Binûn

Bakara Suresi — 37. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁:

Dördüncü Mesele: Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir:

الْإِخْوَةُ وَالْأَخَوَاتُ لِلْأَبِ وَالْأُمِّ أَوْ لِلْأَبِ لَا يسقطون بالجد

Öz veya baba bir erkek ve kız kardeşler, dede sebebiyle [mirastan] sakıt olmazlar (düşmezler).

وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَلِيٍّ

Bu; Ömer, Osman, Ali,

وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَزَيْدٍ ﵃ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَأَبِي يُوسُفَ وَمُحَمَّدٍ.

Abdullah b. Mes'ûd ve Zeyd'in radıyallâhu anhum kavlidir; Mâlik, Ebû Yûsuf ve Muhammed'in de kavlidir.

وَقَالَ أَبُو حنيفة: إنهم يسقطون بالجد وهو قول أبو بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ ﵃، وَمِنَ التَّابِعِينَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَطَاوُسٍ وَعَطَاءٍ، أَمَّا الْأَوَّلُونَ وَهُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ: إِنَّهُمْ لَا يَسْقُطُونَ بِالْجَدِّ فَلَهُمْ قَوْلَانِ.

Ebû Hanîfe ise: 'Onlar dede sebebiyle sakıt olurlar' demiştir. Bu, Ebû Bekir es-Sıddîk, İbn Abbâs ve Âişe'nin radıyallâhu anhum kavlidir; tâbiînden de Hasan, Tâvûs ve Atâ'nın kavlidir. Birincilere, yani kardeşlerin dede sebebiyle sakıt olmayacaklarını söyleyenlere gelince, onların iki görüşü vardır:

أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْجَدَّ خُيِّرَ الْأَمْرَيْنِ: إِمَّا الْمُقَاسَمَةَ مَعَهُمْ أَوْ ثُلُثَ جَمِيعِ الْمَالِ، ثُمَّ الْبَاقِي بَيْنَ الْإِخْوَةِ وَالْأَخَوَاتِ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ وَهَذَا مَذْهَبُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَقَوْلُ الشَّافِعِيِّ ﵁. وَالثَّانِي: أَنَّهُ بِمَنْزِلَةِ أَحَدِ الْإِخْوَةِ مَا لَمْ تَنْقُصْهُ الْمُقَاسَمَةُ مِنَ السُّدُسِ فَإِنْ نَقَصَتْهُ الْمُقَاسَمَةُ مِنَ السُّدُسِ أُعْطِيَ السُّدُسَ وَلَمْ يَنْقُصْ مِنْهُ شَيْءٌ وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ عَلَى قَوْلِهِ بِأَنَّ الْجَدَّ أَبٌ وَالْأَبَ يَحْجُبُ الْأَخَوَاتِ وَالْإِخْوَةَ فَيَلْزَمُ أَنْ يَحْجُبَهُمُ الْجَدُّ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الْجَدَّ أَبٌ لِلْآيَةِ وَالْأَثَرِ. أَمَّا الْآيَةُ فَاثْنَانِ هَذِهِ الآية وهي قَوْلِهِ تَعَالَى: نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ فَأَطْلَقَ لَفْظَ الْأَبِ عَلَى الْجَدِّ.

Birincisi: Dede iki durum arasında muhayyer bırakılır: Ya onlarla taksimleşir veya bütün malın üçte birini (sülüs) alır; sonra kalan kısım erkek ve kız kardeşler arasında erkeğe iki dişinin payı kadar olacak şekilde paylaştırılır. Bu, Zeyd b. Sâbit'in mezhebi ve Şâfiî'nin radıyallâhu anh kavlidir. İkincisi: Taksimleşme onu altıda birin (südüs) altına düşürmediği müddetçe kardeşlerden biri gibidir; eğer taksimleşme onu altıda birin altına düşürürse ona altıda bir verilir ve ondan hiçbir şey eksiltilmez. Ebû Hanîfe kendi görüşüne, dedenin baba olduğu, babanın ise kız ve erkek kardeşleri hacbettiği (mirastan mahrum bıraktığı), dolayısıyla dedenin de onları hacbetmesinin gerekeceği gerekçesiyle delil getirmiştir. Dedenin baba olduğunu ise ayet ve eserle söyledik. Ayete gelince iki tanedir: Biri, Allah Teâlâ'nın: { نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } “Senin ilahına ve ataların İbrâhim, İsmâil ve İshâk'ın ilahına ibadet ederiz” kavli olan bu ayettir; burada baba lafzı dedeye ıtlak edilmiştir (kullanılmıştır).

فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ أَطْلَقَهُ فِي الْعَمِّ وَهُوَ إِسْمَاعِيلُ مَعَ أَنَّهُ بِالِاتِّفَاقِ لَيْسَ بِأَبٍ.

Eğer: 'Fakat bu lafzı amca hakkında da kullanmıştır ki o İsmâil'dir; halbuki o ittifakla baba değildir' denilirse,

قُلْنَا: الِاسْتِعْمَالُ دَلِيلُ الْحَقِيقَةِ ظَاهِرًا تُرِكَ الْعَمَلُ بِهِ فِي حَقِّ العم الدليل قَامَ فِيهِ فَيَبْقَى فِي الْبَاقِي حُجَّةُ الْآيَةِ الثَّانِيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى مُخْبِرًا عَنْ يُوسُفَ ﵇: وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ [يُوسُفَ: ٣٨] / وَأَمَّا الْأَثَرُ فَمَا رَوَى عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ شَاءَ لَاعَنْتُهُ عِنْدَ الْحَجَرِ الْأَسْوَدِ، إِنَّ الْجَدَّ أَبٌ، وَقَالَ أَيْضًا: أَلَا لَا يَتَّقِي اللَّهَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ يَجْعَلُ ابْنَ الِابْنِ ابْنًا وَلَا يَجْعَلُ أَبَ الْأَبِ أَبًا، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْجَدَّ أَبٌ وَجَبَ أَنْ يَدْخُلَ تَحْتَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ [النِّسَاءِ: ١١] فِي اسْتِحْقَاقِ الْجَدِّ الثُّلُثَيْنِ دُونَ الْإِخْوَةِ كَمَا اسْتَحَقَّهُ الْأَبُ دُونَهُمْ إِذَا كَانَ بَاقِيًا، قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْجَدَّ أَبٌ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: أَنَّكُمْ كَمَا اسْتَدْلَلْتُمْ بِهَذِهِ الْآيَاتِ عَلَى أَنَّ الْجَدَّ أَبٌ، فَنَحْنُ نَسْتَدِلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِأَبٍ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ [الْبَقَرَةِ: ١٣٢] فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَا أَدْخَلَ يَعْقُوبَ فِي بَنِيهِ لِأَنَّهُ مَيَّزَهُ عَنْهُمْ، فَلَوْ كَانَ الصَّاعِدُ فِي الأبوة أباً لكان النازل في النبوة ابْنًا فِي الْحَقِيقَةِ، فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّ الْجَدَّ لَيْسَ بِأَبٍ. وَثَانِيهَا: لَوْ كَانَ الْجَدُّ أَبًا عَلَى الْحَقِيقَةِ لَمَا صَحَّ لِمَنْ مَاتَ أَبُوهُ وَجَدُّهُ حَيٌّ أَنْ يُنْفَى أَنَّ لَهُ أَبًا، كَمَا لَا يَصِحُّ فِي الْأَبِ الْقَرِيبِ وَلَمَّا صَحَّ ذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَيْسَ بِأَبٍ فِي الْحَقِيقَةِ.

Şöyle deriz: Kullanım zâhiren hakikat olduğuna delildir; amca hakkında bu kullanım, onda delil kâim olduğu için terk edilmiştir; dolayısıyla geri kalanda hüccet olarak kalır. İkinci ayet ise Allah Teâlâ'nın Yûsuf'tan aleyhisselâm haber vererek buyurduğu şu kavlidir: { وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ } [يُوسُفَ: ٣٨] “Atalarım İbrâhim, İshâk ve Ya'kūb'un dinine uydum.” Eserlere gelince, Atâ'nın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Kim dilerse Hacerülesved'in yanında onunla lânetleşeyim (mübâhele edeyim) ki dede babadır.' Yine şöyle demiştir: 'Zeyd b. Sâbit Allah'tan korkmaz mı ki oğlun oğlunu oğul kılıyor da babanın babasını baba kılmıyor!' Dedenin baba olduğu sabit olunca, hayatta kaldığında babanın kardeşler olmaksızın hak ettiği gibi, dedenin de kardeşler hariç üçte ikiyi hak etmesi hususunda Allah Teâlâ'nın: { وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ } [النِّسَاءِ: ١١] “Ona anası-babası mirasçı olursa, anasına üçte bir düşer” kavlinin altına girmesi vacip olur. Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: Dedenin baba olduğunu kabul etmiyoruz; buna dair delil birkaç yöndendir. Birincisi: Sizin bu ayetlerle dedenin baba olduğuna delil getirdiğiniz gibi, biz de onun baba olmadığına Allah Teâlâ'nın: { وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ } [الْبَقَرَةِ: ١٣٢] “İbrâhim bunu oğullarına vasiyet etti, Ya'kūb da” kavliyle delil getiriyoruz. Çünkü Allah Teâlâ Ya'kūb'u onun oğulları arasına katmamış, aksine onu onlardan ayırt etmiştir. Eğer babalıkta yukarı çıkan baba olsaydı, [nesilde] aşağı inen de hakikatte oğul olurdu. Böyle olmadığına göre dedenin baba olmadığı sabit olmuştur. İkincisi: Eğer dede hakikatte baba olsaydı, babası ölüp dedesi hayatta olan bir kimse hakkında, yakın baba hakkında caiz olmadığı gibi, 'onun babası yoktur' diye nefyedilmesi (söylenmesi) caiz olmazdı. Bu [ifade] caiz olduğuna göre, onun hakikatte baba olmadığını anladık.

فَإِنْ قِيلَ: اسْمُ الْأُبُوَّةِ وَإِنْ حَصَلَ فِي الْكُلِّ إِلَّا أَنَّ رُتْبَةَ الْأَدْنَى أَقْرَبُ مِنْ رُتْبَةِ الْأَبْعَدِ فَلِذَلِكَ صَحَّ فِيهِ النَّفْيُ.

Eğer: 'Babalık ismi hepsinde bulunsa da en yakının derecesi en uzağın derecesinden daha yakındır, bundan dolayı onda nefyetmek caiz olmuştur' denilirse,

قُلْنَا: لَوْ كَانَ الِاسْمُ حَقِيقَةً فِيهِمَا جَمِيعًا لَمْ يَكُنِ التَّرْتِيبُ فِي الْوُجُودِ سَبَبًا لِنَفْيِ اسْمِ الْأَبِ عَنْهُ، وَثَالِثُهَا: لَوْ كَانَ الْجَدُّ أَبًا عَلَى الْحَقِيقَةِ لَصَحَّ الْقَوْلُ بِأَنَّهُ مَاتَ وَخَلَّفَ أُمًّا وَآبَاءً كَثِيرِينَ وَذَلِكَ مِمَّا لَمْ يُطْلِقْهُ أَحَدٌ مِنَ الْفُقَهَاءِ وَأَرْبَابِ اللُّغَةِ وَالتَّفْسِيرِ. وَرَابِعُهَا: لَوْ كَانَ الْجَدُّ أَبًا وَلَا شَكَّ أَنَّ الصَّحَابَةَ عَارِفُونَ بِاللُّغَةِ لَمَا كَانُوا يَخْتَلِفُونَ فِي مِيرَاثِ الْجَدِّ، وَلَوْ كَانَ الْجَدُّ أَبًا لَكَانَتِ الْجَدَّةُ أُمًّا، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَا وَقَعَتِ الشُّبْهَةُ فِي مِيرَاثِ الْجَدَّةِ حَتَّى يَحْتَاجَ أَبُو بَكْرٍ ﵁ إِلَى السُّؤَالِ عَنْهُ، فَهَذِهِ الدَّلَائِلُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ الْجَدَّ لَيْسَ بِأَبٍ. وَخَامِسُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ [النِّسَاءِ: ١١] فَلَوْ كَانَ الْجَدُّ أَبًا لَكَانَ ابْنُ الِابْنِ ابْنًا لَا مَحَالَةَ فَكَانَ يَلْزَمُ بِمُقْتَضَى هَذِهِ الْآيَةِ حُصُولُ الْمِيرَاثِ لِابْنِ الِابْنِ مَعَ قِيَامِ الِابْنِ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ الْجَدَّ لَيْسَ بِأَبٍ، فَأَمَّا الْآيَاتُ الَّتِي تَمَسَّكْتُمْ بِهَا فِي بَيَانِ أَنَّ الْجَدَّ أَبٌ فَالْجَوَابُ عَنْ وَجْهِ التَّمَسُّكِ بِهَا من وجوه.

Şöyle deriz: Eğer bu isim her ikisinde de hakikat olsaydı, varlıktaki tertip ondan baba ismini nefyetmenin bir sebebi olmazdı. Üçüncüsü: Eğer dede hakikatte baba olsaydı, 'Öldü ve geride bir anne ile birçok baba bıraktı' denmesi sahih olurdu; halbuki bu, fukahâdan, lügat ve tefsir ehlinden hiçbirinin ıtlak etmediği (kullanmadığı) bir şeydir. Dördüncüsü: Eğer dede baba olsaydı -ki şüphesiz sahabe lügati en iyi bilenlerdir- dedenin mirası hakkında ihtilaf etmezlerdi; yine dede baba olsaydı nine de anne olurdu; eğer öyle olsaydı Ebû Bekir radıyallâhu anh ninenin mirasını sormaya ihtiyaç duyacak kadar ninenin mirasında şüphe vuku bulmazdı. İşte bu deliller dedenin baba olmadığına delalet etmiştir. Beşincisi: Allah Teâlâ'nın: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } [النِّسَاءِ: ١١] “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki dişinin payı kadarını tavsiye eder” kavlidir. Eğer dede baba olsaydı, oğlun oğlu da mutlaka oğul olurdu; dolayısıyla bu ayetin muktezasınca oğul varken oğlun oğlunun da mirastan pay alması gerekirdi. Durum böyle olmadığına göre dedenin baba olmadığını anladık. Dedenin baba olduğunu beyan etmek için sarıldığınız ayetlere gelince, onlara sarılma gerekçenize birkaç yönden cevap verilir:

أَوَّلُهَا: أَنَّهُ قَرَأَ أُبَيٌّ: وَإِلَهَ إِبْرَاهِيمَ بِطَرْحِ آبَائِكَ إِلَّا أَنَّ هَذَا لَا يَقْدَحُ فِي الغرض لأن القراءة الشاذة لا ترفع الْقِرَاءَةَ الْمُتَوَاتِرَةَ، بَلِ الْجَوَابُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ أَطْلَقَ لَفْظَ الْأَبِ عَلَى الْجَدِّ وَعَلَى الْعَمِّ

Birincisi: Übeyy, { آبَائِكَ } lafzını düşürerek { وَإِلَهَ إِبْرَاهِيمَ } şeklinde okumuştur; fakat bu maksada zarar vermez, çünkü şâz kıraat mütevâtir kıraati ortadan kaldırmaz. Bilakis cevap şöyle denilmesidir: O, baba lafzını dedeye de amcaya da [mecazen] ıtlak etmiştir.

وَقَالَ ﵊ فِي الْعَبَّاسِ: «هَذَا بَقِيَّةُ آبَائِي»

Nitekim [Peygamber] aleyhisselâm Abbâs hakkında: «Bu, babalarımın/atalarımın bakiyesidir» buyurmuştur.

وَقَالَ: «رُدُّوا عَلَيَّ أَبِي»

Yine: «Babamı bana geri getirin» buyurmuştur.

