُّمُ الذَّنْبِ وَإِلَّا لَكَانَ طَلَبُ التَّوْبَةِ طَلَبًا لِلْمُحَالِ، وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَالُوا: إِنَّا نُجَوِّزُ الصَّغِيرَةَ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ فَكَانَتْ هَذِهِ التَّوْبَةُ تَوْبَةً مِنَ الصَّغِيرَةِ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ الصَّغَائِرَ قَدْ صَارَتْ مُكَفَّرَةً بِثَوَابِ فَاعِلِهَا وَإِذَا صَارَتْ مُكَفَّرَةً فَالتَّوْبَةُ عَنْهَا مُحَالٌ، لِأَنَّ تَأْثِيرَ التوبة في إزالتها وإزالة الزائل محال.
Birinci Mesele: Peygamberlerin günah işlemesini caiz görenler bu ayeti delil getirerek şöyle demişlerdir: “Çünkü tevbe, öncesinde bir günahın geçmiş olmasını şart koşar. Şayet önceden bir günah geçmiş olmasaydı, tevbe talebi imkânsızı talep etmek olurdu.” Mu'tezile ise şöyle demiştir: “Biz peygamberler hakkında küçük günahı (sagîre) caiz görüyoruz; dolayısıyla bu tevbe, küçük günahtan yapılan bir tevbedir.” Ancak birisi şöyle diyebilir: Küçük günahlar, failinin sevapları sebebiyle zaten kefarete uğramıştır (silinmiştir); kefarete uğradığına göre ondan tevbe etmek muhaldir, zira tevbenin tesiri günahı yok etmektir, zâil olan (zaten yok olmuş) bir şeyi yok etmek ise muhaldir.
وهاهنا أجوبة أخر نصلح لِمَنْ جَوَّزَ الصَّغَائِرَ وَلِمَنْ لَمْ يُجَوِّزْهَا، وَهِيَ مِنْ وُجُوهٍ. أَوَّلُهَا: يَجُوزُ أَنْ يَأْتِيَ بِصُورَةِ التوبة تشديداً فِي الِانْصِرَافِ عَنِ الْمَعْصِيَةِ، لِأَنَّ مَنْ تَصَوَّرَ نَفْسَهُ بِصُورَةِ النَّادِمِ الْعَازِمِ عَلَى التَّحَرُّزِ الشَّدِيدِ، كَانَ أَقْرَبَ إِلَى تَرْكِ الْمَعَاصِي، فَيَكُونُ ذَلِكَ لُطْفًا دَاعِيًا إِلَى تَرْكِ الْمَعَاصِي، وَثَانِيهَا: أَنَّ الْعَبْدَ وَإِنِ اجْتَهَدَ فِي طَاعَةِ رَبِّهِ فَإِنَّهُ لَا يَنْفَكُّ عَنِ التَّقْصِيرِ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ: إِمَّا عَلَى سَبِيلِ السَّهْوِ، أَوْ عَلَى سَبِيلِ تَرْكِ الْأَوْلَى، فَكَانَ هَذَا الدُّعَاءُ لِأَجْلِ ذَلِكَ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَعْلَمَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَنَّ فِي ذُرِّيَّتِهِ مَنْ يَكُونُ ظَالِمًا عاصياً، لا جرم سأل هاهنا أَنْ يَجْعَلَ بَعْضَ ذُرِّيَّتِهِ أُمَّةً مُسْلِمَةً، ثُمَّ طَلَبَ مِنْهُ أَنْ يُوَفِّقَ أُولَئِكَ الْعُصَاةَ الْمُذْنِبِينَ لِلتَّوْبَةِ فَقَالَ: وَتُبْ عَلَيْنا أَيْ عَلَى الْمُذْنِبِينَ مِنْ ذُرِّيَّتِنَا، وَالْأَبُ الْمُشْفِقُ عَلَى وَلَدِهِ إِذَا أَذْنَبَ وَلَدُهُ فَاعْتَذَرَ الْوَالِدُ عَنْهُ فَقَدْ يَقُولُ:
Burada küçük günahı caiz görenlerin de caiz görmeyenlerin de istifade edebileceği başka cevaplar vardır ve bunlar birkaç yöndendir. Birincisi: Günahtan tamamen yüz çevirmede işi sıkı tutmak amacıyla tevbe suretinde gelmiş olması caizdir; zira kendisini şiddetle sakınmaya azmetmiş pişman bir kimse suretinde tasavvur eden kimse, günahları terk etmeye daha yakın olur. Böylece bu durum günahları terk etmeye sevk eden bir lütuf olur. İkincisi: Kul, Rabbine itaatte ne kadar çaba gösterirse göstersin, şu iki yönden birisiyle kusurdan uzak kalamaz: Ya sehven (unutarak) ya da evlâ olanı (daha faziletli olanı) terk etmek suretiyle. Dolayısıyla bu dua bundan dolayı yapılmıştır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ, İbrâhim'e aleyhisselâm zürriyetinde zalim ve asi kimselerin bulunacağını bildirince, hiç şüphesiz o burada zürriyetinden bir kısmını teslim olmuş bir ümmet kılmasını istemiş, ardından da o asi ve günahkâr kimseleri tevbeye muvaffak kılmasını talep ederek: { وَتُبْ عَلَيْنا } “ve tevbemizi kabul et” yani “zürriyetimizden günahkâr olanların tevbesini kabul et” demiştir. Zira evladına şefkat duyan bir baba, çocuğu bir günah işlediğinde onun adına özür dileyerek bazen şöyle der:
أَجْرَمْتُ وَعَصَيْتُ وَأَذْنَبْتُ فَاقْبَلْ عُذْرِي وَيَكُونُ مُرَادُهُ: إِنَّ وَلَدِي أَذْنَبَ فَاقْبَلْ عُذْرَهُ، لِأَنَّ وَلَدَ الْإِنْسَانِ يَجْرِي مَجْرَى نَفْسِهِ، وَالَّذِي يُقَوِّي هَذَا التَّأْوِيلَ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: مَا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ أَنَّهُ قَالَ: وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ [إِبْرَاهِيمَ: ٣٥، ٣٦] فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ تَتُوبَ عَلَيْهِ إِنْ تَابَ، وَتَغْفِرَ لَهُ مَا سَلَفَ مِنْ ذُنُوبِهِ. الثَّانِي: ذَكَرَ أَنَّ فِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ: وَأَرِهِمْ مَنَاسِكَهُمْ وَتُبْ عَلَيْهِمْ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ قَالَ عَطْفًا عَلَى هَذَا: رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ. الرَّابِعُ: تَأَوَّلُوا قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ [الْأَعْرَافِ: ١١] بجعل خلقه إياه خلقاً لهم إذا كَانُوا مِنْهُ، فَكَذَلِكَ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ قوله: أَرِنا مَناسِكَنا أي أر ذُرِّيَّتَنَا.
“Suç işledim, isyan ettim, günaha girdim; mazeretimi kabul et.” Oysa muradı: “Evladım günah işledi, onun mazeretini kabul et” demektir; çünkü insanın çocuğu kendisi mesabesindedir. Bu tevili kuvvetlendiren birkaç vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın İbrâhim Suresi'nde onun şöyle dediğini nakletmesidir: { وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut. Rabbim, şüphesiz onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar. Artık kim bana uyarsa o bendendir; kim de bana isyan ederse, şüphesiz Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin” [İbrâhim 35-36]. Bu durumda mananın: “Kim de bana isyan ederse, tevbe ettiği takdirde Sen onun tevbesini kabul etmeye ve geçmiş günahlarını bağışlamaya kadirsin” şeklinde olması muhtemeldir. İkincisi: Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde: “Onlara ibadet yer ve usullerini göster ve onların tevbesini kabul et” şeklinde olduğunun zikredilmesidir. Üçüncüsü: Buna atıfla: { رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ } “Rabbimiz, onların içinden kendilerine... bir peygamber gönder” demesidir. Dördüncüsü: Âlimlerin Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ } “Sizi yarattık, sonra size şekil verdik” [A'râf 11] kavlini, onlar Âdem'den oldukları için Âdem'i yaratmasını onların yaratılması kılmakla tevil etmeleridir. Aynı şekilde onun: { أَرِنا مَناسِكَنا } “bize ibadet yer ve usullerimizi göster” kavlinin “Zürriyetimize göster” anlamına gelmesi de uzak bir ihtimal değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ الْأَصْحَابُ بِقَوْلِهِ: وَتُبْ عَلَيْنا عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ خَلْقُ اللَّهِ تَعَالَى، قَالُوا لِأَنَّهُ ﵇ طَلَبَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِ، فَلَوْ كَانَتِ التَّوْبَةُ مَخْلُوقَةً لِلْعَبْدِ، لَكَانَ طَلَبُهَا مِنَ اللَّهِ تعالى محالًا
İkinci Mesele: [Ehl-i Sünnet] ashabımız, kulun fiilinin Allah Teâlâ'nın yaratması olduğuna dair { وَتُبْ عَلَيْنا } “ve tevbemizi kabul et” kavlini delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Çünkü o aleyhisselâm Allah Teâlâ'dan kendi tevbesini kabul etmesini (tevbeye muvaffak kılmasını) talep etmiştir. Şayet tevbe kul tarafından yaratılmış olsaydı, onu Allah Teâlâ'dan talep etmek muhal
وَجَهْلًا، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: هَذَا مُعَارَضٌ بِمَا أَنَّ الله تعالى طلب التوبة منا. فقال: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً [التَّحْرِيمِ: ٨] وَلَوْ كَانَتْ فِعْلًا لِلَّهِ تَعَالَى، لَكَانَ طَلَبُهَا مِنَ الْعَبْدِ مُحَالًا وَجَهْلًا، وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ حُمِلَ قَوْلُهُ: وَتُبْ عَلَيْنا عَلَى التَّوْفِيقِ وَفِعْلِ الْأَلْطَافِ أَوْ عَلَى قَبُولِ التَّوْبَةِ مِنَ الْعَبْدِ، قَالَ الْأَصْحَابُ: التَّرْجِيحُ مَعَنَا لِأَنَّ دَلِيلَ الْعَقْلِ يُعَضِّدُ قَوْلَنَا مِنْ وُجُوهٍ. أَوَّلُهَا: أَنَّهُ مَتَى لَمْ يَخْلُقِ اللَّهُ تَعَالَى دَاعِيَةً مُوجِبَةً لِلتَّوْبَةِ اسْتَحَالَ حُصُولُ التَّوْبَةِ، فَكَانَتِ التَّوْبَةُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لَا مِنَ الْعَبْدِ، وَتَقْرِيرُ دَلِيلِ الدَّاعِي قَدْ تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ. وَثَانِيهَا: أَنَّ التَّوْبَةَ عَلَى مَا لَخَّصَهُ الشَّيْخُ الْغَزَالِيُّ ﵀: عِبَارَةٌ عَنْ مَجْمُوعِ أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ مُرَتَّبَةٍ: علم وحال وعمل، فالعلم أول والحال ثان وَهُوَ مُوجِبُ الْعِلْمِ وَالْعَمَلُ ثَالِثٌ وَهُوَ مُوجِبُ الْحَالِ، أَمَّا الْعِلْمُ فَهُوَ مَعْرِفَةُ عِظَمِ ضَرَرِ الذُّنُوبِ، يَتَوَلَّدُ مِنْ هَذِهِ الْمَعْرِفَةِ تَأَلُّمُ الْقَلْبِ بِسَبَبِ فَوْتِ الْمَنْفَعَةِ وَحُصُولِ الْمَضَرَّةِ، وَهَذَا التَّأَلُّمُ هُوَ الْمُسَمَّى بِالنَّدَمِ ثُمَّ يَتَوَلَّدُ مِنْ هَذَا النَّدَمِ صِفَةٌ تُسَمَّى: إِرَادَةً وَلَهَا تَعَلُّقٌ بِالْحَالِ وَالْمَاضِي وَالْمُسْتَقْبَلِ، أَمَّا تَعَلُّقُهُ بِالْحَالِ فَهُوَ التَّرْكُ لِلذَّنْبِ الَّذِي كَانَ مُلَابِسًا لَهُ، وَأَمَّا بِالِاسْتِقْبَالِ فَبِالْعَزْمِ عَلَى تَرْكِ ذَلِكَ الْفِعْلِ الْمُفَوِّتِ لِلْمَحْبُوبِ إِلَى آخِرِ الْعُمُرِ، وَأَمَّا فِي الْمَاضِي فَبِتَلَافِي مَا فَاتَ بِالْجَبْرِ وَالْقَضَاءِ إِنْ كَانَ قَابِلًا لِلْجَبْرِ فَالْعِلْمُ هُوَ الْأَوَّلُ وَهُوَ مَطْلَعُ هَذِهِ الْخَيْرَاتِ وَأَعْنِي بِهَذَا الْعِلْمِ الْإِيمَانَ وَالْيَقِينَ، فَإِنَّ الْإِيمَانَ عِبَارَةٌ عَنِ التَّصْدِيقِ بِأَنَّ الذُّنُوبَ سُمُومٌ مُهْلِكَةٌ وَالْيَقِينَ عِبَارَةٌ عَنْ تَأَكُّدِ هَذَا التَّصْدِيقِ وَانْتِفَاءِ الشَّكِّ عَنْهُ وَاسْتِيلَائِهِ عَلَى الْقَلْبِ، ثُمَّ إِنَّ هَذَا الْيَقِينَ مَهْمَا اسْتَوْلَى عَلَى الْقَلْبِ اشْتَعَلَ نَارُ النَّدَمِ فَيَتَأَلَّمُ بِهِ الْقَلْبُ حَيْثُ يُبْصِرُ بِإِشْرَاقِ نُورِ الْإِيمَانِ، أَنَّهُ صَارَ مَحْجُوبًا عَنْ مَحْبُوبِهِ كَمَنْ يُشْرِقُ عَلَيْهِ نُورُ الشَّمْسِ وَقَدْ كَانَ فِي ظُلْمَةٍ فَرَأَى مَحْبُوبَهُ قَدْ أَشْرَفَ عَلَى الْهَلَاكِ فَتَشْتَعِلُ نِيرَانُ الْحُبِّ فِي قَلْبِهِ فَيَتَوَلَّدُ مِنْ تِلْكَ الْحَالَةِ إِرَادَتُهُ لِلِانْتِهَاضِ لِلتَّدَارُكِ إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ تَرَتُّبَ الْفِعْلِ عَلَى الْإِرَادَةِ ضَرُورِيٌّ لِأَنَّ الْإِرَادَةَ الْجَازِمَةَ الْخَالِيَةَ عَنِ الْمُعَارِضِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَتَرَتَّبَ عَلَيْهَا الْفِعْلُ وَتَرَتُّبُ الْإِرَادَةِ عَلَى تَأَلُّمِ الْقَلْبِ أَيْضًا ضَرُورِيٌّ، فَإِنَّ مَنْ تَأَلَّمَ قَلْبُهُ بِسَبَبِ مُشَاهَدَةِ أَمْرٍ مَكْرُوهٍ لَا بُدَّ وَأَنْ يَحْصُلَ فِي قَلْبِهِ إِرَادَةُ الدَّفْعِ وَتَرَتُّبُ ذَلِكَ الْأَلَمِ عَلَى الْعِلْمِ بِكَوْنِ ذَلِكَ الشَّيْءِ جَالِبًا لِلْمَضَارِّ، وَدَفْعًا لِلْمَنَافِعِ أَيْضًا أَمْرٌ ضَرُورِيٌّ، فَكُلُّ هَذِهِ المراتب ضرورية فكيف تحصل تحت الاختبار والتكليف.
ve cehalet olurdu. Mu'tezile ise şöyle demiştir: Bu görüşe, Allah Teâlâ'nın bizden tevbe etmemizi talep etmiş olmasıyla karşı çıkılır. Nitekim: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً } “Ey iman edenler! Allah'a nasûh bir tevbe ile tevbe edin” [Tahrîm 8] buyurmuştur. Şayet bu Allah Teâlâ'nın bir fiili olsaydı, onun kuldan talep edilmesi muhal ve cehalet olurdu. Bu sabit olunca, onun: { وَتُبْ عَلَيْنا } “ve tevbemizi kabul et” kavli tevfik vermeye, lütufta bulunmaya veya kuldan tevbeyi kabul etmeye hamledilir. Ashabımız şöyle demiştir: Tercih edilen bizim görüşümüzdür; zira akıl delili bizim görüşümüzü birkaç yönden desteklemektedir. Birincisi: Allah Teâlâ tevbeyi gerektiren kesin bir saik (dâiye) yaratmadığı sürece tevbenin meydana gelmesi imkânsızdır; dolayısıyla tevbe kuldan değil Allah Teâlâ'dandır. Dâî (saik) delilinin izahı daha önce defalarca geçmişti. İkincisi: Şeyh Gazzâlî'nin rahmetullâhi aleyh özetlediği üzere tevbe, sırasıyla dizilmiş üç unsurun toplamından ibarettir: İlim, hâl ve amel. İlim ilktir; hâl ikincidir ve ilmin gereğidir; amel ise üçüncüdür ve hâlin gereğidir. İlme gelince; o, günahların zararının büyüklüğünü bilmektir. Bu bilgiden, bir menfaatin kaçırılması ve bir zararın hâsıl olması sebebiyle kalbin acı duyması doğar. İşte bu acıya nedâmet (pişmanlık) denir. Sonra bu nedâmetten irade adı verilen bir sıfat doğar ki bunun şimdiki zamanla, geçmişle ve gelecekle irtibatı vardır. Şimdiki zamanla irtibatı; işlemekte olduğu günahı terk etmesidir. Gelecekle irtibatı; ömrünün sonuna kadar sevilen şeyi elden kaçıran o fiili terk etmeye azmetmesidir. Geçmişle irtibatı ise; şayet telafi edilmeye elverişli bir şeyse, elden kaçanı telafi ve kaza yoluyla gidermesidir. O halde ilim ilktir ve bu hayırların doğuş yeridir; bu ilimle de imanı ve yakîni kastediyorum. Çünkü iman, günahların helak edici zehirler olduğunu tasdik etmekten ibarettir; yakîn ise bu tasdikin kesinleşmesi, ondan şüphenin kalkması ve kalbi istila etmesinden ibarettir. Sonra bu yakîn kalbi ne zaman istila ederse nedâmet ateşi alevlenir ve iman nurunun aydınlanmasıyla mahbubundan (sevgilisinden) perdelendiğini gördüğü anda kalp bundan acı duyar; tıpkı karanlıkta iken üzerine güneş ışığı doğan ve sevgilisinin helakin eşiğinde olduğunu gören bir kimse gibidir ki kalbinde sevgi ateşleri tutuşur ve bu hâlden, telafi için harekete geçme iradesi doğar. Bunu bildiğine göre şöyle deriz: Fiilin iradeye terettüp etmesi zorunludur; çünkü engeli bulunmayan kesin bir iradenin ardından fiilin gelmesi kaçınılmazdır. İradenin kalbin elem duymasına terettüp etmesi de zorunludur; zira kalbi hoşlanılmayan bir durumu müşahede etmekten ötürü acı çeken kimsede defetme iradesinin hâsıl olması kaçınılmazdır. O acının, o şeyin zararları celbedici ve menfaatleri defedici olduğunu bilmeye terettüp etmesi de zorunlu bir durumdur. Dolayısıyla bütün bu mertebeler zorunludur; öyleyse nasıl ihtiyar ve teklif altına girebilir?
بَقِيَ أَنْ يُقَالَ: الدَّاخِلُ تَحْتَ التَّكْلِيفِ هُوَ الْعِلْمُ، إِلَّا أَنَّ فِيهِ أَيْضًا إِشْكَالًا، لِأَنَّ ذَلِكَ الْعِلْمَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ ضَرُورِيًّا أَوْ نَظَرِيًّا، فَإِنْ كَانَ ضَرُورِيًّا لَمْ يَكُنْ دَاخِلًا تَحْتَ الِاخْتِبَارِ وَالتَّكْلِيفِ أَيْضًا، وَإِنْ كَانَ نَظَرِيًّا فَهُوَ مُسْتَنْتَجٌ عَنِ الْعُلُومِ الضَّرُورِيَّةِ. فَمَجْمُوعُ تِلْكَ الْعُلُومِ الضَّرُورِيَّةِ الْمُنْتِجَةِ لِلْعِلْمِ النَّظَرِيِّ الْأَوَّلِ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ كَافِيًا فِي ذَلِكَ الْإِنْتَاجِ أَوْ غيره كَافٍ، فَإِنْ كَانَ كَافِيًا كَانَ تَرَتُّبُ ذَلِكَ الْعِلْمِ النَّظَرِيِّ الْمُسْتَنْتَجِ أَوَّلًا عَلَى تِلْكَ الْعُلُومِ الضَّرُورِيَّةِ وَاجِبًا، وَالَّذِي يَجِبُ تَرَتُّبُهُ عَلَى مَا يَكُونُ/ خَارِجًا عَنِ الِاخْتِيَارِ، كَانَ أَيْضًا خَارِجًا عَنِ الِاخْتِيَارِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَافِيًا فَلَا بُدَّ مِنْ شَيْءٍ آخَرَ، فَذَلِكَ الْآخَرُ إِنْ كَانَ مِنَ الْعُلُومِ الضَّرُورِيَّةِ فَهُوَ إِنْ كَانَ حَاصِلًا فَالَّذِي فَرَضْنَاهُ غَيْرُ كَافٍ، وَقَدْ كَانَ كَافِيًا، هَذَا خُلْفٌ، وَإِنْ كَانَ مِنَ الْعُلُومِ النَّظَرِيَّةِ افْتَقَرَ أَوَّلُ الْعُلُومِ النَّظَرِيَّةِ إِلَى عِلْمٍ نَظَرِيٍّ آخَرَ قَبْلَهُ فَلَمْ يَكُنْ أَوَّلُ الْعُلُومِ النَّظَرِيَّةِ أَوَّلًا لِلْعُلُومِ النَّظَرِيَّةِ، وَهَذَا خُلْفٌ. ثُمَّ الْكَلَامُ فِي ذَلِكَ الْأَوَّلِ كَمَا فِيمَا قَبْلَهُ فَيَلْزَمُ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا آخِرًا أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَتُبْ عَلَيْنا مَحْمُولٌ عَلَى ظَاهِرِهِ، وَهُوَ الْحَقُّ الْمُطَابِقُ لِلدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ وَأَنَّ سَائِرَ الْآيَاتِ الْمُعَارِضَةِ لِهَذِهِ الْآيَةِ أَوْلَى بِالتَّأْوِيلِ.
Geriye teklif altına girenin ilim olduğunu söylemek kalır; ancak bunda da bir müşkil vardır. Çünkü o ilim ya zarurîdir ya da nazarîdir (akıl yürütmeyle elde edilendir). Şayet zarurî ise o da ihtiyar ve teklif altına girmez. Şayet nazarî ise zarurî ilimlerden istintaç edilmiş (çıkarılmış) demektir. İlk nazarî ilmi netice veren o zarurî ilimlerin toplamı, o neticeyi vermede ya yeterlidir ya da yeterli değildir. Şayet yeterli ise, ilk olarak istintaç edilen o nazarî ilmin o zarurî ilimlere terettüp etmesi vacip (zorunlu) olur; ihtiyarın dışında olan bir şeye terettüp etmesi vacip olan şey ise kendisi de ihtiyarın dışında kalır. Şayet yeterli değilse başka bir şeye ihtiyaç vardır; o başka şey şayet zarurî ilimlerden ise, şayet o mevcutsa farz ettiğimiz şey yetersiz kalmış olur, oysa yeterli idi; bu ise bir çelişkidir. Şayet nazarî ilimlerden ise nazarî ilimlerin ilki, kendisinden önceki başka bir nazarî ilme muhtaç olur ve böylece nazarî ilimlerin ilki nazarî ilimlerin ilki olmaktan çıkar; bu da bir çelişkidir. Sonra o ilk ilim hakkındaki söz, kendisinden önceki hakkındaki söz gibidir ve böylece teselsül gerekir ki bu muhaldir. Son olarak zikrettiğimiz şeyle sabit oldu ki Allah Teâlâ'nın: { وَتُبْ عَلَيْنا } “ve tevbemizi kabul et” kavli zahirine hamledilir; aklî delillere uygun olan hakikat de budur ve bu ayetle çelişen diğer ayetler tevile daha layıktır.
أَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ فَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ.
O'nun: { إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz Sen, tevbeleri çokça kabul edensin, çok merhamet edensin” kavline gelince, bunun zikri daha önce geçmişti.
النَّوْعُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ قَوْلَهُ: رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ
Üçüncü Tür: O'nun: { رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ } “Rabbimiz, onların içinden kendilerine... bir peygamber gönder” kavlidir. Bil ki O'nun: { رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ } kavlinde
رَسُولًا
peygamber
يُرِيدُ مَنْ أَرَادَ بِقَوْلِهِ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ لِأَنَّهُ الْمَذْكُورُ مِنْ قَبْلُ وَوَصْفُهُ لِذُرِّيَّتِهِ بِذَلِكَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَعُطِفَ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ وَهَذَا الدُّعَاءُ يُفِيدُ كَمَالَ حَالِ ذُرِّيَّتِهِ مِنْ وَجْهَيْنِ. أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ فِيهِمْ رَسُولٌ يُكْمِلُ لَهُمُ الدِّينَ وَالشَّرْعَ وَيَدْعُوهُمْ إِلَى مَا يَثْبُتُونَ بِهِ عَلَى الْإِسْلَامِ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْمَبْعُوثُ مِنْهُمْ لَا مِنْ غَيْرِهِمْ لِوُجُوهٍ. أَحَدُهَا: لِيَكُونَ مَحَلُّهُمْ وَرُتْبَتُهُمْ فِي الْعِزِّ وَالدِّينِ أَعْظَمَ، لِأَنَّ الرَّسُولَ وَالْمُرْسَلَ إِلَيْهِ إِذَا كَانَا مَعًا مِنْ ذُرِّيَّتِهِ، كَانَ أَشْرَفَ لِطَلِبَتِهِ إِذَا أُجِيبَ إِلَيْهَا. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ إِذَا كَانَ مِنْهُمْ فَإِنَّهُمْ يَعْرِفُونَ مَوْلِدَهُ وَمَنْشَأَهُ فَيَقْرُبُ الْأَمْرُ عَلَيْهِمْ فِي مَعْرِفَةِ صِدْقِهِ وَأَمَانَتِهِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ إِذَا كَانَ مِنْهُمْ كَانَ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى خَيْرِهِمْ وَأَشْفَقَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْأَجْنَبِيِّ لَوْ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِذَا كَانَ مُرَادُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ عِمَارَةَ الدِّينِ فِي الْحَالِ وَفِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَكَانَ قَدْ غَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ أَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا يَتِمُّ وَيَكْمُلُ بِأَنْ يَكُونَ الْقَوْمُ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ حَسُنَ مِنْهُ أَنْ يُرِيدَ ذَلِكَ لِيَجْتَمِعَ لَهُ بِذَلِكَ نِهَايَةُ الْمُرَادِ فِي الدِّينِ، ويضاف إِلَيْهِ السُّرُورُ الْعَظِيمُ بِأَنْ يَكُونَ هَذَا الْأَمْرُ فِي ذُرِّيَّتِهِ لِأَنَّ لَا عِزَّ وَلَا شَرَفَ أَعْلَى مِنْ هَذِهِ الرُّتْبَةِ. وَأَمَّا إِنَّ الرَّسُولَ هُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ فَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: إِجْمَاعُ الْمُفَسِّرِينَ وَهُوَ حُجَّةٌ. وَثَانِيهَا: مَا
[gönderilmesini istediği kimselerle], { وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ } “zürriyetimizden de Sana teslim olmuş bir ümmet [çıkar]” kavliyle dilediği kimseleri kastettiğinde hiçbir şüphe yoktur; zira daha önce zikredilen onlardır ve zürriyetini bu şekilde vasfetmesi ancak Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetine layık olur. Bu sebeple Allah Teâlâ'nın: { رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ } “Rabbimiz, onların içinden kendilerine... bir peygamber gönder” kavliyle ona atfedilmiştir. Bu dua, onun zürriyetinin durumunun mükemmelliğini iki açıdan ifade eder: Birincisi: İçlerinde kendileri için dini ve şeriatı kemale erdirecek, onları üzerinde İslâm üzere sebat edecekleri şeylere davet edecek bir elçinin bulunmasıdır. İkincisi: Gönderilen o elçinin başkalarından değil de kendilerinden olmasıdır ki bu da birkaç yöndendir: Birincisi: İzzet ve din hususundaki konumları ve mertebeleri daha büyük olsun diyedir; zira elçi ile kendisine elçi gönderilen kimseler her ikisi birden onun zürriyetinden olduğunda, talebine icabet edildiğinde bu onun isteği için daha şerefli olur. İkincisi: O elçi kendilerinden olduğunda, onun doğumunu ve yetişmesini bilirler ve onun doğruluğunu ve güvenilirliğini bilmek kendilerine daha kolay gelir. Üçüncüsü: O elçi kendilerinden olduğunda, şayet onlara yabancı biri gönderilseydi olacağından çok daha fazla onların hayrına hırslı ve onlara karşı çok daha şefkatli olur. Bu sabit olduğuna göre deriz ki: İbrâhim'in aleyhisselâm muradı şimdiki zamanda ve gelecekte dinin mamur olması idi ve bunun ancak o kavmin kendi zürriyetinden olmasıyla tamamlanıp kemale ereceği zannı onda galip geldiğinde, din hususundaki gayenin son noktası kendisinde toplansın ve buna ek olarak bu işin kendi zürriyetinde olmasından dolayı büyük bir sevinç ona katılsın diye bunu istemesi güzel olmuştur; zira bu mertebeden daha üstün bir izzet ve şeref yoktur. O elçinin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olduğuna gelince, buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Müfessirlerin icmaıdır ve bu bir hüccettir. İkincisi: Ondan
رُوِيَ عَنْهُ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: «أَنَا دَعْوَةُ إِبْرَاهِيمَ وَبِشَارَةُ عِيسَى»
aleyhisselâm rivayet edilen: «Ben, İbrâhim'in duası ve Îsâ'nın müjdesiyim»
وَأَرَادَ بِالدَّعْوَةِ هَذِهِ الْآيَةَ، وَبِشَارَةُ عِيسَى ﵇ مَا ذُكِرَ فِي سُورَةِ الصَّفِّ مِنْ قَوْلِهِ:
hadisidir. Dua ile bu ayeti, Îsâ'nın aleyhisselâm müjdesi ile de Saf Suresi'nde zikredilen şu buyruğunu kastetmiştir:
مُبَشِّراً بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ [الصَّفِّ: ٦] . وَثَالِثُهَا: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ إِنَّمَا دَعَا بِهَذَا الدُّعَاءِ بِمَكَّةَ لِذُرِّيَّتِهِ الَّذِينَ يَكُونُونَ بِهَا وَبِمَا حَوْلَهَا وَلَمْ يَبْعَثِ اللَّهُ تَعَالَى إِلَى مَنْ بِمَكَّةَ وَمَا حَوْلَهَا إِلَّا مُحَمَّدًا ﷺ.
{ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ } “Benden sonra gelecek, adı Ahmed olan bir elçiyi müjdeleyici olarak [geldim]” [Saf 6]. Üçüncüsü: İbrâhim aleyhisselâm bu duayı Mekke'de, orada ve çevresinde bulunacak zürriyeti için yapmıştır; Allah Teâlâ da Mekke'de ve çevresinde bulunanlara sadece Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem göndermiştir.
وهاهنا سُؤَالٌ وَهُوَ أَنَّهُ يُقَالُ: مَا الْحِكْمَةُ فِي ذِكْرِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ مَعَ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي بَابِ الصَّلَاةِ حَيْثُ يقال: اللهم صل على محمد وآل مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ؟
Burada şöyle bir soru vardır: Salavât bahsinde: “Allah'ım! İbrâhim'e ve İbrâhim'in âline salât ettiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de salât et” denildiğinde, İbrâhim'in aleyhisselâm Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte anılmasındaki hikmet nedir?
وَأَجَابُوا عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ، أَوَّلُهَا: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ دَعَا لِمُحَمَّدٍ ﵇ حَيْثُ قَالَ: رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ فَلَمَّا وَجَبَ لِلْخَلِيلِ عَلَى الْحَبِيبِ حَقُّ دُعَائِهِ لَهُ/ قَضَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ حَقَّهُ بِأَنْ أَجْرَى ذِكْرَهُ عَلَى أَلْسِنَةِ أُمَّتِهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ سَأَلَ ذَلِكَ رَبَّهُ بِقَوْلِهِ: وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٨٤] يَعْنِي أَبْقِ لِي ثَنَاءً حَسَنًا فِي أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَأَجَابَهُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ وَقَرَنَ ذِكْرَهُ بِذِكْرِ حَبِيبِهِ إِبْقَاءً لِلثَّنَاءِ الْحَسَنِ عَلَيْهِ فِي أُمَّتِهِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أَبَ الْمِلَّةِ لِقَوْلِهِ: مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ [الْحَجِّ: ٧٨] وَمُحَمَّدٌ كَانَ أَبَ الرَّحْمَةِ، وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ: النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَهُوَ أب لهم وقال في قصته: بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ [التَّوْبَةِ: ١٢٨]
Buna birkaç vecihle cevap vermişlerdir: Birincisi: İbrâhim aleyhisselâm, { رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ } “Rabbimiz, onların içinden kendilerine Senin ayetlerini okuyacak bir peygamber gönder” diyerek Muhammed'e aleyhisselâm dua etmiştir. Halîl'in Habîb üzerindeki dua hakkı sabit olunca, Allah Teâlâ onun zikrini kıyamet gününe kadar ümmetinin dillerinde cereyan ettirerek bu hakkını ödemiştir. İkincisi: İbrâhim aleyhisselâm Rabbinden: { وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ } “Sonra gelecekler arasında benim için doğru bir anılış (güzel bir övgü) nasip eyle” [Şuarâ 84] diyerek bunu istemiştir; yani “Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinde benim için güzel bir övgü bırak” [demiştir]. Allah Teâlâ da onun bu duasına icabet etmiş ve ümmeti içinde ona yönelik güzel övgünün baki kalması için onun zikrini Habîb'inin zikriyle yan yana getirmiştir. Üçüncüsü: İbrâhim: { مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ } “Babanız İbrâhim'in dinine [uyun]” [Hac 78] kavli gereğince dinin babası idi; Muhammed ise rahmetin babası idi. İbn Mes'ûd'un kıraatinde: “Peygamber, müminlere kendi canlarından daha evlâdır ve o onların babasıdır” şeklindedir ve onun kıssasında: { بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Müminlere karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir” [Tevbe 128] buyurmuştur.