فَدَلَّنَا ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ ذَكَرَهُ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ، والدليل عليه ما قدمناه أَنَّهُ يَصِحُّ نَفْيُ اسْمِ الْأَبِ عَنِ الْجَدِّ، وَلَوْ كَانَ حَقِيقَةً لَمَا كَانَ كَذَلِكَ، وَأَمَّا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ فَإِنَّمَا أَطْلَقَ الِاسْمَ عَلَيْهِ نظراً إلى الحكم الشرعي لَا إِلَى الِاسْمِ اللُّغَوِيِّ لِأَنَّ اللُّغَاتِ لَا يَقَعُ الْخِلَافُ فِيهَا بَيْنَ أَرْبَابِ اللِّسَانِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bu da bize, bunu mecaz yoluyla zikrettiğini gösterir. Bunun delili önceden zikrettiğimiz üzere, dededen baba isminin nefyedilmesinin sahih oluşudur; şayet hakikat olsaydı böyle olmazdı. İbn Abbâs'ın kavline gelince, o bu ismi dedeye lügavî isme değil şer'î hükme bakarak ıtlak etmiştir; zira lügatlerde dil ehli arasında ihtilaf meydana gelmez. En doğrusunu Allah bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلهاً واحِداً فَهُوَ بدل إِلهَ آبائِكَ كَقَوْلِهِ: بِالنَّاصِيَةِ ناصِيَةٍ كاذِبَةٍ [الْعَلَقِ: ١٥، ١٦] أَوْ عَلَى الِاخْتِصَاصِ، أَيْ تُرِيدُ بِإِلَهِ آبَائِكَ إِلَهًا وَاحِدًا، أَمَّا قَوْلُهُ: وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ فَفِيهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: / أَنَّهُ حَالٌ مِنْ فَاعِلِ نَعْبُدُ أَوْ مِنْ مَفْعُولِهِ لِرُجُوعِ الْهَاءِ إِلَيْهِ فِي لَهُ. وَثَانِيهَا: يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةً مَعْطُوفَةً عَلَى نَعْبُدُ. وَثَالِثُهَا: أَنْ تَكُونَ جُمْلَةً اعْتِرَاضِيَّةً مُؤَكِّدَةً، أَيْ وَمِنْ حَالِنَا أَنَّا لَهُ مُسْلِمُونَ مُخْلِصُونَ لِلتَّوْحِيدِ أَوْ مُذْعِنُونَ.

Allah Teâlâ'nın: { إِلهاً واحِداً } kavline gelince, O'nun: { بِالنَّاصِيَةِ ناصِيَةٍ كاذِبَةٍ } [الْعَلَقِ: ١٥، ١٦] “O alından, o yalancı alından” kavlinde olduğu gibi { إِلهَ آبائِكَ } lafzının bedelidir yahut ihtisas üzeredir; yani 'Atalarının ilahı ile bir tek İlahı kastediyorsun' demektir. O'nun: { وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } kavline gelince, bunda birkaç yön vardır: Birincisi: { لَهُ } lafzındaki zamir O'na râci olduğu için, { نَعْبُدُ } fiilinin fâilinden veya mef'ûlünden hâldir. İkincisi: { نَعْبُدُ } fiiline matuf bir cümle olması caizdir. Üçüncüsü: Te'kit edici bir ara cümle (cümle-i mu'teriza) olmasıdır; yani 'Bizim hâlimizden biri de O'na teslim olmuş, tevhitte ihlaslı kimseler veya [O'na] boyun eğmiş olmamızdır' demektir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى مَنْ ذَكَرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَهُمْ إِبْرَاهِيمُ وَإِسْمَاعِيلُ وَإِسْحَاقُ وَيَعْقُوبُ وَبَنُوهُ الْمُوَحِّدُونَ. والأمة الصِّنْفُ. خَلَتْ سَلَفَتْ وَمَضَتْ وَانْقَرَضَتْ، وَالْمَعْنَى أَنِّي اقْتَصَصْتُ عَلَيْكُمْ أَخْبَارَهُمْ وَمَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ الْإِسْلَامِ وَالدَّعْوَةِ إِلَى الْإِسْلَامِ فَلَيْسَ لَكُمْ نَفْعٌ فِي سِيرَتِهِمْ دُونَ أَنْ تَفْعَلُوا مَا فَعَلُوهُ، فَإِنْ أَنْتُمْ فَعَلْتُمْ ذَلِكَ انْتَفَعْتُمْ وَإِنْ أَبَيْتُمْ لَمْ تَنْتَفِعُوا بِأَفْعَالِهِمْ، وَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى مَسَائِلَ:

Allah Teâlâ'nın: { تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ } kavline gelince; bu, Allah Teâlâ'nın geçen ayette zikrettiği kimselere, yani İbrâhim, İsmâil, İshâk, Ya'kūb ve onun muvahhid oğullarına bir işarettir. Ümmet; zümre, topluluk demektir. { خَلَتْ } [lafzı]; geçmiş, gelip geçmiş ve nesli tükenmiş demektir. Mânâ şudur: Ben onların haberlerini, İslâm üzere oluşlarını ve İslâm'a davetlerini size anlattım; onların yaptıklarını yapmadıkça onların yaşantısında sizin için hiçbir fayda yoktur. Eğer siz bunu yaparsanız faydalanırsınız; şayet yüz çevirirseniz onların fiillerinden faydalanamazsınız. Bu ayet birkaç meseleye delalet etmektedir:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى بُطْلَانِ التَّقْلِيدِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: لَها مَا كَسَبَتْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كَسْبَ كُلِّ أَحَدٍ يَخْتَصُّ بِهِ وَلَا يَنْتَفِعُ بِهِ غَيْرُهُ، وَلَوْ كَانَ التَّقْلِيدُ جَائِزًا لَكَانَ كَسْبُ الْمَتْبُوعِ نَافِعًا لِلتَّابِعِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: إِنِّي مَا ذَكَرْتُ حِكَايَةَ أَحْوَالِهِمْ طَلَبًا مِنْكُمْ أَنْ تُقَلِّدُوهُمْ، وَلَكِنْ لِتُنَبَّهُوا عَلَى مَا يَلْزَمُكُمْ فَتَسْتَدِلُّوا وَتَعْلَمُوا أَنَّ مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ الْمِلَّةِ هُوَ الْحَقُّ.

Birinci Mesele: Ayet, taklidin bâtıl olduğuna delalet eder. Çünkü O'nun: { لَها مَا كَسَبَتْ } kavli, herkesin kazancının kendisine mahsus olduğuna ve başkasının ondan faydalanamayacağına delalet eder. Eğer taklit caiz olsaydı, uyulan kimsenin kazancı uyan kimseye fayda verirdi. Sanki O şöyle buyurmuştur: 'Ben onların hâllerini, onları taklit etmenizi isteyerek zikretmedim; bilakis üzerinize düşen şey hususunda uyarılmanız, böylece delil getirip onların üzerinde bulunduğu dinin hak olduğunu bilmeniz için [zikrettim].'

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى تَرْغِيبِهِمْ فِي الْإِيمَانِ، وَاتِّبَاعِ مُحَمَّدٍ ﵊، وَتَحْذِيرِهِمْ مِنْ مُخَالَفَتِهِ.

İkinci Mesele: Ayet, onları imana ve Muhammed'e aleyhisselâm uymaya teşvik etmeye ve ona muhalefet etmekten sakındırmaya delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْأَبْنَاءَ لَا يُثَابُونَ عَلَى طَاعَةِ الْآبَاءِ بِخِلَافِ قَوْلِ الْيَهُودِ مِنْ أَنَّ صَلَاحَ آبَائِهِمْ يَنْفَعُهُمْ، وَتَحْقِيقُهُ مَا

Üçüncü Mesele: Ayet, Yahudilerin 'Atalarının salâhı kendilerine fayda verir' sözlerinin aksine, çocukların babaların itaati sebebiyle sevaplandırılmayacağına delalet eder. Bunun hakikati,

رُوِيَ عَنْهُ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: «يَا صَفِيَّةُ عَمَّةَ مُحَمَّدٍ، يَا فَاطِمَةُ بِنْتَ مُحَمَّدٍ، ائْتُونِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِأَعْمَالِكُمْ لَا بِأَنْسَابِكُمْ فَإِنِّي لَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا» .

Ondan aleyhisselâm rivayet edilen şu hadistir: O şöyle buyurmuştur: «Ey Muhammed'in halası Safiyye! Ey Muhammed'in kızı Fâtıma! Kıyamet günü bana neseplerinizle değil, amellerinizle gelin; zira ben Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi sizden savamam.»

وَقَالَ: «وَمَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ لَمْ يُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ» .

Yine şöyle buyurmuştur: «Amelinin geride bıraktığı kimseyi, nesebi öne geçiremez.»

وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠١] وَقَالَ تَعَالَى: لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ [النِّسَاءِ: ١٢٣] وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْها، وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى [الْأَنْعَامِ: ١٦٤] وَقَالَ: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ [النُّورِ: ٥٤] .

Allah Teâlâ da şöyle buyurmuştur: { فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ } [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠١] “O gün aralarında soy sop kalmaz ve birbirlerine [hâllerini] soramazlar.” Yine Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } [النِّسَاءِ: ١٢٣] “[İş] ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur; kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır.” Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın şu kavilleri de böyledir: { وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْها، وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } [الْأَنْعَامِ: ١٦٤] “Her nefsin kazandığı ancak kendi aleyhinedir; hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez.” Ve: { فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ } [النُّورِ: ٥٤] “Eğer yüz çevirirseniz, ona düşen ancak kendisine yükletilen, size düşen de size yükletilendir.”

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: الْأَبْنَاءُ يُعَذَّبُونَ بِكُفْرِ آبَائِهِمْ، وَكَانَ الْيَهُودُ يَقُولُونَ:

Dördüncü Mesele: Ayet, 'Çocuklar babalarının küfrü sebebiyle azap görürler' diyen kimsenin sözünün bâtıl olduğuna delalet eder. Yahudiler şöyle diyorlardı:

إِنَّهُمْ يُعَذَّبُونَ فِي النَّارِ لِكُفْرِ آبَائِهِمْ بِاتِّخَاذِ الْعِجْلِ. وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً

Onlar, atalarının buzağıyı ilah edinerek küfre girmeleri sebebiyle cehennemde azap göreceklerdir. Bu, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً }

[الْبَقَرَةِ: ٨٠] وَهِيَ أَيَّامُ عِبَادَةِ الْعِجْلِ فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى بُطْلَانَ ذَلِكَ.

[الْبَقَرَةِ: ٨٠] “Dediler ki: Sayılı birkaç gün dışında ateş bize asla dokunmayacaktır”; bu da buzağıya ibadet ettikleri günlerdir. Allah Teâlâ bunun bâtıl olduğunu beyan etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ مُكْتَسِبٌ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ السُّنَّةِ وَالْمُعْتَزِلَةُ فِي تَفْسِيرِ الْكَسْبِ.

Beşinci Mesele: Ayet, kulun kâsib (kesbeden/kazanan) olduğuna delalet eder. Ehl-i Sünnet ile Mu'tezile kesbin tefsirinde ihtilaf etmişlerdir.

أَمَّا أَهْلُ السُّنَّةِ فَقَدِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ مَعْنَى كَوْنِ الْعَبْدِ مُكْتَسِبًا دُخُولَ شَيْءٍ مِنَ الْأَعْرَاضِ بِقُدْرَتِهِ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ، ثُمَّ بَعْدَ اتِّفَاقِهِمْ عَلَى هَذَا الْأَصْلِ ذَكَرُوا لِهَذَا الْكَسْبِ ثَلَاثَ تَفْسِيرَاتٍ. أَحَدُهَا: وَهُوَ قَوْلُ الْأَشْعَرِيِّ ﵁ أَنَّ الْقُدْرَةَ صِفَةٌ مُتَعَلِّقَةٌ بِالْمَقْدُورِ مِنْ غَيْرِ تَأْثِيرِ الْقُدْرَةِ فِي الْمَقْدُورِ، بَلِ الْقُدْرَةُ وَالْمَقْدُورُ حَصَلَا بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى، كَمَا أَنَّ الْعِلْمَ وَالْمَعْلُومَ حَصَلَا بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى، لَكِنَّ الشَّيْءَ الَّذِي حَصَلَ بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى وَهُوَ مُتَعَلِّقُ الْقُدْرَةِ الْحَادِثَةِ هُوَ الْكَسْبُ. وَثَانِيهَا: / أَنَّ ذَاتَ الْفِعْلِ تُوجَدُ بِقُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى، ثُمَّ يَحْصُلُ لِذَلِكَ الْفِعْلِ وَصْفُ كَوْنِهِ طَاعَةً أَوْ مَعْصِيَةً وَهَذِهِ الصِّفَةُ حَاصِلَةٌ بِالْقُدْرَةِ الْحَادِثَةِ. وَهُوَ قَوْلُ أَبِي بَكْرٍ الْبَاقِلَّانِيِّ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْقُدْرَةَ الْحَادِثَةَ وَالْقُدْرَةَ الْقَدِيمَةَ، إِذَا تَعَلَّقَتَا بِمَقْدُورٍ واحد وقع المقدور بهما، وكأنه فِعْلَ الْعَبْدِ وَقَعَ بِإِعَانَةِ اللَّهِ، فَهَذَا هُوَ الكسب وهذا يعزى إلى أبي إسحاق الأسفرايني لِأَنَّهُ يُرْوَى عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ الْكَسْبُ وَالْفِعْلُ الْوَاقِعُ بِالْمُعِينِ.

Ehl-i Sünnet'e gelince; onlar, kulun kâsib olmasının mânâsının arazlardan herhangi bir şeyin onun kudretiyle yokluktan varlığa çıkması olmadığı hususunda ittifak etmişlerdir. Sonra bu asıl üzerinde ittifak ettikten sonra bu kesb için üç açıklama zikretmişlerdir: Birincisi: Bu, el-Eş'arî'nin radıyallâhu anh kavlidir; kudret, kudretin makdûr (güç yetirilen) üzerinde bir te'siri olmaksızın makdûra taalluk eden bir sıfattır; bilakis ilim ve mâlûmun Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana geldiği gibi, kudret ve makdûr da Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana gelmiştir; fakat Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana gelen ve hâdis kudretin taalluk ettiği şey kesbtir. İkincisi: Fiilin zatı Allah Teâlâ'nın kudretiyle var olur, sonra o fiil için itaat veya masiyet olma vasfı hasıl olur ve bu sıfat hâdis kudretle hasıl olur. Bu, Ebû Bekir el-Bâkıllânî'nin kavlidir. Üçüncüsü: Hâdis kudret ile kadîm kudret tek bir makdûra taalluk ettiğinde makdûr bu ikisiyle meydana gelir; sanki kulun fiili Allah'ın yardımıyla meydana gelmiştir; işte kesb budur. Bu görüş Ebû İshâk el-İsferâyînî'ye nispet edilir; zira ondan, 'Kesb, yardımcı ile vâkî olan fiildir' dediği rivayet edilmiştir.

أَمَّا الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْقُدْرَةَ الْحَادِثَةَ مُؤَثِّرَةٌ، فَهُمْ فَرِيقَانِ. الْأَوَّلُ: الَّذِينَ يَقُولُونَ بِأَنَّ الْقُدْرَةَ مَعَ الدَّاعِي تُوجِبُ الْفِعْلَ، فَاللَّهُ تَعَالَى هو الخالق لكل بِمَعْنَى أَنَّهُ ﷾ هُوَ الَّذِي وَضَعَ الْأَسْبَابَ الْمُؤَدِّيَةَ إِلَى دُخُولِ هَذِهِ الْأَفْعَالِ فِي الْوُجُودِ وَالْعَبْدُ هُوَ الْمُكْتَسِبُ بِمَعْنَى أَنَّ الْمُؤَثِّرَ فِي وُقُوعِ فِعْلِهِ هُوَ الْقُدْرَةُ، وَالدَّاعِيَةُ الْقَائِمَتَانِ بِهِ، وَهَذَا مَذْهَبُ إِمَامِ الْحَرَمَيْنِ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى اخْتَارَهُ فِي الْكِتَابِ الَّذِي سَمَّاهُ بِالنِّظَامِيَّةِ وَيَقْرُبُ قَوْلُ أَبِي الْحُسَيْنِ الْبَصْرِيِّ مِنْهُ وَإِنْ كَانَ لَا يُصَرِّحُ بِهِ.

Hâdis kudretin müessir olduğunu söyleyenlere gelince, onlar iki fırkadır: Birincisi: Kudretin dâî (itici güç/motivasyon) ile birlikte fiili vâcip kıldığını söyleyenlerdir. Dolayısıyla Allah Teâlâ, bu fiillerin varlığa girmesine yol açan sebepleri vazeden olması mânâsında her şeyin Hâlık'ıdır (Yaratıcısıdır); kul ise fiilinin meydana gelmesinde müessir olanın kendisinde bulunan kudret ve dâî olması mânâsında kâsibdir. Bu, İmâmü'l-Haremeyn'in -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- mezhebidir; bunu en-Nizâmiyye adını verdiği kitabında tercih etmiştir. Ebû'l-Hüseyn el-Basrî'nin kavli de açıkça ifade etmese bile buna yaklaşmaktadır.