وَقَالَ ﵇: «إِنَّمَا أَنَا لَكُمْ مِثْلُ الْوَالِدِ» ،
Nitekim o aleyhisselâm: «Şüphesiz ben sizin için bir baba gibiyim» buyurmuştur;
يَعْنِي فِي الرَّأْفَةِ وَالرَّحْمَةِ، فَلَمَّا وَجَبَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ حَقُّ الْأُبُوَّةِ مِنْ وَجْهٍ قَرَّبَ بَيْنَ ذِكْرِهِمَا فِي بَابِ الثَّنَاءِ وَالصَّلَاةِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ كَانَ مُنَادِيَ الشَّرِيعَةِ فِي الْحَجِّ: وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ [الْحَجِّ: ٢٧] وَكَانَ مُحَمَّدٌ ﵇ مُنَادِيَ الدِّينِ: سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩٣] فَجَمَعَ اللَّهُ تَعَالَى بَيْنَهُمَا فِي الذِّكْرِ الْجَمِيلِ.
yani şefkat ve merhamette [baba gibiyim demektir]. Her birinin bir yönden babalık hakkı sabit olunca, sena ve salavât bahsinde ikisinin zikrini birbirine yakınlaştırmıştır. Dördüncüsü: İbrâhim aleyhisselâm: { وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ } “İnsanlar arasında haccı ilan et” [Hac 27] kavliyle hac hususunda şeriatın davetçisi idi; Muhammed aleyhisselâm ise: { سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ } “İmana çağıran bir davetçiyi işittik” [Âl-i İmrân 193] kavliyle dinin davetçisi idi. Böylece Allah Teâlâ güzel bir anılışta ikisini bir araya getirmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا طَلَبَ بَعْثَةَ رَسُولٍ مِنْهُمْ إِلَيْهِمْ، ذَكَرَ لِذَلِكَ الرَّسُولِ صِفَاتٍ. أولها: قوله: يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَفِيهِ وَجْهَانِ. الْأَوَّلُ: أَنَّهَا الْفُرْقَانُ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ لِأَنَّ الَّذِي كَانَ يَتْلُوهُ عَلَيْهِمْ لَيْسَ إِلَّا ذَلِكَ، فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَيْهِ. الثَّانِي: يَجُوزُ أن تكون الآيات هي الأعلام الدلالة عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ وَصِفَاتِهِ ﷾، وَمَعْنَى تِلَاوَتِهِ إِيَّاهَا عَلَيْهِمْ: أَنَّهُ كَانَ يُذَكِّرُهُمْ بِهَا ويدعوهم إليها ويحملهم على الإيمان بها. وثانيها:
Bil ki Allah Teâlâ onlara kendilerinden bir elçi gönderilmesini talep ettiğinde, o elçi için birtakım sıfatlar zikretmiştir. Birincisi: { يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ } “onlara Senin ayetlerini okuyacak” kavlidir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bunlar Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem indirilen Furkân'dır (Kur'an'dır); çünkü onun onlara okuduğu şey ancak bundan ibaretti, bu yüzden ona hamledilmesi vacip olmuştur. İkincisi: Ayetlerin Yaratıcı'nın varlığına ve sıfatlarına azze ve celle delalet eden alametler olması caizdir; onun bunları onlara okumasının manası ise, onları bunlarla uyarması, bunlara davet etmesi ve bunlara iman etmeye sevk etmesidir. İkincisi:
قَوْلُهُ: وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ يَأْمُرُهُمْ بِتِلَاوَةِ الْكِتَابِ وَيُعَلِّمُهُمْ مَعَانِيَ الْكِتَابِ وَحَقَائِقَهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ التِّلَاوَةَ مَطْلُوبَةٌ لِوُجُوهٍ: مِنْهَا بَقَاءُ لَفْظِهَا عَلَى أَلْسِنَةِ أَهْلِ التَّوَاتُرِ فَيَبْقَى مَصُونًا عَنِ التَّحْرِيفِ وَالتَّصْحِيفِ، وَمِنْهَا أَنْ يَكُونَ لَفْظُهُ وَنَظْمُهُ مُعْجِزًا لِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَمِنْهَا أَنْ يَكُونَ فِي تِلَاوَتِهِ نَوْعُ عِبَادَةٍ وَطَاعَةٍ، وَمِنْهَا أَنْ تَكُونَ قِرَاءَتُهُ فِي الصَّلَوَاتِ وَسَائِرِ الْعِبَادَاتِ نَوْعَ عِبَادَةٍ، فَهَذَا حُكْمُ التِّلَاوَةِ إِلَّا أَنَّ الْحِكْمَةَ الْعُظْمَى وَالْمَقْصُودَ الْأَشْرَفَ تَعْلِيمُ مَا فِيهِ مِنَ الدَّلَائِلِ وَالْأَحْكَامِ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَصَفَ الْقُرْآنَ بِكَوْنِهِ هُدًى وَنُورًا لِمَا فِيهِ مِنَ الْمَعَانِي وَالْحِكَمِ وَالْأَسْرَارِ، فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَوَّلًا أَمْرَ التِّلَاوَةِ ذَكَرَ بَعْدَهُ تَعْلِيمَ حَقَائِقِهِ وَأَسْرَارِهِ فَقَالَ: وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ. الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ:
O'nun: { وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ } “ve onlara Kitab'ı öğretecek” kavlidir. Murad; onlara Kitab'ı okumayı emretmesi, Kitab'ın manalarını ve hakikatlerini öğretmesidir. Çünkü tilavet birtakım yönlerden dolayı talep edilir: Bunlardan biri, lafzının tevatür ehlinin dillerinde kalması ve böylece tahrif ve tashiften korunmuş olmasıdır; bir diğeri, lafzının ve nazmının Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için mucize olmasıdır; bir diğeri, onun tilavetinde bir tür ibadet ve taatin bulunmasıdır; bir diğeri de namazlarda ve diğer ibadetlerde okunmasının bir tür ibadet olmasıdır. Tilavetin hükmü böyledir; ancak en büyük hikmet ve en şerefli maksat, onda bulunan delillerin ve hükümlerin öğretilmesidir. Zira Allah Teâlâ Kur'an'ı, içerdiği manalar, hikmetler ve sırlar sebebiyle hidayet ve nur olmakla vasfetmiştir. Allah Teâlâ ilk olarak tilavet meselesini zikredince, ardından onun hakikatlerini ve sırlarını öğretmeyi zikretmiş ve: { وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ } “ve onlara Kitab'ı öğretecek” buyurmuştur. Üçüncü Sıfat:
مِنْ صِفَاتِ الرَّسُولِ ﷺ قَوْلُهُ: وَالْحِكْمَةَ أَيْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْحِكْمَةَ. وَاعْلَمْ أَنَّ الْحِكْمَةَ هِيَ: الْإِصَابَةُ فِي الْقَوْلِ وَالْعَمَلِ، وَلَا يُسَمَّى حَكِيمًا إِلَّا مَنِ اجْتَمَعَ لَهُ الْأَمْرَانِ وَقِيلَ: أَصْلُهَا مِنْ أَحْكَمْتُ الشَّيْءَ أَيْ رَدَدْتُهُ، فَكَأَنَّ الْحِكْمَةَ هِيَ الَّتِي تَرُدُّ عَنِ الْجَهْلِ وَالْخَطَأِ، وَذَلِكَ إِنَّمَا يَكُونُ بِمَا ذَكَرْنَا مِنَ الْإِصَابَةِ فِي الْقَوْلِ وَالْفِعْلِ، وَوَضْعِ كُلِّ شَيْءِ مَوْضِعَهُ. قَالَ الْقَفَّالُ: وَعَبَّرَ بَعْضُ الْفَلَاسِفَةِ عَنِ الْحِكْمَةِ بِأَنَّهَا التَّشَبُّهُ بِالْإِلَهِ بِقَدْرِ الطَّاقَةِ الْبَشَرِيَّةِ. وَاخْتَلَفَ المفسرون في المراد بالحكمة هاهنا عَلَى وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: قَالَ ابْنُ وَهْبٍ قُلْتُ لِمَالِكٍ: مَا الْحِكْمَةُ؟ قَالَ: مَعْرِفَةُ الدِّينِ، وَالْفِقْهُ فِيهِ، وَالِاتِّبَاعُ لَهُ. وَثَانِيهَا: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: الْحِكْمَةُ سُنَّةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ، قَالَ أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ ﵁: وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ تِلَاوَةَ الْكِتَابِ أَوَّلًا وَتَعْلِيمَهُ ثَانِيًا ثُمَّ عَطَفَ عَلَيْهِ الْحِكْمَةَ/ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْحِكْمَةِ شَيْئًا خَارِجًا عَنِ الْكِتَابِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ إِلَّا سُنَّةَ الرَّسُولِ ﵇. فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَى تَعْلِيمِ الدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ عَلَى التَّوْحِيدِ وَالْعَدْلِ وَالنُّبُوَّةِ؟ قُلْنَا: لِأَنَّ الْعُقُولَ مُسْتَقْبِلَةٌ بِذَلِكَ فَحَمْلُ هَذَا اللَّفْظِ عَلَى مَا لَا يُسْتَفَادُ مِنَ الشَّرْعِ أَوْلَى. وَثَالِثُهَا: الْحِكْمَةُ هِيَ الْفَصْلُ بَيْنَ الحق والباطل، وهو مصدر بمعنى الحكم، كالعقدة وَالْجِلْسَةِ. وَالْمَعْنَى: يُعَلِّمُهُمْ كِتَابَكَ الَّذِي تُنْزِلُهُ عَلَيْهِمْ، وَفَصْلَ أَقَضِيَتِكَ وَأَحْكَامَكَ الَّتِي تُعَلِّمُهُ إِيَّاهَا، وَمِثَالُ هَذَا: الْخُبْرُ وَالْخِبْرَةُ، وَالْعُذْرُ وَالْعِذْرَةُ، وَالْغُلُّ وَالْغِلَّةُ، وَالذُّلُّ وَالذِّلَّةُ. وَرَابِعُهَا: وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ أَرَادَ بِهِ الْآيَاتِ الْمُحْكَمَةَ. وَالْحِكْمَةَ أَرَادَ بِهَا الْآيَاتِ الْمُتَشَابِهَاتِ.
Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem sıfatlarından [biri de], O'nun: { وَالْحِكْمَةَ } “ve hikmeti [öğretecek]” kavlidir; yani “onlara hikmeti de öğretecek” demektir. Bil ki hikmet: Sözde ve amelde isabettir; bu iki husus kendisinde birleşmeyen kimseye hakîm denilmez. Kökünün “bir şeyi menettim/sağlamlaştırdım” anlamındaki (أَحْكَمْتُ الشَّيْءَ) ifadesinden geldiği, dolayısıyla hikmetin cehaletten ve hatadan meneden şey olduğu söylenmiştir; bu da ancak zikrettiğimiz üzere sözde ve fiilde isabet etmek ve her şeyi yerli yerine koymakla olur. Kaffâl şöyle demiştir: Bazı felsefeciler hikmeti “insan gücü nispetinde ilahî ahlâka benzemek” şeklinde ifade etmişlerdir. Müfessirler burada hikmetten ne kastedildiği hususunda farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. Birincisi: İbn Vehb der ki: Mâlik'e: “Hikmet nedir?” diye sordum. O da: “Dini bilmek, dinde derin kavrayış sahibi olmak (fıkıh) ve ona tabi olmaktır” dedi. İkincisi: Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: “Hikmet, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetidir.” Bu Katâde'nin de görüşüdür. Şâfiî'nin radıyallâhu anh ashabı şöyle demiştir: Buna delil, Allah Teâlâ'nın önce Kitab'ın tilavetini, ikinci olarak onun öğretilmesini zikretmesi, sonra da hikmeti ona atfetmesidir; bu durumda hikmetten muradın Kitab'ın dışında bir şey olması vacip olur ki bu da ancak Resûl'ün aleyhisselâm sünnetidir. Şayet: “Bunun tevhide, adalete ve nübüvvete dair aklî delillerin öğretilmesine hamledilmesi niçin caiz olmasın?” denilirse; deriz ki: “Çünkü akıllar bunu müstakil olarak kavrayabilir; dolayısıyla bu lafzı şeriattan elde edilen bir şeye hamletmek daha evlâdır.” Üçüncüsü: Hikmet, hak ile batılın arasını ayırmaktır; ukde (عُقْدَة) ve cilse (جِلْسَة) gibi hüküm (حُكْم) manasında bir masdardır. Mana şöyledir: “Onlara, üzerlerine indirdiğin Kitab'ını ve kendisine öğrettiğin kesin hükümlerini ve kazalarını öğretir.” Bunun misali; hubr (خُبْر) ile hibra (خِبْرَة), uzr (عُذْر) ile izra (عِذْرَة), gull (غُلّ) ile gılle (غِلَّة), züll (ذُلّ) ile zille (ذِلَّة) kelimeleridir. Dördüncüsü: { وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ } ile muhkem ayetleri, { وَالْحِكْمَةَ } ile de müteşâbih ayetleri kastetmiştir.
وخامسها: يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ أَيْ يُعَلِّمُهُمْ مَا فِيهِ مِنَ الْأَحْكَامِ. وَالْحِكْمَةَ أَرَادَ بِهَا أَنَّهُ يُعَلِّمُهُمْ حِكْمَةَ تِلْكَ الشَّرَائِعِ وَمَا فِيهَا مِنْ وُجُوهِ الْمَصَالِحِ وَالْمَنَافِعِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: الْكُلُّ صِفَاتُ الْكِتَابِ كَأَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُ بِأَنَّهُ آيَاتٌ، وَبِأَنَّهُ كِتَابٌ، وَبِأَنَّهُ حِكْمَةٌ. الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: مِنْ صِفَاتِ الرَّسُولِ ﷺ: قَوْلُهُ: «وَيُزَكِّيهِمْ» وَاعْلَمْ أَنَّ كَمَالَ حَالِ الْإِنْسَانِ فِي أَمْرَيْنِ. أَحَدُهُمَا: أَنْ يَعْرِفَ الْحَقَّ لِذَاتِهِ. وَالثَّانِي: أَنْ يَعْرِفَ الْخَيْرَ لِأَجْلِ الْعَمَلِ بِهِ، فَإِنْ أَخَلَّ بِشَيْءٍ مِنْ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ لَمْ يَكُنْ طَاهِرًا عَنِ الرَّذَائِلِ وَالنَّقَائِصِ، وَلَمْ يَكُنْ زَكِيًّا عَنْهَا، فَلَمَّا ذَكَرَ صِفَاتِ الْفَضْلِ وَالْكَمَالِ أَرْدَفَهَا بِذِكْرِ التَّزْكِيَةِ عَنِ الرَّذَائِلِ وَالنَّقَائِصِ، فَقَالَ: وَيُزَكِّيهِمْ وَاعْلَمْ أَنَّ الرَّسُولَ لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى التَّصَرُّفِ فِي بَوَاطِنِ الْمُكَلَّفِينَ، وَبِتَقْدِيرِ أَنْ تَحْصُلَ لَهُ هَذِهِ الْقُدْرَةُ لَكِنَّهُ لَا يَتَصَرَّفُ فِيهَا وَإِلَّا لَكَانَ ذَلِكَ الزَّكَاءُ حَاصِلًا فِيهِمْ عَلَى سَبِيلِ الْجَبْرِ لَا عَلَى سَبِيلِ الِاخْتِيَارِ، فَإِذَنْ هَذِهِ التَّزْكِيَةُ لَهَا تَفْسِيرَانِ. الْأَوَّلُ: مَا يَفْعَلُهُ سِوَى التِّلَاوَةِ وَتَعْلِيمِ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ، حَتَّى يَكُونَ ذَلِكَ كَالسَّبَبِ لِطَهَارَتِهِمْ، وَتِلْكَ الْأُمُورُ مَا كَانَ يَفْعَلُهُ ﵇ مِنَ الْوَعْدِ وَالْإِيعَادِ، وَالْوَعْظِ وَالتَّذْكِيرِ، وَتَكْرِيرِ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ، وَمِنَ التَّشَبُّثِ بِأُمُورِ الدُّنْيَا إِلَى أَنْ يُؤْمِنُوا وَيَصْلُحُوا، فَقَدْ كَانَ ﵇ يَفْعَلُ مِنْ هَذَا الْجِنْسِ أَشْيَاءَ كَثِيرَةً لِيُقَوِّيَ بِهَا دَوَاعِيَهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ، وَلِذَلِكَ مَدَحَهُ تَعَالَى بِأَنَّهُ عَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ، وَأَنَّهُ أُوتِيَ مَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ. الثَّانِي: يُزَكِّيهِمْ، يَشْهَدُ لَهُمْ بِأَنَّهُمْ أَزْكِيَاءُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِذَا شَهِدَ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ، كَتَزْكِيَةِ الْمُزَكِّي الشُّهُودَ، وَالْأَوَّلُ أَجْوَدُ لِأَنَّهُ أَدْخَلُ فِي مُشَاكَلَةِ مُرَادِهِ
Beşincisi: { يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ } yani onlara Kitap'ta bulunan hükümleri öğretir; { وَالْحِكْمَةَ } ile ise onlara o şeriatlerin hikmetini, içerdikleri maslahat ve menfaat cihetlerini öğretmesini kastetmiştir. İnsanlardan bazıları: “Bunların hepsi Kitab'ın sıfatlarıdır; sanki Allah Teâlâ onu ayetler, Kitap ve hikmet olmakla vasfetmiştir” demiştir. Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem dördüncü sıfatı: O'nun: “Ve onları arındıracak (yüzekkîhim)” kavlidir. Bil ki insanın durumunun kemali iki şeydedir: Birincisi: Hakkı bizzat kendisi için bilmek. İkincisi: Hayrı onunla amel etmek için bilmek. Şayet bu iki şeyden birini aksatırsa, rezilliklerden ve noksanlıklardan arınmış olamaz ve onlardan temizlenmiş sayılamaz. Fazilet ve kemal sıfatlarını zikredince, rezillik ve noksanlıklardan arındırma (tezkiye) zikrini de buna eklemiş ve: “Ve onları arındıracak” buyurmuştur. Bil ki Resûl'ün, mükelleflerin iç alemlerinde (kalplerinde) tasarrufta bulunma gücü yoktur; bu gücün ona verildiği takdirde bile o bunda tasarrufta bulunmaz, aksi takdirde o arınma onlarda ihtiyar (özgür irade) yoluyla değil cebr (zorlama) yoluyla hâsıl olurdu. O halde bu tezkiyenin iki tefsiri vardır: Birincisi: Tilavet, Kitap ve hikmet öğretiminin dışında, onların arınmasına bir sebep olacak tarzda yaptığı fiillerdir; bu fiiller de onun aleyhisselâm vaad ve tehditte bulunması, vaaz ve nasihat etmesi, bunları onlara tekrarlaması ve iman edip ıslah oluncaya kadar dünya işlerine sarılması gibi şeylerdir. Nitekim o aleyhisselâm, onların imana ve salih amele olan meyil ve arzularını güçlendirmek için bu cinsten pek çok şey yapardı; bu sebeple Allah Teâlâ onu yüce bir ahlak üzere olmakla ve kendisine güzel ahlakın verildiğiyle övmüştür. İkincisi: { يُزَكِّيهِمْ } yani kıyamet gününde her nefsin kazandığına şahitlik edildiğinde, tezkiye edenin (müzekkî) şahitleri temize çıkarması gibi, onların temiz ve arınmış kimseler olduklarına şahitlik eder. Birincisi daha uygundur; çünkü onun
بِالدُّعَاءِ، لِأَنَّ مُرَادَهُ أَنْ يَتَكَامَلَ لِهَذِهِ الذُّرِّيَّةِ الْفَوْزُ بِالْجَنَّةِ، وَذَلِكَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِتَعْلِيمِ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ، ثُمَّ بِالتَّرْغِيبِ الشَّدِيدِ فِي الْعَمَلِ وَالتَّرْهِيبِ عَنِ الْإِخْلَالِ بِالْعَمَلِ وَهُوَ التَّزْكِيَةُ، هَذَا هُوَ الْكَلَامُ الْمُلَخَّصُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَلِلْمُفَسِّرِينَ فيه عبارات. أحدها: قال الحسن: يزكيهم: يُطَهِّرُهُمْ مِنْ شِرْكِهِمْ، فَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ سَيَكُونُ فِي ذُرِّيَّةِ إِسْمَاعِيلَ جُهَّالٌ لَا حِكْمَةَ فِيهِمْ وَلَا كِتَابَ، وَأَنَّ الشِّرْكَ يُنَجِّسُهُمْ، وَأَنَّهُ تَعَالَى يَبْعَثُ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يُطَهِّرُهُمْ وَيَجْعَلُهُمْ حُكَمَاءَ الْأَرْضِ بَعْدَ جَهْلِهِمْ. وَثَانِيهَا: التَّزْكِيَةُ هِيَ الطَّاعَةُ لِلَّهِ وَالْإِخْلَاصُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ.
duasındaki maksadına daha uygundur; zira onun maksadı, bu zürriyet için cennete ulaşma kurtuluşunun kemale ermesidir. Bu da ancak Kitap ve hikmetin öğretilmesiyle, sonra amele şiddetle teşvik etmek ve ameli aksatmaktan sakındırmakla tamam olur ki tezkiye de budur. Bu ayet hakkındaki özet söz budur. Müfessirlerin bu konuda farklı ifadeleri vardır. Birincisi: Hasan demiştir ki: “Onları arındırır” yani onları şirklerinden temizler. Bu ayet delalet etmiştir ki İsmâil'in zürriyetinde içlerinde hikmet ve Kitap bulunmayan cahiller var olacaktır, şirk onları kirletmektedir ve Allah Teâlâ içlerinden kendilerini temizleyecek ve cehaletlerinden sonra onları yeryüzünün hakîmleri kılacak bir elçi gönderecektir. İkincisi: İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre tezkiye, Allah'a itaat ve ihlastır.
وَثَالِثُهَا: وَيُزَكِّيهِمْ عَنِ الشِّرْكِ وَسَائِرِ الْأَرْجَاسِ، كَقَوْلِهِ: وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ [الْأَعْرَافِ: ١٥٧] وَاعْلَمْ أَنَّهُ ﵇ لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الدَّعَوَاتِ خَتَمَهَا بِالثَّنَاءِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى فَقَالَ: إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ وَالْعَزِيزُ: / هُوَ الْقَادِرُ الَّذِي لَا يُغْلَبُ، وَالْحَكِيمُ هُوَ الْعَالِمُ الَّذِي لَا يَجْهَلُ شَيْئًا، وَإِذَا كَانَ عَالِمًا قَادِرًا كَانَ مَا يَفْعَلُهُ صَوَابًا وَمُبَرَّأً عَنِ الْعَبَثِ وَالسَّفَهِ، وَلَوْلَا كَوْنُهُ كَذَلِكَ لَمَا صَحَّ مِنْهُ إِجَابَةُ الدُّعَاءِ وَلَا بَعْثَةُ الرُّسُلِ، وَلَا إِنْزَالُ الْكِتَابِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْعَزِيزَ مِنْ صِفَاتِ الذَّاتِ إِذَا أُرِيدَ اقْتِدَارُهُ عَلَى الْأَشْيَاءِ وَامْتِنَاعُهُ مِنَ الْهَضْمِ وَالذِّلَّةِ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ مُنَزَّهًا عَنِ الْحَاجَاتِ لَمْ تَلْحَقْهُ ذِلَّةُ الْمُحْتَاجِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُمْنَعَ مِنْ مُرَادِهِ حَتَّى يَلْحَقَهُ اهْتِضَامٌ، فَهُوَ عَزِيزٌ لَا مَحَالَةَ، وَأَمَّا الْحَكِيمُ فَإِذَا أُرِيدَ بِهِ مَعْنَى الْعَلِيمِ فَهُوَ مِنْ صِفَاتِ الذَّاتِ، فَإِذَا أُرِيدَ بِالْعِزَّةِ كَمَالُ الْعِزَّةِ وَهُوَ الِامْتِنَاعُ مِنِ اسْتِيلَاءِ الْغَيْرِ عَلَيْهِ، وَأُرِيدَ بِالْحِكْمَةِ أَفْعَالُ الْحِكْمَةِ لَمْ يَكُنِ الْعَزِيزُ وَالْحَكِيمُ مِنْ صِفَاتِ الذَّاتِ بَلْ مِنْ صِفَاتِ الْفِعْلِ وَالْفَرْقُ بَيْنَ هَذَيْنِ النَّوْعَيْنِ مِنَ الصِّفَاتِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: أَنَّ صِفَاتِ الذَّاتِ أَزَلِيَّةٌ، وَصِفَاتِ الْفِعْلِ لَيْسَتْ كَذَلِكَ. وَثَانِيهَا: أَنَّ صِفَاتِ الذَّاتِ لَا يُمْكِنُ أَنْ تَصْدُقَ نَقَائِضُهَا فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ، وَصِفَاتِ الْفِعْلِ لَيْسَتْ كَذَلِكَ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ صِفَاتِ الْفِعْلِ أُمُورٌ نِسْبِيَّةٌ يُعْتَبَرُ فِي تَحَقُّقِهَا صُدُورُ الْآثَارِ عَنِ الْفَاعِلِ، وَصِفَاتِ الذَّاتِ لَيْسَتْ كَذَلِكَ، وَاحْتَجَّ النَّظَّامُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى غَيْرُ قَادِرٍ عَلَى الْقَبِيحِ بِأَنْ قَالَ: الْإِلَهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ حَكِيمًا لِذَاتِهِ، وَإِذَا كَانَ حَكِيمًا لِذَاتِهِ لَمْ يَكُنِ الْقَبِيحُ مَقْدُورًا، وَالْحِكْمَةُ لِذَاتِهَا تُنَافِي فِعْلَ الْقَبِيحِ، فَالْإِلَهُ يَسْتَحِيلُ مِنْهُ فِعْلُ الْقَبِيحِ، وَمَا كان محال لَمْ يَكُنْ مَقْدُورًا، إِنَّمَا قُلْنَا: الْإِلَهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ حَكِيمًا لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَجِبْ ذَلِكَ لَجَازَ تَبَدُّلُهُ بِنَقِيضِهِ، فَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْإِلَهُ إِلَهًا مَعَ عَدَمِ الْحِكْمَةِ وَذَلِكَ بِالِاتِّفَاقِ مُحَالٌ، وَأَمَّا أَنَّ الْحِكْمَةَ تُنَافِي فِعْلَ السَّفَهِ فَذَلِكَ أَيْضًا مَعْلُومٌ بِالْبَدِيهَةِ، وَأَمَّا أَنَّ مُسْتَلْزِمَ الْمُنَافِي مُنَافٍ فَمَعْلُومٌ بِالْبَدِيهَةِ، فَإِذَنِ الْإِلَهِيَّةُ لَا يُمْكِنُ تَقْرِيرُهَا مَعَ فِعْلِ السَّفَهِ، وَأَمَّا أَنَّ الْمُحَالَ غَيْرُ مَقْدُورٍ فَبَيِّنٌ، فَثَبَتَ أَنَّ الْإِلَهَ لَا يَقْدِرُ عَلَى فِعْلِ الْقَبِيحِ.
Üçüncüsü: { وَيُزَكِّيهِمْ } yani O'nun: { وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ } “Onlara temiz şeyleri helal kılar, murdar şeyleri de haram kılar” [A'râf 157] kavlinde olduğu gibi onları şirkten ve diğer bütün pisliklerden temizler. Bil ki o aleyhisselâm bu duaları zikredince, onları Allah Teâlâ'ya sena ile bitirerek: { إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Şüphesiz Sen, mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin” demiştir. Aziz: Mağlup edilemeyen mutlak güç sahibidir; Hakîm ise hiçbir şeyi bilmezlik etmeyen mutlak ilim sahibidir. Âlim ve kādir olunca, O'nun yaptığı şey doğru olur ve abesle iştigalden, sefehten (hikmetsizlikten) berîdir. Şayet böyle olmasaydı, O'ndan duaya icabet etmek, peygamberler göndermek ve kitap indirmek sahih olmazdı. Bil ki Aziz, O'nun eşyaya olan kudreti, zulme ve zillete uğramaktan münezzeh olması kastedildiğinde zâtî sıfatlardandır; zira O ihtiyaçlardan münezzeh olunca, muhtacın zilleti O'na erişmez ve haksızlığa uğrayacak şekilde dilediğinden engellenmesi caiz değildir, dolayısıyla O muhakkak Azizdir. Hakîm'e gelince; şayet bununla Alîm manası kastedilirse zâtî sıfatlardandır; şayet izzetten izzetin kemali yani başkasının O'na üstün gelmekten engellenmesi, hikmetten de hikmetli fiiller kastedilirse Aziz ve Hakîm zâtî sıfatlardan değil, fiilî sıfatlardan olur. Bu iki tür sıfat arasındaki fark birkaç yöndendir: Birincisi: Zâtî sıfatlar ezelîdir, fiilî sıfatlar ise böyle değildir. İkincisi: Zâtî sıfatların zıtlarının hiçbir vakitte doğru olması mümkün değildir, fiilî sıfatlar ise böyle değildir. Üçüncüsü: Fiilî sıfatlar, gerçekleşmesinde fâilden eserlerin sudûr etmesi dikkate alınan izâfî (nisbî) durumlardır; zâtî sıfatlar ise böyle değildir. Nazzâm, Allah Teâlâ'nın çirkin fiili işlemeye kādir olmadığına dair şöyle delil getirmiştir: “İlah'ın bizzat zâtı gereği hakîm olması vaciptir; zâtı gereği hakîm olunca da çirkin fiil kudret dahilinde (makdur) olmaz. Hikmet zâtı gereği çirkin fiili işlemeye zıttır; bu sebeple İlah'tan çirkin fiilin sâdır olması muhaldir. Muhal olan şey ise kudret dahilinde değildir. ‘İlah'ın hakîm olması vaciptir’ dedik; çünkü şayet bu vacip olmasaydı, zıddına dönüşmesi caiz olurdu; o takdirde de İlah'ın hikmetsizlikle beraber ilah olması gerekirdi ki bu ittifakla muhaldir. Hikmetin sefeh (hikmetsizce) fiil işlemeye zıt olduğuna gelince, bu da bedaheten (apaçık) bilinir. Zıddı gerektiren şeyin bizzat zıt olduğu da bedaheten bilinir; o halde uluhiyetin sefeh fiil ile birlikte ikrar edilmesi mümkün değildir. Muhal olanın kudret dahilinde olmadığı ise açıktır; böylece İlah'ın çirkin fiili işlemeye kādir olmadığı sabit olmuştur.”
وَالْجَوَابُ عَنْهُ: أَمَّا عَلَى مَذْهَبِنَا فَلَيْسَ شَيْءٌ مِنَ الْأَفْعَالِ سَفَهًا مِنْهُ فَزَالَ السُّؤَالُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Buna cevap: Bizim mezhebimize göre fiillerden hiçbirisi O'nun için sefeh (hikmetsiz) değildir; böylece soru ortadan kalkmış olur. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٣٠]
[Bakara Suresi (2): Ayet 130]
وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلاَّ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٣٠)
{ وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلاَّ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ } “Kendini bilmeyenden başka kim İbrâhim'in dininden yüz çevirir? Andolsun ki Biz onu dünyada seçtik; şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir” (130).
اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ أَمْرَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَمَا أَجْرَاهُ عَلَى يَدِهِ مِنْ شَرَائِفِ شَرَائِعِهِ الَّتِي ابْتَلَاهُ بِهَا، وَمِنْ بِنَاءِ بَيْتِهِ وَأَمْرِهِ بِحَجِّ عِبَادِ اللَّهِ إِلَيْهِ وَمَا جَبَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ مِنَ الْحِرْصِ عَلَى مَصَالِحِ عِبَادِهِ وَدُعَائِهِ بِالْخَيْرِ لَهُمْ، وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي سَلَفَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ السَّالِفَةِ عَجَّبَ النَّاسَ فَقَالَ: وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ وَالْإِيمَانُ بِمَا أَتَى مِنْ شَرَائِعِهِ فَكَانَ فِي ذَلِكَ تَوْبِيخُ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَمُشْرِكِي الْعَرَبِ لِأَنَّ الْيَهُودَ إِنَّمَا يَفْتَخِرُونَ بِهِ وَيُوصَلُونَ بِالْوَصْلَةِ الَّتِي بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهُ/ مِنْ نَسَبِ إِسْرَائِيلَ، وَالنَّصَارَى فَافْتِخَارُهُمْ لَيْسَ بِعِيسَى وَهُوَ مُنْتَسِبٌ مِنْ جَانِبِ الْأُمِّ إِلَى إِسْرَائِيلَ، وَأَمَّا قُرَيْشٌ فَإِنَّهُمْ إِنَّمَا نَالُوا كُلَّ خَيْرٍ فِي الْجَاهِلِيَّةِ بِالْبَيْتِ الَّذِي بَنَاهُ فَصَارُوا لِذَلِكَ يُدْعَوْنَ
Bil ki Allah Teâlâ, İbrâhim'in aleyhisselâm durumunu, kendisini imtihan ettiği şerefli şeriatlerinden onun eliyle gerçekleştirdiği şeyleri, Beyt'ini inşa etmesini ve Allah'ın kullarına orayı haccetmelerini emretmesini, Allah Teâlâ'nın onun tabiatına koyduğu kullarının maslahatlarına olan hırsını, onlara hayırla dua etmesini ve geçen bu ayette daha önce zikredilen diğer hususları belirttikten sonra insanları hayrete düşürerek: { وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ } “İbrâhim'in dininden... kim yüz çevirir?” ve getirdiği şeriatlere kim iman etmez buyurmuştur. Bunda Yahudilere, Hristiyanlara ve müşrik Araplara bir kınama vardır; zira Yahudiler ancak onunla övünürler ve kendileriyle onun arasında İsrâil'in nesebinden gelen bağ ile bağlanırlar; Hristiyanlara gelince, onların övünmesi Îsâ iledir, o da anne cihetinden İsrâil'e mensuptur; Kureyş'e gelince, onlar Cahiliye devrinde her türlü hayra ancak onun inşa ettiği Beyt sayesinde nail olmuşlar ve bu sebeple
إِلَى كِتَابِ اللَّهِ، وَسَائِرُ الْعَرَبِ وَهُمُ الْعَدْنَانِيُّونَ فَمَرْجِعُهُمْ إِلَى إِسْمَاعِيلَ وَهُمْ يَفْتَخِرُونَ عَلَى الْقَحْطَانِيِّينَ بِإِسْمَاعِيلَ بِمَا أَعْطَاهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ النُّبُوَّةِ، فَرَجَعَ عِنْدَ التَّحْقِيقِ افْتِخَارُ الْكُلِّ بِإِبْرَاهِيمَ ﵇، وَلَمَّا ثَبَتَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ هُوَ الَّذِي طَلَبَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بَعْثَةَ هَذَا الرَّسُولِ فِي آخِرِ الزَّمَانِ وَهُوَ الَّذِي تَضَرَّعَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي تَحْصِيلِ هَذَا الْمَقْصُودِ، فَالْعَجَبُ مِمَّنْ أَعْظَمُ مَفَاخِرِهِ وَفَضَائِلِهِ الِانْتِسَابُ إِلَى إِبْرَاهِيمَ ﵇، ثُمَّ إِنَّهُ لَا يُؤْمِنُ بِالرَّسُولِ الَّذِي هُوَ دَعْوَةُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَمَطْلُوبُهُ بِالتَّضَرُّعِ لَا شَكَّ أَنَّ هَذَا مِمَّا يَسْتَحِقُّ أَنْ يُتَعَجَّبَ مِنْهُ.
Allah'ın Kitabı'na davet edilir olmuşlardır; Adnânîler olan diğer Arapların mercii ise İsmâil'e dayanır ve onlar İsmâil ile, Allah Teâlâ'nın ona verdiği peygamberlik sebebiyle Kahtânîlere karşı övünürler. Dolayısıyla tahkik edildiğinde hepsinin övünç kaynağı İbrâhim'e aleyhisselâm döner. Ahir zamanda bu elçinin gönderilmesini Allah Teâlâ'dan talep edenin İbrâhim aleyhisselâm olduğu ve bu maksadın hâsıl olması için Allah Teâlâ'ya yalvarıp yakaranın da o olduğu sabit olunca; en büyük övünç kaynağı ve fazileti İbrâhim'e aleyhisselâm nispet edilmek olan, sonra da İbrâhim'in aleyhisselâm duası ve yalvararak istediği talep olan Peygamber'e iman etmeyen kimseye hayret edilir; şüphe yok ki bu durum, şaşılmaya layık bir durumdur.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: { وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ } “Kendini bilmeyenden başka kim İbrâhim'in dininden yüz çevirir?” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يُقَالُ: رَغِبْتُ مِنَ الْأَمْرِ إِذَا كَرِهْتَهُ، وَرَغِبْتُ فِيهِ إذا أردته. و «من» الْأُولَى اسْتِفْهَامٌ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ، وَالثَّانِيَةُ بِمَعْنَى الَّذِي، قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: مَنْ سَفِهَ فِي مَحَلِّ الرَّفْعِ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الضَّمِيرِ فِي يَرْغَبُ وَإِنَّمَا صَحَّ الْبَدَلُ لِأَنَّ مَنْ يَرْغَبُ غَيْرُ مُوجِبٍ كَقَوْلِكَ: هَلْ جَاءَكَ أَحَدٌ إِلَّا زَيْدٌ.
Birinci Mesele: Bir şeyi istemediğinde (رَغِبْتُ عَنِ الْأَمْرِ), onu arzuladığında ise (رَغِبْتُ فِيهِ) denir. Birinci { مَنْ } edatı inkâr manasında bir istifhamdır; ikincisi ise “o kimse ki” (ellezî) manasındadır. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { مَنْ سَفِهَ } ifadesi, { يَرْغَبُ } fiilindeki zamirden bedel olarak ref mahalindedir; bedel olması ise sadece { مَنْ يَرْغَبُ } ifadesinin olumsuzluk bildirmesinden ötürü sahih olmuştur; tıpkı senin: “Zeyd'den başka sana kimse geldi mi?” demen gibidir.