الْفَرِيقُ الثَّانِي مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ: وَهُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ: الْقُدْرَةُ مَعَ الدَّاعِي لَا تُوجِبُ الْفِعْلَ، بَلِ الْعَبْدُ قَادِرٌ عَلَى الْفِعْلِ وَالتَّرْكِ مُتَمَكِّنٌ مِنْهُمَا، إِنْ شَاءَ فَعَلَ وَإِنْ شَاءَ تَرَكَ، وَهَذَا الْفِعْلُ وَالْكَسْبُ، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ لِلْأَشْعَرِيِّ: إِذَا كَانَ مَقْدُورُ الْعَبْدِ وَاقِعًا بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى، فَإِذَا خَلَقَهُ فِيهِ: اسْتَحَالَ مِنَ الْعَبْدِ أَنْ لَا يَتَّصِفَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ بِذَلِكَ الْفِعْلِ، وَإِذَا لَمْ يَخْلُقْهُ فِيهِ: اسْتَحَالَ مِنْهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَنْ يَتَّصِفَ بِهِ. وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنِ الْبَتَّةَ مُتَمَكِّنًا مِنَ الْفِعْلِ وَالتَّرْكِ، وَلَا مَعْنَى لِلْقَادِرِ إِلَّا ذَلِكَ، فَالْعَبْدُ الْبَتَّةَ غَيْرُ قَادِرٍ، وَأَيْضًا فَهَذَا الَّذِي هُوَ مُكْتَسَبُ الْعَبْدِ. إِمَّا أَنْ يَكُونَ وَاقِعًا بِقُدْرَةِ اللَّهِ، أَوْ لَمْ يَقَعِ الْبَتَّةَ بِقُدْرَةِ اللَّهِ، أَوْ وَقَعَ بِالْقُدْرَتَيْنِ مَعًا، فَإِنْ وَقَعَ بِقُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى لَمْ يَكُنِ الْعَبْدُ فِيهِ مُؤَثِّرًا فَكَيْفَ يَكُونُ مُكْتَسِبًا لَهُ؟ وَإِنْ وَقَعَ بِقُدْرَةِ الْعَبْدِ فَهَذَا هُوَ الْمَطْلُوبُ. وَإِنْ وَقَعَ بِالْقُدْرَتَيْنِ مَعًا فَهَذَا مُحَالٌ، لِأَنَّ قُدْرَةَ اللَّهِ تَعَالَى مُسْتَقِلَّةٌ بِالْإِيقَاعِ، فَعِنْدَ تَعَلُّقِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِهِ، فَكَيْفَ يَبْقَى لِقُدْرَةِ الْعَبْدِ فِيهِ أَثَرٌ، وَأَمَّا قَوْلُ الْبَاقِلَّانِيِّ فَضَعِيفٌ، لِأَنَّ الْمُحَرَّمَ مِنَ الْجُلُوسِ فِي الدَّارِ الْمَغْصُوبَةِ لَيْسَ إِلَّا شَغْلَ تِلْكَ الْأَحْيَازِ، فَهَذَا الشَّغْلُ إِنْ حَصَلَ بِفِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى فَنَفْسُ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ قَدْ خَلَقَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِ، وَهَذَا هُوَ عَيْنُ تَكْلِيفِ مَا لَا يُطَاقُ، وَإِنْ حَصَلَ بِقُدْرَةِ الْعَبْدِ فَهُوَ الْمَطْلُوبُ، وَأَمَّا قَوْلُ الأسفرايني فَضَعِيفٌ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ قُدْرَةَ اللَّهِ تَعَالَى مُسْتَقِلَّةٌ بِالتَّأْثِيرِ، فَلَا يَبْقَى لِقُدْرَةِ الْعَبْدِ مَعَهَا أَثَرٌ الْبَتَّةَ، قَالَ أَهْلُ السُّنَّةِ: كَوْنُ الْعَبْدِ مُسْتَقِلًّا بِالْإِيجَادِ وَالْخَلْقِ مُحَالٌ لِوُجُوهٍ. أَوَّلُهَا: أَنَّ الْعَبْدَ لَوْ كَانَ مُوجِدًا لِأَفْعَالِهِ، لَكَانَ عَالِمًا بِتَفَاصِيلِ فِعْلِهِ، وَهُوَ غَيْرُ عَالِمٍ بِتِلْكَ التَّفَاصِيلِ، فَهُوَ غَيْرُ مُوجِدٍ لَهَا. وَثَانِيهَا:

Mu'tezile'den ikinci fırka ise şunlardır: Onlar, kudretin dâî ile birlikte fiili vâcip kılmadığını, bilakis kulun yapmaya da terk etmeye de kādir ve her ikisine de muktedir olduğunu, dilerse yapacağını dilerse terk edeceğini söylerler; fiil ve kesb de budur. Mu'tezile el-Eş'arî'ye şöyle demiştir: Eğer kulun makdûru Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana geliyorsa, Allah onu onda yarattığında, o vakitte kulun o fiille vasıflanmaması imkânsız olur; şayet onu onda yaratmazsa, o vakitte onunla vasıflanması kendisinden imkânsız olur. Durum böyle olunca, kul kesinlikle yapmaya ve terk etmeye muktedir olamaz; kādir olmanın da bundan başka bir mânâsı yoktur; o halde kul kesinlikle kādir değildir. Ayrıca kulun kesbi olan bu şey: Ya Allah'ın kudretiyle meydana gelmiştir ya Allah'ın kudretiyle kesinlikle meydana gelmemiştir ya da her iki kudretle birlikte meydana gelmiştir. Eğer Allah Teâlâ'nın kudretiyle meydana gelmişse, kulun onda hiçbir te'siri olmamıştır; o halde nasıl onun kâsibi olabilir? Şayet kulun kudretiyle meydana gelmişse istenen de budur. Eğer her iki kudretle birlikte meydana gelmişse bu imkânsızdır; çünkü Allah Teâlâ'nın kudreti var etmede müstakildir; Allah Teâlâ'nın kudreti ona taalluk ettiğinde, kulun kudretine onda nasıl bir te'sir kalabilir? Bâkıllânî'nin kavli ise zayıftır; çünkü gasbedilmiş evde oturmanın haram olan yönü, sadece o mekânları işgal etmekten ibarettir. Bu işgal eğer Allah Teâlâ'nın fiiliyle hasıl olmuşsa bizzat nehyedilen şeyin kendisini Allah Teâlâ onda yaratmış olur ki bu da teklîf-i mâ lâ yutâkın (güç yetirilemeyenin yüklenmesinin) ta kendisidir. Şayet kulun kudretiyle hasıl olmuşsa istenen budur. İsferâyînî'nin kavli de açıkladığımız üzere Allah Teâlâ'nın kudretinin te'sirde müstakil olması sebebiyle zayıftır; zira O'nunla birlikte kulun kudretine kesinlikle hiçbir te'sir kalmaz. Ehl-i Sünnet şöyle demiştir: Kulun îcad ve halkta (yaratmada) müstakil olması birkaç yönden muhaldir: Birincisi: Kul kendi fiillerinin mûcidi (var edicisi) olsaydı, fiilinin tafsilatını bilir olurdu; halbuki o bu tafsilatları bilmemektedir; öyleyse onların mûcidi değildir. İkincisi:

لَوْ كَانَ الْعَبْدُ مُوجِدًا لِفِعْلِ نَفْسِهِ لَمَا وَقَعَ إِلَّا مَا أَرَادَهُ الْعَبْدُ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ، لِأَنَّ الْكَافِرَ يَقْصِدُ تَحْصِيلَ الْعِلْمِ فَلَا يُحَصِّلُ إِلَّا الْجَهْلَ. وَثَانِيهَا: لَوْ كَانَ الْعَبْدُ مُوجِدًا لِفِعْلِ نَفْسِهِ لَكَانَ كَوْنُهُ مُوجِدًا لِذَلِكَ الْفِعْلِ زَائِدًا عَلَى ذَاتِ ذَلِكَ الْفِعْلِ، وَذَاتِ الْقُدْرَةِ لِأَنَّهُ يُمْكِنُنَا أَنْ نَعْقِلَ ذَاتَ الْفِعْلِ وَذَاتَ الْقُدْرَةِ مَعَ الذُّهُولِ عَنْ كَوْنِ الْعَبْدِ مُوجِدًا لَهُ،

Eğer kul kendi fiilinin mûcidi olsaydı, kulun dilediğinden başkası vuku bulmazdı; halbuki durum böyle değildir, çünkü kâfir ilim elde etmeyi kasteder de ancak cehalet elde eder. Üçüncüsü: Eğer kul kendi fiilinin mûcidi olsaydı, onun o fiilin mûcidi oluşu, o fiilin zatı ve kudretin zatı üzerine zâid bir durum olurdu; zira kulun onun mûcidi oluşundan gâfil kalarak fiilin zatını ve kudretin zatını akletmemiz mümkündür,

وَالْمَعْقُولُ غَيْرُ الْمَغْفُولِ عَنْهُ، ثُمَّ تِلْكَ الْمُوجِدِيَّةُ حَادِثَةٌ، فَإِنْ كَانَ حُدُوثُهَا بِالْعَبْدِ لَزِمَ افْتِقَارُهَا إِلَى مُوجِدِيَّةٍ أُخْرَى، وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِنْ كَانَ اللَّهُ/ تَعَالَى وَالْأَثَرُ وَاجِبَ الْحُصُولِ عِنْدَ حُصُولِ الْمُوجِدِيَّةِ فَيَلْزَمُ اسْتِنَادُ الْفِعْلِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَلَا يَلْزَمُنَا ذَلِكَ فِي مُوجِدِيَّةِ الله تعالى لأنه قديم، فكانت موجوديته قَدِيمَةً، فَلَا يَلْزَمُ افْتِقَارُ تِلْكَ الْمَوْجُودِيَّةِ إِلَى مَوْجُودِيَّةٍ أُخْرَى هَذَا مُلَخَّصُ الْكَلَامِ مِنَ الْجَانِبَيْنِ وَالْمُنَازَعَاتُ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ فِي الْأَلْفَاظِ وَالْمَعَانِي كَثِيرَةٌ والله الهادي.

Akledilen şey ise gâfil kalınandan başkadır. Sonra bu mûcidiyyet hâdistir; şayet onun hudûsu kul ile ise, onun başka bir mûcidiyyete muhtaç olması gerekir ve teselsül lâzım gelir ki bu muhaldir. Şayet Allah Teâlâ'dan ise ve eser de mûcidiyyetin hasıl olması anında zorunlu olarak meydana geliyorsa, fiilin Allah Teâlâ'ya isnat edilmesi gerekir. Allah Teâlâ'nın mûcidiyyeti hakkında ise bu durum bizim aleyhimize gerekmez; çünkü O kadîmdir, dolayısıyla O'nun mûcidiyyeti de kadîmdir ve bu mûcidiyyetin başka bir mûcidiyyete muhtaç olması gerekmez. Her iki tarafın kelâmının özeti budur; iki fırka arasındaki lafızlar ve mânâlar hususundaki münazaralar pek çoktur. Hidayete erdiren Allah'tır.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٣٥]

[Bakara Suresi (2): Ayet 135]

وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٣٥)

{ وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Dediler ki: Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız. De ki: Hayır, [biz] dosdoğru (hanîf) olan İbrâhim'in dinine [uyarız]; o müşriklerden değildi.” (135)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ بِالدَّلَائِلِ الَّتِي تَقَدَّمَتْ صِحَّةَ دِينِ الْإِسْلَامِ حَكَى بَعْدَهَا أَنْوَاعًا مِنْ شُبَهِ الْمُخَالِفِينَ الطَّاعِنِينَ فِي الْإِسْلَامِ.

Bil ki Allah Teâlâ geçen delillerle İslâm dininin sıhhatini beyan edince, ardından İslâm'a dil uzatan muhaliflerin şüphe türlerini nakletmiştir.

الشُّبْهَةُ الْأُولَى: حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا وَلَمْ يَذْكُرُوا فِي تَقْرِيرِ ذَلِكَ شُبْهَةً، بَلْ أَصَرُّوا عَلَى التَّقْلِيدِ، فَأَجَابَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ مِنْ وُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: ذَكَرَ جَوَابًا إِلْزَامِيًّا وَهُوَ قَوْلُهُ: قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَتَقْرِيرُ هَذَا الْجَوَابِ أَنَّهُ إِنْ كَانَ طَرِيقُ الدِّينِ التَّقْلِيدَ فَالْأَوْلَى فِي ذَلِكَ اتِّبَاعُ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ، لِأَنَّ هَؤُلَاءِ الْمُخْتَلِفِينَ قَدِ اتَّفَقُوا عَلَى صِحَّةِ دِينِ إِبْرَاهِيمَ وَالْأَخْذُ بِالْمُتَّفَقِ أَوْلَى مِنَ الْأَخْذِ بِالْمُخْتَلَفِ إِنْ كَانَ الْمُعَوَّلُ فِي الدِّينِ عَلَى التَّقْلِيدِ، فَكَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَالَ: إِنْ كَانَ الْمُعَوَّلُ فِي الدِّينِ عَلَى الِاسْتِدْلَالِ وَالنَّظَرِ، فَقَدْ قَدَّمْنَا الدَّلَائِلَ، وَإِنْ كَانَ الْمُعَوَّلُ عَلَى التَّقْلِيدِ فَالرُّجُوعُ إِلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَتَرْكُ الْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ أولى.

Birinci Şüphe: Onlardan şöyle dediklerini nakletmiştir: { كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا } “Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız.” Bunu temellendirmede hiçbir delil ve şüphe zikretmemiş, bilakis taklit üzerinde ısrar etmişlerdir. Allah Teâlâ onların bu şüphesine birkaç yönden cevap vermiştir: Birincisi: İlzâmî bir cevap zikretmiştir ki o da: { قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } “De ki: Hayır, [biz] dosdoğru (hanîf) olan İbrâhim'in dinine [uyarız]” kavlidir. Bu cevabın takriri şudur: Eğer dinin yolu taklit ise, bu hususta en evlâ olanı İbrâhim'in dinine uymaktır; çünkü bu ihtilaf edenler İbrâhim'in dininin sıhhati üzerinde ittifak etmişlerdir. Dinde dayanılan şey taklit ise üzerinde ittifak edilene sarılmak, üzerinde ihtilaf edilene sarılmaktan daha evlâdır. Sanki O Sübhânehu şöyle buyurmuştur: Eğer dinde dayanılan şey istidlâl ve nazar ise, delilleri önceden takdim ettik; şayet dayanılan şey taklit ise İbrâhim'in aleyhisselâm dinine dönmek ve Yahudilik ile Hristiyanlığı terk etmek daha evlâdır.

[الشبهة الثانية] فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى يَدَّعِي أَنَّهُ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ ﵇.

[İkinci Şüphe] Eğer: 'Yahudi ve Hristiyanların her biri İbrâhim'in aleyhisselâm dini üzere olduğunu iddia etmiyor mu?' denilirse,

قُلْنَا: لَمَّا ثَبَتَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ قَائِلًا بِالتَّوْحِيدِ، وَثَبَتَ أَنَّ النَّصَارَى يَقُولُونَ بِالتَّثْلِيثِ، وَالْيَهُودَ يَقُولُونَ بِالتَّشْبِيهِ، فَثَبَتَ أَنَّهُمْ لَيْسُوا عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَأَنَّ مُحَمَّدًا ﵇ لَمَّا دَعَا إِلَى التَّوْحِيدِ، كَانَ هُوَ عَلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ.

Şöyle deriz: İbrâhim'in tevhidi savunan biri olduğu sabit olunca ve Hristiyanların teslisi, Yahudilerin ise teşbihi savundukları sabit olunca, onların İbrâhim'in aleyhisselâm dini üzere olmadıkları, Muhammed'in aleyhisselâm ise tevhide davet ettiği için bizzat İbrâhim'in dini üzere olduğu sabit olmuştur.

وَلْنَرْجِعْ إِلَى تَفْسِيرِ الْأَلْفَاظِ: أَمَّا قَوْلُهُ: وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ التَّخْيِيرَ، إِذِ الْمَعْلُومُ مِنْ حَالِ الْيَهُودِ أَنَّهَا لَا تُجَوِّزُ اخْتِيَارَ النَّصْرَانِيَّةِ عَلَى الْيَهُودِيَّةِ، بَلْ تَزْعُمُ أَنَّهُ كُفْرٌ. وَالْمَعْلُومُ مِنْ حَالِ النَّصَارَى أَيْضًا ذَلِكَ بَلِ الْمُرَادُ أَنَّ الْيَهُودَ تَدْعُو إِلَى الْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصَارَى إِلَى النَّصْرَانِيَّةِ، فَكُلُّ فَرِيقٍ يَدْعُو إِلَى دِينِهِ، وَيَزْعُمُ أَنَّهُ الْهُدَى فَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ: تَهْتَدُوا أَيْ أَنَّكُمْ إِذَا فَعَلْتُمْ ذَلِكَ اهْتَدَيْتُمْ وَصِرْتُمْ عَلَى سَنَنِ الِاسْتِقَامَةِ. أَمَّا قَوْلُهُ: بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ فَفِي انْتِصَابِ مِلَّةَ أَرْبَعَةُ أَقْوَالٍ. الْأَوَّلُ: لِأَنَّهُ عُطِفَ فِي الْمَعْنَى عَلَى قَوْلِهِ:

Lafızların tefsirine dönelim: O'nun: { وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى } kavline gelince, bununla muhayyerliğin kastedilmiş olması caiz değildir; zira Yahudilerin durumundan bilinen şudur ki onlar Hristiyanlığın Yahudiliğe tercih edilmesini caiz görmez, bilakis bunun küfür olduğunu iddia ederler. Hristiyanların durumundan bilinen de böyledir. Bilakis murat; Yahudilerin Yahudiliğe, Hristiyanların da Hristiyanlığa davet etmeleridir. Böylece her fırka kendi dinine davet etmekte ve onun hidayet olduğunu iddia etmektedir. İşte O'nun: { تَهْتَدُوا } yani 'Bunu yaptığınız takdirde doğru yolu bulur ve istikamet çizgisi üzere olursunuz' kavlinin mânâsı budur. O'nun: { بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } kavline gelince, { مِلَّةَ } kelimesinin nasbı hakkında dört görüş vardır: Birincisi: Mânâ bakımından O'nun şu kavline matuf olduğu içindir:

كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى وَتَقْدِيرُهُ قَالُوا: اتَّبِعُوا/ الْيَهُودِيَّةَ قُلْ بَلِ اتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ. الثَّانِي: عَلَى الْحَذْفِ تَقْدِيرُهُ: بَلْ نَتَّبِعُ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ. الثَّالِثُ: تَقْدِيرُهُ: بَلْ نَكُونُ أَهْلَ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ، فَحُذِفَ الْمُضَافُ وَأُقِيمَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مَقَامَهُ كَقَوْلِهِ: وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [يُوسُفَ: ٨٢] أَيْ أَهْلَهَا. الرَّابِعُ: التَّقْدِيرُ: بَلِ اتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ، وَقَرَأَ الْأَعْرَجُ:

{ كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى } kavline [matuftur] ve takdiri şöyledir: Onlar: 'Yahudiliğe uyun' dediler; de ki: 'Bilakis İbrâhim'in dinine uyun.' İkincisi: Hazif üzerinedir, takdiri: 'Bilakis biz İbrâhim'in dinine uyarız' şeklindedir. Üçüncüsü: Takdiri: 'Bilakis biz İbrâhim'in dininin ehli oluruz' şeklindedir; O'nun: { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } [يُوسُفَ: ٨٢] “Kente sor” yani 'kent ehline sor' kavlinde olduğu gibi muzâf hazfedilmiş ve muzâfun ileyh onun yerine geçirilmiştir. Dördüncüsü: Takdiri: 'Bilakis siz İbrâhim'in dinine uyun' şeklindedir. El-A'rec ise şöyle okumuştur:

مِلَّةُ إِبْرَاهِيمَ بِالرَّفْعِ أَيْ مِلَّتُهُ مِلَّتُنَا، أَوْ دِينُنَا مِلَّةُ إِبْرَاهِيمَ، وَبِالْجُمْلَةِ فَأَنْتَ بِالْخِيَارِ فِي أَنْ تَجْعَلَهُ مُبْتَدَأً أَوْ خَبَرًا أَمَّا قَوْلُهُ: حَنِيفاً فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Ref' ile { مِلَّةُ إِبْرَاهِيمَ } okumuştur; yani 'Onun dini bizim dinimizdir' veya 'Bizim dinimiz İbrâhim'in dinidir' demektir. Hâsılı, onu mübteda veya haber kılmakta serbestsin. O'nun: { حَنِيفاً } kavline gelince, bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِأَهْلِ اللُّغَةِ فِي الْحَنِيفِ قَوْلَانِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ الْحَنِيفَ هُوَ الْمُسْتَقِيمُ، وَمِنْهُ قيل للأعرج:

Birinci Mesele: Dil ehlinin hanîf hakkında iki görüşü vardır: Birincisi: Hanîf, dosdoğru (müstakîm) olandır. Nitekim bundan dolayı topala,

أَحْنَفُ، تَفَاؤُلًا بِالسَّلَامَةِ، كَمَا قَالُوا لِلَّدِيغِ: سَلِيمٌ، والمهلكة: مَفَازَةٌ، قَالُوا: فَكُلُّ مَنْ أَسْلَمَ لِلَّهِ وَلَمْ يَنْحَرِفْ عَنْهُ فِي شَيْءٍ فَهُوَ حَنِيفٌ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ. الثَّانِي: أَنَّ الْحَنِيفَ الْمَائِلُ، لِأَنَّ الْأَحْنَفَ هُوَ الَّذِي يَمِيلُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ قَدَمَيْهِ إِلَى الْأُخْرَى بِأَصَابِعِهَا، وَتَحَنَّفَ إِذَا مَالَ، فَالْمَعْنَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ حَنَفَ إِلَى دِينِ اللَّهِ، أَيْ مَالَ إِلَيْهِ، فَقَوْلُهُ: بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً أَيْ مُخَالِفًا لِلْيَهُودِ وَالنَّصَارَى مُنْحَرِفًا عَنْهُمَا، وَأَمَّا الْمُفَسِّرُونَ فَذَكَرُوا عِبَارَاتٍ، أَحَدُهَا: قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ: أَنَّ الْحَنِيفِيَّةَ حَجُّ الْبَيْتِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهَا اتِّبَاعُ الْحَقِّ، عَنْ مُجَاهِدٍ. وَثَالِثُهَا: اتِّبَاعُ إِبْرَاهِيمَ فِي شَرَائِعِهِ الَّتِي هِيَ شَرَائِعُ الْإِسْلَامِ. وَرَابِعُهَا: إِخْلَاصُ الْعَمَلِ وَتَقْدِيرُهُ: بَلْ نَتَّبِعُ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ الَّتِي هِيَ التَّوْحِيدُ عَنِ الْأَصَمِّ قَالَ الْقَفَّالُ: وَبِالْجُمْلَةِ فَالْحَنِيفُ لَقَبٌ لِمَنْ دَانَ بِالْإِسْلَامِ كَسَائِرِ أَلْقَابِ الدِّيَانَاتِ، وَأَصْلُهُ مِنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇.

Yılan sokmuş kimseye [iyileşmesi temennisiyle] 'selîm', helak edici çöle 'mefâze' (kurtuluş yeri) dedikleri gibi, esenlik tefeülüyle 'ahnef' denilmiştir. Demişlerdir ki: Allah'a teslim olan ve hiçbir hususta O'ndan sapmayan herkes hanîftir. Bu, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den rivayet edilmiştir. İkincisi: Hanîf meyledendir; zira ahnef, iki ayağının her biri parmaklarıyla diğerine doğru meyleden kimsedir; tehannefe (تَحَنَّفَ) de meyletti demektir. O halde mânâ: İbrâhim aleyhisselâm Allah'ın dinine yöneldi, yani ona meyletti demektir. O'nun: { بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } kavli; yani 'Yahudi ve Hristiyanlara muhalif olarak, onlardan yüz çevirerek' demektir. Müfessirlere gelince, çeşitli ifadeler zikretmişlerdir: Birincisi: İbn Abbâs, Hasan ve Mücâhid'in: 'Hanîflik Beyt'i (Kâbe'yi) haccetmektir' sözüdür. İkincisi: Mücâhid'den nakledilen: 'O, hakka tâbi olmaktır' sözüdür. Üçüncüsü: İbrâhim'e, İslâm'ın şeriatları olan şeriatlarında uymaktır. Dördüncüsü: Amelde ihlastır; takdiri: 'Bilakis biz İbrâhim'in tevhidden ibaret olan dinine uyarız' şeklindedir; el-Esam'dan nakledilmiştir. El-Kaffâl şöyle demiştir: Hâsılı hanîf, diğer dinlerin lâkapları gibi İslâm dinini benimseyen kimsenin lâkabıdır ve aslı İbrâhim'den aleyhisselâm gelmektedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي نَصْبِ حَنِيفًا قَوْلَانِ، أَحَدُهُمَا: قَوْلُ الزَّجَّاجِ أَنَّهُ نُصِبَ عَلَى الْحَالِ مِنْ إِبْرَاهِيمَ كَقَوْلِكَ:

İkinci Mesele: { حَنِيفاً } kelimesinin nasbı hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Ez-Zeccâc'ın görüşü olup,

رَأَيْتُ وَجْهَ هِنْدٍ قَائِمَةً. الثَّانِي: أَنَّهُ نُصِبَ عَلَى الْقَطْعِ أَرَادَ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ الْحَنِيفَ فَلَمَّا سَقَطَتِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ لَمْ تَتْبَعِ النَّكِرَةُ الْمَعْرِفَةَ فَانْقَطَعَ مِنْهُ فَانْتَصَبَ، قَالَهُ نُحَاةُ الْكُوفَةِ.

'Ayakta olduğu halde Hind'in yüzünü gördüm' sözündeki gibi İbrâhim'den hâl olarak nasbedilmiştir. İkincisi: Kat' üzere nasbedilmiştir; [kelamın aslıyla] 'Bilakis hanîf olan İbrâhim'in dinine [uyarız]' demek istemiştir; harf-i tarif (elif-lâm) düşünce nekire marifeye tâbi olmamış, ondan kopmuş (kat' edilmiş) ve böylece nasbedilmiştir. Bunu Kûfe nahivcileri söylemiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَفِيهِ وُجُوهٌ، أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ فِي مَذْهَبِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى شُرَكَاءَ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ، لِأَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ بَعْضِ الْيَهُودِ قَوْلَهُمْ: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ، وَالنَّصَارَى قَالُوا: الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ وَذَلِكَ شِرْكٌ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْحَنِيفَ اسْمٌ لِمَنْ دَانَ بِدِينِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ ﵇ أَتَى بِشَرَائِعَ مَخْصُوصَةٍ، مِنْ حَجِّ الْبَيْتِ وَالْخِتَانِ وَغَيْرِهِمَا، فمن دان بذلك فهو حنيف، وكان الْعَرَبُ تَدِينُ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ. ثُمَّ كَانَتْ تُشْرِكُ، فَقِيلَ مِنْ أَجْلِ هَذَا: حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: حُنَفاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ [الْحَجِّ: ٣١] ، وَقَوْلُهُ: وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ [يُوسُفَ: ١٠٦] قَالَ الْقَاضِي: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ لِلْوَاحِدِ مِنَّا أَنْ يحتج على غيره بما يجري مجرى المناقصة لِقَوْلِهِ: إِفْحَامًا لَهُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ حُجَّةً فِي نَفْسِهِ لِأَنَّ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهُ ﵇ لَمْ يَكُنْ يَحْتَجُّ عَلَى نُبُوَّتِهِ بِأَمْثَالِ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ بَلْ كَانَ يَحْتَجُّ بِالْمُعْجِزَاتِ الْبَاهِرَةِ الَّتِي ظَهَرَتْ عَلَيْهِ لَكِنَّهُ ﵇ لَمَّا كَانَ قَدْ أَقَامَ الْحُجَّةَ بِهَا وَأَزَاحَ الْعِلَّةَ ثُمَّ وَجَدَهُمْ مُعَانِدِينَ مُسْتَمِرِّينَ عَلَى بَاطِلِهِمْ، فَعِنْدَ ذَلِكَ أَوْرَدَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْحُجَّةِ مَا يُجَانِسُ/ مَا كَانُوا عَلَيْهِ فَقَالَ: إِنْ كَانَ الدِّينُ بِالِاتِّبَاعِ فَالْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ وَهُوَ مِلَّةُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَوْلَى بِالِاتِّبَاعِ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى إِنْ كَانُوا مُعْتَرِفِينَ بِفَضْلِ إِبْرَاهِيمَ، وَمُقِرِّينَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ مَا كَانَ مِنَ الْقَائِلِينَ بِالتَّشْبِيهِ وَالتَّثْلِيثِ، امْتَنَعَ أَنْ يَقُولُوا بِذَلِكَ، بَلْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونُوا قَائِلِينَ بِالتَّنْزِيهِ وَالتَّوْحِيدِ، وَمَتَى كَانُوا قَائِلِينَ بِذَلِكَ لَمْ يَكُنْ فِي دَعْوَتِهِمْ إِلَيْهِ فَائِدَةٌ، وَإِنْ كَانُوا مُنْكِرِينَ فَضْلَ إِبْرَاهِيمَ أَوْ كَانُوا مُقِرِّينَ بِهِ، لَكِنَّهُمْ أَنْكَرُوا كَوْنَهُ مُنْكِرًا لِلتَّجْسِيمِ وَالتَّثْلِيثِ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مُتَّفَقًا عَلَيْهِ فَحِينَئِذٍ لَا يَصِحُّ إِلْزَامُ الْقَوْلِ بِأَنَّ هَذَا مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ فَكَانَ الْأَخْذُ بِهِ أَوْلَى.

O'nun: { وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } kavline gelince, bunda birkaç yön vardır: Birincisi: Beyan ettiğimiz üzere Yahudi ve Hristiyanların mezhebinde ortaklar bulunduğuna bir tenbihtir. Çünkü Allah Teâlâ Yahudilerin bazısından 'Üzeyir Allah'ın oğludur', Hristiyanlardan da 'Mesîh Allah'ın oğludur' dediklerini nakletmiştir ki bu şirktir. İkincisi: Hanîf, İbrâhim'in aleyhisselâm diniyle dindarlık eden kimsenin ismidir. Bilinmektedir ki o aleyhisselâm Kâbe'yi haccetmek, sünnet olmak ve diğerleri gibi belirli şeriatlar getirmiştir. Kim bununla dindarlık ederse o hanîftir. Araplar da bu şeylerle dindarlık ediyor, sonra da şirk koşuyorlardı. Bundan dolayı: { حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } denilmiştir. Bunun benzeri O'nun: { حُنَفاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ } [الْحَجِّ: ٣١] “Allah'a yönelen hanîfler olarak, O'na ortak koşmaksızın...” kavli ile O'nun: { وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ } [يُوسُفَ: ١٠٦] “Onların çoğu, ancak ortak koşarak Allah'a inanırlar” kavlidir. Kādî şöyle demiştir: Bu ayet, susturmak amacıyla -kendi içinde bir delil olmasa bile- hasmın benimsediği şeyi ona karşı tenakuz (bağlayıcı argüman) kılma kabilinden olan bir şeyle bizden birinin başkasına karşı delil getirebileceğine delalet eder. Çünkü malumdur ki Peygamber aleyhisselâm peygamberliğine bu tür sözlerle delil getirmiyor, bilakis kendisinde zuhur eden apaçık mucizelerle delil getiriyordu. Fakat o aleyhisselâm mucizelerle hücceti ikame edip mazereti ortadan kaldırdıktan sonra onları inatçı ve bâtılları üzerinde ısrarcı bulunca, işte o vakit onların üzerinde bulundukları duruma uygun türden bir hüccet getirerek şöyle demiştir: Eğer din uymakla (taklitle) oluyorsa, üzerinde ittifak edilen şey, yani İbrâhim'in aleyhisselâm dini uyulmaya daha lâyıktır. Birisi şöyle diyebilir: Yahudiler ve Hristiyanlar İbrâhim'in faziletini itiraf ediyor ve İbrâhim'in teşbih ve teslis ehli olmadığını ikrar ediyorlarsa, bunu söylemeleri imkânsız olur; bilakis tenzih ve tevhidi kabul ediyor olmaları gerekir; bunu kabul ettikleri zaman da onları buna davet etmede bir fayda kalmaz. Şayet İbrâhim'in faziletini inkâr ediyorlarsa yahut bunu ikrar edip de onun tecsîm ve teslisi inkâr ettiğini inkâr ediyorlarsa, bu üzerinde ittifak edilmiş bir husus olmaz; bu durumda 'Bu üzerinde ittifak edilmiş bir şeydir, binaenaleyh buna sarılmak daha evlâdır' sözüyle onları ilzam etmek sahih olmaz.

وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ كَانَ مَعْلُومًا بِالتَّوَاتُرِ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ مَا أَثْبَتَ الْوَلَدَ لِلَّهِ تَعَالَى فَلَمَّا صَحَّ عَنِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى أَنَّهُمْ قَالُوا بِذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّ طَرِيقَتَهُمْ مُخَالِفَةٌ لِطَرِيقَةِ إبراهيم ﵇.