المسألة الثانية: لقائل أن يقول هاهنا سُؤَالٌ وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ بِمِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ هُوَ الْمِلَّةُ الَّتِي جَاءَ بِهَا مُحَمَّدٌ ﵇ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْكَلَامِ تَرْغِيبُ النَّاسِ فِي قَبُولِ هَذَا الدِّينِ فَلَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ هَذِهِ الْمِلَّةَ عَيْنُ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ فِي الْأُصُولِ وَالْفُرُوعِ، أَوْ يُقَالَ: هَذِهِ الْمِلَّةُ هِيَ تِلْكَ الْمِلَّةُ فِي الْأُصُولِ أَعْنِي التَّوْحِيدَ وَالنُّبُوَّةَ وَرِعَايَةَ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، وَلَكِنَّهُمَا يَخْتَلِفَانِ فِي فُرُوعِ الشَّرَائِعِ وَكَيْفِيَّةِ الْأَعْمَالِ.
İkinci Mesele: Birisi şöyle diyebilir: Burada bir soru vardır ki o da İbrâhim'in dini ile kastedilenin Muhammed'in aleyhisselâm getirdiği din olduğudur; çünkü kelamın maksadı insanları bu dini kabule teşvik etmektir. O halde şu iki durumdan biri kaçınılmazdır: Ya bu dinin asıllarda (usûl) ve teferruatta (fürû) İbrâhim'in dininin bizzat aynısı olduğu söylenecektir; ya da bu dinin asıllarda yani tevhid, nübüvvet ve güzel ahlakın gözetilmesinde o dinin aynısı olduğu, ancak şeriatlerin füruunda ve amellerin icra keyfiyetinde birbirlerinden farklı oldukları söylenecektir.
أَمَّا الْأَوَّلُ: فَبَاطِلٌ لِأَنَّهُ ﵇ كَانَ يَدَّعِي أَنَّ شَرْعَهُ نَسَخَ كُلَّ الشَّرَائِعِ، فَكَيْفَ يُقَالُ هَذَا الشَّرْعُ هُوَ عَيْنُ ذَلِكَ الشَّرْعِ.
Birincisine gelince: Bu batıldır; çünkü o aleyhisselâm kendi şeriatinin bütün şeriatleri neshettiğini iddia ediyordu, öyleyse nasıl bu şeriatin bizzat o şeriat olduğu söylenebilir?
وَأَمَّا الثَّانِي: فَهُوَ لَا يُفِيدُ الْمَطْلُوبَ لِأَنَّ الِاعْتِرَافَ بِالْأُصُولِ أَعْنِي التَّوْحِيدَ وَالْعَدْلَ وَمَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ وَالْمَعَادَ لَا يَقْتَضِي الِاعْتِرَافُ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَكَيْفَ يَتَمَسَّكُ بِهَذَا الْكَلَامِ فِي هَذَا الْمَطْلُوبِ.
İkincisine gelince: Bu da istenen neticeyi vermez; zira asılları yani tevhidi, adaleti, güzel ahlakı ve meâdı (ahireti) ikrar etmek, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliğini ikrar etmeyi gerektirmez. O halde bu maksat için bu sözle nasıl delil getirilebilir?
وَسُؤَالٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ لَمَّا اعْتَرَفَ بِأَنَّ شَرْعَ إِبْرَاهِيمَ مَنْسُوخٌ، وَلَفْظَ الْمِلَّةِ يَتَنَاوَلُ الْأُصُولَ وَالْفُرُوعَ، فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ مُحَمَّدٌ ﵊ رَاغِبًا أَيْضًا عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ فَيَلْزَمُ مَا أَلْزَمَ عَلَيْهِمْ.
Bir diğer soru da şudur: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem İbrâhim'in şeriatinin mensuh olduğunu ikrar ettiğinde ve 'millet' (din) lafzı da asılları ve fürûu kapsadığında, Muhammed'in aleyhisselâm da İbrâhim'in dininden yüz çevirmiş olması gerekir; dolayısıyla onlara yüklediği ilzamın aynısı kendisine de terettüp eder.
وَجَوَابُهُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَنَّهُ تَضَرَّعَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَطَلَبَ مِنْهُ بَعْثَةَ هَذَا الرَّسُولِ وَنُصْرَتَهُ وَتَأْيِيدَهُ وَنَشْرَ شَرِيعَتِهِ، عَبَّرَ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى بِأَنَّهُ مِلَّةُ إِبْرَاهِيمَ فَلَمَّا سَلَّمَ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى وَالْعَرَبُ كَوْنَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ مُحِقًّا فِي مَقَالِهِ، وَجَبَ عَلَيْهِمُ الِاعْتِرَافُ بِنُبُوَّةِ/ هَذَا الشَّخْصِ الَّذِي هُوَ مَطْلُوبُ إِبْرَاهِيمَ ﵇.
Bunun cevabı şudur: Allah Teâlâ, İbrâhim'in aleyhisselâm Allah Teâlâ'ya yalvarıp yakararak bu Peygamber'in gönderilmesini, ona yardım edilip teyit edilmesini ve şeriatinin yayılmasını istediğini nakledince, bu manayı 'İbrâhim'in dini' olarak ifade etmiştir. Yahudiler, Hristiyanlar ve Araplar İbrâhim'in aleyhisselâm sözünde haklı olduğunu kabul ettiklerine göre, İbrâhim'in aleyhisselâm talebi olan bu şahsın peygamberliğini ikrar etmeleri onlara vacip olmuştur.
قَالَ السَّائِلُ: إِنَّ الْقَوْلَ مَا سَلَّمُوا أَنَّ إِبْرَاهِيمَ طَلَبَ مِثْلَ هَذَا الرَّسُولِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِنَّمَا مُحَمَّدٌ ﵊ رَوَى هَذَا الْخَبَرَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لِيَبْنِيَ عَلَى هَذِهِ الرِّوَايَةِ إِلْزَامَ أَنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِمُ الِاعْتِرَافُ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵇، فَإِذَنْ لَا تَثْبُتُ نُبُوَّتُهُ مَا لَمْ تَثْبُتْ هَذِهِ الرِّوَايَةُ، وَلَا تَثْبُتُ هَذِهِ الرِّوَايَةُ مَا لَمْ تَثْبُتْ نُبُوَّتُهُ، فَيُفْضِي إِلَى الدَّوْرِ وَهُوَ سَاقِطٌ، سَلَّمْنَا أَنَّ الْقَوْمَ سَلَّمُوا صِحَّةَ هَذِهِ الرِّوَايَةِ لَكِنْ لَيْسَ فِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ إِلَّا أَنَّ إِبْرَاهِيمَ طَلَبَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يَبْعَثَ رَسُولًا مِنْ ذُرِّيَّتِهِ وَذُرِّيَّةِ إِسْمَاعِيلَ، فَكَيْفَ الْقَطْعُ بِأَنَّ ذَلِكَ الرَّسُولَ هُوَ هَذَا الشَّخْصُ؟
Soruyu soran şöyle der: Şüphesiz ki o topluluk İbrâhim'in Allah Teâlâ'dan böyle bir elçi istediğini kabul etmiş değillerdir. Sadece Muhammed aleyhisselâm, bu rivayete dayanarak kendilerine Muhammed'in aleyhisselâm peygamberliğini ikrar etmelerinin vacip olduğunu ilzam etmek (bağlamak) üzere bu haberi İbrâhim'den aleyhisselâm rivayet etmiştir. Öyleyse bu rivayet sabit olmadıkça onun nübüvveti sabit olmaz, onun nübüvveti sabit olmadıkça da bu rivayet sabit olmaz; bu ise devir (kısır döngü) sonucunu doğurur ki devir batıldır (geçersizdir). O kavmin bu rivayetin sıhhatini kabul ettiğini varsaysak bile, bu rivayette İbrâhim'in Allah Teâlâ'dan yalnızca kendi zürriyetinden ve İsmâil'in zürriyetinden bir peygamber göndermesini istediği yer almaktadır; öyleyse o peygamberin bizzat bu şahıs olduğu nasıl kesin olarak bilinebilir?
فَلَعَلَّهُ شَخْصٌ آخَرُ سَيَجِيءُ بَعْدَ ذَلِكَ، وَإِذَا جَازَ أَنْ تَتَأَخَّرَ إِجَابَةُ هَذَا الدُّعَاءِ بِمِقْدَارِ أَلْفَيْ سَنَةٍ، وَهُوَ الزمان الذي
Belki de o, bundan sonra gelecek başka bir şahıstır. Bu duanın icabetinin, İbrâhim ile Muhammed aleyhimesselâm arasındaki zaman olan
بَيْنَ إِبْرَاهِيمَ وَبَيْنَ مُحَمَّدٍ ﵉، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ تَتَأَخَّرَ بِمِقْدَارِ ثَلَاثَةِ آلَافِ سَنَةٍ حَتَّى يَكُونَ الْمَطْلُوبُ بِهَذَا الدُّعَاءِ شَخْصًا آخَرَ سِوَى هَذَا الشَّخْصِ الْمُعَيَّنِ؟
iki bin yıl kadar gecikmesi caiz olduğuna göre, bu duayla istenen kimsenin bu muayyen şahıstan başkası olması için [icabetin] üç bin yıl kadar gecikmesi niçin caiz olmasın?
وَالْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الْأَوَّلِ: لَعَلَّ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ شَاهِدَانِ بِصِحَّةِ هَذِهِ الرِّوَايَةِ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَكَانَ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى مِنْ أَشَدِّ النَّاسِ مُسَارَعَةً إِلَى تَكْذِيبِهِ فِي هَذِهِ الدَّعْوَى. وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّ الْمُعْتَمَدَ فِي إِثْبَاتِ نُبُوَّتِهِ ﵇: ظُهُورُ الْمُعْجِزِ عَلَى يَدِهِ، وَهُوَ الْقُرْآنُ وَإِخْبَارُهُ عَنِ الْغُيُوبِ الَّتِي لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا نَبِيُّ مِثْلِ هَذِهِ الْحِكَايَاتِ، ثُمَّ إِنَّ هَذِهِ الْحُجَّةَ تَجْرِي مَجْرَى الْمُؤَكِّدِ لِلْمَقْصُودِ وَالْمَطْلُوبِ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Birinci soruya cevap: Tevrat ve İncil muhtemelen bu rivayetin sıhhatine şahittir. Şayet böyle olmasaydı Yahudiler ve Hristiyanlar bu iddiada onu yalanlamaya en çok koşan insanlar olurlardı. İkinci [soruya] cevap ise: Onun aleyhisselâm nübüvvetini ispatta asıl dayanak; elinde mucizenin zuhur etmesidir ki o da Kur'an ve bu kıssalar gibi ancak bir peygamberin bilebileceği gayb haberlerini bildirmesidir. Sonra bu delil, maksat ve talep edilen şeyi teyit edici mesabesindedir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي انْتِصَابِ نَفْسَهُ قَوْلَانِ. الْأَوَّلُ: لِأَنَّهُ مَفْعُولٌ، قَالَ الْمُبَرِّدُ: سَفَهَ لَازِمٌ، وَسَفِهَ مُتَعَدٍّ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: امْتَهَنَهَا وَاسْتَخَفَّ بِهَا، وَأَصْلُ السَّفَهِ الْخِفَّةُ، وَمِنْهُ زِمَامٌ سَفِيهٌ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا
Üçüncü Mesele: { نَفْسَهُ } lafzının nasb halinde olması hususunda iki görüş vardır. Birincisi: Mef'ûl olduğu içindir. El-Müberred: 'Sefehe (سَفَهَ) lâzım, sefihe (سَفِهَ) ise müteaddîdir' demiştir. Bu görüşe göre birkaç vecih vardır. Birincisi: Onu hakir gördü ve hafife aldı; zira sefeh kelimesinin aslı hafifliktir. 'Hafif yular' (zimâmun sefîhun) ifadesi de bundandır. Buna delil ise
جَاءَ فِي الْحَدِيثِ: «الْكِبْرُ أَنْ تُسَفِّهَ الْحَقَّ وَتَغْمِصَ النَّاسَ»
hadiste gelen şu ifadedir: «Kibir; hakkı hafife alman ve insanları küçük görmendir.»
وَذَلِكَ أَنَّهُ إِذَا رَغِبَ عَمَّا لَا يَرْغَبُ عَنْهُ عَاقِلٌ قَطُّ فَقَدْ بَالَغَ فِي إِزَالَةِ نَفْسِهِ وَتَعْجِيزِهَا، حَيْثُ خَالَفَ بِهَا كُلَّ نَفْسٍ عَاقِلَةٍ. وَالثَّانِي: قَالَ الْحَسَنُ: إِلَّا مَنْ جَهِلَ نَفْسَهُ وَخَسِرَ نَفْسَهُ، وَحَقِيقَتُهُ أَنَّهُ لَا يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَنْ جَهِلَ فَلَمْ يُفَكِّرْ فِيهَا، فَيَسْتَدِلُّ بِمَا يَجِدُهُ فِيهَا مِنْ آثَارِ الصَّنْعَةِ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى وَعَلَى حِكْمَتِهِ، فَيَسْتَدِلُّ بِذَلِكَ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَالثَّالِثُ: أَهْلَكَ نَفْسَهُ وَأَوْبَقَهَا عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ. وَالرَّابِعُ: أَضَلَّ نَفْسَهُ. الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ نَفْسَهُ لَيْسَتْ مَفْعُولًا وَذَكَرُوا عَلَى هَذَا الْقَوْلِ وُجُوهًا.
Şöyle ki o kimse, hiçbir akıl sahibinin asla yüz çevirmeyeceği bir şeyden yüz çevirdiğinde, nefsini bütün akıllı nefislere muhalif kılarak onu alçaltmada ve aciz bırakmada aşırıya gitmiş olur. İkincisi: Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: 'Kendini bilmeyen ve nefsini hüsrana uğratan kimseden başkası [yüz çevirmez].' Bunun hakikati şudur: İbrâhim'in dininden, ancak cehalet gösterip onda tefekkür etmeyen, böylece o dinde bulduğu yaratılış eserleriyle Allah Teâlâ'nın birliğine ve hikmetine delil getirmeyen ve bununla da Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliğinin sıhhatine istidlalde bulunmayan kimse yüz çevirir. Üçüncüsü: Ebû Ubeyde'den [nakledildiğine göre]: 'Nefsini helak edip mahvetti' [demektir]. Dördüncüsü: 'Nefsini saptırdı' [demektir]. İkinci görüş: { نَفْسَهُ } lafzının mef'ûl olmadığıdır ve bu görüş hakkında birtakım vecihler zikretmişlerdir.
الْأَوَّلُ: أَنَّ نَفْسَهُ نُصِبَ بِنَزْعِ الْخَافِضِ تَقْدِيرُهُ سَفِهَ فِي نَفْسِهِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ نُصِبَ عَلَى التَّفْسِيرِ عَنِ الْفَرَّاءِ وَمَعْنَاهُ سَفِهَ نَفْسًا ثُمَّ أَضَافَ وَتَقْدِيرُهُ إِلَّا السَّفِيهَ، وَذِكْرُ النَّفْسِ تَأْكِيدٌ كَمَا يُقَالُ: هَذَا الْأَمْرُ نَفْسَهُ وَالْمَقْصُودُ منه المبالغة في سفهه. والثالث: قُرِئَ: إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ بِتَشْدِيدِ الْفَاءِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَمَ بِسَفَاهَةِ مَنْ رَغِبَ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ بَيَّنَ السَّبَبَ فَقَالَ: وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا وَالْمُرَادُ بِهِ أَنَّا إِذَا اخْتَرْنَاهُ لِلرِّسَالَةِ مِنْ دُونِ سَائِرِ الْخَلِيقَةِ، وَعَرَّفْنَاهُ الْمِلَّةَ الَّتِي هِيَ جَامِعَةٌ لِلتَّوْحِيدِ وَالْعَدْلِ وَالشَّرَائِعِ وَالْإِمَامَةِ الْبَاقِيَةِ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ ثُمَّ أُضِيفَ إِلَيْهِ حُكْمُ اللَّهِ تَعَالَى فَشَرَّفَهُ اللَّهُ/ بِهَذَا اللَّقَبِ الَّذِي فِيهِ نِهَايَةُ الْجَلَالَةِ لِمَنْ نَالَهَا مِنْ مَلِكٍ مِنْ مُلُوكِ الْبَشَرِ فَكَيْفَ مَنْ نَالَهَا مِنْ مَلِكِ الْمُلُوكِ وَالشَّرَائِعِ فَلْيُحَقِّقْ كُلُّ ذِي لُبٍّ وَعَقْلٍ أَنَّ الرَّاغِبَ عَنْ مِلَّتِهِ فَهُوَ سَفِيهٌ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ فِي الْآخِرَةِ عَظِيمُ الْمَنْزِلَةِ لِيَرْغَبَ فِي مِثْلِ طَرِيقَتِهِ لِيَنَالَ مِثْلَ تِلْكَ الْمَنْزِلَةِ، وَقِيلَ فِي الْآيَةِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ وَتَقْدِيرُهُ: وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّالِحِينَ، وَإِذَا صَحَّ الْكَلَامُ مِنْ غَيْرِ تَقْدِيمٍ وَتَأْخِيرٍ كَانَ أَوْلَى، قَالَ الْحَسَنُ: مِنَ الَّذِينَ يَسْتَوْجِبُونَ الْكَرَامَةَ وحسن الثواب على كرم الله تعالى.
Birincisi: { نَفْسَهُ } lafzının hazf-ı hâfız (harf-i cerin düşürülmesi) ile mensub olduğudur; takdiri 'kendi nefsinde beyinsizlik etti' (sefihe fî nefsihî) şeklindedir. İkincisi: Ferrâ'dan nakledildiğine göre tefsir (temyiz) üzere mensub olmasıdır; manası 'nefis bakımından beyinsizlik etti' (sefihe nefsen) olup sonra muzaf kılınmıştır ve takdiri 'sefih kimseden başkası' demektir; nefs lafzının zikredilmesi ise tıpkı 'bu işin bizzat kendisi' (hâze'l-emru nefsuhu) denilmesi gibi teyit içindir ve bundan maksat onun sefihliğindeki mübalağadır. Üçüncüsü: { إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ } şeklinde fe harfinin şeddesiyle [seffaha] okunmuştur. Sonra Allah Teâlâ İbrâhim'in aleyhisselâm dininden yüz çeviren kimsenin sefihliğine hükmedince bunun sebebini beyan edip: { وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا } “Andolsun ki biz onu dünyada seçtik” buyurmuştur. Bundan maksat şudur: Biz onu diğer bütün mahlûkat arasından elçilik için seçtiğimizde ve ona tevhidi, adaleti, şeriatleri ve kıyamete kadar baki kalacak imameti toplayan dini tanıttığımızda, sonra da buna Allah Teâlâ'nın hükmü eklendiğinde; Allah, beşer krallarından bir kraldan nail olan kimse için dahi son derece yücelik ifade eden bu unvanla onu şereflendirmiştir; peki ya buna Mülklerin Sahibi'nden ve şeriatlerden nail olan kimse nasıl olur? O halde her akıl ve basiret sahibi kesin olarak bilsin ki onun dininden yüz çeviren kimse sefihtir. Sonra o mertebenin bir benzerine nail olmak üzere onun yolunun benzerine rağbet edilsin diye ahirette de onun makamının pek büyük olduğunu beyan etmiştir. Ayette takdim ve tehir olduğu da söylenmiştir; takdiri şöyledir: 'Andolsun ki biz onu dünyada ve ahirette seçtik ve şüphesiz o salihlerdendir.' Kelam takdim ve tehir olmaksızın sahih oluyorsa bu daha evladır. Hasan[-ı Basrî]: 'Allah Teâlâ'nın lütfuyla ikramı ve güzel sevabı hak edenlerdendir' demiştir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٣١]
[Bakara Suresi (2) : Ayet 131]
إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (١٣١)
{ إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Rabbi ona: 'Teslim ol!' buyurduğunda; 'Âlemlerin Rabbine teslim oldum' demişti.” (131)
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا النَّوْعَ الْخَامِسَ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي حَكَاهَا اللَّهُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki bu, Allah'ın İbrâhim'den aleyhisselâm naklettiği hususların beşinci türüdür ve bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَوْضِعُ إِذْ نَصْبٌ وَفِي عَامِلِهِ وَجْهَانِ. الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ نُصِبَ بِاصْطَفَيْنَاهُ، أَيِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الْوَقْتِ الَّذِي قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الِاصْطِفَاءَ ثُمَّ عَقَّبَهُ بِذِكْرِ سَبَبِ الِاصْطِفَاءِ، فَكَأَنَّهُ لَمَّا أَسْلَمَ نَفْسَهُ لِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَخَضَعَ لَهَا وَانْقَادَ عَلِمَ تَعَالَى مِنْ حَالِهِ أَنَّهُ لَا يَتَغَيَّرُ عَلَى الْأَوْقَاتِ وَأَنَّهُ مُسْتَمِرٌّ عَلَى هَذِهِ الطَّرِيقَةِ، وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ مُطَهَّرٌ مِنْ كُلِّ الذُّنُوبِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ اخْتَارَهُ لِلرِّسَالَةِ وَاخْتَصَّهُ بِهَا لِأَنَّهُ تَعَالَى لَا يَخْتَارُ لِلرِّسَالَةِ إِلَّا مَنْ هَذَا حَالُهُ فِي الْبَدْءِ وَالْعَاقِبَةِ، فَإِسْلَامُهُ لِلَّهِ تَعَالَى وَحُسْنُ إِجَابَتِهِ مَنْطُوقٌ بِهِ، فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ: وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ إِخْبَارٌ عَنِ النَّفْسِ وَقَوْلُهُ: إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ إِخْبَارٌ عَنِ الْمُغَايَبَةِ فَكَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ يَكُونَ هذا النظم
Birinci Mesele: { إِذْ } edatının konumu nasbdır ve bunun âmilinde iki vecih vardır. Birinci vecih: { اصْطَفَيْنَاهُ } fiiliyle mensub olmasıdır; yani 'Rabbi ona teslim ol dediği vakitte biz onu seçtik' demektir. Sanki Allah Teâlâ önce seçmeyi (ıstıfâ) zikretmiş, ardından da seçmenin sebebini zikretmiştir. Sanki o, nefsini Allah Teâlâ'ya ibadete teslim edip boyun eğip itaat ettiğinde, Allah Teâlâ onun halinden zaman içinde değişmeyeceğini ve bu yol üzere devam edeceğini, bununla birlikte bütün günahlardan arınmış olduğunu bilmiş; işte o zaman onu elçilik için seçmiş ve buna tahsis etmiştir. Zira Allah Teâlâ elçilik için ancak başlangıçta ve sonda hali böyle olan kimseyi seçer; nitekim onun Allah Teâlâ'ya teslimiyeti ve güzelce icabet etmesi açıkça ifade edilmiştir. Eğer: O'nun { وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ } sözü mütekellimden (kendisinden) haber vermektir, { إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ } sözü ise gâibden haber vermektir, öyleyse bu nazmın
وَاحِدًا؟ قُلْنَا: هَذَا مِنْ بَابِ الِالْتِفَاتِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ مِرَارًا. الثَّانِي: أَنَّهُ نُصِبَ بِإِضْمَارِ اذْكُرْ كَأَنَّهُ قِيلَ: اذْكُرْ ذَلِكَ الْوَقْتَ لِيُعْلَمَ أَنَّهُ الْمُصْطَفَى الصَّالِحُ الَّذِي لَا يُرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ مِثْلِهِ.
bir bütün olması nasıl düşünülebilir? denilirse; deriz ki: Bu, defalarca zikrettiğimiz iltifat babındandır. İkincisi: Gizli bir 'hatırla' (uzkur) fiiliyle mensub olmasıdır; sanki 'O vakti hatırla ki, onun gibi birinin dininden yüz çevrilemeyecek seçkin ve salih bir kimse olduğu bilinsin' denilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَتَى قَالَ لَهُ أَسْلِمْ؟ وَمَنْشَأُ الْإِشْكَالِ أَنَّهُ إِنَّمَا يُقَالُ لَهُ: أَسْلِمْ فِي زَمَانٍ لَا يَكُونُ مُسْلِمًا فِيهِ، فَهَلْ كَانَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ غَيْرَ مُسْلِمٍ فِي بَعْضِ الْأَزْمِنَةِ لِيُقَالَ لَهُ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ أَسْلِمْ؟ فَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ قَبْلَ النُّبُوَّةِ وَقَبْلَ الْبُلُوغِ، وَذَلِكَ عِنْدَ اسْتِدْلَالِهِ بِالْكَوْكَبِ وَالْقَمَرِ وَالشَّمْسِ، وَاطِّلَاعِهِ عَلَى أَمَارَاتِ الْحُدُوثِ فِيهَا، وَإِحَاطَتِهِ بِافْتِقَارِهَا إِلَى مُدَبِّرٍ يُخَالِفُهَا فِي الْجِسْمِيَّةِ وَأَمَارَاتِ الْحُدُوثِ، فَلَمَّا عَرَفَ رَبَّهُ قَالَ لَهُ تَعَالَى: أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَقُولَ لَهُ ذَلِكَ قَبْلَ أَنْ عَرَفَ رَبَّهُ وَيُحْتَمَلُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: أَسْلِمْ كَانَ قَبْلَ الِاسْتِدْلَالِ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْقَوْلِ لَا نَفْسَ الْقَوْلِ بَلْ دَلَالَةَ الدَّلِيلِ عَلَيْهِ عَلَى حَسَبِ مَذَاهِبِ الْعَرَبِ فِي هَذَا كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın ona ne zaman: { أَسْلِمْ } 'Teslim ol' dediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Müşkilin kaynağı şudur: Ona 'Teslim ol' ancak teslim (müslüman) olmadığı bir zamanda denir; peki İbrâhim aleyhisselâm, kendisine o zamanda 'Teslim ol' denilecek şekilde birtakım zamanlarda gayrimüslim miydi? Çoğunluk, Allah Teâlâ'nın bunu nübüvvetten ve bülûğdan önce; yani yıldıza, aya ve güneşe istidlalde bulunup onlardaki sonradan olma (hudûs) alametlerine muttali olduğu ve onların cisimlikte ve hudûs alametlerinde kendilerine benzemeyen bir müdebbire muhtaç olduklarını idrak ettiği sırada söylediği görüşündedir. Nitekim Rabbini tanıyınca Allah Teâlâ ona: { أَسْلِمْ } 'Teslim ol' buyurdu; o da: { قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } 'Âlemlerin Rabbine teslim oldum' dedi. Çünkü Rabbini tanımadan önce ona bunu söylemesi caiz olmaz. O'nun { أَسْلِمْ } 'Teslim ol' buyruğunun istidlalden önce olması da muhtemeldir; bu takdirde bu sözden murat sözün bizzat kendisi değil, Arapların bu husustaki kullanımlarına göre delilin ona delaleti (hâl dili) olur; nitekim şair şöyle demiştir:
امْتَلَأَ الْحَوْضُ وقال قطني ... مهلا رويدا قد ملأت بطني
Havuz doldu ve dedi ki: 'Yeter artık bana! Ağır ol, yavaş ol, karnımı doldurdun zira!'
وَأَصْدَقُ دَلَالَةٍ مِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً فَهُوَ يَتَكَلَّمُ بِما كانُوا بِهِ يُشْرِكُونَ [الرُّومِ: ٣٥] فَجَعَلَ دَلَالَةَ الْبُرْهَانِ كَلَامًا، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: هَذَا الْأَمْرُ كَانَ بَعْدَ النُّبُوَّةِ، وَقَوْلُهُ: أَسْلِمْ لَيْسَ الْمُرَادُ/ مِنْهُ الْإِسْلَامَ وَالْإِيمَانَ بَلْ أُمُورٌ أُخَرُ. أَحَدُهَا: الِانْقِيَادُ لِأَوَامِرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْمُسَارَعَةُ إِلَى تَلَقِّيهَا بِالْقَبُولِ، وَتَرْكُ الْإِعْرَاضِ بِالْقَلْبِ وَاللِّسَانِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ [البقرة: ١٢٨] . وَثَانِيهَا: قَالَ الْأَصَمُّ: أَسْلِمْ أَيْ أَخْلِصْ عِبَادَتَكَ وَاجْعَلْهَا سَلِيمَةً مِنَ الشِّرْكِ وَمُلَاحَظَةِ الْأَغْيَارِ. وَثَالِثُهَا: اسْتَقِمْ عَلَى الْإِسْلَامِ وَاثْبُتْ عَلَى التَّوْحِيدِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ [مُحَمَّدٍ: ١٩] . وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْإِيمَانَ صِفَةُ الْقَلْبِ وَالْإِسْلَامَ صِفَةُ الْجَوَارِحِ، وَأَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ كَانَ عَارِفًا بِاللَّهِ تَعَالَى بِقَلْبِهِ وَكَلَّفَهُ اللَّهُ تَعَالَى بَعْدَ ذَلِكَ بِعَمَلِ الْجَوَارِحِ وَالْأَعْضَاءِ بِقَوْلِهِ: أَسْلِمْ.
Buna bundan daha doğru bir delil ise Allah Teâlâ'nın: { أَمْ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً فَهُوَ يَتَكَلَّمُ بِما كانُوا بِهِ يُشْرِكُونَ } “Yoksa onlara bir delil indirdik de o mu şirk koştukları şeyleri söylüyor?” kavlidir; zira bürhanın delaletini söz kılmıştır. İnsanlardan bir kısmı da şöyle demiştir: Bu emir nübüvvetten sonraydı ve O'nun: { أَسْلِمْ } buyruğundan murat İslam ve iman değil, başka hususlardır. Birincisi: Allah Teâlâ'nın emirlerine boyun eğmek, onları kabule koşmak, kalp ve lisan ile yüz çevirmeyi terk etmektir ki O'nun: { رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ } “Rabbimiz! Bizi sana teslim olmuş kimseler kıl” kavlinden murat da budur. İkincisi: El-Asamm şöyle demiştir: { أَسْلِمْ } yani ibadetini ihlaslı kıl, onu şirkten ve başkalarını gözetmekten salim eyle. Üçüncüsü: İslam üzere istikamet bul ve tevhid üzere sebat et; nitekim Allah Teâlâ: { فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ } “Bil ki Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur” buyurmuştur. Dördüncüsü: İman kalbin vasfı, İslam ise azaların vasfıdır; İbrâhim aleyhisselâm kalbiyle Allah Teâlâ'yı bilmekteydi, Allah Teâlâ da bundan sonra: { أَسْلِمْ } buyruğuyla onu azaların ve organların ameliyle mükellef kıldı.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٣٢]
[Bakara Suresi (2) : Ayet 132]
وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٣٢)
{ وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “İbrâhim bunu oğullarına vasiyet etti, Ya'kūb da: 'Ey oğullarım! Şüphesiz Allah sizin için bu dini seçti. O halde siz de ancak müslümanlar olarak can verin' [dedi].” (132)
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ السَّادِسُ مِنَ الْأُمُورِ الْمُسْتَحْسَنَةِ الَّتِي حَكَاهَا اللَّهُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki bu, Allah'ın İbrâhim'den naklettiği güzel hususların altıncı türüdür ve bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَوْصَى بِالْأَلِفِ وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مَصَاحِفِ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ وَالْبَاقُونَ بِغَيْرِ أَلِفٍ بِالتَّشْدِيدِ وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مَصَاحِفِهِمْ وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ إِلَّا أَنَّ فِي وَصَّى دَلِيلُ مُبَالَغَةٍ وَتَكْثِيرٍ.
Birinci Mesele: Nâfi' ve İbn Âmir elif ile { وَأَوْصَى } şeklinde okumuşlardır; Medine ve Şam mushaflarında da böyledir. Diğerleri ise elifsiz, şedde ile [وَوَصَّى şeklinde] okumuşlardır ve kendi mushaflarında da böyledir. Anlam birdir; ancak { وَصَّى } lafzında mübalağa ve çokluk delaleti vardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الضَّمِيرُ فِي بِها إِلَى أَيِّ شَيْءٍ يَعُودُ؟ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى قوله: أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ [البقرة: ١٣١] عَلَى تَأْوِيلِ الْكَلِمَةِ وَالْجُمْلَةِ، وَنَحْوُهُ رُجُوعُ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً [الزُّخْرُفِ: ٢٨] إِلَى قَوْلِهِ: إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي [الزخرف: ٢٦، ٢٧] وقوله: كَلِمَةً باقِيَةً دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ التَّأْنِيثَ عَلَى تَأْوِيلِ الْكَلِمَةِ. الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْمِلَّةِ فِي قوله: وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ [البقرة: ١٣٠] قَالَ الْقَاضِي وَهَذَا الْقَوْلُ أَوْلَى مِنَ الْأَوَّلِ مِنْ وَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ مُصَرَّحٍ بِهِ وَرَدُّ الْإِضْمَارِ إِلَى الْمُصَرَّحِ بِذِكْرِهِ إِذَا أَمْكَنَ أَوْلَى مِنْ رَدِّهِ إِلَى الْمَدْلُولِ وَالْمَفْهُومِ. الثَّانِي: أَنَّ الْمِلَّةَ أَجْمَعُ مِنْ تِلْكَ الْكَلِمَةِ وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ مَا وَصَّى وَلَدَهُ إِلَّا بِمَا يَجْمَعُ فِيهِمُ الْفَلَاحَ وَالْفَوْزَ بِالْآخِرَةِ، وَالشَّهَادَةُ وَحْدَهَا لَا تَقْتَضِي ذَلِكَ.
İkinci Mesele: { بِها } ifadesindeki zamir neye dönmektedir? Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Kelime ve cümle teviliyle O'nun: { أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbine teslim oldum” kavline dönmesidir. Tıpkı O'nun: { وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً } “Ve onu baki bir kelime kıldı” kavlindeki zamirin: { إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي } “Şüphesiz ben sizin taptıklarınızdan uzağım; ancak beni yaratan müstesna” kavline dönmesi gibi. Nitekim: { كَلِمَةً باقِيَةً } ifadesi, müennesliğin kelime tevili üzere olduğuna delildir. İkinci görüş: Zamirin, O'nun: { وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ } “İbrâhim'in dininden kim yüz çevirir?” kavlindeki 'millet' (din) lafzına dönmesidir. Kādî şöyle demiştir: Bu görüş iki açıdan birincisinden daha evladır: Birincisi: Önceki görüşte geçen [kelime] lafzan açıkça zikredilmemiştir; zamiri açıkça zikredilene döndürmek mümkün olduğunda, onu medlûle ve mefhûma döndürmekten daha evladır. İkincisi: Millet (din), o kelimeden daha kapsamlıdır; malumdur ki o, evladına ancak kendilerinde kurtuluşu ve ahiret kazancını toplayacak şeyi vasiyet etmiştir; tek başına şehadet ise bunu gerektirmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْحِكَايَةَ اشْتَمَلَتْ عَلَى دَقَائِقَ مُرَغِّبَةٍ فِي قَبُولِ الدِّينِ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَقُلْ وَأَمَرَ إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ بَلْ قَالَ: وَصَّاهُمْ وَلَفْظُ الْوَصِيَّةِ أَوْكَدُ مِنَ الْأَمْرِ، لِأَنَّ الْوَصِيَّةَ عِنْدَ الْخَوْفِ مِنَ الْمَوْتِ، وَفِي ذَلِكَ الْوَقْتِ يَكُونُ احْتِيَاطُ الْإِنْسَانِ لِدِينِهِ أَشَدَّ وَأَتَمَّ، فَإِذَا عَرَفَ أَنَّهُ ﵇ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ كَانَ مُهْتَمًّا بِهَذَا الْأَمْرِ مُتَشَدِّدًا فِيهِ، كَانَ الْقَوْلُ إِلَى قَبُولِهِ أَقْرَبَ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ ﵇ خَصَّصَ بَنِيهِ بِذَلِكَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ شَفَقَةَ الرَّجُلِ عَلَى أَبْنَائِهِ أَكْثَرُ مِنْ شَفَقَتِهِ عَلَى غَيْرِهِمْ، فَلَمَّا خَصَّهُمْ بِذَلِكَ في آخره عُمْرِهِ، عَلِمْنَا أَنَّ اهْتِمَامَهُ بِذَلِكَ كَانَ أَشَدَّ مِنَ اهْتِمَامِهِ بِغَيْرِهِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ/ عَمَّمَ بِهَذِهِ الْوَصِيَّةِ جَمِيعَ بَنِيهِ وَلَمْ يَخُصَّ أَحَدًا مِنْهُمْ بِهَذِهِ الْوَصِيَّةِ، وَذَلِكَ أَيْضًا يَدُلُّ عَلَى شِدَّةِ الِاهْتِمَامِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ ﵇ أَطْلَقَ هَذِهِ الْوَصِيَّةَ غَيْرَ مُقَيَّدَةٍ بِزَمَانٍ مُعَيَّنٍ وَمَكَانٍ مُعَيَّنٍ، ثُمَّ زَجَرَهُمْ أَبْلَغَ الزَّجْرِ عَنْ أَنْ يَمُوتُوا غَيْرَ مُسْلِمِينَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ أَيْضًا عَلَى شِدَّةِ الِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْأَمْرِ. وَخَامِسُهَا:
Üçüncü Mesele: Bil ki bu kıssa, dini kabule teşvik eden incelikler içermektedir. Birincisi: Allah Teâlâ 'İbrâhim oğullarına emretti' dememiş, aksine 'onlara vasiyet etti' demiştir; vasiyet lafzı ise emirden daha tekididir. Çünkü vasiyet ölüm korkusu anında yapılır; o vakitte insanın dini hususundaki ihtiyatı daha şiddetli ve daha tam olur. Onun aleyhisselâm o vakitte bu meseleye son derece önem verip bu hususta titiz davrandığı bilinince, bu sözün kabul edilmeye daha yakın olduğu anlaşılır. İkincisi: Onun aleyhisselâm bu vasiyeti oğullarına tahsis etmesidir; zira kişinin evladına olan şefkati başkalarına olan şefkatinden fazladır. Ömrünün sonunda bunu onlara tahsis edince, bu konudaki ihtimamının diğer şeylere olan ihtimamından daha şiddetli olduğunu anlarız. Üçüncüsü: Bu vasiyeti bütün oğullarına teşmil edip bu vasiyetle içlerinden hiçbirini [ayrıca] tahsis etmemesidir; bu da ihtimamın şiddetine delalet eder. Dördüncüsü: Onun aleyhisselâm bu vasiyeti muayyen bir zaman ve muayyen bir mekanla kayıtlamaksızın mutlak bırakması, ardından da onları müslüman olmadan ölmekten en beliğ şekilde sakındırmasıdır; bu da yine bu meseleye verilen son derece büyük öneme delalet eder. Beşincisi:
أَنَّهُ ﵇ مَا مَزَجَ بِهَذِهِ الْوَصِيَّةِ وَصِيَّةً أُخْرَى، وَهَذَا يَدُلُّ أَيْضًا عَلَى شِدَّةِ الِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْأَمْرِ، وَلَمَّا كَانَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ هُوَ الرَّجُلُ الْمَشْهُودُ لَهُ بِالْفَضْلِ وَحُسْنِ الطَّرِيقَةِ وَكَمَالِ السِّيرَةِ، ثُمَّ عُرِفَ أَنَّهُ كَانَ فِي نِهَايَةِ الِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْأَمْرِ، عُرِفَ حِينَئِذٍ أَنَّ هَذَا الْأَمْرَ أَوْلَى الْأُمُورِ بِالِاهْتِمَامِ، وَأَجْرَاهَا بِالرِّعَايَةِ، فَهَذَا هُوَ السَّبَبُ فِي أَنَّهُ خَصَّ أَهْلَهُ وَأَبْنَاءَهُ بِهَذِهِ الْوَصِيَّةِ، وَإِلَّا فَمَعْلُومٌ مِنْ حَالِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَنَّهُ كَانَ يَدْعُو الْكُلَّ أَبَدًا إِلَى الْإِسْلَامِ وَالدِّينِ.
Onun aleyhisselâm bu vasiyete başka hiçbir vasiyeti karıştırmamış olmasıdır; bu da bu meseleye gösterilen son derece büyük özene delalet eder. İbrâhim aleyhisselâm fazileti, yolunun güzelliği ve siretinin mükemmelliği tescillenmiş bir zât olduğuna ve onun bu meseleye son derece ihtimam gösterdiği bilindiğine göre, işte o zaman bu meselenin ihtimama en layık ve gözetilmeye en layık iş olduğu anlaşılmış olur. Ailesini ve oğullarını bu vasiyetle özel kılmasının sebebi işte budur; yoksa İbrâhim'in aleyhisselâm halinden herkesi her zaman İslam'a ve dine davet ettiği zaten bilinmektedir.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَيَعْقُوبُ فَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْأَشْهَرُ أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ وَصَّى كَوَصِيَّةِ إِبْرَاهِيمَ. وَالثَّانِي: قُرِئَ وَيَعْقُوبُ بِالنَّصْبِ عَطْفًا عَلَى بَنِيهِ، وَمَعْنَاهُ: وَصَّى إبراهيم بنيه، ونافلته يعقوب، أما قوله: يا بَنِيَّ فَهُوَ عَلَى إِضْمَارِ الْقَوْلِ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ، وَعِنْدَ الْكُوفِيِّينَ يَتَعَلَّقُ بِوَصَّى لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى الْقَوْلِ، وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ، أَنْ يَا بَنِيَّ.
O'nun: { وَيَعْقُوبُ } kavline gelince; bunda iki görüş vardır: Birincisi ve en meşhur olanı, İbrâhim'e matuf olmasıdır; anlamı, onun da İbrâhim'in vasiyeti gibi vasiyette bulunduğudur. İkincisi: { وَيَعْقُوبَ } şeklinde nasb ile { بَنِيهِ } lafzına atfedilerek okunmuştur; manası: 'İbrâhim oğullarına ve torunu Ya'kūb'a vasiyet etti' demektir. O'nun: { يَا بَنِيَّ } kavline gelince; Basralılara göre gizli bir söz (kavl) takdiri iledir; Kûfelilere göre ise söz manasında olduğu için { وَصَّى } fiiline taalluk etmektedir. Übeyy ve İbn Mes'ûd kıraatinde ise { أَنْ يَا بَنِيَّ } şeklindedir.
أَمَّا قَوْلُهُ: اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ فَالْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى اسْتَخْلَصَهُ بِأَنْ أَقَامَ عَلَيْهِ الدَّلَائِلَ الظَّاهِرَةَ الْجَلِيَّةَ وَدَعَاكُمْ إِلَيْهِ وَمَنَعَكُمْ عَنْ غَيْرِهِ.
O'nun: { اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ } “Sizin için bu dini seçti” kavline gelince; murat, Allah Teâlâ'nın apaçık ve zahir deliller ikame ederek, sizi ona çağırıp onun dışındakilerden menederek bu dini halis kılmasıdır.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ فَالْمُرَادُ بَعْثُهُمْ عَلَى الْإِسْلَامِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الرَّجُلَ إِذَا لَمْ يَأْمَنِ الْمَوْتَ فِي كُلِّ طَرْفَةِ عَيْنٍ، ثُمَّ إِنَّهُ أُمِرَ بِأَنْ يَأْتِيَ بِالشَّيْءِ قَبْلَ الْمَوْتِ صَارَ مَأْمُورًا بِهِ فِي كُلِّ حَالٍ، لِأَنَّهُ يُخْشَى إِنْ لَمْ يُبَادِرْ إِلَيْهِ أَنْ تُعَاجِلَهُ الْمَنِيَّةُ فَيَفُوتُهُ الظَّفَرُ بِالنَّجَاةِ وَيَخَافُ الْهَلَاكَ فَيَصِيرُ مُدْخِلًا نَفْسَهُ فِي الْخَطَرِ وَالْغُرُورِ.
O'nun: { فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “O halde siz de ancak müslümanlar olarak can verin” kavline gelince; murat, onları İslam'a sevk etmektir. Zira kişi her göz açıp kapayıncaya kadar ölümden emin olamadığında ve ölümden önce o şeyi yerine getirmesi emredildiğinde, her halükarda onunla emrolunmuş hale gelir; çünkü ona koşmadığı takdirde ölümün ansızın yakalamasından, böylece kurtuluşa ermeyi kaçırıp helakten korkmasından endişe edilir ve nefsini tehlikeye ve aldanışa sokmuş olur.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٣٣ الى ١٣٤]
[Bakara Suresi (2) : Ayetler 133-134]
أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قالُوا نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ إِلهاً واحِداً وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٣) تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٤)
{ أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قالُوا نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ إِلهاً واحِداً وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٣) تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Yoksa Ya'kūb'a ölüm geldiği zaman siz orada hazır mı bulunuyordunuz? Hani o, oğullarına: 'Benden sonra neye ibadet edeceksiniz?' demişti. Onlar: 'Senin ilahına ve ataların İbrâhim, İsmâil ve İshâk'ın ilahı olan tek bir ilaha ibadet edeceğiz; biz O'na teslim olmuş kimseleriz' dediler. (133) Onlar bir ümmetti, gelip geçti. Onların kazandıkları kendilerine, sizin kazandıklarınız da sizedir. Siz onların yaptıklarından sorumlu tutulacak değilsiniz.” (134)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَنَّهُ بَالَغَ فِي وَصِيَّةِ بَنِيهِ فِي الدِّينِ وَالْإِسْلَامِ، ذَكَرَ عَقِيبَهُ أَنَّ يَعْقُوبَ وَصَّى بَنِيهِ بِمِثْلِ ذَلِكَ تَأْكِيدًا لِلْحُجَّةِ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَمُبَالَغَةً فِي البيان وفيه مسائل:
Bil ki Allah Teâlâ, İbrâhim'in aleyhisselâm din ve İslam hususunda oğullarına vasiyette ne derece titizlik gösterdiğini nakledince, hemen ardından Yahudilere ve Hristiyanlara karşı hücceti tekit etmek ve beyanda mübalağa etmek üzere Ya'kūb'un da oğullarına benzer şekilde vasiyet ettiğini zikretmiştir. Bunda birkaç mesele vardır:
[في معنى أم في قوله تعالى أم كنتم شهداء] الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ (أَمْ) مَعْنَاهَا حَرْفُ الِاسْتِفْهَامِ، أَوْ حَرْفُ الْعَطْفِ، وَهِيَ تُشْبِهُ مِنْ حُرُوفِ الْعَطْفِ «أَوْ» وَهِيَ تَأْتِي عَلَى وَجْهَيْنِ: مُتَّصِلَةً بِمَا قَبْلَهَا وَمُنْقَطِعَةً مِنْهُ، أَمَّا الْمُتَّصِلَةُ فَاعْلَمْ أَنَّكَ إِذَا قُلْتَ: أَزَيْدٌ عِنْدَكَ أَمْ عَمْرٌو؟ فَأَنْتَ لَا تَعْلَمُ كَوْنَ أَحَدِهِمَا عِنْدَهُ فَتَسْأَلُ هَلْ أَحَدُ هَذَيْنِ عِنْدَكَ فَلَا جَرَمَ كَانَ جَوَابُهُ لَا أَوْ نَعَمْ، أَمَّا إِذَا علمت
[Allah Teâlâ'nın 'Em küntüm şühedâe' Kavmindeki 'Em' Edatının Manası Hakkında] Birinci Mesele: Bil ki (em / أَمْ) edatının manası soru harfi veya atıf harfidir; atıf harflerinden 'ev' (أَوْ / veya) harfine benzer. İki vecih üzere gelir: Öncesine bitişik (muttasıl) ve öncesinden kopuk (münkatı'). Muttasıl olana gelince, bil ki sen: 'Yanında Zeyd mi var yoksa Amr mı?' (أَزَيْدٌ عِنْدَكَ أَمْ عَمْرٌو؟) dediğinde; ikisinden birinin onun yanında olup olmadığını bilmezsin ve 'Bu ikisinden biri senin yanında mı?' diye sorarsın; bundan dolayı da cevabı 'hayır' veya 'evet' olur. Ancak bildiğinde...
كَوْنَ أَحَدِ هَذَيْنِ الرَّجُلَيْنِ عِنْدَهُ لَكِنَّكَ لَا تَعْلَمُ أَنَّ الْكَائِنَ عِنْدَهُ زَيْدٌ أَوْ عَمْرٌو فَسَأَلْتَهُ عَنِ التَّعْيِينِ قُلْتَ: أَزْيَدٌ عِنْدَكَ أَمْ عَمْرٌو؟ أَيِ اعْلَمْ أَنَّ أَحَدَهُمَا عِنْدَكَ لَكِنْ أَهُوَ هَذَا أَوْ ذَاكَ؟ وَأَمَّا الْمُنْقَطِعَةُ فَقَالُوا: إِنَّهَا بِمَعْنَى «بَلْ» مَعَ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ، مِثَالُهُ: إذا قال إنها لا بل أَمْ شَاءٌ، فَكَأَنَّ قَائِلَ هَذَا الْكَلَامِ سَبَقَ بَصَرُهُ إِلَى الْأَشْخَاصِ فَقَدَّرَ أَنَّهَا إِبِلٌ فَأَخْبَرَ عَلَى مُقْتَضَى ظَنِّهِ أَنَّهَا الْإِبِلُ، ثُمَّ جَاءَهُ الشَّكُّ وَأَرَادَ أَنْ يُضْرِبَ عَنْ ذَلِكَ الْخَبَرِ وَأَنْ يَسْتَفْهِمَ أَنَّهَا هَلْ هِيَ شَاءٌ أَمْ لَا، فَالْإِضْرَابُ عَنِ الْأَوَّلِ هُوَ مَعْنَى «بَلْ» وَالِاسْتِفْهَامُ عَنْ أَنَّهَا شَاءٌ هُوَ الْمُرَادُ بِهَمْزَةِ الاستفهام، فقولك: إنها لا بل أم شاء جار مجرى قولك: إنها لا بل أهي شاء بقولك: أَهِيَ شَاءٌ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ غَيْرُ مُتَّصِلٍ بِقَوْلِهِ: إنها لا بل، وَكَيْفَ وَذَلِكَ قَدْ وَقَعَ الْإِضْرَابُ عَنْهُ بِخِلَافِ الْمُتَّصِلَةِ فَإِنَّ قَوْلَكَ: أَزَيْدٌ عِنْدَكَ أَمْ عَمْرٌو؟ بِمَعْنَى أَيُّهُمَا عِنْدَكَ وَلَمْ يَكُنْ «مَا» بَعْدَ «أَمْ» مُنْقَطِعًا عَمَّا قَبْلَهُ بِدَلِيلِ أَنَّ عَمْرًا قَرِينُ زَيْدٍ وَكَفَى دَلِيلًا عَلَى ذَلِكَ أَنَّكَ تُعَبِّرُ عَنْ ذَلِكَ بَاسِمٍ مُفْرَدٍ فَتَقُولُ: أَيُّهُمَا عِنْدَكَ؟ وَقَدْ جَاءَ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى مِنَ النَّوْعَيْنِ كَثِيرٌ، أَمَّا الْمُتَّصِلَةُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها رَفَعَ سَمْكَها [النَّازِعَاتِ: ٢٧، ٢٨] أَيْ أَيُّكُمَا أَشَدُّ، وَأَمَّا الْمُنْقَطِعَةُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: الم تَنْزِيلُ الْكِتابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ [السَّجْدَةِ: ١- ٣] وَاللَّهُ أَعْلَمُ بَلْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ، فَدَلَّ عَلَى الْإِضْرَابِ عَنِ الْأَوَّلِ وَالِاسْتِفْهَامِ عَمَّا بَعْدَهُ، إِذْ لَيْسَ فِي الْكَلَامِ مَعْنًى، أَيْ كَمَا كَانَ فِي قَوْلِكَ: أَزَيْدٌ عِنْدَكَ أَمْ عَمْرٌو؟ وَمَنْ لَا يُحَقِّقُ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ يَقُولُونَ إِنَّ «أم» هاهنا بِمَنْزِلَةِ الْهَمْزَةِ وَذَلِكَ غَيْرُ صَحِيحٍ لِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ «أَمْ» هَذِهِ الْمُنْقَطِعَةَ: تَتَضَمَّنُ مَعْنَى بَلْ، إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ فَنَقُولُ «أَمْ» فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُنْفَصِلَةٌ أَمْ مُتَّصِلَةٌ؟ فِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهَا مُنْقَطِعَةٌ عَمَّا قَبْلَهَا، وَمَعْنَى الْهَمْزَةِ فِيهَا الْإِنْكَارُ أَيْ: بَلْ مَا كُنْتُمْ شُهَدَاءَ، «وَالشُّهَدَاءُ» جَمْعُ شَهِيدٍ بِمَعْنَى الْحَاضِرِ أَيْ مَا كنتم حاضرين عند ما حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ، وَالْخِطَابَ مَعَ أَهْلِ الْكِتَابِ، كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لَهُمْ فِيمَا كَانُوا يَزْعُمُونَ مِنْ أَنَّ الدِّينَ الَّذِي هُمْ عَلَيْهِ دِينُ الرُّسُلِ: كَيْفَ تَقُولُونَ ذَلِكَ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ وَصَايَا الْأَنْبِيَاءِ بِالدِّينِ وَلَوْ شَهِدْتُمْ ذَلِكَ لَتَرَكْتُمْ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ الدِّينِ وَلَرَغِبْتُمْ فِي دِينِ مُحَمَّدٍ ﷺ الَّذِي هُوَ نَفْسُ مَا كَانَ عَلَيْهِ إِبْرَاهِيمُ ﵇ وَيَعْقُوبُ وَسَائِرُ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ بَعْدَهُ.
bu iki adamdan birinin onun yanında olduğunu bildiğinde, fakat yanında bulunanın Zeyd mi yoksa Amr mı olduğunu bilmediğinde ve ona belirleme için sorduğunda: 'Yanında Zeyd mi var yoksa Amr mı?' dersin; yani 'İkisinden birinin yanında olduğunu biliyorum, fakat o bu mudur yoksa şu mudur?' [demiş olursun]. Münkatı' olana gelince; onun istifham hemzesi ile birlikte 'bel' (بَلْ / bilakis) manasında olduğunu söylemişlerdir. Bunun örneği: 'Onlar devedir, yoksa koyun mudur?' dediğinde, sanki bu sözü söyleyenin gözü karaltılara ilişmiş de onların deve olduğunu zannetmiş ve zannının gereği olarak onların deve olduğunu haber vermiş; sonra içine şüphe düşmüş ve o haberden vazgeçip (idrâb) onların koyun olup olmadığını sormak istemiştir. Birincisinden vazgeçmek 'bel'in manasıdır; koyun olup olmadığını sormak ise istifham hemzesinden murat edilen şeydir. Dolayısıyla 'Onlar devedir, yoksa koyun mudur?' sözün, 'Onlar devedir, bilakis onlar koyun mudur?' sözün mesabesindedir; nitekim 'Onlar koyun mudur?' sözün, 'Onlar devedir' sözüne bitişik olmayan müstakil (müste'nef) bir kelamdır. Nasıl öyle olmasın ki, o ilk sözden vazgeçilmiştir. Muttasıl olan ise bunun aksinedir; zira senin: 'Yanında Zeyd mi var yoksa Amr mı?' sözün 'İkisinden hangisi yanındadır?' manasındadır ve 'em'den sonra gelen şey, Amr'ın Zeyd'in dengi olması deliliyle öncesinden kopuk değildir. Buna, onu tek bir isimle ifade edip 'İkisinden hangisi yanındadır?' demen yeterli bir delildir. Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda her iki türden de pek çok örnek gelmiştir. Muttasıla örnek Allah Teâlâ'nın: { أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها رَفَعَ سَمْكَها } “Sizi yaratmak mı daha zor yoksa göğü yaratmak mı? Onu bina etti, boyunu yükseltti” kavlidir; yani 'İkinizden hangisi daha zor?' demektir. Münkatı'ya örnek ise Allah Teâlâ'nın: { الم تَنْزِيلُ الْكِتابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ } “Elif. Lâm. Mîm. Kendisinde şüphe olmayan bu Kitab'ın indirilişi Âlemlerin Rabbindendir. Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar?” kavlidir; Allah en iyisini bilir ya, 'Bilakis onu uydurdu mu diyorlar?' demektir. Dolayısıyla birincisinden vazgeçmeye ve sonrasını sormaya delalet etmiştir; çünkü kelamda 'İkisinden hangisi?' manası yoktur; tıpkı 'Yanında Zeyd mi var yoksa Amr mı?' sözünde olduğu gibi. Müfessirlerden tahkik ehli olmayanlar buradaki 'em'in hemze mesabesinde olduğunu söylerler; bu ise doğru değildir, zira zikrettiğimiz üzere bu münkatı' olan 'em', 'bel' manasını içermektedir. Bu mukaddimeyi bildiğine göre şimdi deriz ki: Bu ayetteki 'em' münfasıl (münkatı') mıdır yoksa muttasıl mıdır? Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Öncesinden münkatı' olduğudur ve içindeki hemzenin manası inkârdır; yani 'Bilakis siz şahitler değildiniz' demektir. 'Şühedâ' hazır bulunan manasında 'şehîd'in çoğuludur; yani Ya'kūb'a ölüm geldiği zaman siz hazır bulunmuyordunuz. Hitap ise Ehl-i Kitap'ladır; sanki Allah Teâlâ kendilerinin üzerinde bulunduğu dinin peygamberlerin dini olduğuna dair iddiaları hususunda onlara şöyle buyurmuştur: 'Siz peygamberlerin din konusundaki vasiyetlerine şahitlik etmediğiniz halde bunu nasıl söylersiniz? Şayet buna şahit olsaydınız üzerinde bulunduğunuz dini bırakır ve İbrâhim aleyhisselâm, Ya'kūb ve ondan sonraki diğer peygamberlerin aleyhimüsselâm üzerinde bulunduğu şeyin bizzat aynısı olan Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem dinine rağbet ederdiniz.'
فَإِنْ قِيلَ: الِاسْتِفْهَامُ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ إِنَّمَا يَتَوَجَّهُ عَلَى كَلَامٍ بَاطِلٍ، وَالْمَحْكِيُّ عَنْ يَعْقُوبَ/ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَيْسَ كَلَامًا بَاطِلًا بَلْ حَقًّا، فَكَيْفَ يُمْكِنُ صَرْفُ الِاسْتِفْهَامِ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ إِلَيْهِ؟ قُلْنَا: الِاسْتِفْهَامُ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ مُتَعَلِّقٌ بِمُجَرَّدِ ادِّعَائِهِمُ الْحُضُورَ عِنْدَ وَفَاتِهِ هَذَا هُوَ الذي أنكره الله تعالى. فأما ما ذِكْرُهُ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْ قَوْلِ يَعْقُوبَ ﵇: مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي فَهُوَ كَلَامٌ مُفَصَّلٌ بَلْ كَأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَنْكَرَ حُضُورَهُمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ شَرَحَ بَعْدَ ذَلِكَ كَيْفِيَّةَ تِلْكَ الْوَصِيَّةِ.
Eğer: İnkâr yollu istifham ancak batıl bir söze yöneltilir; bu ayette Ya'kūb'dan nakledilen ise batıl bir söz değil, haktır; öyleyse inkâr yollu istifhamın ona yöneltilmesi nasıl mümkün olur? denilirse; deriz ki: İnkâr yollu istifham, sadece onların onun vefatı anında orada hazır bulundukları iddiasına taalluk etmektedir; işte Allah Teâlâ'nın inkâr ettiği husus budur. Bundan sonra zikrettiği Ya'kūb'un aleyhisselâm: { مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي } sözüne gelince; bu ise ayrıntılı bir kelamdır; bilakis Allah Teâlâ o vakitte onların hazır bulunuşunu inkâr edince, ondan sonra o vasiyetin keyfiyetini açıklamıştır.
الْقَوْلُ الثَّانِي: فِي أَنَّ أَمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُتَّصِلَةٌ، وَطَرِيقُ ذَلِكَ أَنْ يُقَدَّرَ قَبْلَهَا مَحْذُوفٌ كَأَنَّهُ قِيلَ: أَتَدَّعُونَ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ الْيَهُودِيَّةَ، أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ يَعْنِي إِنَّ أَوَائِلَكُمْ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانُوا مُشَاهِدِينَ لَهُ إِذْ دَعَا بَنِيهِ إِلَى مِلَّةِ الْإِسْلَامِ وَالتَّوْحِيدِ، وَقَدْ عَلِمْتُمْ ذَلِكَ فَمَا لَكُمْ تَدَّعُونَ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ مَا هُمْ مِنْهُ بُرَآءُ.
İkinci görüş: Bu ayetteki 'em'in muttasıla olduğudur. Bunun yolu ise öncesinde hazfedilmiş bir sözün takdir edilmesidir; sanki şöyle denilmiştir: 'Peygamberlerin Yahudi olduğunu mu iddia ediyorsunuz, yoksa Ya'kūb'a ölüm geldiğinde hazır mı bulunuyordunuz?' Yani sizin İsrâiloğulları'ndan olan öncüleriniz, o oğullarını İslam ve tevhid dinine davet ettiğinde onu bizzat görmüşlerdi; siz de bunu bildiniz; o halde peygamberlere, onların beri olduğu şeyleri ne diye isnat ediyorsunuz?
أَمَّا قَوْلُهُ: إِذْ قالَ لِبَنِيهِ ففيه مسألتان:
O'nun: { إِذْ قالَ لِبَنِيهِ } kavline gelince; bunda iki mesele vardır:
المسألة الأولى: [في معنى إذ في الآية] قَالَ الْقَفَّالُ قَوْلُهُ: إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قالَ لِبَنِيهِ أَنَّ «إِذِ» الْأُولَى وَقْتَ الشهداء، وَالثَّانِيَةَ وَقْتَ الْحُضُورِ.
Birinci Mesele: [Ayetteki 'İz' Lafzının Manası Hakkında] El-Kaffâl, O'nun: { إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قالَ لِبَنِيهِ } kavli hakkında: Birinci { إِذْ } lafzının şahitler için vakit, ikincisinin ise hazır bulunma için vakit olduğunu söylemiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ شَفَقَةَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ عَلَى أَوْلَادِهِمْ كَانَتْ فِي بَابِ الدِّينِ وَهِمَّتَهُمْ مَصْرُوفَةٌ إِلَيْهِ دُونَ غَيْرِهِ.
İkinci Mesele: Ayet, peygamberlerin aleyhimüsselâm evlatlarına olan şefkatlerinin din hususunda olduğuna ve himmetlerinin başkasına değil yalnızca dine yönelmiş bulunduğuna delalet eder.
أَمَّا قَوْلُهُ: مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي فَفِيهِ مسألتان:
O'nun: { مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي } kavline gelince; bunda iki mesele vardır:
المسألة الأولى: لفظة «مَا» لِغَيْرِ الْعُقَلَاءِ فَكَيْفَ أَطْلَقَهُ فِي الْمَعْبُودِ الْحَقِّ؟
Birinci Mesele: { مَا } lafzı gayr-i âkiller (akıl sahibi olmayanlar) içindir; o halde Hak Mabud hakkında nasıl mutlak olarak kullanılmıştır?
وَجَوَابُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ «مَا» عَامٌّ فِي كُلِّ شَيْءٍ وَالْمَعْنَى أَيُّ شَيْءٍ تَعْبُدُونَ. وَالثَّانِي: قَوْلُهُ: مَا تَعْبُدُونَ كَقَوْلِكَ عِنْدَ طَلَبِ الْحَدِّ وَالرَّسْمِ: مَا الْإِنْسَانُ؟
Bunun cevabı iki vecihledir: Birincisi: { مَا } edatının her şey hakkında umumi olmasıdır ve manası: 'Neye (hangi şeye) ibadet edeceksiniz?' demektir. İkincisi: O'nun: { مَا تَعْبُدُونَ } kavli, tanım ve mahiyet talebi esnasında söylediğin: 'İnsan nedir?' (mâ el-insân?) sözün gibidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِي أَمَّا قَوْلُهُ: قالُوا نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
İkinci Mesele: O'nun { مِنْ بَعْدِي } kavlidir. O'nun: { قالُوا نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذِهِ الْآيَةُ تَمَسَّكَ بِهَا فَرِيقَانِ مِنْ أَهْلِ الْجَهْلِ. الْأَوَّلُ: الْمُقَلِّدَةُ قَالُوا: إِنَّ أَبْنَاءَ يَعْقُوبَ اكْتَفَوْا بِالتَّقْلِيدِ، وَهُوَ ﵇ مَا أَنْكَرَهُ عَلَيْهِمْ فَدَلَّ عَلَى أَنَّ التَّقْلِيدَ كَافٍ. الثَّانِي: التَّعْلِيمِيَّةُ. قَالُوا: لَا طَرِيقَ إِلَى مَعْرِفَةِ اللَّهِ إِلَّا بِتَعْلِيمِ الرَّسُولِ وَالْإِمَامِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ، فَإِنَّهُمْ لَمْ يَقُولُوا: نَعْبُدُ الْإِلَهَ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ الْعَقْلُ، بَلْ قالوا: نعبد الإله الذي أنت تعبده وآباءك يَعْبُدُونَهُ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ طَرِيقَ الْمَعْرِفَةِ هُوَ التَّعَلُّمُ.
Birinci Mesele: Bu ayete cehalet ehlinden iki fırka tutunmuştur: Birincisi: Mukallidlerdir; dediler ki: 'Ya'kūb'un oğulları taklit ile yetindiler, o aleyhisselâm da bunu onlara inkâr etmedi; bu da taklidin yeterli olduğuna delalet eder.' İkincisi: Ta'lîmiyye'dir; dediler ki: 'Allah'ı bilmenin Resûl'ün ve İmam'ın öğretmesi (ta'lîm) dışında hiçbir yolu yoktur; buna delil de bu ayettir. Zira onlar: 'Aklın delalet ettiği ilaha ibadet ederiz' demediler, aksine: 'Senin ibadet ettiğin ve atalarının ibadet ettiği ilaha ibadet ederiz' dediler; bu da marifet yolunun öğrenmek (taallüm) olduğuna delalet eder.'
وَالْجَوَابُ: كَمَا أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُمْ عَرَفُوا الْإِلَهَ بِالدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ، فَلَيْسَ فِيهَا أَيْضًا دَلَالَةً عَلَى أَنَّهُمْ مَا أَقَرُّوا بِالْإِلَهِ إِلَّا عَلَى طَرِيقَةِ التَّقْلِيدِ وَالتَّعْلِيمِ، ثُمَّ إِنَّ الْقَوْلَ بِالتَّقْلِيدِ وَالتَّعْلِيمِ لَمَّا بَطَلَ بِالدَّلِيلِ عَلِمْنَا أَنَّ إِيمَانَ الْقَوْمِ مَا كَانَ عَلَى هَذِهِ الطَّرِيقَةِ بَلْ كَانَ حَاصِلًا عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِدْلَالِ، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ: فَلِمَ لَمْ يَذْكُرُوا طَرِيقَةَ الِاسْتِدْلَالِ.
Cevap: Ayette ilahı aklî delille bildiklerine dair bir delalet olmadığı gibi, ilahı ancak taklit ve ta'lîm yoluyla ikrar ettiklerine dair de bir delalet yoktur. Sonra taklit ve ta'lîm görüşü delil ile batıl olunca, o topluluğun imanının bu yol üzere olmadığını, bilakis istidlal yoluyla hâsıl olduğunu anlarız. Bu hususta en fazla şöyle denebilir: 'Öyleyse niçin istidlal yolunu zikretmediler?'
وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ، أَوَّلُهَا: أَنَّ ذَلِكَ أَخْصَرُ فِي الْقَوْلِ مِنْ شَرْحِ صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى/ بِتَوْحِيدِهِ وَعِلْمِهِ وَقُدْرَتِهِ وَعَدْلِهِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ أَقْرَبُ إِلَى سُكُونِ نَفْسِ يَعْقُوبَ ﵇ فكأنهم قالوا: لسنا نجزي إِلَّا عَلَى مِثْلِ طَرِيقَتِكَ فَلَا خِلَافَ مِنَّا عَلَيْكَ فِيمَا نَعْبُدُهُ وَنُخْلِصُ الْعِبَادَةَ لَهُ. وَثَالِثُهَا: لَعَلَّ هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى ذِكْرِ الدَّلِيلِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ عَلَى مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى في أول هذه السورة في قوله: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ [البقرة: ٢١] وهاهنا مرادهم بقولهم: نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ أَيْ: نَعْبُدُ الْإِلَهَ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ وُجُودُكَ وَوُجُودُ آبَائِكَ وَعَلَى هَذَا الطَّرِيقِ يَكُونُ ذَلِكَ إِشَارَةً إِلَى الِاسْتِدْلَالِ لَا إِلَى التَّقْلِيدِ.
Buna cevap birkaç vecihledir: Birincisi: Bunun sözde, Allah Teâlâ'nın sıfatlarını tevhidi, ilmi, kudreti ve adaletiyle şerh etmekten daha muhtasar olmasıdır. İkincisi: Ya'kūb'un aleyhisselâm içinin rahat etmesine daha yakın olmasıdır; sanki onlar: 'Biz ancak senin yolunun benzeri üzere yürürüz; ibadet ettiğimiz ve kulluğu halis kıldığımız zât hususunda bizden sana hiçbir muhalefet yoktur' demişlerdir. Üçüncüsü: Muhtemelen bu, Allah Teâlâ'nın bu surenin başında: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize kulluk edin” kavlinde zikrettiği üzere Sâni'in (Yaratıcı'nın) varlığına delil zikretmeye işarettir. Burada da onların: { نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ } “Senin ilahına ve atalarının ilahına ibadet ederiz” sözleriyle muratları: 'Senin varlığının ve atalarının varlığının kendisine delalet ettiği İlaha ibadet ederiz' demektir. Bu yolla bu [ifade], taklide değil istidlale bir işaret olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْقَفَّالُ: وَفِي بَعْضِ التَّفَاسِيرِ أَنَّ يَعْقُوبَ ﵇ لَمَّا دَخَلَ مِصْرَ رَأَى أَهْلَهَا يَعْبُدُونَ النِّيرَانَ وَالْأَوْثَانَ فَخَافَ عَلَى بَنِيهِ بَعْدَ وَفَاتِهِ، فَقَالَ لَهُمْ هَذَا الْقَوْلَ تَحْرِيضًا لَهُمْ عَلَى التَّمَسُّكِ بِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى.
İkinci Mesele: El-Kaffâl şöyle demiştir: Bazı tefsirlerde yer aldığına göre Ya'kūb aleyhisselâm Mısır'a girdiğinde Mısır halkının ateşlere ve putlara taptıklarını gördü; vefatından sonra oğulları için endişelendi ve Allah Teâlâ'ya ibadete sarılmaya onları teşvik etmek amacıyla kendilerine bu sözü söyledi.
وَحَكَى الْقَاضِي عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ يَعْقُوبَ ﵇ جَمَعَهُمْ إِلَيْهِ عِنْدَ الْوَفَاةِ، وَهُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْأَوْثَانَ وَالنِّيرَانَ، فَقَالَ: يَا بَنِيَّ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي؟ قَالُوا: نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ
Kādî İbn Abbâs'tan şöyle nakletmiştir: Ya'kūb aleyhisselâm vefatı anında onları yanına topladı; onlar ise putlara ve ateşlere tapıyorlardı. Bunun üzerine: 'Ey oğullarım! Benden sonra neye ibadet edeceksiniz?' dedi. Onlar da: 'Senin ilahına ve atalarının ilahına ibadet edeceğiz' dediler.
ثُمَّ قَالَ الْقَاضِي: هَذَا بَعِيدٌ لِوَجْهَيْنِ.
Sonra Kādî şöyle demiştir: Bu iki sebepten ötürü uzaktır (zayıftır):
الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ بَادَرُوا إِلَى الِاعْتِرَافِ بِالتَّوْحِيدِ مُبَادَرَةَ مَنْ تَقَدَّمَ مِنْهُ العلم واليقين. والثاني: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي الْكِتَابِ حَالَ الْأَسْبَاطِ مِنْ أَوْلَادِ يَعْقُوبَ وَأَنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا صَالِحِينَ وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِحَالِهِمْ.
Birincisi: Onların, önceden kendisinde ilim ve yakîn bulunan birinin atılması gibi hemen tevhidi ikrara koşmalarıdır. İkincisi: Allah Teâlâ'nın Kitap'ta Ya'kūb'un evlatlarından olan Esbât'ın (torunların/kabilelerin) durumunu ve onların salih bir topluluk olduklarını zikretmiş olmasıdır; bu [rivayetteki iddia] ise onların haline yakışmaz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ عطف بيان لآبائك. قال الْقَفَّالُ: وَقِيلَ أَنَّهُ قَدَّمَ ذِكْرَ إِسْمَاعِيلَ عَلَى إِسْحَاقَ لِأَنَّ إِسْمَاعِيلَ كَانَ أَسَنَّ مِنْ إِسْحَاقَ.
Üçüncü Mesele: O'nun: { إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } kavli, { آبائِكَ } lafzının atf-ı beyânıdır. El-Kaffâl: İsmâil'in zikrinin İshâk'tan önce yapılmasının, İsmâil'in yaşça İshâk'tan daha büyük olmasından dolayı olduğu da söylenmiştir, demiştir.