Cevap şudur: İbrâhim'in aleyhisselâm Allah Teâlâ'ya çocuk nispet etmediği tevatürle bilinmekteydi; Yahudi ve Hristiyanların ise bunu söyledikleri sahih olarak sabit olunca, onların yolunun İbrâhim'in aleyhisselâm yoluna muhalif olduğu sabit olmuştur.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٣٦]

[Bakara Suresi (2): Ayet 136]

قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَما أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٦)

{ قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَما أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } “Deyin ki: Biz Allah'a, bize indirilene, İbrâhim'e, İsmâil'e, İshâk'a, Ya'kūb'a ve torunlarına (esbât) indirilenlere, Mûsâ ve Îsâ'ya verilenlere ve Rableri tarafından peygamberlere verilenlere iman ettik; onların hiçbirinin arasında ayrım yapmayız ve biz O'na teslim olmuşlarız.” (136)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَجَابَ بِالْجَوَابِ الْجَدَلِيِّ أَوَّلًا، ذَكَرَ بَعْدَهُ جَوَابًا بُرْهَانِيًّا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ: أَنَّ الطَّرِيقَ إِلَى مَعْرِفَةِ نُبُوَّةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ ظُهُورُ الْمُعْجِزِ عَلَيْهِمْ، وَلَمَّا ظَهَرَ الْمُعْجِزُ عَلَى يَدِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَجَبَ الِاعْتِرَافُ بِنُبُوَّتِهِ وَالْإِيمَانُ بِرِسَالَتِهِ، فَإِنَّ تَخْصِيصَ الْبَعْضِ بِالْقَبُولِ وَتَخْصِيصَ الْبَعْضِ بِالرَّدِّ يُوجِبُ الْمُنَاقَضَةَ فِي الدَّلِيلِ وَأَنَّهُ مُمْتَنِعٌ عَقْلًا، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، وَهَذَا هُوَ الْغَرَضُ الْأَصْلِيُّ مِنْ ذِكْرِ هَذِهِ الْآيَةِ. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَجُوزُ الْإِيمَانُ بِإِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى مَعَ الْقَوْلِ بِأَنَّ شَرَائِعَهُمْ مَنْسُوخَةٌ، قُلْنَا: نَحْنُ نُؤْمِنُ بِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الشَّرَائِعِ كَانَ حَقًّا فِي زَمَانِهِ فَلَا يَلْزَمُ مِنَّا الْمُنَاقَضَةُ، أَمَّا الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى لَمَّا اعْتَرَفُوا بِنُبُوَّةِ بَعْضِ مَنْ ظَهَرَ الْمُعْجِزُ عَلَيْهِ، وَأَنْكَرُوا نُبُوَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ مَعَ قِيَامِ الْمُعْجِزِ عَلَى يَدِهِ، فَحِينَئِذٍ يَلْزَمُهُمُ الْمُنَاقَضَةُ فَظَهَرَ الْفَرْقُ، ثُمَّ نَقُولُ فِي الْآيَةِ مسائل:

Bil ki Allah Teâlâ önce cedelî (ilzâmî) cevapla karşılık verince, ardından bu ayette bürhânî bir cevap zikretmiştir; o da şudur: Peygamberlerin aleyhimüsselâm peygamberliğini bilmenin yolu, kendilerinde mucizenin zuhur etmesidir. Mucize Muhammed'in ﷺ elinde zuhur ettiğinde onun peygamberliğini ikrar etmek ve risaletine iman etmek vacip olmuştur. Zira bazısını kabule tahsis edip bazısını da redde tahsis etmek delilde tenakuzu gerektirir ve bu aklen imkânsızdır. İşte ayetin sonuna kadar olan: { قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا } kavlinden murat budur; bu ayetin zikredilmesindeki asıl maksat da budur. Eğer: 'Şeriatlarının mensuh olduğunu söylemekle birlikte İbrâhim'e, Mûsâ'ya ve Îsâ'ya iman etmek nasıl caiz olur?' denilirse, şöyle deriz: Biz bu şeriatların her birinin kendi zamanında hak olduğuna inanıyoruz; dolayısıyla bizim açımızdan bir tenakuz lâzım gelmez. Yahudi ve Hristiyanlara gelince; onlar kendisinde mucize zuhur edenlerin bazısının peygamberliğini ikrar edip, elinde mucize kâim olduğu halde Muhammed'in ﷺ peygamberliğini inkâr ettiklerinde, işte o zaman onlara tenakuz lâzım gelir; böylece fark ortaya çıkmıştır. Sonra ayet hakkında birkaç mesele söyleriz:

[قوله تعالى قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ] الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى [البقرة: ١٣٥] ذَكَرُوا فِي مُقَابَلَتِهِ لِلرَّسُولِ ﵇: قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ [البقرة: ١٣٥] ثُمَّ قَالَ لِأُمَّتِهِ: قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ وَقَالَ الْقَاضِي قَوْلُهُ: قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْمُكَلَّفِينَ، أَعْنِي النَّبِيَّ ﵇ وَأُمَّتَهُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ قَوْلَهُ: قُولُوا خِطَابٌ عَامٌّ فَيَتَنَاوَلُ الْكُلَّ. الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا لَا يَلِيقُ إِلَّا بِهِ ﷺ، فَلَا أَقَلَّ مِنْ أَنْ يَكُونَ هُوَ دَاخِلًا فِيهِ، وَاحْتَجَّ الْحَسَنُ عَلَى قَوْلِهِ بِوَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ﵇ أُمِرَ مِنْ قَبْلُ بِقَوْلِهِ: قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ. الثَّانِي: أَنَّهُ فِي نِهَايَةِ الشَّرَفِ، وَالظَّاهِرُ إِفْرَادُهُ بِالْخِطَابِ.

[Allah Teâlâ'nın: { قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ } kavli] Birinci Mesele: Allah Teâlâ onlardan: { كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى } [Bakara: 135] “Yahudi veya Hristiyan olun” dediklerini nakledince, Resûl'e aleyhisselâm bunun mukabilinde: { قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } [Bakara: 135] “De ki: Hayır, İbrâhim'in dinine [uyarız]” [demesini] zikretmiş; sonra ümmetine: { قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ } “Deyin ki: Biz Allah'a iman ettik” buyurmuştur. Bu, Hasan'ın kavlidir. Kādî ise şöyle demiştir: O'nun: { قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ } kavli bütün mükellefleri, yani Peygamber'i aleyhisselâm ve ümmetini kapsar. Buna dair delil iki yöndendir: Birincisi: O'nun: { قُولُوا } kavli genel bir hitaptır, dolayısıyla herkesi kapsar. İkincisi: O'nun: { وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا } kavli ancak ona ﷺ yakışır; o halde en azından onun da buna dahil olması gerekir. Hasan ise kendi kavline iki yönden delil getirmiştir: Birincisi: Ona aleyhisselâm daha önce: { قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } kavliyle emredilmiştir. İkincisi: O şerefin zirvesindedir ve zâhir olan, hitabın ona müstakil olarak yöneltilmesidir.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ هَذِهِ الْقَرَائِنَ وَإِنْ كَانَتْ مُحْتَمَلَةً إِلَّا أَنَّهَا لَا تَبْلُغُ فِي الْقُوَّةِ إِلَى حَيْثُ تَقْتَضِي تَخْصِيصَ عُمُومِ قَوْلِهِ: قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ أَمَّا قَوْلُهُ: قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ فَإِنَّمَا قَدَّمَهُ لِأَنَّ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ أَصْلُ الْإِيمَانِ بِالشَّرَائِعِ، فَمَنْ لَا يَعْرِفُ اللَّهَ اسْتَحَالَ أَنْ يَعْرِفَ نَبِيًّا أَوْ كِتَابًا، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ مَذْهَبِ التَّعْلِيمِيَّةِ وَالْمُقَلِّدَةِ الْقَائِلِينَ بِأَنَّ طَرِيقَ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى: الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ.

Cevap şudur: Bu karineler muhtemel olmakla birlikte, O'nun: { قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ } “Deyin ki: Biz Allah'a iman ettik” kavlinin umumiliğini tahsis etmeyi gerektirecek derecede bir kuvvete ulaşamazlar. O'nun: { قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ } “Deyin ki: Biz Allah'a iman ettik” kavline gelince; bunu öne almıştır, zira Allah'a iman, şeriatlara imanın aslıdır. Allah'ı tanımayan kimsenin bir peygamberi veya bir kitabı tanıması imkânsızdır. Bu da, Allah Teâlâ'yı bilmenin yolunun Kitap ve Sünnet olduğunu söyleyen Ta'lîmiyye ve Mukallide fırkalarının mezhebinin batıl olduğuna delalet eder.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَالْأَسْباطِ قَالَ الْخَلِيلُ: السِّبْطُ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ كَالْقَبِيلَةِ فِي الْعَرَبِ، وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» السِّبْطُ، الْحَافِدُ، وَكَانَ الْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ سِبْطَيْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، والأسباط: الحفدة وهم حفدة يَعْقُوبُ ﵇ وَذَرَارِيُّ أَبْنَائِهِ الِاثْنَيْ عَشَرَ.

O'nun: { وَالْأَسْباطِ } “ve torunlara” kavline gelince; Halîl şöyle demiştir: İsrâiloğulları'ndaki Sıbt (سِبْط), Araplardaki kabile gibidir. el-Keşşâf sahibi ise şöyle demiştir: Sıbt, torundur; Hasan ve Hüseyin de Resûlullah'ın ﷺ iki sıbtı (torunu) idiler. Esbât (أَسْبَاط) ise torunlar demektir ki onlar da Ya'kūb'un aleyhisselâm torunları ve on iki oğlunun zürriyetidir.

أَمَّا قَوْلُهُ: لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ فَفِيهِ وَجْهَانِ. الْأَوَّلُ: أَنَّا لَا نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ ونكفر ببعض، فإنا لو فعلنا ذلك كَانَتِ الْمُنَاقَضَةُ لَازِمَةً عَلَى الدَّلِيلِ وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ. الثَّانِي: لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ، أَيْ لَا نَقُولُ: إِنَّهُمْ مُتَفَرِّقُونَ فِي أُصُولِ الدِّيَانَاتِ، بَلْ هُمْ مُجْتَمِعُونَ عَلَى الْأُصُولِ الَّتِي هِيَ الْإِسْلَامُ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى وَعِيسى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ. الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَلْيَقُ بِسِيَاقِ الْآيَةِ.

O'nun: { لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } “Onlardan hiçbirinin arasında ayrım yapmayız” kavline gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Biz bazısına inanıp bazısını inkâr etmeyiz; zira bunu yapacak olursak delil açısından tenakuz lâzım gelir ve bu caiz değildir. İkincisi: { لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } yani: 'Biz onların dinlerin asıllarında ayrılığa düştüklerini söylemeyiz; aksine onlar, İslâm olan asıllar üzerinde birleşmişlerdir' demektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى وَعِيسى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ } “Dini dosdoğru tutun ve onda ayrılığa düşmeyin diye Nûh'a tavsiye ettiğini, sana vahyettiğimizi, İbrâhim'e, Mûsâ'ya ve Îsâ'ya tavsiye ettiğimizi sizin için din kıldı”. Birinci vecih ayetin akışına daha uygundur.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ فَالْمَعْنَى أَنَّ إِسْلَامَنَا لِأَجْلِ طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى لَا لِأَجْلِ الْهَوَى، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ يَقْتَضِي أَنَّهُ مَتَى ظَهَرَ الْمُعْجِزُ وَجَبَ الْإِيمَانُ بِهِ. فَأَمَّا تَخْصِيصُ بَعْضِ أَصْحَابِ الْمُعْجِزَاتِ بِالْقَبُولِ، وَالْبَعْضِ بِالرَّدِّ، فَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذَلِكَ الْإِيمَانِ لَيْسَ طَاعَةَ اللَّهِ وَالِانْقِيَادَ لَهُ، بَلِ اتِّبَاعُ الْهَوَى والميل.

O'nun: { وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } “Ve biz yalnız O'na teslim olanlarız” kavline gelince; bunun manası şudur: Bizim teslimiyetimiz heva ve heves için değil, Allah Teâlâ'ya itaat içindir. Durum böyle olunca da bu, mucize ne zaman ortaya çıkarsa ona iman etmenin vacip olduğunu iktiza eder. Mucize sahiplerinin bir kısmını kabule, bir kısmını da redde tahsis etmeye gelince; bu, o imandan maksadın Allah'a itaat ve O'na boyun eğmek değil, bilakis heva ve hevese uymak ile taraf tutmak olduğuna delalet eder.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٣٧]

[Bakara Suresi (2): Ayet 137]

فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٣٧)

{ فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Eğer onlar da sizin inandığınız gibi inanırlarsa muhakkak doğru yolu bulmuş olurlar. Yok eğer yüz çevirirlerse, onlar ancak derin bir ayrılık ve düşmanlık içindedirler. Onlara karşı Allah sana yetecektir. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (137)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ الطَّرِيقَ الْوَاضِحَ فِي الدِّينِ، وَهُوَ أَنْ يَعْتَرِفَ الْإِنْسَانُ بِنُبُوَّةِ مَنْ قَامَتِ الدَّلَالَةُ عَلَى نُبُوَّتِهِ، وَأَنْ يَحْتَرِزَ فِي ذَلِكَ عَنِ الْمُنَاقَضَةِ: رَغَّبَهُمْ فِي مِثْلِ هَذَا الْإِيمَانِ فَقَالَ: فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا.

Bil ki Allah Teâlâ dindeki apaçık yolu, yani insanın peygamberliğine delil kaim olan kimsenin peygamberliğini ikrar etmesini ve bu hususta tenakuzdan sakınmasını beyan edince, onları böylesi bir imana teşvik etmiş ve: { فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا } “Eğer onlar da sizin inandığınız gibi inanırlarsa muhakkak doğru yolu bulmuş olurlar” buyurmuştur.

[في معنى اهْتَدَوْا] / مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ التَّثْبِيتُ وَالْمَعْنَى: إِنْ حَصَّلُوا دِينًا آخَرَ مِثْلَ دِينِكُمْ وَمُسَاوِيًا لَهُ فِي الصِّحَّةِ وَالسَّدَادِ فَقَدِ اهْتَدَوْا، لَمَّا اسْتَحَالَ أَنْ يُوجَدَ دِينٌ آخَرُ يُسَاوِي هَذَا الدِّينَ فِي السَّدَادِ اسْتَحَالَ الِاهْتِدَاءُ بِغَيْرِهِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُكَ لِلرَّجُلِ الَّذِي تُشِيرُ عَلَيْهِ: هَذَا هُوَ الرَّأْيُ وَالصَّوَابُ فَإِنْ كَانَ عِنْدَكَ رَأْيٌ أَصْوَبَ مِنْهُ فَاعْمَلْ بِهِ وَقَدْ عَلِمْتَ أَنْ لَا أَصْوَبَ مِنْ رَأْيِكَ وَلَكِنَّكَ تُرِيدُ تثبيت صاحبك وتوفيقه عَلَى أَنَّ مَا رَأَيْتَ لَا رَأْيَ وَرَاءَهُ، وَإِنَّمَا قُلْنَا:

[{ اهْتَدَوْا } Kavlinin Manası Hakkında] / Birkaç yöndendir: Birincisi: Bundan maksat pekiştirmedir (tesbit). Manası şudur: 'Eğer sizin dininiz gibi ve doğruluk ile isabette ona denk başka bir din elde ederlerse doğru yolu bulmuş olurlar.' Bu dine doğrulukta denk olan başka bir dinin bulunması imkânsız olunca, ondan başkasıyla hidayete ermek de imkânsız olmuştur. Bunun benzeri, kendisine fikir verdiğin bir adama söylediğin şu sözdür: 'Doğru ve isabetli görüş budur; eğer senin yanında bundan daha isabetli bir görüş varsa onunla amel et.' Sen kendi görüşünden daha isabetlisinin olmadığını bilmektesin; fakat arkadaşını pekiştirmek ve kendi gördüğün şeyin ötesinde başka bir görüş bulunmadığı hususunda onu ikna etmek istersin. Nitekim şöyle demiştik:

إِنَّهُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يُوجَدَ دِينٌ آخَرُ يُسَاوِي هَذَا الدِّينَ فِي السَّدَادِ لِأَنَّ هَذَا الدِّينَ مَبْنَاهُ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَنْ ظَهَرَ عَلَيْهِ الْمُعْجِزُ وَجَبَ الِاعْتِرَافُ بِنُبُوَّتِهِ، وَكُلُّ مَا غَايَرَ هَذَا الدِّينَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَشْتَمِلَ عَلَى الْمُنَاقَضَةِ، وَالْمُتَنَاقِضُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ مُسَاوِيًا لِغَيْرِ الْمُتَنَاقِضِ فِي السَّدَادِ وَالصِّحَّةِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمِثْلَ صِلَةٌ فِي الْكَلَامِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشُّورَى: ١١] أَيْ لَيْسَ كَهُوَ شَيْءٌ، وَقَالَ الشَّاعِرُ: وِصَالِيَّاتٌ كَكَمَا يُؤْثَفِينَ، وَكَانَتْ أُمُّ الْأَحْنَفِ تُرَقِّصُهُ وَتَقُولُ:

Doğrulukta bu dine denk başka bir dinin bulunması imkânsızdır; çünkü bu din, kendisinde mucize zuhur eden herkesin peygamberliğinin ikrar edilmesinin vacip olduğu esası üzerine kuruludur. Bu dine aykırı olan her şey ise mutlaka tenakuz içerir. Çelişkili olanın, doğruluk ve sıhhatte çelişkisiz olana denk olması ise imkânsızdır. İkincisi: [Arapçada] Misil (مِثْل) kelimesi sözde sıladır (zâiddir). Nitekim Allah Teâlâ: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } [Şûrâ: 11] “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” yani O'nun gibi hiçbir şey yoktur, buyurmuştur. Şair de şöyle demiştir: 'Vicâliyyâtü kekemâ yü'sefîne'. Ahnef'in annesi de onu hoplatırken şöyle derdi:

وَاللَّهِ لَوْلَا حَنَفٌ بِرِجْلِهِ ... وَدِقَّةٌ فِي سَاقِهِ مِنْ هَزْلِهِ

'Vallahi ayağındaki eğrilik ve zayıflığından ötürü bacağındaki incelik olmasaydı...

مَا كَانَ مِنْكُمْ أَحَدٌ كَمِثْلِهِ

Sizden hiç kimse onun gibi olamazdı.'

وَثَالِثُهَا: أَنَّكُمْ آمَنْتُمْ بِالْفُرْقَانِ مِنْ غَيْرِ تَصْحِيفٍ وَتَحْرِيفٍ، فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ذَلِكَ وَهُوَ التَّوْرَاةُ مِنْ غَيْرِ تَصْحِيفٍ وَتَحْرِيفٍ فَقَدِ اهْتَدَوْا لِأَنَّهُمْ يَتَّصِلُونَ بِهِ إِلَى مَعْرِفَةِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَرَابِعُهَا: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ أَيْ فَإِنْ صَارُوا مُؤْمِنِينَ بِمِثْلِ مَا بِهِ صِرْتُمْ مُؤْمِنِينَ فَقَدِ اهْتَدَوْا، فَالتَّمْثِيلُ فِي الْآيَةِ بَيْنَ الْإِيمَانَيْنِ وَالتَّصْدِيقَيْنِ، وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ: لَا تَقُولُوا فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَلَيْسَ لِلَّهِ مِثْلٌ وَلَكِنْ قُولُوا فَإِنْ آمَنُوا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ، قَالَ الْقَاضِي: لَا وَجْهَ لِتَرْكِ الْقِرَاءَةِ الْمُتَوَاتِرَةِ مِنْ حَيْثُ يُشْكِلُ الْمَعْنَى وَيُلَبِّسُ لِأَنَّ ذَلِكَ إِنْ جَعَلَهُ الْمَرْءُ مَذْهَبًا لَزِمَهُ أَنْ يُغَيِّرَ تِلَاوَةَ كُلِّ الْآيَاتِ الْمُتَشَابِهَاتِ وَذَلِكَ مَحْظُورٌ وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ فِي الْجَوَابِ هُوَ الْمُعْتَمَدُ.

Üçüncüsü: Siz Furkan'a (Kur'an'a) tahrif ve tağyir olmaksızın iman ettiniz; şayet onlar da bunun misline, yani tahrif ve tağyir olmaksızın Tevrat'a iman ederlerse doğru yolu bulmuş olurlar; çünkü onlar bunun vasıtasıyla Muhammed'in ﷺ peygamberliğini tanımaya ulaşırlar. Dördüncüsü: O'nun: { فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ } kavlinin manası; 'şayet onlar da sizin kendisiyle mümin olduğunuz şeyin misliyle mümin olurlarsa doğru yolu bulmuş olurlar' şeklinde olmasıdır. Ayetteki benzetme iki iman ve iki tasdik arasındadır. Muhammed b. Cerîr et-Taberî rivayet etmiştir ki İbn Abbâs şöyle demiştir: '{ فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ } demeyiniz; zira Allah'ın benzeri yoktur. Fakat { فَإِنْ آمَنُوا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ } 'Eğer sizin inandığınıza inanırlarsa' deyiniz.' Kādî şöyle demiştir: Mananın müşkül ve kapalı geldiği gerekçesiyle mütevatir kıraati terk etmenin bir vechi yoktur. Çünkü bir kimse bunu mezhep edinecek olursa, bütün müteşâbih ayetlerin tilavetini değiştirmesi gerekir ki bu da yasaktır. Cevap hususunda birinci vecih ise itimat edilen görüştür.

أَمَّا قَوْلُهُ: فَقَدِ اهْتَدَوْا فَالْمُرَادُ فَقَدْ عَمِلُوا بِمَا هُدُوا إِلَيْهِ وَقَبِلُوهُ، وَمَنْ هَذَا حَالُهُ يَكُونُ وَلِيًّا لِلَّهِ دَاخِلًا فِي أَهْلِ رِضْوَانِهِ، فَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْهِدَايَةَ كَانَتْ مَوْجُودَةً قَبْلَ هَذَا الِاهْتِدَاءِ، وَتِلْكَ الْهِدَايَةُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُهَا إِلَّا عَلَى الدَّلَائِلِ الَّتِي نَصَبَهَا اللَّهُ تَعَالَى وَكَشَفَ عَنْهَا وَبَيَّنَ وُجُوهَ دَلَالَتِهَا، ثُمَّ بَيَّنَ عَلَى وَجْهِ الزَّجْرِ مَا يَلْحَقُهُمْ إِنْ تَوَلَّوْا فَقَالَ: وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ وَفِي الشِّقَاقِ بَحْثَانِ:

O'nun: { فَقَدِ اهْتَدَوْا } “muhakkak doğru yolu bulmuş olurlar” kavline gelince; murat, 'kendilerine hidayet olunan şeyle amel etmiş ve onu kabul etmiş olurlar' demektir. Bu durumda olan kimse Allah'ın dostu ve O'nun rızasına erenler zümresine dahil olur. Ayet, bu hidayete ermeden önce bir hidayetin (yol göstermenin) mevcut olduğuna delalet eder. Bu hidayet ise ancak Allah Teâlâ'nın vazettiği, açığa çıkardığı ve delalet vecihlerini açıkladığı delillere hamledilebilir. Sonra yüz çevirdikleri takdirde kendilerine neyin isabet edeceğini sakındırma yoluyla beyan edip: { وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ } “Yok eğer yüz çevirirlerse, onlar ancak derin bir ayrılık ve düşmanlık içindedirler” buyurmuştur. Şikāk (شِقَاق) hakkında iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ بَعْضُ أَهْلِ اللُّغَةِ: الشِّقَاقُ مَأْخُوذٌ مِنَ الشِّقِّ، كَأَنَّهُ صَارَ فِي شِقٍّ غَيْرِ شِقِّ صَاحِبِهِ بِسَبَبِ الْعَدَاوَةِ وَقَدْ شَقَّ عَصَا الْمُسْلِمِينَ إِذَا فَرَّقَ جَمَاعَتَهُمْ وَفَارَقَهَا، وَنَظِيرُهُ: الْمُحَادَّةُ وَهِيَ أَنْ يَكُونَ هَذَا فِي حَدٍّ وَذَاكَ فِي حَدٍّ آخَرَ، وَالتَّعَادِي مِثْلُهُ لِأَنَّ هَذَا يَكُونُ فِي عُدْوَةٍ وَذَاكَ فِي عُدْوَةٍ، وَالْمُجَانَبَةُ أَنْ يَكُونَ هَذَا فِي جَانِبٍ وَذَاكَ فِي جَانِبٍ آخَرَ وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهُ مِنَ الْمَشَقَّةِ لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَحْرِصُ عَلَى مَا يَشُقُّ عَلَى صَاحِبِهِ وَيُؤْذِيهِ قَالَ الله

Birinci İnceleme: Bazı lügat âlimleri şöyle demiştir: Şikāk (şiddetli ayrılık/düşmanlık) kelimesi 'şikk'tan (şak/taraf) türemiştir; sanki düşmanlık sebebiyle arkadaşının tarafı dışında başka bir tarafa geçmiş gibidir. Bir kimse Müslümanların cemaatini böldüğü ve onlardan ayrıldığı zaman 'şakka 'asa'l-Müslimîn' (Müslümanların birliğini parçaladı) denir. Bunun benzeri 'el-muhâdde'dir (sınır çekip düşmanlık etmek); bu da birinin bir sınırda, diğerinin başka bir sınırda olmasıdır. 'et-Teâdî' (düşmanlık) de böyledir; zira biri bir vadinin kenarında (udve), diğeri öbür vadinin kenarındadır. 'el-Mücânebe' (uzak durmak) ise bunun bir tarafta, öbürünün diğer bir tarafta olmasıdır. Başkaları ise şöyle demiştir: Bu kelime 'meşakkat'ten gelmektedir; çünkü her ikisi de arkadaşına zor gelecek (meşakkat verecek) ve ona eziyet edecek şeye hırs gösterir. Nitekim Allah Teâlâ:

تعالى: وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما أَيْ فِرَاقَ بَيْنِهِمَا فِي الِاخْتِلَافِ حَتَّى يَشُقَّ أَحَدُهُمَا عَلَى الْآخَرِ.

{ وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما } “Eğer karı-kocanın arasının açılmasından korkarsanız” buyurmuştur; yani biri diğerine meşakkat verecek derecede aralarındaki ihtilaf sebebiyle ayrılmalarından [korkarsanız demektir].

الْبَحْثُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ أَيْ إِنْ تَرَكُوا مِثْلَ هَذَا الْإِيمَانِ فَقَدِ الْتَزَمُوا الْمُنَاقَضَةَ وَالْعَاقِلُ لَا يَلْتَزِمُ الْمُنَاقَضَةَ الْبَتَّةَ فَحَيْثُ الْتَزَمُوهَا عَلِمْنَا أَنَّهُ لَيْسَ غَرَضُهُمْ طَلَبَ الدِّينِ/ وَالِانْقِيَادَ للحق وَإِنَّمَا غَرَضُهُمُ الْمُنَازَعَةُ وَإِظْهَارُ الْعَدَاوَةِ ثُمَّ لِلْمُفَسِّرِينَ عِبَارَاتٌ. أَوَّلُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ فِي خِلَافٍ مُذْ فَارَقُوا الْحَقَّ وَتَمَسَّكُوا بِالْبَاطِلِ فَصَارُوا مُخَالِفِينَ لِلَّهِ. وَثَانِيهَا: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَمُقَاتِلٌ فِي شِقَاقٍ. أَيْ فِي ضَلَالٍ. وَثَالِثُهَا: قَالَ ابْنُ زَيْدٍ فِي مُنَازَعَةٍ وَمُحَارَبَةٍ. وَرَابِعُهَا: قَالَ الْحَسَنُ فِي عَدَاوَةٍ قَالَ الْقَاضِي:

İkinci İnceleme: O'nun: { وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ } “Yok eğer yüz çevirirlerse, onlar ancak derin bir ayrılık ve düşmanlık içindedirler” kavli; yani böylesi bir imanı terk ederlerse tenakuzu iltizam etmiş olurlar. Akıllı bir kimse ise asla tenakuzu iltizam etmez. Dolayısıyla bunu iltizam ettiklerinde, gayelerinin dini aramak / ve hakka boyun eğmek olmadığını, aksine gayelerinin yalnızca çekişme ve düşmanlığı açığa vurmak olduğunu anlarız. Sonra müfessirlerin farklı ifadeleri vardır: Birincisi: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: { فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ } 'Haktan ayrılıp batıla sarıldıklarından beri muhalefet içindedirler; böylece Allah'a muhalif olmuşlardır.' İkincisi: Ebû Ubeyde ve Mukātil: { فِي شِقاقٍ } 'Yani dalalet içindedirler' demişlerdir. Üçüncüsü: İbn Zeyd: 'Çekişme ve savaş içindedirler' demiştir. Dördüncüsü: Hasan: 'Düşmanlık içindedirler' demiştir. Kādî şöyle demiştir:

وَلَا يَكَادُ يُقَالُ فِي الْمُعَادَاةِ عَلَى وَجْهِ الْحَقِّ أَوِ الْمُخَالَفَةِ الَّتِي لَا تَكُونُ مَعْصِيَةً إِنَّهُ شِقَاقٌ وَإِنَّمَا يُقَالُ ذَلِكَ فِي مُخَالَفَةٍ عَظِيمَةٍ تُوقِعُ صَاحِبَهَا فِي عَدَاوَةِ اللَّهِ وَغَضَبِهِ وَلَعْنِهِ وَفِي اسْتِحْقَاقِ النَّارِ فَصَارَ هَذَا الْقَوْلُ وَعِيدًا مِنْهُ تَعَالَى لَهُمْ وَصَارَ وَصْفُهُمْ بِذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى أَنَّ القوم معادون للرسول مضمرون له السؤال مُتَرَصِّدُونَ لِإِيقَاعِهِ فِي الْمِحَنِ، فَعِنْدَ هَذَا آمَنَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ كَيْدِهِمْ وَآمَنَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ شرهم ومكرهم فقال: فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ تقوية لقبه وَقَلْبِ الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّهُ تَعَالَى إِذَا تَكَفَّلَ بِالْكِفَايَةِ فِي أَمْرٍ حَصَلَتِ الثِّقَةُ بِهِ قَالَ الْمُتَكَلِّمُونَ: هَذَا إِخْبَارٌ عَنِ الْغَيْبِ فَيَكُونُ مُعْجِزًا دَالًّا عَلَى صِدْقِهِ وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ إِخْبَارٌ عَنِ الْغَيْبِ وَذَلِكَ لِأَنَّا وَجَدْنَا مُخْبِرَ هَذَا الْقَوْلِ عَلَى مَا أَخْبَرَ بِهِ لِأَنَّهُ تَعَالَى كَفَاهُ شَرَّ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَنَصَرَهُ عَلَيْهِمْ حَتَّى غَلَبَهُمُ الْمُسْلِمُونَ وَأَخَذُوا دِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ فَصَارُوا أَذِلَّاءَ فِي أَيْدِيهِمْ يُؤَدُّونَ إِلَيْهِمُ الْخَرَاجَ وَالْجِزْيَةَ أَوْ لَا يَقْدِرُونَ الْبَتَّةَ عَلَى التَّخَلُّصِ مِنْ أَيْدِيهِمْ وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُ مُعْجِزٌ لِأَنَّهُ الْمُتَخَرِّصُ لَا يُصِيبُ فِي مِثْلِ ذَلِكَ عَلَى التَّفْصِيلِ، قَالَ الْمُلْحِدُونَ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ هَذَا مُعْجِزٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُعْجِزَ هُوَ الَّذِي يَكُونُ نَاقِضًا لِلْعَادَةِ، وَقَدْ جَرَتِ الْعَادَةُ بِأَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ مُبْتَلًى بِإِيذَاءِ غَيْرِهِ فَإِنَّهُ يُقَالُ لَهُ: اصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ يَكْفِيكَ شَرَّهُ، ثُمَّ قَدْ يَقَعُ ذَلِكَ تَارَةً وَلَا يَقَعُ أُخْرَى، وَإِذَا كَانَ هَذَا مُعْتَادًا فَكَيْفَ يُقَالُ: إِنَّهُ مُعْجِزٌ وَأَيْضًا لَعَلَّهُ تَوَصَّلَ إِلَى ذَلِكَ بِرُؤْيَا رَآهَا، وَذَلِكَ مِمَّا لَا سَبِيلَ إِلَى دَفْعِهِ، فَإِنَّ الْمُنَجِّمِينَ يَقُولُونَ: مَنْ كَانَ سَهْمُ الْغَيْبِ فِي طَالِعِهِ فَإِنَّهُ يَأْتِي بِمِثْلِ هَذِهِ الْأَخْبَارِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ نَبِيًّا. وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ لَيْسَ غَرَضُنَا مِنْ قَوْلِنَا أَنَّهُ مُعْجِزٌ أَنَّ هَذَا الْإِخْبَارَ وَحْدَهُ مُعْجِزٌ، بَلْ غَرَضُنَا أَنَّ الْقُرْآنَ يَشْتَمِلُ عَلَى كَثِيرٍ مِنْ هَذَا النَّوْعِ، وَالْإِخْبَارُ عَنِ الْأَشْيَاءِ الْكَثِيرَةِ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ مِمَّا لَا يَتَأَتَّى مِنَ المتخرص الكاذب.

Hak üzere olan bir düşmanlığa yahut masiyet olmayan bir muhalefete neredeyse hiç 'şikāk' denmez; bu ancak sahibini Allah'ın düşmanlığına, gazabına, lanetine ve cehennemi hak etmesine düşüren büyük bir muhalefet hakkında söylenir. Böylece bu söz, Allah Teâlâ'dan onlara bir tehdit olmuştur. Onların bu şekilde nitelenmesi de o kavmin Resûl'e düşman olduklarına, ona karşı kötülük beslediklerine ve onu sıkıntılara düşürmek için fırsat kolladıklarına delil olmuştur. İşte bu esnada Allah Teâlâ onu onların hilesinden emin kılmış, müminleri de onların şerrinden ve tuzağından emin kılmıştır; nitekim onun kalbini ve müminlerin kalbini takviye etmek için: { فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ } “Onlara karşı Allah sana yetecektir” buyurmuştur. Çünkü Allah Teâlâ bir hususta kâfi olmayı üstlendiğinde O'na güven hasıl olur. Kelâmcılar şöyle demişlerdir: Bu gaybdan bir haber vermektir; dolayısıyla [Peygamber'in] doğruluğuna delalet eden bir mucize olur. Gaybdan haber vermektir dememizin sebebi şudur: Zira biz bu sözü haber veren zâtın haber verdiği şey üzere gerçekleştiğini gördük; çünkü Allah Teâlâ Yahudi ve Hristiyanların şerrine karşı ona kâfi gelmiş ve Müslümanlar onlara galip gelip yurtlarını ve mallarını alıncaya kadar ona yardım etmiştir; böylece onların ellerinde zelil olmuşlar, onlara haraç ve cizye öder hale gelmişler yahut onların ellerinden kurtulmaya asla güç yetirememişlerdir. 'Bu bir mucizedir' dememizin sebebi ise şudur: Çünkü tahminde bulunan (yalancı) kimse böylesi şeyleri tafsilatıyla asla isabet ettiremez. Mülhitler şöyle demiştir: Bunun bir mucize olduğunu kabul etmeyiz; zira mucize, âdeti bozan şeydir. Hâlbuki başkasının eziyetine maruz kalan herkese: 'Sabret, şüphesiz Allah onun şerrine karşı sana kâfi gelecektir' denilmesi âdet olagelmiştir; sonra bu durum bazen gerçekleşir, bazen gerçekleşmez. Bu alışılagelmiş bir şey olduğuna göre nasıl mucize olduğu söylenebilir? Hem belki de o, gördüğü bir rüya vasıtasıyla buna ulaşmıştır; bu ise bertaraf edilmesine imkân olmayan bir ihtimaldir. Nitekim müneccimler: 'Gayb oku taliinde olan kimse peygamber olmasa bile böylesi haberleri getirir' derler. Cevap şudur: Bizim 'o bir mucizedir' sözümüzden gayemiz sadece bu haberin tek başına bir mucize olması değildir; bilakis maksadımız Kur'an'ın bu türden pek çok şeyi ihtiva etmesidir. Pek çok şeyi tafsilatlı bir biçimde haber vermek ise tahminde bulunan yalancı bir kimseden asla sâdır olamaz.

[في معنى وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَعَدَهُ بِالنُّصْرَةِ وَالْمَعُونَةِ أَتْبَعَهُ بِمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ تَعَالَى فَقَالَ: وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ وَفِيهِ وَجْهَانِ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ وَعِيدٌ لَهُمْ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ يُدْرِكُ مَا يُضْمِرُونَ وَيَقُولُونَ وَهُوَ عَلِيمٌ بِكُلِّ شَيْءٍ فَلَا يَجُوزُ لَهُمْ أَنْ يَقَعَ مِنْهُمْ أَمْرٌ إِلَّا وَهُوَ قَادِرٌ عَلَى كِفَايَتِهِ إِيَّاهُمْ فِيهِ.

[{ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } Kavlinin Manası Hakkında] Sonra Allah Teâlâ ona zafer ve yardım vaat edince, onların bu meseleye dair gizledikleri ve açığa vurdukları şeylerin Kendisine gizli kalmayacağına delalet eden şu sözünü eklemiş ve: { وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bu onlar için bir tehdittir; manası da şudur: O, onların içlerinde gizlediklerini ve söylediklerini idrak eder, O her şeyi bilendir; binaenaleyh onlardan sâdır olan her bir işte Allah Teâlâ'nın onlara karşı [Resûlü'ne] kâfi gelmeye kadir olmaması düşünülemez.

الثَّانِي: أَنَّهُ وَعْدٌ لِلرَّسُولِ ﵇ يَعْنِي: يَسْمَعُ دُعَاءَكَ وَيَعْلَمُ نِيَّتَكَ وَهُوَ يَسْتَجِيبُ لَكَ وَيُوصِلُكَ إِلَى مُرَادِكَ، وَاحْتَجَّ الْأَصْحَابُ بِقَوْلِهِ: وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ عَلَى أَنَّ سَمْعَهُ تَعَالَى زَائِدٌ عَلَى عِلْمِهِ بِالْمَسْمُوعَاتِ لِأَنَّ قَوْلَهُ:

İkincisi: Bu, Resûl aleyhisselâm için bir vaaddir; yani: 'O senin duanı işitir, niyetini bilir; sana icabet edecek ve seni muradına eriştirecektir.' Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), Allah Teâlâ'nın işitme sıfatının işitilen şeylere dair ilminden fazla bir sıfat olduğuna O'nun: { وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” kavliyle delil getirmişlerdir; çünkü O'nun:

«عَلِيمٌ» بِنَاءُ مُبَالَغَةٍ فَيَتَنَاوَلُ كَوْنَهُ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ، فَلَوْ كَانَ كَوْنُهُ سَمِيعًا عِبَارَةً عَنْ عِلْمِهِ بِالْمَسْمُوعَاتِ لَزِمَ التَّكْرَارُ وَأَنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ صِفَةُ كَوْنِهِ تَعَالَى سَمِيعًا أَمْرًا زَائِدًا عَلَى وَصْفِهِ بِكَوْنِهِ عَلِيمًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ.

«Alîm» kavli mübalağa kalıbıdır ve bilinen bütün şeyleri bilmesini kapsar. Şayet O'nun Semî' (işiten) olması, işitilen şeyleri bilmesinden ibaret olsaydı tekrar lâzım gelirdi ki bu caiz değildir. O halde Allah Teâlâ'nın Semî' olma sıfatının, O'nun Alîm olma vasfına zâit bir durum olması vacip olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ: بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَفِيهِ إِشْكَالٌ وَهُوَ أَنَّ الَّذِي آمَنَ بِهِ المؤمنون ليس له مثل، وجوابه.

O'nun: { بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ } “sizin inandığınız gibi” kavline gelince; bunda bir işkâl vardır; o da müminlerin iman ettiği zatın hiçbir benzerinin olmamasıdır; bunun cevabı [yukarıda geçmişti].

[سورة البقرة (٢) : آية ١٣٨]

[Bakara Suresi (2): Ayet 138]

صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ (١٣٨)

{ صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ } “Allah'ın boyası! Allah'tan daha güzel boyası olan kim vardır? Biz yalnız O'na kulluk edenleriz.” (138)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الْجَوَابَ الثَّانِيَ وَهُوَ أَنْ ذَكَرَ مَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الدِّينِ ذَكَرَ بَعْدَهُ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ دَلَائِلَ هَذَا الدِّينِ وَاضِحَةٌ جَلِيَّةٌ فَقَالَ: صِبْغَةَ اللَّهِ ثُمَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ ikinci cevabı, yani bu dinin sıhhatine delalet eden şeyi zikredince, arkasından bu dinin delillerinin apaçık ve besbelli olduğuna delalet eden hususu zikredip: { صِبْغَةَ اللَّهِ } “Allah'ın boyası!” buyurmuştur. Sonra bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الصَّبْغُ مَا يُلَوَّنُ بِهِ الثِّيَابُ وَيُقَالُ: صَبَغَ الثَّوْبَ يَصْبُغُهُ بِفَتْحِ الْبَاءِ وَكَسْرِهَا وَضَمِّهَا ثَلَاثُ لُغَاتٍ صَبْغًا بِفَتْحِ الصَّادِ وَكَسْرِهَا لُغَتَانِ. (وَالصِّبْغَةُ) فِعْلَةٌ مِنْ صَبَغَ كَالْجِلْسَةِ مِنْ جَلَسَ، وَهِيَ الْحَالَةُ الَّتِي يَقَعُ عَلَيْهَا الصَّبْغُ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِصِبْغَةِ اللَّهِ عَلَى أَقْوَالٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ دِينُ اللَّهِ وَذَكَرُوا فِي أَنَّهُ لم سمي دين الله بصبغة اللَّهِ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: أَنَّ بَعْضَ النَّصَارَى كَانُوا يَغْمِسُونَ أَوْلَادَهُمْ فِي مَاءٍ أَصْفَرَ يُسَمُّونَهُ الْمَعْمُودِيَّةَ وَيَقُولُونَ:

Birinci Mesele: Sabğ (صَبْغ), elbiselerin kendisiyle boyandığı şeydir. 'Sabaga's-sevbe yasbuguhu' denir ki bâ harfinin fethası, kesresi ve dammesiyle üç lügattir; sâd harfinin fethası ve kesresiyle de 'sabğan' ve 'sıbğan' olmak üzere iki lügattir. Sıbga (صِبْغَة) ise celese'den cilse gibi sabaga'dan [türemiş] bir fi'le kalıbıdır ve boyanın üzerinde gerçekleştiği heyettir/durumdur. Sonra Allah'ın boyası (sıbgatullâh) ile neyin kastedildiği hususunda farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. Birincisi: Bunun Allah'ın dini olduğudur. Allah'ın dinine neden 'sıbgatullâh' dendiği hususunda birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Hristiyanların bir kısmı çocuklarını vaftiz suyu (el-Ma'mûdiyye) adını verdikleri sarı bir suya daldırır ve:

هُوَ تَطْهِيرٌ لَهُمْ. وَإِذَا فَعَلَ الْوَاحِدُ بِوَلَدِهِ ذَلِكَ قَالَ: الْآنَ صَارَ نَصْرَانِيًّا. فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: اطْلُبُوا صِبْغَةَ اللَّهِ وَهِيَ الدِّينُ، والإسلام لاصبغتهم، وَالسَّبَبُ فِي إِطْلَاقِ لَفْظِ الصِّبْغَةِ عَلَى الدِّينِ طَرِيقَةُ الْمُشَاكَلَةِ كَمَا تَقُولُ لِمَنْ يَغْرِسُ الْأَشْجَارَ وَأَنْتَ تُرِيدُ أَنْ تَأْمُرَهُ بِالْكَرَمِ: اغْرِسْ كَمَا يَغْرِسُ فُلَانٌ تُرِيدُ رَجُلًا مُوَاظِبًا عَلَى الْكَرَمِ، ونظيره قوله تعالى:

'Bu onlar için bir temizlenmedir' derlerdi. Biri çocuğuna bunu yaptığı zaman: 'Şimdi Hristiyan oldu' derdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: 'Onların boyasını değil, Allah'ın boyasını -ki o dindir, İslâm'dır- arayın' buyurdu. Din kelimesine boya (sıbga) lafzının ıtlak edilmesinin sebebi müşâkele (söz uyumu) yoludur. Nitekim cömert olmasını emretmek istediğin fidan diken bir kimseye, cömertliğe devam eden bir adamı kastederek: 'Filancanın diktiği gibi sen de dik!' demen gibidir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavilleridir:

إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ [الْبَقَرَةِ: ١٤، ١٥] ، يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ

{ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } [Bakara: 14, 15] “Biz ancak alay edicileriz... Allah da onlarla alay eder”, { يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ }

[النِّسَاءِ: ١٤٢] ، وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٤] ، وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشُّورَى: ٤٠] ، إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ [هُودٍ: ٣٨] . وَثَانِيهَا: الْيَهُودُ تَصْبُغُ أَوْلَادَهَا يَهُودًا وَالنَّصَارَى تَصْبُغُ أَوْلَادَهَا نَصَارَى بِمَعْنَى يُلْقُونَهُمْ فَيَصْبُغُونَهُمْ بِذَلِكَ لِمَا يُشْرِبُونَ فِي قُلُوبِهِمْ، عَنْ قَتَادَةَ قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: يُقَالُ: فُلَانٌ يَصْبُغُ فُلَانًا فِي الشَّيْءِ، أَيْ يُدْخِلُهُ فِيهِ وَيُلْزِمُهُ إِيَّاهُ كَمَا يُجْعَلُ الصَّبْغُ لَازِمًا للثواب وَأَنْشَدَ ثَعْلَبٌ:

[Nisâ: 142] “Onlar Allah'ı aldatmaya çalışırlar; hâlbuki O onları aldatandır”, { وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ } [Âl-i İmrân: 54] “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu”, { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } [Şûrâ: 40] “Bir kötülüğün cezası, onun misli bir kötülüktür”, { إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ } [Hûd: 38] “Bizimle alay ederseniz, biz de sizinle alay ederiz”. İkincisi: Yahudiler çocuklarını Yahudi olarak, Hristiyanlar da çocuklarını Hristiyan olarak boyarlar; yani kalplerine içirdikleri şeyler sebebiyle onları [o dine] sokar ve böylece onları boyamış olurlar (Katâde'den). İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: 'Filanca filancayı bir şeyin içine boyadı' denir ki bu, 'onu o şeyin içine soktu ve boyanın elbiseye ayrılmaz kılındığı gibi onu o şeye ayrılmaz kıldı' demektir. Sa'leb şu beyti okumuştur:

دَعِ الشَّرَّ وَانْزِلْ بِالنَّجَاةِ تَحَرُّزًا ... إِذَا أَنْتَ لَمْ يَصْبُغْكَ فِي الشَّرِّ صَابِغُ

'Kötülüğü bırak da sakınarak kurtuluşa er / Seni kötülüğe boyayan bir boyacı boyamadığı sürece.'

وَثَالِثُهَا: سُمِّيَ الدِّينُ صِبْغَةً لِأَنَّ هَيْئَتَهُ تَظْهَرُ بِالْمُشَاهَدَةِ مِنْ أَثَرِ الطَّهَارَةِ وَالصَّلَاةِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ [الْفَتْحِ: ٢٩] . وَرَابِعُهَا: قَالَ الْقَاضِي قَوْلُهُ: صِبْغَةَ اللَّهِ متعلق بقوله: قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ [البقرة: ١٣٦] إلى قوله: وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ [البقرة: ١٣٦] فَوَصَفَ هَذَا الْإِيمَانَ مِنْهُمْ بِأَنَّهُ صِبْغَةُ اللَّهِ تَعَالَى لِيُبَيِّنَ أَنَّ الْمُبَايَنَةَ بَيْنَ هَذَا الدِّينِ الَّذِي اخْتَارَهُ اللَّهُ، وَبَيْنَ الدِّينِ الَّذِي اخْتَارَهُ الْمُبْطِلُ ظَاهِرَةٌ جَلِيَّةٌ، كَمَا تَظْهَرُ الْمُبَايَنَةُ بَيْنَ الْأَلْوَانِ وَالْأَصْبَاغِ لِذِي الْحِسِّ السَّلِيمِ. الْقَوْلُ الثَّانِي: أن صبغة الله فطرته وهو كقوله:

Üçüncüsü: Dine sıbga (boya) denilmiştir; çünkü onun heyeti, abdest ve namazın eserinden gözle görülür bir biçimde ortaya çıkar. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ } [Fetih: 29] “Onların nişanları yüzlerindeki secde izidir”. Dördüncüsü: Kādî şöyle demiştir: O'nun: { صِبْغَةَ اللَّهِ } kavli, { قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ } [Bakara: 136] kavlinden: { وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } [Bakara: 136] kavline kadar olan kısma taalluk etmektedir. Dolayısıyla sağlam duyuya sahip kimseye renkler ve boyalar arasındaki zıtlık açıkça göründüğü gibi, Allah'ın seçtiği bu din ile batıl ehlinin seçtiği din arasındaki zıtlığın da apaçık ve besbelli olduğunu açıklamak için onların bu imanını Allah Teâlâ'nın boyası (sıbgatullâh) olarak tavsif etmiştir. İkinci Kavil: Allah'ın boyasının O'nun fıtratı olduğudur; bu da O'nun şu kavli gibidir:

فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ [الرُّومِ: ٣٠] وَمَعْنَى هَذَا الْوَجْهِ أَنَّ الْإِنْسَانَ مَوْسُومٌ فِي تَرْكِيبِهِ وَبِنْيَتِهِ بِالْعَجْزِ وَالْفَاقَةِ، وَالْآثَارُ الشَّاهِدَةُ عَلَيْهِ بِالْحُدُوثِ وَالِافْتِقَارِ إِلَى الْخَالِقِ فَهَذِهِ الْآثَارُ كَالصِّبْغَةِ لَهُ وَكَالسِّمَةِ اللَّازِمَةِ. قَالَ الْقَاضِي: مَنْ حَمَلَ قَوْلَهُ: صِبْغَةَ اللَّهِ عَلَى الْفِطْرَةِ فَهُوَ مُقَارِبٌ فِي الْمَعْنَى، لِقَوْلِ مَنْ يَقُولُ: هُوَ دِينُ اللَّهِ لِأَنَّ الْفِطْرَةَ الَّتِي أُمِرُوا بِهَا هُوَ الَّذِي تَقْتَضِيهِ الْأَدِلَّةُ مِنْ عَقْلٍ وَشَرْعٍ، وَهُوَ الدِّينُ أَيْضًا لَكِنَّ الدِّينَ أَظْهَرُ لِأَنَّ الْمُرَادَ عَلَى مَا بَيَّنَّا هُوَ الَّذِي وَصَفُوا أَنْفُسَهُمْ بِهِ فِي قَوْلِهِ/ قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي ذَلِكَ: إِنَّ دِينَ اللَّهِ الَّذِي أَلْزَمَكُمُ التَّمَسُّكَ بِهِ فَالنَّفْعُ بِهِ سَيَظْهَرُ دِينًا وَدُنْيَا كَظُهُورِ حُسْنِ الصِّبْغَةِ، وَإِذَا حُمِلَ الْكَلَامُ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ لَمْ يَكُنْ لِقَوْلِ مَنْ يَقُولُ: إِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ لِعَادَةٍ جَارِيَةٍ لِلْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فِي صَبْغٍ يَسْتَعْمِلُونَهُ فِي أَوْلَادِهِمْ مَعْنًى، لِأَنَّ الْكَلَامَ إِذَا اسْتَقَامَ عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ بِدُونِهِ فَلَا فَائِدَةَ فِيهِ وَلْنَذْكُرِ الْآنَ بَقِيَّةَ أَقْوَالِ الْمُفَسِّرِينَ:

{ فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ } [Rûm: 30] “Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtratı... Allah'ın yaratışında hiçbir değişme yoktur”. Bu vechin manası şudur: İnsan kendi terkibinde ve bünyesinde acziyet ve muhtaçlıkla damgalanmıştır; onun sonradan yaratıldığına ve Yaratıcı'ya muhtaç olduğuna şahitlik eden izler vardır; işte bu izler onun için bir boya ve ayrılmaz bir alamet gibidir. Kādî şöyle demiştir: O'nun: { صِبْغَةَ اللَّهِ } kavlini fıtrata hamleden kimse, manada 'o Allah'ın dinidir' diyen kimsenin kavline yaklaşmış olur; çünkü emrolundukları fıtrat, akıl ve şeriat delillerinin gerektirdiği şeydir ve o aynı zamanda dindir. Fakat din [olarak tevil etmek] daha açıktır; zira açıkladığımız üzere maksat, O'nun / { قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ } kavlinde kendilerini nitelendirdikleri şeydir. Sanki Allah Teâlâ bu hususta şöyle buyurmuştur: 'Allah'ın size sarılmanızı emrettiği dinin faydası, güzel boyanın ortaya çıkışı gibi din ve dünyada ortaya çıkacaktır.' Söz zikrettiğimiz şekilde hamledildiğinde, 'Bunu Yahudi ve Hristiyanların çocuklarına tatbik ettikleri boyama âdeti sebebiyle söylemiştir' diyen kimsenin kavlinin bir manası kalmaz; zira söz buna gerek kalmaksızın en güzel vecihler üzere istikamet bulduğunda o [iddiada] bir fayda yoktur. Şimdi müfessirlerin diğer görüşlerini zikredelim:

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ صِبْغَةَ اللَّهِ هِيَ الْخِتَانُ، الَّذِي هُوَ تَطْهِيرٌ، أَيْ كَمَا أَنَّ الْمَخْصُوصَ الَّذِي لِلنَّصَارَى تَطْهِيرٌ لَهُمْ فَكَذَلِكَ الْخِتَانُ تَطْهِيرٌ لِلْمُسْلِمِينَ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ.

Üçüncü Kavil: Allah'ın boyasının, bir temizlik olan sünnet (hitan) olduğudur; yani Hristiyanlara has olan şey onlar için nasıl bir temizlik ise, aynı şekilde sünnet olmak da Müslümanlar için bir temizliktir (Ebû'l-Âliye'den).

الْقَوْلُ الرَّابِعُ: إِنَّهُ حُجَّةُ اللَّهِ، عَنِ الْأَصَمِّ، وَقِيلَ: إِنَّهُ سُنَّةُ اللَّهِ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، وَالْقَوْلُ الْجَيِّدُ هُوَ الْأَوَّلُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Dördüncü Kavil: Onun Allah'ın hücceti olduğudur (el-Esam'dan). Bir rivayette de: 'O, Allah'ın sünnetidir' denmiştir (Ebû Ubeyde'den). Güzel olan görüş birinci görüştür. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي نَصْبِ صِبْغَةَ أَقْوَالٌ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ مِلَّةَ وَتَفْسِيرٌ لَهَا. الثَّانِي: اتَّبِعُوا صِبْغَةَ اللَّهِ.

İkinci Mesele: { صِبْغَةَ } kelimesinin nasbı hususunda görüşler vardır: Birincisi: { مِلَّةَ } kelimesinden bedel ve onun tefsiri olduğudur. İkincisi: 'Allah'ın boyasına uyun' [takdirinde mef'ul olduğudur].

الثَّالِثُ: قَالَ سِيبَوَيْهِ: إِنَّهُ مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ فَيَنْتَصِبُ عَنْ قَوْلِهِ: آمَنَّا بِاللَّهِ كَمَا انْتَصَبَ وَعْدُ اللَّهِ عَمَّا تَقَدَّمَهُ.

Üçüncüsü: Sîbeveyhi şöyle demiştir: O tekit edici bir mastardır; dolayısıyla { وَعْدَ اللَّهِ } kelimesinin kendisinden öncekine binaen mensub olması gibi, { آمَنَّا بِاللَّهِ } kavlinden dolayı mensub olmuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً فَالْمُرَادُ أَنَّهُ يَصْبُغُ عِبَادَهُ بِالْإِيمَانِ وَيُطَهِّرُهُمْ بِهِ مِنْ أَوْسَاخِ الْكُفْرِ، فَلَا صِبْغَةَ أَحْسَنُ مِنْ صِبْغَتِهِ.

O'nun: { وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً } “Allah'tan daha güzel boyası olan kim vardır?” kavline gelince; murat, 'O, kullarını iman ile boyar ve bununla onları küfrün kirlerinden temizler; binaenaleyh O'nun boyasından daha güzeli yoktur' demektir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ فَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : إِنَّهُ عَطْفٌ عَلَى: آمَنَّا بِاللَّهِ وَهَذَا يَرُدُّ قَوْلَ مَنْ يَزْعُمُ أَنَّ صِبْغَةَ اللَّهِ بَدَلٌ مِنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ أَوْ نُصِبَ عَلَى الْإِغْرَاءِ بِمَعْنَى عَلَيْكُمْ صِبْغَةَ اللَّهِ لِمَا فِيهِ مِنْ فَكِّ النَّظْمِ وَانْتِصَابُهَا عَلَى أَنَّهَا مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ هُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ سِيبَوَيْهِ، وَالْقَوْلُ مَا قالت حذام.

Allah Teâlâ'nın: { وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ } “Biz yalnız O'na kulluk edenleriz” kavline gelince; el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bu, { آمَنَّا بِاللَّهِ } kavline matuftur. Bu da nazmı çözmesi sebebiyle, { صِبْغَةَ اللَّهِ } terkibinin İbrâhim'in dininden bedel olduğunu veya { عَلَيْكُمْ صِبْغَةَ اللَّهِ } (Allah'ın boyasına sarılın) manasında iğrâ üzere mensub olduğunu iddia eden kimsenin kavlini reddeder. Onun tekit edici bir mastar olarak mansub olması ise Sîbeveyhi'nin zikrettiği görüştür; söz, Hizâm'ın dediği sözdür.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٣٩]

[Bakara Suresi (2): Ayet 139]

قُلْ أَتُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ وَلَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ (١٣٩)

{ قُلْ أَتُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ وَلَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ } “De ki: Bizim de Rabbimiz sizin de Rabbiniz olan Allah hakkında bizimle tartışıyor musunuz? Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size aittir. Biz yalnız O'na ihlâsla bağlananlarız.” (139)

اعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:

Bil ki bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي تِلْكَ الْمُحَاجَّةِ وَذَكَرُوا وُجُوهًا. أَحَدُهَا: أَنَّ ذَلِكَ كَانَ قَوْلَهُمْ إِنَّهُمْ أَوْلَى بِالْحَقِّ وَالنُّبُوَّةِ لِتَقَدُّمِ النُّبُوَّةِ فِيهِمْ وَالْمَعْنَى: أَتُجَادِلُونَنَا فِي أن الله اصطفى رسول مِنَ الْعَرَبِ لَا مِنْكُمْ وَتَقُولُونَ: لَوْ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى أَحَدٍ لَأَنْزَلَ عَلَيْكُمْ، وَتَرَوْنَكُمْ أَحَقَّ بِالنُّبُوَّةِ مِنَّا. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُمْ: نَحْنُ أَحَقُّ بِالْإِيمَانِ مِنَ الْعَرَبِ الَّذِينَ عَبَدُوا الْأَوْثَانَ. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُمْ نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ وَقَوْلُهُمْ: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى [الْبَقَرَةِ: ١١١] وَقَوْلُهُمْ: كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا [البقرة: ١٣٥] عَنِ الْحَسَنِ. وَرَابِعُهَا:

Birinci Mesele: Bu tartışma (muhâcce) hususunda ihtilaf etmişler ve birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Bunun, daha önceki peygamberlerin kendilerinden çıkması sebebiyle hakka ve peygamberliğe kendilerinin daha layık olduğunu söylemeleri olduğudur. Manası: 'Allah'ın sizden değil de Araplardan bir elçi seçmiş olması hususunda bizimle tartışıyor ve: Eğer Allah birine vahiy indirecek olsaydı size indirirdi, diyor ve kendinizi peygamberliğe bizden daha layık görüyorsunuz, öyle mi?' demektir. İkincisi: Onların: 'Biz, putlara tapan Araplardan imana daha layığız' şeklindeki sözleridir. Üçüncüsü: Onların: 'Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' sözleri ile: { لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى } [Bakara: 111] “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete giremeyecektir” ve: { كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا } [Bakara: 135] “Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız” kavilleridir (Hasan'dan). Dördüncüsü:

أَتُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ أَيْ: أَتُحَاجُّونَنَا فِي دِينِ اللَّهِ.

{ أَتُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ } yani: 'Allah'ın dini hakkında mı bizimle tartışıyorsunuz?' [demektir].

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذِهِ الْمُحَاجَّةُ كَانَتْ مَعَ مَنْ؟ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: أَنَّهُ خِطَابٌ لِلْيَهُودِ/ وَالنَّصَارَى.

İkinci Mesele: Bu tartışma kiminle idi? Bu hususta birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Bunun Yahudi / ve Hristiyanlara yönelik bir hitap olduğudur.

وَثَانِيهَا: أَنَّهُ خِطَابٌ مَعَ مُشْرِكِي الْعَرَبِ حَيْثُ قَالُوا: لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ [الزُّخْرُفِ: ٣١] وَالْعَرَبُ كَانُوا مُقِرِّينَ بِالْخَالِقِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ خِطَابٌ مَعَ الْكُلِّ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَلْيَقُ بِنَظْمِ الْآيَةِ.

İkincisi: { لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } [Zuhruf: 31] “Bu Kur'an iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?” dedikleri için Arap müşrikleriyle olan bir hitap olduğudur; nitekim Araplar da Yaratıcı'yı ikrar ediyorlardı. Üçüncüsü: Herkese yönelik bir hitap olduğudur. Birinci kavil ise ayetin nazmına daha uygundur.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ فَفِيهِ وَجْهَانِ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ أَعْلَمُ بِتَدْبِيرِ خَلْقِهِ وَبِمَنْ يَصْلُحُ لِلرِّسَالَةِ وَبِمَنْ لَا يَصْلُحُ لَهَا، فَلَا تَعْتَرِضُوا عَلَى رَبِّكُمْ، فَإِنَّ الْعَبْدَ لَيْسَ لَهُ أَنْ يَعْتَرِضَ عَلَى رَبِّهِ، بَلْ يَجِبُ عَلَيْهِ تَفْوِيضُ الْأَمْرِ بِالْكُلِّيَّةِ لَهُ. الثَّانِي: أَنَّهُ لَا نِسْبَةَ لَكُمْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا بِالْعُبُودِيَّةِ، وَهَذِهِ النِّسْبَةُ مُشْتَرَكَةٌ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ، فَلِمَ تُرَجِّحُونَ أَنْفُسَكُمْ عَلَيْنَا، بَلِ التَّرْجِيحُ مِنْ جَانِبِنَا لِأَنَّا مُخْلِصُونَ لَهُ فِي الْعُبُودِيَّةِ، وَلَسْتُمْ كَذَلِكَ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ وَهَذَا التأويل أقرب.

O'nun: { وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ } “Bizim de Rabbimiz sizin de Rabbiniz” kavline gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: O, yarattıklarını tedbir etmeyi ve kimin elçiliğe layık olup kimin elçiliğe layık olmadığını en iyi bilendir; binaenaleyh Rabbinize itiraz etmeyin; zira kulun Rabbine itiraz etme hakkı yoktur, bilakis işi bütünüyle O'na havale etmesi vaciptir. İkincisi: Sizin kulluk dışında Allah Teâlâ ile hiçbir nisbetiniz yoktur; bu nisbet ise bizimle sizin aranızda müşterektir. O halde ne diye kendinizi bize üstün tutuyorsunuz? Bilakis üstünlük bizim tarafımızdadır; çünkü biz kullukta O'na ihlâsla bağlıyız, siz ise böyle değilsiniz. O'nun: { وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ } “Biz yalnız O'na ihlâsla bağlananlarız” kavliyle kastedilen de budur. Bu tevil daha uygundur.

أما قوله تعالى: لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ فَالْمُرَادُ مِنْهُ النَّصِيحَةُ فِي الدِّينِ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لِنَبِيِّهِ: قُلْ لَهُمْ هَذَا الْقَوْلَ عَلَى وَجْهِ الشَّفَقَةِ وَالنَّصِيحَةِ، أَيْ لَا يَرْجِعُ إِلَيَّ مِنْ أَفْعَالِكُمُ الْقَبِيحَةِ ضَرَرٌ حَتَّى يَكُونَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْقَوْلِ دَفْعَ ذَلِكَ الضَّرَرِ وَإِنَّمَا الْمُرَادُ نُصْحُكُمْ وَإِرْشَادُكُمْ إِلَى الْأَصْلَحِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْإِنْسَانُ إِنَّمَا يَكُونُ مَقْبُولَ الْقَوْلِ إِذَا كَانَ خَالِيًا عَنِ الْأَغْرَاضِ الدُّنْيَوِيَّةِ، فَإِذَا كَانَ لِشَيْءٍ مِنَ الْأَغْرَاضِ لَمْ يَنْجَعْ قَوْلُهُ فِي الْقَلْبِ الْبَتَّةَ فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ

Allah Teâlâ'nın: { لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ } “Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size aittir” kavline gelince; bundan murat dinde nasihattir. Sanki Allah Teâlâ Peygamberi'ne: 'Onlara bu sözü şefkat ve nasihat yoluyla söyle' buyurmuştur; yani: 'Bu sözden maksat o zararı savmak olsun diye sizin çirkin fiillerinizden bana bir zarar dönecek değildir; murat ancak size nasihat etmek ve sizi en doğru olana iletmektir.' Velhasıl, insan ancak dünyevi gayelerden uzak olduğu zaman sözü kabul görür; eğer herhangi bir gayeye matuf olursa sözü kalbe kesinlikle tesir etmez. İşte murat budur;

فَيَكُونُ فِيهِ مِنَ الرَّدْعِ وَالزَّجْرِ مَا يَبْعَثُ عَلَى النَّظَرِ وَتَحَرُّكِ الطِّبَاعِ عَلَى الِاسْتِدْلَالِ وَقَبُولِ الحق، وأما معنى الإخلاص فقد تقدم.

Dolayısıyla bunda düşünmeye sevk eden, mizaçları delil getirmeye ve hakkı kabule harekete geçiren bir caydırma ve men etme bulunur. İhlâsın manasına gelince, o daha önce geçmişti.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٤٠]

[Bakara Suresi (2): Ayet 140]

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطَ كانُوا هُوداً أَوْ نَصارى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٠)

{ أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطَ كانُوا هُوداً أَوْ نَصارى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Yoksa siz İbrâhim'in, İsmâil'in, İshak'ın, Ya'kūb'un ve torunların Yahudi veya Hristiyan olduklarını mı söylüyorsunuz? De ki: Siz mi daha iyi bilirsiniz, yoksa Allah mı? Yanında Allah'tan gelen bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir? Allah yaptıklarınızdan asla habersiz değildir.” (140)

اعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ مَسْأَلَتَيْنِ:

Bil ki bu ayette iki mesele vardır: