الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ: أَمْ تَقُولُونَ بِالتَّاءِ عَلَى الْمُخَاطَبَةِ كَأَنَّهُ قَالَ: أَتُحَاجُّونَنَا أَمْ تَقُولُونَ، وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ عَلَى أَنَّهُ إِخْبَارٌ عَنِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فَعَلَى الْأَوَّلِ يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ (أَمْ) مُتَّصِلَةً وَتَقْدِيرُهُ: بِأَيِّ الْحُجَّتَيْنِ تَتَعَلَّقُونَ فِي أَمْرِنَا، أَبِالتَّوْحِيدِ فَنَحْنُ مُوَحِّدُونَ، أَمْ بِاتِّبَاعِ دِينِ الْأَنْبِيَاءِ فَنَحْنُ مُتَّبِعُونَ؟ وَأَنْ تَكُونَ مُنْقَطِعَةً بِمَعْنَى: بَلْ أَتَقُولُونَ وَالْهَمْزَةُ لِلْإِنْكَارِ أَيْضًا، وَعَلَى الثَّانِي تَكُونُ مُنْقَطِعَةً لِانْقِطَاعِ مَعْنَاهُ بِمَعْنَى الِانْقِطَاعِ إِلَى حِجَاجٍ آخَرَ غَيْرِ الْأَوَّلِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: أَتَقُولُونَ إِنَّ الْأَنْبِيَاءَ كَانُوا قَبْلَ نُزُولِ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ هُودًا أَوْ نَصَارَى.
Birinci Mesele: İbn Âmir, Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs, { أَمْ تَقُولُونَ } ibaresini muhatap kipiyle 'te' ile [okumuştur]. Sanki [Allah]: 'Bizimle tartışıyor musunuz yoksa ... mi diyorsunuz?' buyurmuştur. Diğer kıraat imamları ise Yahudi ve Hristiyanlardan haber vermek üzere 'ye' ile [yani 'em yekūlûne' şeklinde] okumuşlardır. Birinci kıraate göre { أَمْ } edatının muttasıl (bitişik) olması muhtemeldir ve takdiri şöyledir: 'Bizim durumumuz hususunda iki delilden hangisine tutunuyorsunuz? Tevhid hususunda mı? —ki bizler tevhid ehliz— yoksa peygamberlerin dinine tâbi olma hususunda mı? —ki bizler tâbi olanlarız—.' Munfasıl/münkatı' (kesik) olup { بَلْ أَتَقُولُونَ } 'Yoksa siz ... mi diyorsunuz?' manasında olması da mümkündür; buradaki hemze de yine inkâr içindir. İkinci kıraate göre ise mananın kopukluğundan ötürü münkatı' olur; yani önceki tartışmadan başka bir tartışmaya geçiş manasındadır. Sanki şöyle denilmiştir: 'Siz peygamberlerin, Tevrat ve İncil'in inişinden önce Yahudi veya Hristiyan olduklarını mı söylüyorsunuz?'
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّمَا أَنْكَرَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ الْقَوْلَ عَلَيْهِمْ لِوُجُوهٍ. أَحَدُهَا: لِأَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ ثَبَتَتْ نُبُوَّتُهُ بِسَائِرِ الْمُعْجِزَاتِ، وَقَدْ أَخْبَرَ عَنْ كَذِبِهِمْ فِي ذَلِكَ فَثَبَتَ لَا مَحَالَةَ كَذِبُهُمْ فِيهِ. وَثَانِيهَا: شَهَادَةُ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ عَلَى أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ كَانُوا عَلَى التَّوْحِيدِ وَالْحَنِيفِيَّةِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ أُنْزِلَا بَعْدَهُمْ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُمُ ادَّعَوْا ذَلِكَ مِنْ غَيْرِ بُرْهَانٍ فَوَبَّخَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى الْكَلَامِ فِي مَعْرِضِ الِاسْتِفْهَامِ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ وَالْغَرَضُ مِنْهُ الزَّجْرُ وَالتَّوْبِيخُ وَأَنْ يُقَرِّرَ اللَّهُ فِي نُفُوسِهِمْ أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ كَانُوا كَاذِبِينَ فِيمَا يَقُولُونَ.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın onların bu sözünü reddetmesi birtakım vecihlerdendir. Birincisi: Çünkü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliği diğer bütün mucizelerle sabit olmuştur ve o, onların bu iddiada yalancı olduklarını haber vermiştir; dolayısıyla onların bu husustaki yalancılıkları kesinleşmiştir. İkincisi: Tevrat ve İncil'in, peygamberlerin tevhid ve haniflik üzere olduklarına dair şahitliğidir. Üçüncüsü: Tevrat ve İncil'in onlardan sonra indirilmiş olmasıdır. Dördüncüsü: Onların bunu hiçbir delil olmaksızın iddia etmiş olmalarıdır. Bu yüzden Allah Teâlâ, inkâr yoluyla soru formundaki hitabıyla onları azarlamıştır. Bundan maksat caydırmak, kınamak ve söyledikleri şeyde yalancı olduklarını bizzat kendilerinin de bildiğini iç dünyalarında ikrar ettirmektir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ فَمَعْنَاهُ أَنَّ اللَّهَ أَعْلَمُ وَخَبَرَهُ أَصْدَقُ وَقَدْ أَخْبَرَ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَفِي الْقُرْآنِ عَلَى لِسَانِ مُحَمَّدٍ ﷺ أَنَّهُمْ كَانُوا مُسْلِمِينَ مُبَرَّئِينَ عَنِ الْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ. فَإِنْ قِيلَ: إِنَّمَا يُقَالُ هَذَا فِيمَنْ لَا يَعْلَمُ وَهُمْ عَلِمُوهُ وَكَتَمُوهُ فَكَيْفَ يَصِحُّ الْكَلَامُ؟ قُلْنَا: مَنْ قَالَ: إِنَّهُمْ كَانُوا عَلَى ظَنٍّ وَتَوَهُّمٍ فَالْكَلَامُ ظَاهِرٌ وَمَنْ قَالَ: عَلِمُوا وَجَحَدُوا فَمَعْنَاهُ أَنَّ مَنْزِلَتَكُمْ مَنْزِلَةُ الْمُعْتَرِضِينَ عَلَى مَا يَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ أَخْبَرَ بِهِ فَلَا يَنْفَعُهُ ذَلِكَ مَعَ إِقْرَارِهِ بِأَنَّ اللَّهَ أَعْلَمُ.
Allah Teâlâ'nın: { قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ } “De ki: Siz mi daha iyi bilirsiniz, yoksa Allah mı?” kavline gelince; bunun manası, Allah'ın daha iyi bildiği ve O'nun haberinin daha doğru olduğudur. Oysa O, Tevrat'ta, İncil'de ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in lisanı üzere Kur'an'da, onların Yahudilikten ve Hristiyanlıktan uzak Müslümanlar olduklarını haber vermiştir. Eğer: 'Bu ifade ancak bilmeyen kimse hakkında söylenir; oysa onlar bunu biliyor ve gizliyorlardı, öyleyse söz nasıl doğru olur?' denilirse, şöyle deriz: 'Onlar bir zann ve vehim üzere idiler' diyen kimseye göre sözün manası açıktır. 'Bildiler ve bile bile inkâr ettiler' diyen kimseye göre ise bunun manası şudur: Sizin konumunuz, Allah'ın haber verdiğini bildiği halde O'na itiraz eden kimsenin konumudur; Allah'ın daha iyi bildiğini ikrar etmesiyle birlikte [bu tavrı] ona fayda vermez.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ فَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ فِي الْآيَةِ تَقْدِيمًا وَتَأْخِيرًا وَالتَّقْدِيرُ: وَمَنْ أَظْلَمُ عِنْدَ اللَّهِ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً حَصَلَتْ عِنْدَهُ كَقَوْلِكَ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِنْ زَيْدٍ مِنْ جُمْلَةِ الْكَاتِمِينَ لِلشَّهَادَةِ وَالْمَعْنَى. لَوْ كَانَ إِبْرَاهِيمُ وَبَنُوهُ هود أَوْ نَصَارَى، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ كَتَمَ هَذِهِ الشَّهَادَةَ لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ مِمَّنْ يَكْتُمُ شَهَادَةً أَظْلَمَ مِنْهُ لَكِنْ لَمَّا اسْتَحَالَ ذَلِكَ مَعَ عَدْلِهِ وَتَنَزُّهِهِ عَنِ الْكَذِبِ، عَلِمْنَا أَنَّهُ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ. وَثَانِيهَا:
O'nun: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ } “Yanında Allah'tan gelen bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir?” kavline gelince; bunda üç vecih vardır. Birincisi: Ayette takdim ve tehir vardır ve takdiri şöyledir: 'Şahitliği gizleyenlerin tamamı içinde, nezdinde bulunan bir şahitliği gizleyen kimseden Allah katında daha zalim kim vardır?' Tıpkı senin: 'Zeyd'den daha zalim kim vardır?' demen gibi. Manası ise şudur: Eğer İbrâhim ve oğulları Yahudi veya Hristiyan olsalardı ve sonra Allah bu şahitliği gizlemiş olsaydı, şahitliği gizleyenler içinde O'ndan daha zalim kimse olmazdı. Fakat O'nun adaleti ve yalandan münezzeh oluşu sebebiyle bu imkânsız olunca, meselenin böyle olmadığını anladık. İkincisi:
وَمَنْ أَظْلَمُ مِنْكُمْ مَعَاشِرَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى إِنْ كَتَمْتُمْ هَذِهِ الشَّهَادَةَ مِنَ اللَّهِ فَمِنْ فِي قَوْلِهِ: مِنَ اللَّهِ تَتَعَلَّقُ بِالْكَاتِمِ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ وَبِالْمَكْتُومِ مِنْهُ عَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي كَأَنَّهُ قَالَ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ عِنْدَهُ شَهَادَةٌ فَلَمْ يُقِمْهَا عِنْدَ اللَّهِ بَلْ كَتَمَهَا وَأَخْفَاهَا. وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ: مِنْ فِي قَوْلِهِ: مِنَ اللَّهِ صِلَةَ الشَّهَادَةِ وَالْمَعْنَى: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً جَاءَتْهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَجَحَدَهَا كَقَوْلِ الرَّجُلِ لِغَيْرِهِ عِنْدِي شَهَادَةٌ مِنْكَ، أَيْ شَهَادَةٌ سَمِعْتُهَا مِنْكَ وَشَهَادَةٌ جَاءَتْنِي مِنْ جِهَتِكَ وَمِنْ عِنْدِكَ.
'Ey Yahudi ve Hristiyan topluluğu! Eğer siz bu şahitliği Allah'tan gizlerseniz sizden daha zalim kim olabilir?' Birinci görüşe göre { مِنَ اللَّهِ } kavlindeki { مِنْ } edatı gizleyene; ikinci görüşe göre ise kendisinden gizlenene taalluk eder. Sanki: 'Yanında bir şahitlik bulunup da onu Allah katında ikame etmeyen, bilakis onu gizleyip saklayan kimseden daha zalim kim olabilir?' denilmiştir. Üçüncüsü: { مِنَ اللَّهِ } kavlindeki { مِنْ } edatının şahitliğin sılası olmasıdır. Manası şöyledir: 'Allah katından kendisine ulaşan bir şahitliği gizleyip inkâr edenden daha zalim kim olabilir?' Tıpkı bir kimsenin diğerine: 'Nezdimde senden bir şahitlik vardır' yani 'senden işittiğim, senin tarafından ve senin katından bana gelen bir şahitlik vardır' demesi gibi.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ فَهُوَ الْكَلَامُ الْجَامِعُ لِكُلِّ وَعِيدٍ، وَمَنْ تَصَوَّرَ أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِسِرِّهِ وَإِعْلَانِهِ وَلَا يَخْفَى عَلَيْهِ خَافِيَةٌ أَنَّهُ مِنْ وَرَاءِ مُجَازَاتِهِ إِنْ خَيْرًا فَخَيْرٌ وَإِنْ شَرًّا فَشَرٌّ لَا يَمْضِي عَلَيْهِ طَرْفَةُ عَيْنٍ إِلَّا وَهُوَ حَذِرٌ خَائِفٌ أَلَا تَرَى أَنَّ أَحَدَنَا لَوْ كَانَ عَلَيْهِ رَقِيبٌ مِنْ جِهَةِ سُلْطَانٍ يَعُدُّ عَلَيْهِ الْأَنْفَاسَ لَكَانَ دَائِمَ الْحَذَرِ وَالْوَجَلِ مَعَ أَنَّ ذَلِكَ الرَّقِيبَ لَا يَعْرِفُ إِلَّا الظَّاهِرَ، فَكَيْفَ بِالرَّبِّ الرَّقِيبِ الَّذِي يَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفَى إِذَا هَدَّدَ وأوعد بهذا الجنس من القول.
O'nun: { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan asla habersiz değildir” kavline gelince; bu, bütün tehditleri kendisinde toplayan kapsamlı bir kelamdır. O Teâlâ'nın gizlisini de açığını da bildiğini, hiçbir gizlinin O'na gizli kalmadığını, iyilikse iyilikle kötülükse kötülükle O'nun karşılık vereceğini kavrayan kimsenin, sakınan ve korkan bir halde olmaksızın göz açıp kapayacak kadar bir anı dahi geçmez. Görmez misin ki birimizin başında hükümdar tarafından nefeslerini dahi sayan bir gözetleyici bulunsa, o gözetleyici ancak görüneni bildiği halde sürekli bir korku ve çekingenlik içinde olur. O halde gizliyi de gizlinin de ötesini bilen gözetleyici Rab bu türden bir sözle tehdit edip uyardığında [durum] nasıl olur?
[سورة البقرة (٢) : آية ١٤١]
[Bakara Suresi (2): Ayet 141]
تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٤١)
{ تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Onlar bir ümmetti, gelip geçti. Onların kazandıkları kendilerine, sizin kazandıklarınız da sizedir. Siz onların yaptıklarından sorguya çekilmezsiniz.” (141)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَاجَّ الْيَهُودَ فِي هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءِ عَقَّبَهُ بِهَذِهِ الْآيَةِ لِوُجُوهٍ. أَحَدُهَا: لِيَكُونَ وَعْظًا لَهُمْ وَزَجْرًا حتى لا يتكلوا عَلَى فَضْلِ الْآبَاءِ فَكُلُّ وَاحِدٍ يُؤْخَذُ بِعَمَلِهِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ مَتَى لَا يَسْتَنْكِرُ أَنْ يَكُونَ فَرْضُكُمْ عَيْنَ فَرْضِهِمْ لِاخْتِلَافِ الْمَصَالِحِ لَمْ يَسْتَنْكِرْ أَنْ تَخْتَلِفَ الْمَصَالِحُ فَيَنْقُلُكُمْ مُحَمَّدٌ ﷺ مِنْ مِلَّةٍ إِلَى مِلَّةٍ أُخْرَى. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ حُسْنَ طَرِيقَةِ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ ذَكَرَهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ بَيَّنَ أَنَّ الدَّلِيلَ لَا يَتِمُّ بذلك بل كل إنسان مسؤول عَنْ عَمَلِهِ، وَلَا عُذْرَ لَهُ فِي تَرْكِ الْحَقِّ بِأَنْ تَوَهَّمَ أَنَّهُ مُتَمَسِّكٌ بِطَرِيقَةِ مَنْ تَقَدَّمَ، لِأَنَّهُمْ أَصَابُوا أَمْ أَخْطَئُوا لَا يَنْفَعُ هَؤُلَاءِ وَلَا يَضُرُّهُمْ لِئَلَّا يَتَوَهَّمَ أَنَّ طَرِيقَةَ الدِّينِ التَّقْلِيدُ، فَإِنْ قِيلَ لِمَ كُرِّرَتِ الْآيَةُ؟ قُلْنَا فِيهِ قَوْلَانِ، أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ عَنَى بِالْآيَةِ الْأُولَى إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ ذُكِرَ مَعَهُ، وَالثَّانِيَةِ أَسْلَافَ الْيَهُودِ. قَالَ الْجُبَّائِيُّ قَالَ الْقَاضِي: هَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ أَسْلَافَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى لَمْ يَجْرِ لَهُمْ ذِكْرٌ مُصَرَّحٌ وَمَوْضِعُ الشُّبْهَةِ فِي هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا قَالُوا فِي إِبْرَاهِيمَ وَبَنِيهِ إِنَّهُمْ كَانُوا هُودًا فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّهُمْ كَانُوا عَلَى مِثْلِ طَرِيقَةِ أَسْلَافِنَا مِنَ الْيَهُودِ فَصَارَ سَلَفُهُمْ فِي حُكْمِ الْمَذْكُورِينَ فَجَازَ أَنْ يَقُولَ: تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ وَيُعَيِّنُهُمْ وَلَكِنَّ ذَلِكَ كَالتَّعَسُّفِ بَلِ الْمَذْكُورُ السَّابِقُ هُوَ إِبْرَاهِيمُ وَبَنُوهُ فَقَوْلُهُ: تِلْكَ أُمَّةٌ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَيْهِمْ، وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ مَتَى اخْتَلَفَتِ الْأَوْقَاتُ وَالْأَحْوَالُ وَالْمَوَاطِنُ لَمْ يَكُنِ التَّكْرَارُ عَبَثًا فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ فَوَصْفُ هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءِ فِيمَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ الدِّينِ لَا يُسَوِّغُ التَّقْلِيدَ فِي هَذَا الْجِنْسِ فَعَلَيْكُمْ بِتَرْكِ الْكَلَامِ فِي تِلْكَ الْأُمَّةِ فَلَهَا مَا كَسَبَتْ وَانْظُرُوا فِيمَا دَعَاكُمْ إِلَيْهِ مُحَمَّدٌ ﷺ، فَإِنَّ ذَلِكَ أَنْفَعُ لَكُمْ وَأَعْوَدُ عَلَيْكُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ إِلَّا عَنْ عَمَلِكُمْ.
Bil ki Allah Teâlâ, bu peygamberler konusunda Yahudilerle tartışınca, birtakım vecihlerden dolayı bunun peşinden bu ayeti getirmiştir. Birincisi: Ataların faziletine güvenmesinler diye onlara bir vaaz ve caydırma olması içindir; zira herkes kendi ameliyle hesaba çekilir. İkincisi: Allah Teâlâ, maslahatların farklılığından ötürü sizin mükellefiyetinizin onların mükellefiyetinin aynısı olmasını yadırgamadığınız gibi maslahatlar değiştiğinde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in sizi bir dinden başka bir dine nakletmesini de yadırgamamanız gerektiğini beyan etmiştir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ bu ayetlerde zikrettiği peygamberlerin güzel yolunu anlatınca, delilin sadece bununla tamamlanmayacağını, bilakis her insanın kendi amelinden sorumlu olduğunu ve geçmişlerin yoluna tutunduğunu vehmederek hakkı terk etmekte hiçbir mazeretinin bulunmadığını beyan etmiştir; zira dinin yolunun taklit olduğu zannedilmesin diye, onların isabet etmiş veya yanılmış olmaları bunlara ne fayda verir ne de zarar verir. Eğer: 'Ayet niçin tekrar edildi?' denilirse, deriz ki: Bu hususta iki görüş vardır. Birincisi: İlk ayetle İbrâhim'i ve onunla birlikte zikredilenleri, ikincisiyle ise Yahudilerin geçmişlerini kastetmiştir. Cübbâî der ki; Kâdî şöyle demiştir: 'Bu uzaktır; çünkü Yahudi ve Hristiyanların geçmişlerinden açıkça bahsedilmemiştir. Bu görüşteki şüphe noktası şudur: Topluluk İbrâhim ve oğulları hakkında onların Yahudi olduklarını söyleyince, sanki onlar: 'Onlar bizim Yahudi geçmişlerimizin yolunun benzeri üzereydiler' demiş gibi oldular; böylece geçmişleri zikredilenler hükmüne geçti ve { تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ } “Onlar bir ümmetti, gelip geçti” deyip onları belirlemesi caiz oldu. Fakat bu zorlama gibidir. Bilakis daha önce zikredilen İbrâhim ve oğullarıdır; dolayısıyla O'nun { تِلْكَ أُمَّةٌ } kavlinin onlara dönmesi vaciptir.' İkinci görüş: Vakitler, haller ve durumlar farklılaştığında tekrar anlamsız olmaz. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: 'Bunlar ancak birer insandır; dolayısıyla bu peygamberlerin din hususunda üzerinde bulunduğunuz durumla nitelenmesi, bu türden bir taklidi meşru kılmaz. Size düşen o ümmet hakkında konuşmayı bırakmaktır; zira onların kazandığı onlaradır. Siz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in sizi davet ettiği şeye bakın; zira bu sizin için daha faydalı ve size getirisi daha çok olandır; siz ancak kendi amelinizden hesaba çekilirsiniz.'
[سورة البقرة (٢) : آية ١٤٢]
[Bakara Suresi (2): Ayet 142]
سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلاَّهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٤٢)
{ سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلاَّهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “İnsanlardan birtakım beyinsizler, 'Üzerinde bulundukları kıblelerinden onları çeviren nedir?' diyecekler. De ki: Doğu da batı da Allah'ındır. O dilediğini dosdoğru yola iletir.” (142)
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الشُّبْهَةُ الثَّانِيَةُ مِنَ الشُّبَهِ الَّتِي ذَكَرَهَا الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى طَعْنًا فِي الْإِسْلَامِ فَقَالُوا: النَّسْخُ يَقْتَضِي إِمَّا الْجَهْلَ أَوِ التَّجْهِيلَ، وَكِلَاهُمَا لَا يَلِيقُ بِالْحَكِيمِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَمْرَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ خَالِيًا عَنِ الْقَيْدِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُقَيَّدًا بِلَا دَوَامٍ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُقَيَّدًا بِقَيْدِ الدَّوَامِ، فَإِنْ كَانَ خَالِيًا عَنِ الْقَيْدِ لَمْ يَقْتَضِ الْفِعْلَ إِلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً، فَلَا يَكُونُ وُرُودُ الْأَمْرِ بَعْدَ ذَلِكَ عَلَى خِلَافِهِ نَاسِخًا وَإِنْ كَانَ مُقَيَّدًا بِقَيْدِ اللَّادَوَامَ فَهَهُنَا ظَاهِرٌ أَنَّ الْوَارِدَ بَعْدَهُ عَلَى خِلَافِهِ لَا يَكُونُ نَاسِخًا لَهُ، وَإِنْ كَانَ مُقَيَّدًا بِقَيْدِ الدَّوَامِ فَإِنْ كَانَ الْأَمْرُ يُعْتَقَدُ فِيهِ أَنَّهُ يَبْقَى دَائِمًا مَعَ أَنَّهُ ذَكَرَ لَفْظًا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَبْقَى دَائِمًا ثُمَّ إِنَّهُ رَفَعَهُ بَعْدَ ذَلِكَ، فَهَهُنَا كَانَ جَاهِلًا ثُمَّ بَدَا لَهُ ذَلِكَ، وَإِنْ كَانَ عَالِمًا بِأَنَّهُ لَا يَبْقَى دَائِمًا مَعَ أَنَّهُ/ ذَكَرَ لَفْظًا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَبْقَى دَائِمًا كَانَ ذَلِكَ تَجْهِيلًا فَثَبَتَ أَنَّ النَّسْخَ يَقْتَضِي إِمَّا الْجَهْلَ أَوِ التَّجْهِيلَ وَهُمَا مُحَالَانِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَكَانَ النَّسْخُ مِنْهُ مُحَالًا، فَالْآتِي بِالنَّسْخِ فِي أَحْكَامِ اللَّهِ تَعَالَى يَجِبُ أَنْ يكون مبطلًا
Bil ki bu, Yahudi ve Hristiyanların İslâm'ı karalamak üzere ileri sürdükleri şüphelerin ikincisidir. Onlar şöyle demişlerdir: Nesh ya cehaleti ya da yanıltmayı gerektirir; her ikisi de Hakîm olan [Allah]'a yakışmaz. Çünkü emir ya kayıtsızdır ya süreklilik taşımayan bir kayıtla kayıtlıdır ya da süreklilik kaydıyla kayıtlıdır. Eğer kayıtsız ise fiili ancak bir defa gerektirir; dolayısıyla bundan sonra onun aksine bir emrin gelmesi nesih olmaz. Eğer süreklilik taşımama kaydıyla kayıtlı ise, bundan sonra aksine gelen emrin onu neshedici olmayacağı burada açıktır. Eğer süreklilik kaydıyla kayıtlı ise; şayet emrin daima kalacağına inanıldığı halde sürekli kalacağını gösteren bir lafız zikredilmiş ve ardından onu kaldırmışsa, bu durumda [hükmü koyan] önce cahil imiş de sonradan fikri değişmiş (bedâ vaki olmuş) olur. Şayet sürekli kalmayacağını bildiği halde sürekli kalacağına delalet eden bir lafız zikretmişse, bu da bir yanıltma olur. Böylece nesihin ya cehaleti ya da yanıltmayı gerektirdiği sabit olmuştur; bu ikisi ise Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır. Dolayısıyla O'ndan neshin vaki olması imkânsızdır; o halde Allah Teâlâ'nın hükümlerinde nesh getiren kimsenin bâtıl ehli olması gerekir.
فَبِهَذَا الطَّرِيقِ تَوَصَّلُوا بِالْقَدْحِ فِي نَسْخِ الْقِبْلَةِ إِلَى الطَّعْنِ فِي الْإِسْلَامِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ خَصَّصُوا هَذِهِ الصُّورَةَ بِمَزِيدِ شُبْهَةٍ فَقَالُوا: إِنَّا إِذَا جَوَّزْنَا النَّسْخَ إِنَّمَا نُجَوِّزُهُ عِنْدَ اخْتِلَافِ الْمَصَالِحِ وهاهنا الْجِهَاتُ مُتَسَاوِيَةٌ فِي أَنَّهَا لِلَّهِ تَعَالَى وَمَخْلُوقَةٌ لَهُ فَتَغْيِيرُ الْقِبْلَةِ مِنْ جَانِبِ فِعْلٍ خَالٍ عَنِ الْمَصْلَحَةِ فَيَكُونُ عَبَثًا وَالْعَبَثُ لَا يَلِيقُ بِالْحَكِيمِ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ هَذَا التَّغْيِيرَ لَيْسَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَتَوَصَّلُوا بِهَذَا الْوَجْهِ إِلَى الطَّعْنِ فِي الْإِسْلَامِ، وَلْنَتَكَلَّمِ الْآنَ فِي تَفْسِيرِ الْأَلْفَاظِ ثُمَّ لِنَذْكُرِ الْجَوَابَ عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي قَرَّرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ الْكَرِيمِ.
İşte bu yolla kıblenin neshedilmesini karalayarak İslâm'a dil uzatmaya vardılar. Sonra bu meseleyi ilave bir şüphe ile tahsis edip şöyle dediler: 'Biz neshi caiz görsek dahi ancak maslahatların farklılaşması durumunda caiz görürüz. Burada ise cihetler Allah Teâlâ'ya ait olma ve O'nun tarafından yaratılmış bulunma hususunda eşittir; dolayısıyla kıblenin bir yönden değiştirilmesi maslahattan yoksun bir fiil olur ve abes haline gelir. Abes ise Hakîm olan [Allah]'a yakışmaz. Bu da göstermektedir ki bu değişiklik Allah Teâlâ'dan değildir.' Böylece bu vecihle İslâm'ı karalamaya yöneldiler. Şimdi lafızların tefsirini konuşalım, sonra da Allah Teâlâ'nın Yüce Kitabı'nda takrir buyurduğu vecih üzere bu şüphenin cevabını zikredelim.
أَمَّا قَوْلُهُ: سَيَقُولُ السُّفَهاءُ فَفِيهِ قَوْلَانِ. الْأَوَّلُ: وَهُوَ اخْتِيَارُ الْقَفَّالِ أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ وَإِنْ كَانَ لِلْمُسْتَقْبَلِ ظَاهِرًا لَكِنَّهُ قَدْ يُسْتَعْمَلُ فِي الْمَاضِي أَيْضًا، كَالرَّجُلِ يَعْمَلُ عَمَلًا فَيَطْعَنُ فِيهِ بَعْضُ أَعْدَائِهِ فَيَقُولُ: أَنَا أَعْلَمُ أَنَّهُمْ سَيَطْعَنُونَ عَلَيَّ فِيمَا فَعَلْتُ، وَمَجَازُ هَذَا أَنْ يَكُونَ الْقَوْلُ فِيمَا يُكَرَّرُ وَيُعَادُ، فَإِذَا ذَكَرُوهُ مَرَّةً فَسَيَذْكُرُونَهُ بَعْدَ ذَلِكَ مَرَّةً أُخْرَى، فَصَحَّ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ أَنْ يُقَالَ: سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ ذَلِكَ، وَقَدْ وَرَدَتِ الْأَخْبَارُ أَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا ذَلِكَ نَزَلَتِ الْآيَةُ. الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْهُمْ قبل أن ذكروا هَذَا الْكَلَامَ أَنَّهُمْ سَيَذْكُرُونَهُ وَفِيهِ فَوَائِدُ.
O'nun: { سَيَقُولُ السُّفَهاءُ } “Beyinsizler diyecekler” kavline gelince; bunda iki görüş vardır. Birincisi —ki Kaffâl'in tercihidir—: Bu lafız zahiren gelecek zaman için olsa da bazen geçmiş zaman için de kullanılır; tıpkı bir iş yapan ve bazı düşmanları bu işte kendisini kınayan bir adamın: 'Yaptığım şey hususunda beni kınayacaklarını biliyorum' demesi gibi. Bunun mecaz oluşu, sözün tekrarlanan ve yenilenen şeyler hakkında kullanılması açısındandır; yani bunu bir defa zikrettiklerinde bundan sonra bir kez daha zikredeceklerdir. Bu tevile göre: 'İnsanlardan birtakım beyinsizler bunu diyecekler' denilmesi sahih olur. Nitekim rivayetlerde onlar bunu söylediklerinde ayetin indiği nakledilmiştir. İkinci görüş: Allah Teâlâ onlar bu sözü söylemeden önce bunu söyleyeceklerini haber vermiştir; bunda ise birtakım faydalar vardır.
أَحَدُهَا: أَنَّهُ ﵊ إِذَا أَخْبَرَ عَنْ ذَلِكَ قَبْلَ وُقُوعِهِ، كَانَ هَذَا إِخْبَارًا عَنِ الْغَيْبِ فَيَكُونُ مُعْجِزًا.
Birincisi: O aleyhisselâm bu hadiseyi gerçekleşmeden önce haber verince, bu bir gayb haberi olur ve mucize teşkil eder.
وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى إِذَا أَخْبَرَ عَنْ ذَلِكَ أَوَّلًا ثُمَّ سَمِعَهُ مِنْهُمْ، فَإِنَّهُ يَكُونُ تَأَذِّيهِ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ أَقَلَّ مِمَّا إِذَا سَمِعَهُ مِنْهُمْ أَوَّلًا. وَثَالِثُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِذَا أَسْمَعَهُ ذَلِكَ أَوَّلًا ثُمَّ ذَكَرَ جَوَابَهُ مَعَهُ فَحِينَ يَسْمَعُهُ النَّبِيُّ ﵊ مِنْهُمْ يَكُونُ الْجَوَابُ حَاضِرًا، فَكَانَ ذَلِكَ أَوْلَى مِمَّا إِذَا سَمِعَهُ وَلَا يَكُونُ الْجَوَابُ حَاضِرًا، وَأَمَّا السَّفَهُ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ فَقَدْ شَرَحْنَاهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ [الْبَقَرَةِ: ١٣] وَبِالْجُمْلَةِ فَإِنَّ مَنْ لَا يُمَيِّزُ بَيْنَ مَا لَهُ وَعَلَيْهِ، وَيَعْدِلُ عَنْ طَرِيقِ مَنَافِعِهِ إِلَى مَا يَضُرُّهُ، يُوصَفُ بِالْخِفَّةِ وَالسَّفَهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْخَطَأَ فِي بَابِ الدِّينِ أَعْظَمُ مَضَرَّةً مِنْهُ فِي بَابِ الدُّنْيَا فَإِذَا كَانَ الْعَادِلُ عَنِ الرَّأْيِ الْوَاضِحِ فِي أَمْرِ دُنْيَاهُ يُعَدُّ سَفِيهًا، فَمَنْ يَكُونُ كَذَلِكَ فِي أَمْرِ دِينِهِ كَانَ أَوْلَى بِهَذَا الِاسْمِ فَلَا كَافِرَ إِلَّا وَهُوَ سَفِيهٌ فَهَذَا اللَّفْظُ يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى الْيَهُودِ، وَعَلَى الْمُشْرِكِينَ وَعَلَى الْمُنَافِقِينَ، وَعَلَى جُمْلَتِهِمْ، وَلَقَدْ ذَهَبَ إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ قَوْمٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ. فَأَوَّلُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ: هم اليهود، وذلك لأنهم كانوا يأتسون بموافقة الرسول لهم في القبلة، وكانوا يظنون أن موافقة لَهُمْ فِي الْقِبْلَةِ رُبَّمَا تَدْعُوهُ إِلَى أَنْ يَصِيرَ مُوَافِقًا لَهُمْ بِالْكُلِّيَّةِ، فَلَمَّا تَحَوَّلَ عَنْ تلك القبلة استوحشوا من ذلك واغتنموا وَقَالُوا: قَدْ عَادَ إِلَى طَرِيقَةِ آبَائِهِ، وَاشْتَاقَ إِلَى دِينِهِمْ، وَلَوْ ثَبَتَ عَلَى قِبْلَتِنَا لَعَلِمْنَا أَنَّهُ الرَّسُولُ الْمُنْتَظَرُ الْمُبَشَّرُ بِهِ فِي التَّوْرَاةِ، فَقَالُوا: مَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ فِي هَذِهِ الآية. وثانيها: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ وَالْحَسَنُ وَالْأَصَمُّ، إِنَّهُمْ مُشْرِكُو الْعَرَبِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ﵊ كَانَ مُتَوَجِّهًا إِلَى/ بَيْتِ الْمَقْدِسِ حِينَ كَانَ بِمَكَّةَ، وَالْمُشْرِكُونَ كَانُوا يَتَأَذَّوْنَ مِنْهُ بِسَبَبِ ذَلِكَ فَلَمَّا جَاءَ إِلَى الْمَدِينَةِ وَتَحَوَّلَ إِلَى الْكَعْبَةِ قَالُوا: أَبَى إِلَّا الرُّجُوعَ إِلَى مُوَافَقَتِنَا، وَلَوْ ثَبَتَ عَلَيْهِ لَكَانَ أَوْلَى بِهِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمُ الْمُنَافِقُونَ وَهُوَ قَوْلُ السُّدِّيِّ، وَهَؤُلَاءِ إِنَّمَا ذَكَرُوا ذَلِكَ اسْتِهْزَاءً مِنْ حَيْثُ لَا يَتَمَيَّزُ بَعْضُ الْجِهَاتِ عَنْ بَعْضٍ بِخَاصِّيَّةٍ مَعْقُولَةٍ تَقْتَضِي تَحْوِيلَ الْقِبْلَةِ إِلَيْهَا، فَكَانَ هَذَا التَّحْوِيلُ مجرد البعث وَالْعَمَلِ بِالرَّأْيِ وَالشَّهْوَةِ، وَإِنَّمَا حَمَلْنَا لَفْظَ السُّفَهَاءِ عَلَى الْمُنَافِقِينَ لِأَنَّ هَذَا الِاسْمَ مُخْتَصٌّ بِهِمْ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَلكِنْ لَا يَعْلَمُونَ [الْبَقَرَةِ: ١٣] . وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ يَدْخُلُ فِيهِ الْكُلُّ لِأَنَّ لَفْظَ السُّفَهَاءِ لَفْظُ عُمُومٍ دَخَلَ فِيهِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ، وَقَدْ بَيَّنَّا صَلَاحِيَتَهُ لِكُلِّ الْكُفَّارِ بِحَسَبِ الدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ وَالنَّصُّ أَيْضًا يَدُلُّ عَلَيْهِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ [الْبَقَرَةِ: ١٣٠] فَوَجَبَ أَنْ يَتَنَاوَلَ
İkincisi: Allah Teâlâ bunu önce haber verip de sonra bunu onlardan işittiğinde, onun bu sözden dolayı duyacağı eziyet, bunu ilk defa onlardan işitmiş olsaydı duyacağı eziyetten daha az olur. Üçüncüsü: Allah Teâlâ bunu önce ona duyurup cevabını da onunla birlikte zikredince, Peygamber aleyhisselâm bunu onlardan işittiği anda cevap hazır olur; bu durum, cevabın hazır olmadığı bir halde bunu işitmesinden daha evladır. Dilin aslında sefeh (beyinsizlik) kavramına gelince; bunu Allah Teâlâ'nın: { قالُوا أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ } “Beyinsizlerin inandığı gibi mi inanalım? dediler” [Bakara 13] kavlinin tefsirinde açıklamıştık. Velhasıl, lehine ve aleyhine olanı ayırt edemeyen, fayda yolundan sapıp kendisine zarar verene yönelen kimse hafiflik ve beyinsizlikle nitelenir. Şüphe yok ki din konusundaki hata, dünya konusundaki hatadan zarar bakımından daha büyüktür. Dünya işinde açık görüşten sapan kimse beyinsiz sayılıyorsa, din işinde böyle olan kimse bu isme daha layıktır. Dolayısıyla hiçbir kâfir yoktur ki beyinsiz olmasın. Bu sebeple bu lafzın Yahudilere, müşriklere, münafıklara ve bunların tamamına hamledilmesi mümkündür. Müfessirlerden bir grup bu vecihlerin her birine gitmiştir. Birincisi: İbn Abbâs ve Mücâhid şöyle demişlerdir: Onlar Yahudilerdir; zira onlar Resûl'ün kıblede kendilerine uymasıyla teselli buluyor ve kıblede kendilerine uymasının onu bütünüyle kendilerine muvafık hale getirmeye sevk edeceğini sanıyorlardı. O kıbleden dönünce bundan ürküp rahatsız oldular ve: 'Atalarının yoluna döndü, onların dinini özledi. Eğer bizim kıblemiz üzere sebat etseydi, Tevrat'ta müjdelenen beklenen elçi olduğunu bilirdik' dediler ve Allah'ın bu ayette kendilerinden naklettiği şeyi söylediler. İkincisi: İbn Abbâs, Berâ b. Âzib, Hasan ve Esamm şöyle demişlerdir: Onlar Arap müşrikleridir; zira o aleyhisselâm Mekke'de iken Beytülmakdis'e yöneliyordu ve müşrikler bundan dolayı rahatsız oluyorlardı. Medine'ye gelip de Kâbe'ye yönelince: 'Bize uymaya geri dönmekten başka bir şey yapamadı; eğer bunun üzerinde kalsaydı onun için daha evla olurdu' dediler. Üçüncüsü: Onlar münafıklardır ki bu Süddî'nin görüşüdür. Bunlar bunu sadece alay yollu söylemişlerdir; çünkü kıblenin kendisine döndürülmesini gerektiren aklen kavranabilir bir özellikle cihetlerin bazısı diğerinden ayrışmaz. Dolayısıyla bu çevirme sırf keyfî bir sevk, şahsi görüşe ve hevese göre amel etmektir. 'Süfehâ' (beyinsizler) lafzını münafıklara hamletmemizin sebebi, bu ismin onlara mahsus kılınmış olmasıdır; Allah Teâlâ: { أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَلكِنْ لَا يَعْلَمُونَ } “Bilesiniz ki, asıl beyinsizler kendileridir, fakat bilmezler” [Bakara 13] buyurmuştur. Dördüncüsü: Bu ifadenin içine hepsi girer; zira 'es-süfehâ' lafzı, başına elif-lam girmiş bir umum lafzıdır. Biz aklî delile göre bunun bütün kâfirlere uygunluğunu beyan etmiştik; nass da buna delalet etmektedir ki o da O'nun: { وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ } “Kendini bilmeyenden başka kim İbrâhim'in dininden yüz çevirir?” [Bakara 130] kavlidir. Dolayısıyla bunun
الْكُلَّ. قَالَ الْقَاضِي: الْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ بَيَانُ وُقُوعِ هَذَا الْكَلَامِ مِنْهُمْ فِي الْجُمْلَةِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنِ ادِّعَاءُ الْعُمُومِ فِيهِ بَعِيدًا قُلْنَا: هَذَا الْقَدْرُ لَا يُنَافِي الْعُمُومَ وَلَا يَقْتَضِي تَخْصِيصَهُ بَلِ الْأَقْرَبُ أَنْ يَكُونَ الْكُلُّ قَدْ قَالَ ذَلِكَ لِأَنَّ الْأَعْدَاءَ مَجْبُولُونَ عَلَى الْقَدْحِ وَالطَّعْنِ فَإِذَا وَجَدُوا مَجَالًا لَمْ يَتْرُكُوا مَقَالًا الْبَتَّةَ.
hepsini kapsaması vacip olmuştur. Kâdî şöyle demiştir: 'Ayetten maksat, bu sözün onlardan genel olarak sâdır olduğunu beyan etmektir; böyle olunca bunda umum iddiası uzak olmaz.' Biz deriz ki: Bu miktar umuma aykırı olmadığı gibi onun tahsis edilmesini de gerektirmez. Bilakis en uygun olanı, hepsinin bunu söylemiş olmasıdır; çünkü düşmanlar karalamak ve dil uzatmak fıtratı üzeredirler, binaenaleyh bir imkân bulduklarında söylenecek hiçbir sözü asla bırakmazlar.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها } “Üzerinde bulundukları kıblelerinden onları çeviren nedir?” kavline gelince; bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: وَلَّاهُ عَنْهُ صَرَفَهُ عَنْهُ وَوَلَّى إِلَيْهِ بِخِلَافِ وَلَّى عَنْهُ وَمِنْهُ قَوْلُهُ: وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ [الْأَنْفَالِ: ١٦] وَقَوْلُهُ: مَا وَلَّاهُمْ اسْتِفْهَامٌ عَلَى جِهَةِ الِاسْتِهْزَاءِ وَالتَّعَجُّبِ.
Birinci Mesele: 'Vellâhu anhü', onu ondan çevirdi demektir. 'Vellâ ileyhi' ise 'vellâ anhü'nün zıddıdır. O'nun: { وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ } “Kim o gün onlara arkasını dönerse” [Enfâl 16] kavli de bu kabildendir. O'nun { مَا وَلَّاهُمْ } kavli, alay ve hayret yollu bir soru ifadesidir.
الْمَسْأَلَةُ الثانية: في هذا التولي وجهان. الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْمَشْهُورُ الْمُجْمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَ الْمُفَسِّرِينَ: أَنَّهُ لَمَّا حُوِّلَتِ الْقِبْلَةُ إِلَى الْكَعْبَةِ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ عَابَ الْكُفَّارُ الْمُسْلِمِينَ فَقَالُوا: مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا فَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: مَا وَلَّاهُمْ لِلرَّسُولِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْقِبْلَةُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا هِيَ بَيْتُ الْمَقْدِسِ، وَاخْتَلَفَتِ الرِّوَايَاتُ فِي أَنَّهُ ﵊ مَتَى حَوَّلَ الْقِبْلَةَ بَعْدَ ذَهَابِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ فَعَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵁ بَعْدَ تِسْعَةِ أَشْهُرٍ أَوْ عَشَرَةِ أَشْهُرٍ، وَعَنْ مُعَاذٍ بَعْدَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ شَهْرًا وَعَنْ قَتَادَةَ بَعْدَ سِتَّةَ عَشَرَ شَهْرًا وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ بَعْدَ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا، وَهَذَا الْقَوْلُ أَثْبَتُ عِنْدَنَا مِنْ سَائِرِ الْأَقْوَالِ وَعَنْ بَعْضِهِمْ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ شَهْرًا مِنْ مَقْدَمِهِ. قَالَ الْوَاقِدِيُّ: صُرِفَتِ الْقِبْلَةُ يَوْمَ الِاثْنَيْنِ النِّصْفِ مِنْ رَجَبٍ عَلَى رَأْسِ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا، وَقَالَ آخرون: بل سنتان. الوجه الثاني: قول أب مُسْلِمٍ وَهُوَ أَنَّهُ لَمَّا صَحَّ الْخَبَرُ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَوَّلَهُ عَنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ إِلَى الْكَعْبَةِ وَجَبَ الْقَوْلُ بِهِ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَاحْتَمَلَ لَفْظُ الْآيَةِ أَنْ يُرَادَ بِقَوْلِهِ كَانُوا عَلَيْهَا، أَيِ السُّفَهَاءُ كَانُوا عَلَيْهَا فَإِنَّهُمْ كَانُوا لَا يَعْرِفُونَ إِلَّا قِبْلَةَ الْيَهُودِ وَقِبْلَةَ النَّصَارَى، فَالْأُولَى إِلَى الْمَغْرِبِ وَالثَّانِيَةُ إِلَى الْمَشْرِقِ، وَمَا جَرَتْ عَادَتُهُمْ بِالصَّلَاةِ حَتَّى يَتَوَجَّهُوا إِلَى شَيْءٍ مِنَ الْجِهَاتِ فَلَمَّا رَأَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مُتَوَجِّهًا نَحْوَ الْكَعْبَةِ كَانَ ذَلِكَ عِنْدَهُمْ مُسْتَنْكَرًا، فَقَالُوا: كَيْفَ يَتَوَجَّهُ أَحَدٌ إِلَى هَاتَيْنِ الْجِهَتَيْنِ الْمَعْرُوفَتَيْنِ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى رَادًّا عَلَيْهِمْ قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ وَاعْلَمْ أَنَّ أَبَا مُسْلِمٍ صَدَقَ فَإِنَّهُ لَوْلَا الرِّوَايَاتُ الظَّاهِرَةُ لَكَانَ هَذَا الْقَوْلُ مُحْتَمَلًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
İkinci Mesele: Bu yüz çevirmede iki vecih vardır. Birincisi —ki müfessirler nezdinde meşhur ve üzerinde icma edilen görüştür—: Kıble Beytülmakdis'ten Kâbe'ye çevrildiğinde kâfirler Müslümanları ayıplayıp: 'Üzerinde bulundukları kıblelerinden onları çeviren nedir?' dediler. O'nun { مَا وَلَّاهُمْ } kavlindeki zamir Resûl'e ve müminlere aittir; üzerinde bulundukları kıble ise Beytülmakdis'tir. O aleyhisselâm'ın Medine'ye gittikten sonra kıbleyi ne zaman çevirdiği hususunda rivayetler ihtilaf etmiştir: Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'tan dokuz veya on ay sonra, Muâz'dan on üç ay sonra, Katâde'den on altı ay sonra, İbn Abbâs ve Berâ b. Âzib'den ise on yedi ay sonra rivayet edilmiştir. Bu görüş bize göre diğer görüşlerden daha sabittir. Bazılarından ise Medine'ye gelişinden itibaren on sekiz ay sonra rivayet edilmiştir. Vâkıdî: 'Kıble, on yedinci ayın başında, Receb ayının ortasında pazartesi günü çevrildi' demiştir. Başkaları ise: 'Bilakis iki yıl sonra' demiştir. İkinci vecih: Ebû Müslim'in görüşüdür ki o şöyledir: Allah Teâlâ'nın onu Beytülmakdis'ten Kâbe'ye çevirdiğine dair haber sahih olunca bunu benimsemek vacip olmuştur. Eğer bu olmasaydı, ayetin lafzının { كانُوا عَلَيْها } kavliyle 'yani beyinsizlerin üzerinde bulunduğu kıble' manasını kastetmiş olması muhtemel olurdu; zira onlar sadece Yahudilerin kıblesi ile Hristiyanların kıblesini biliyorlardı ki birincisi batıya, ikincisi doğuyadır. Namaz kılma adetleri olmadığından bu cihetlerden hiçbirine yönelmezlerdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kâbe'ye yöneldiğini gördüklerinde bu onların katında yadırgandı ve: 'Nasıl olur da bir kimse bu bilinen iki cihetten birine yönelmez?' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara cevap olarak: 'De ki: Doğu da batı da Allah'ındır' buyurdu. Bil ki Ebû Müslim doğru söylemiştir; zira zahir rivayetler olmasaydı bu görüş muhtemel olurdu. Doğrusunu Allah bilir.
/ الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْقَفَّالُ: الْقِبْلَةُ هِيَ الْجِهَةُ الَّتِي يَسْتَقْبِلُهَا الْإِنْسَانُ، وَهِيَ مِنَ الْمُقَابَلَةِ، وَإِنَّمَا سُمِّيَتِ القبلة لِأَنَّ الْمُصَلِّيَ يُقَابِلُهَا وَتُقَابِلُهُ، وَقَالَ قُطْرُبٌ: يَقُولُونَ فِي كَلَامِهِمْ لَيْسَ لِفُلَانٍ قِبْلَةٌ، أَيْ لَيْسَ لَهُ جِهَةٌ يَأْوِي إِلَيْهَا، وَهُوَ أَيْضًا مَأْخُوذٌ من الاستقبال، وقال غيره: إذ تَقَابَلَ الرَّجُلَانِ فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا قِبْلَةٌ لِلْآخَرِ، وَقَالَ بَعْضُ الْمُحَدِّثِينَ:
Üçüncü Mesele: Kaffâl şöyle demiştir: Kıble, insanın yöneldiği cihettir ve 'mukâbele' (karşılıklı olma) kökünden gelir. Kıbleye bu ismin verilmesi, namaz kılanın ona, onun da namaz kılana karşılık gelmesinden dolayıdır. Kutrub şöyle der: Araplar sözlerinde 'Falanın kıblesi yoktur' derler; yani 'sığınacağı bir yönü yoktur' demektir ve bu da 'istikbâl' (yönelmek) kökünden alınmadır. Başkası ise şöyle demiştir: İki adam karşı karşıya geldiğinde her biri diğeri için bir kıbledir. Şairlerden biri şöyle demiştir:
جَعَلْتُ مَأْوَاكَ لِي قَرَارًا ... وَقِبْلَةً حَيْثُمَا لَجَأْتُ
Sığındığım her yerde senin yurdunu kendime mesken / Ve sığındığım bir kıble kıldım.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْجَوَابُ الْأَوَّلُ عَنْ تِلْكَ الشُّبْهَةِ، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الْجِهَاتِ كُلَّهَا لِلَّهِ مِلْكًا وَمُلْكًا، فَلَا يَسْتَحِقُّ شَيْءٌ مِنْهَا لِذَاتِهِ أَنْ يَكُونَ قِبْلَةً، بَلْ إِنَّمَا تَصِيرُ قِبْلَةً لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَهَا قبلة، وإذا كان الأمر كذلك فلا اعتراض عَلَيْهِ بِالتَّحْوِيلِ مِنْ جِهَةٍ إِلَى جِهَةٍ أُخْرَى، فَإِنْ قِيلَ: مَا الْحِكْمَةُ أَوَّلًا فِي تَعْيِينِ الْقِبْلَةِ؟ ثُمَّ مَا الْحِكْمَةُ فِي تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ مِنْ جِهَةٍ إِلَى جِهَةٍ؟ قُلْنَا: أَمَّا الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى فَفِيهَا الْخِلَافُ الشَّدِيدُ بَيْنَ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْمُعْتَزِلَةِ، أَمَّا أَهْلُ السُّنَّةِ فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ: لَا يَجِبُ تَعْلِيلُ أَحْكَامِ اللَّهِ تَعَالَى الْبَتَّةَ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ كُلَّ مَنْ فَعَلَ فِعْلًا لِغَرَضٍ، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ وُجُودُ ذَلِكَ الْغَرَضِ أَوْلَى لَهُ مِنْ لَا وُجُودِهِ،
Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } “De ki: Doğu da batı da Allah'ındır” kavline gelince; bil ki bu, o şüpheye verilen birinci cevaptır. Bunun açıklaması şudur: Bütün cihetler mülk ve hâkimiyet olarak Allah'a aittir; dolayısıyla bunlardan hiçbir şey bizzat kendisinden ötürü kıble olmayı hak etmez, bilakis ancak Allah Teâlâ onu kıble kıldığı için kıble olur. Durum böyle olunca bir cihetten diğerine çevirme hususunda O'na itiraz edilemez. Eğer: 'İlk olarak kıblenin belirlenmesindeki hikmet nedir? Sonra kıblenin bir cihetten diğer cihete çevrilmesindeki hikmet nedir?' denilirse, deriz ki: Birinci meseleye gelince; bunda Ehl-i Sünnet ile Mu'tezile arasında şiddetli bir ihtilaf vardır. Ehl-i Sünnet'e gelince; onlar: 'Allah Teâlâ'nın hükümlerini bir illete bağlamak kesinlikle vacip değildir' derler ve buna birtakım vecihlerle delil getirirler. Birincisi: Bir fiili bir gaye için işleyen herkes için, o gayenin varlığı kendisi bakımından yokluğundan ya daha evladır,
وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ كَذَلِكَ، بَلِ الْوُجُودُ وَالْعَدَمُ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ سِيَّانِ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ، كَانَ نَاقِصًا لِذَاتِهِ مُسْتَكْمَلًا بِغَيْرِهِ، وَذَلِكَ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي اسْتَحَالَ أَنْ يَكُونَ غَرَضًا وَمَقْصُودًا وَمُرَجَّحًا فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ وَإِنْ كَانَ وُجُودُهُ وَعَدَمُهُ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ عَلَى السَّوِيَّةِ إِلَّا أَنَّ وُجُودَهُ لَمَّا كَانَ أَنْفَعَ لِلْغَيْرِ مِنْ عَدَمِهِ، فَالْحَكِيمُ يَفْعَلُهُ لِيَعُودَ النَّفْعُ إِلَى الْغَيْرِ قُلْنَا: عَوْدُ النَّفْعِ إِلَى الْغَيْرِ وَلَا عَوْدُهُ إِلَيْهِ، هَلْ هُمَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى عَلَى السَّوَاءِ، أَوْ لَيْسَ الْأَمْرُ كذلك، وحينئذ يعود التقسيم. وَثَانِيهَا: إِنَّ كُلَّ مَنْ فَعَلَ فِعْلًا لِغَرَضٍ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى تَحْصِيلِ ذَلِكَ الْغَرَضِ مِنْ دُونِ تِلْكَ الْوَاسِطَةِ، أَوْ لَا يَكُونَ قَادِرًا عَلَيْهِ. فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ كَانَ تَوَسُّطُ تِلْكَ الْوَاسِطَةِ عَبَثًا، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي كَانَ عَجْزًا وَهُوَ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى إِنْ فَعَلَ فِعْلًا لِغَرَضٍ فَذَلِكَ الْغَرَضَ إِنْ كَانَ قَدِيمًا لَزِمَ مِنْ قِدَمَهِ قِدَمُ الْفِعْلِ وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِنْ كَانَ مُحْدَثًا تَوَقَّفَ إِحْدَاثُهُ عَلَى غَرَضٍ آخَرَ، وَلَزِمَ الدَّوْرُ أَوِ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ.
ya da böyle değildir; bilakis varlık ve yokluk O'na nisbetle eşittir. Eğer birinci şık ise, O zâtı itibarıyla eksik olup başkasıyla yetkinleşen biri olur ki bu Allah hakkında imkânsızdır. Eğer ikinci şık ise, onun bir gaye, maksat ve tercih sebebi olması imkânsızdır. Eğer: 'Varlığı ve yokluğu O'na nisbetle eşit olsa bile, varlığı başkası için yokluğundan daha faydalı olduğundan Hakîm olan [Allah] fayda başkasına dönsün diye onu yapar' denilirse, şöyle deriz: Faydanın başkasına dönmesi ile dönmemesi Allah Teâlâ'ya nisbetle eşit midir, yoksa öyle değil midir? Bu durumda taksim [aynen] geri döner. İkincisi: Bir fiili bir gaye için işleyen herkes, o gayeyi o vasıta olmaksızın elde etmeye ya güç yetirendir ya da güç yetiren değildir. Eğer birinci şık ise, o vasıtanın araya girmesi abes olur; eğer ikinci şık ise, bu bir acziyet olur ki bu da Allah hakkında imkânsızdır. Üçüncüsü: O Teâlâ bir fiili bir gaye için işlemişse, o gaye şayet kadîm ise onun kadîm olmasından fiilin de kadîm olması gerekir ki bu imkânsızdır. Şayet muhdes (sonradan yaratılmış) ise onun yaratılması başka bir gayeye bağlı olur ve devir yahut teselsül gerekir ki bu da imkânsızdır.
وَرَابِعُهَا: أَنَّ تَخْصِيصَ إِحْدَاثِ الْعَالَمِ بِوَقْتٍ مُعَيَّنٍ دُونَ مَا قَبْلَهُ وَمَا بَعْدَهُ إِنْ كَانَ لِحِكْمَةٍ اخْتَصَّ بِهَا ذَلِكَ الْوَقْتُ دُونَ مَا قَبْلَهُ وَمَا بَعْدَهُ كَانَ طَلَبُ الْعِلَّةِ فِي أَنَّهُ لِمَ حَصَلَتْ تِلْكَ الْحِكْمَةُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ دُونَ سَائِرِ الْأَوْقَاتِ كَطَلَبِ الْعِلَّةِ فِي أَنَّهُ لِمَ حَصَلَ الْعَالَمُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ دُونَ سَائِرِ الْأَوْقَاتِ، فَإِنِ اسْتَغْنَى أَحَدُهُمَا عَنِ الْمُرَجِّحِ فَكَذَا الْآخَرُ، وَإِنِ افْتَقَرَ فَكَذَا الْآخَرُ وَإِنْ لَمْ يَتَوَقَّفْ ذَلِكَ عَلَى الْحِكْمَةِ فَقَدْ بَطَلَ تَوْقِيفُ فَاعِلِيَّةِ اللَّهِ عَلَى الْحِكْمَةِ وَالْغَرَضِ.
Dördüncüsü: Âlemin yaratılmasının öncesine ve sonrasına değil de belirli bir vakte tahsis edilmesi, şayet o vaktin öncesi ve sonrasından ayrı olarak sahip olduğu bir hikmetten ötürü ise; o hikmetin diğer vakitlerde değil de niçin o vakitte hâsıl olduğuna dair illet arayışı, tıpkı âlemin diğer vakitlerde değil de niçin o vakitte hâsıl olduğuna dair illet arayışı gibi olur. Eğer bunlardan biri bir tercih ediciye muhtaç değilse diğeri de öyledir; şayet muhtaç ise diğeri de öyledir. Eğer bu durum bir hikmete bağlı değilse, Allah'ın fail oluşunu hikmet ve gayeye bağlamak zaten bâtıl olmuştur.
وَخَامِسُهَا: مَا سَبَقَ مِنَ الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ الْكَائِنَاتِ مِنَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، وَالْكُفْرِ، وَالْإِيمَانِ، وَالطَّاعَةِ وَالْعِصْيَانِ وَاقِعٌ بِقُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِرَادَتِهِ، وَذَلِكَ يُبْطِلُ الْقَوْلَ بِالْغَرَضِ، لِأَنَّهُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ لِلَّهِ غَرَضٌ يَرْجِعُ إِلَى الْعَبْدِ فِي خَلْقِ الْكُفْرِ فِيهِ وَتَعْذِيبِهِ عَلَيْهِ أَبَدَ الْآبَادِ. وَسَادِسُهَا: أَنَّ تَعَلُّقَ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِرَادَتَهُ بِإِيجَادِ الْفِعْلِ الْمُعَيَّنِ فِي/ الْأَزَلِ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ جَائِزًا أَوْ وَاجِبًا، فَإِنْ كَانَ جَائِزًا افْتَقَرَ إِلَى مُؤَثِّرٍ آخَرَ وَيَلْزَمُ التَّسَلْسُلُ، وَلِأَنَّهُ يَلْزَمُ صِحَّةُ الْعَدَمِ عَلَى الْقَدِيمِ، وَإِنْ كَانَ وَاجِبًا فَالْوَاجِبُ لَا يُعَلَّلُ فَثَبَتَ عِنْدَنَا بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّ تَعْلِيلَ أَفْعَالِ اللَّهِ وَأَحْكَامِهِ بِالدَّوَاعِي وَالْأَغْرَاضِ مُحَالٌ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَتْ فَاعِلِيَّتُهُ بِمَحْضِ الْإِلَهِيَّةِ وَالْقُدْرَةِ وَالنَّفَاذِ وَالِاسْتِيلَاءِ، وَهَذَا هُوَ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ صَرِيحُ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَإِنَّهُ عَلَّلَ جَوَازَ النَّسْخِ بِكَوْنِهِ مَالِكًا لِلْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ، وَالْمُلْكُ يَرْجِعُ حَاصِلُهُ إِلَى الْقُدْرَةِ، وَلَمْ يُعَلِّلْ ذَلِكَ بِالْحِكْمَةِ عَلَى مَا تَقُولُهُ الْمُعْتَزِلَةُ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ بَصَرِيحِهَا عَلَى قَوْلِنَا وَمَذْهَبِنَا، أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَدْ قَالُوا: لَمَّا دَلَّتِ الدَّلَائِلُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى حَكِيمٌ، وَالْحَكِيمُ لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ أَفْعَالُهُ خَالِيَةً عَنِ الْأَغْرَاضِ، عَلِمْنَا أَنَّ لَهُ سُبْحَانَهُ فِي كُلِّ أَفْعَالِهِ وَأَحْكَامِهِ حِكَمًا وَأَغْرَاضًا، ثُمَّ إِنَّهَا تَارَةً تَكُونُ ظَاهِرَةً جَلِيَّةً لَنَا، وَتَارَةً مَسْتُورَةً خَفِيَّةً عَنَّا، وَتَحْوِيلُ الْقِبْلَةِ مِنْ جِهَةٍ إِلَى جِهَةٍ أُخْرَى يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ لِمَصَالِحَ خَفِيَّةٍ وَأَسْرَارٍ مَطْوِيَّةٍ عَنَّا، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ: اسْتَحَالَ الطَّعْنُ بِهَذَا التَّحْوِيلِ فِي دِينِ الْإِسْلَامِ.
Beşincisi: Hayır, şer, küfür, iman, taat ve isyan gibi bütün varlıkların Allah Teâlâ'nın kudreti ve iradesiyle vaki olduğuna dair daha önce geçen delillerdir; bu da gaye görüşünü bâtıl kılar, çünkü onda küfrü yaratmasında ve bundan ötürü onu ebediyen cezalandırmasında kula dönük bir gayenin Allah için bulunması imkânsızdır. Altıncısı: Allah Teâlâ'nın kudret ve iradesinin ezelde belirli bir fiili var etmeye taalluk etmesi ya caizdir ya da vaciptir. Eğer caiz ise başka bir müessire muhtaç olur ve teselsül gerekir; ayrıca kadîm hakkında yokluğun sıhhati lazım gelir. Eğer vacip ise vacip olan illete bağlanmaz. İşte bu vecihlerle bizim katımızda Allah'ın fiil ve hükümlerinin saik ve gayelerle illetlendirilmesinin imkânsız olduğu sabit olmuştur. Durum böyle olunca O'nun failliği sırf ilahlık, kudret, iradenin geçerliliği ve mutlak hâkimiyet iledir. Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } “De ki: Doğu da batı da Allah'ındır” kavlinin sarih ifadesinin delalet ettiği husus da budur; zira O, neshin caiz oluşunu doğunun ve batının mâliki olmasıyla illetlendirmiştir. Mülk ise netice itibarıyla kudrete dayanır; Mu'tezile'nin söylediği gibi bunu hikmetle illetlendirmemiştir. Böylece bu ayetin sarih ifadesiyle bizim görüşümüze ve mezhebimize delalet ettiği sabit olmuştur. Mu'tezile'ye gelince; onlar şöyle demişlerdir: Deliller O Teâlâ'nın Hakîm olduğuna ve Hakîm olanın fiillerinin gayelerden yoksun olmasının caiz olmadığına delalet edince, O Sübhânehu'nun bütün fiil ve hükümlerinde hikmetler ve gayeler bulunduğunu bildik. Sonra bunlar bazen bizim için apaçık ortada olur, bazen de bizden gizli ve örtülü kalır. Kıblenin bir cihetten diğerine çevrilmesi gizli maslahatlar ve bizden saklı sırlar için olabilir. Durum böyle olunca, bu çevirme sebebiyle İslâm dinine dil uzatmak imkânsız hale gelmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي الْكَلَامِ فِي تِلْكَ الْحِكَمِ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ، وَاعْلَمْ أَنَّ أَمْثَالَ هَذِهِ الْمَبَاحِثِ لَا تَكُونُ قَطْعِيَّةً، بَلْ غَايَتُهَا أَنْ تَكُونَ أُمُورًا احْتِمَالِيَّةً أَمَّا تَعْيِينُ الْقِبْلَةِ فِي الصَّلَاةِ فَقَدْ ذَكَرُوا فِيهِ حِكَمًا. أَحَدُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ فِي الْإِنْسَانِ قُوَّةً عَقْلِيَّةً مُدْرِكَةً لِلْمُجَرَّدَاتِ وَالْمَعْقُولَاتِ، وَقُوَّةً خَيَالِيَّةً مُتَصَرِّفَةً فِي عَالَمِ الْأَجْسَادِ، وَقَلَّمَا تَنْفَكُّ الْقُوَّةُ الْعَقْلِيَّةُ عَنْ مُقَارَنَةِ الْقُوَّةِ الْخَيَالِيَّةِ وَمُصَاحَبَتِهَا، فَإِذَا أَرَادَ الْإِنْسَانُ اسْتِحْضَارَ أَمْرٍ عَقْلِيٍّ مُجَرَّدٍ وَجَبَ أَنْ يَضَعَ لَهُ صُورَةً خَيَالِيَّةً يَحْسِبُهَا حَتَّى تَكُونَ تِلْكَ الصُّورَةُ الْخَيَالِيَّةُ مُعِينَةً عَلَى إِدْرَاكِ تِلْكَ الْمَعَانِي الْعَقْلِيَّةِ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّ الْمُهَنْدِسَ إِذَا أَرَادَ إِدْرَاكَ حُكْمٍ مِنْ أَحْكَامِ الْمَقَادِيرِ، وَضَعَ لَهُ صُورَةً مُعَيَّنَةً وَشَكْلًا مُعَيَّنًا لِيَصِيرَ الْحِسُّ وَالْخَيَالُ مُعِينَيْنِ لِلْعَقْلِ عَلَى إِدْرَاكِ ذَلِكَ الْحُكْمِ الْكُلِّيِّ، وَلَمَّا كَانَ الْعَبْدُ الضَّعِيفُ إِذَا وَصَلَ إِلَى مَجْلِسِ الْمَلِكِ الْعَظِيمِ، فإنه
Dördüncü Mesele: Bu hikmetleri tafsilatlı olarak konuşma hususundadır. Bil ki bu tür araştırmalar kesinlik taşımaz, bilakis nihayetinde ihtimalî meselelerdir. Namazda kıblenin tayinine gelince; bu hususta birtakım hikmetler zikretmişlerdir. Birincisi: Allah Teâlâ insanda mücerred (soyut) ve makul şeyleri kavrayan aklî bir kuvvet, bir de cisimler âleminde tasarruf eden hayalî bir kuvvet yaratmıştır. Aklî kuvvet, hayalî kuvvetin birlikteliğinden ve yoldaşlığından pek az ayrılır. Dolayısıyla insan aklî ve mücerred bir meseleyi zihninde hazır etmek istediğinde, bu hayalî suretin o aklî manaları kavramaya yardımcı olması için onu canlandıracağı hayalî bir suret koyması gerekir. Bu sebepledir ki bir geometrici ölçülerin hükümlerinden bir hükmü kavramak istediğinde, duyu ve hayal o küllî hükmü kavramada akla yardımcı olsun diye ona belirli bir suret ve belirli bir şekil koyar. Zayıf bir kul ulu bir hükümdarın huzuruna vardığında,
لَا بُدَّ وَأَنْ يَسْتَقْبِلَهُ بِوَجْهِهِ، وَأَنْ لَا يَكُونَ مُعْرِضًا عَنْهُ، وَأَنْ يُبَالِغَ فِي الثَّنَاءِ عَلَيْهِ بِلِسَانِهِ، وَيُبَالِغَ فِي الْخِدْمَةِ وَالتَّضَرُّعِ لَهُ، فَاسْتِقْبَالُ الْقِبْلَةِ فِي الصَّلَاةِ يَجْرِي مَجْرَى كَوْنِهِ مُسْتَقْبَلًا لِلْمَلِكِ لَا مُعْرِضًا عَنْهُ، وَالْقِرَاءَةُ وَالتَّسْبِيحَاتُ تَجْرِي مَجْرَى الثَّنَاءِ عَلَيْهِ وَالرُّكُوعُ وَالسُّجُودُ يَجْرِي مَجْرَى الْخِدْمَةِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الصَّلَاةِ حُضُورُ الْقَلْبِ وَهَذَا الْحُضُورُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا مَعَ السُّكُونِ وَتَرْكِ الِالْتِفَاتِ وَالْحَرَكَةِ، وَهَذَا لَا يَتَأَتَّى إِلَّا إِذَا بَقِيَ فِي جَمِيعِ صَلَاتِهِ مُسْتَقْبِلًا لِجِهَةٍ وَاحِدَةٍ عَلَى التَّعْيِينِ، فَإِذَا اخْتَصَّ بَعْضُ الْجِهَاتِ بِمَزِيدِ شَرَفٍ فِي الْأَوْهَامِ، كَانَ اسْتِقْبَالُ تِلْكَ الْجِهَةِ أَوْلَى. وَثَالِثُهَا: أَنَّ اللَّهَ تعالى يجب الْمُوَافَقَةَ وَالْأُلْفَةَ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَقَدْ ذَكَرَ الْمِنَّةَ بها عليهم، حيث قال:
yüzüyle ona yönelmesi, ondan yüz çevirmemesi, diliyle onu övmede ileri gitmesi, ona hizmet ve yalvarmada son derece gayret göstermesi kaçınılmazdır. Namazda kıbleye yönelmek, hükümdara yüzünü dönüp ondan yüz çevirmeyen kimsenin konumu gibidir; kıraat ve tesbihler onu övme konumu gibidir; rükû ve secde ise hizmet konumu gibidir. İkincisi: Namazdan maksat kalp huzurudur; bu huzur ise ancak sükûnet, sağa sola bakınmayı ve hareketi terk etmekle hâsıl olur. Bu da ancak namazının tamamında bizzat tek bir cihete yönelmiş olarak kalırsa mümkün olur. Cihetlerin bazısı vehimlerde ilave bir şerefe mazhar olunca o cihete yönelmek daha evla olmuştur. Üçüncüsü: Allah Teâlâ müminler arasında uyumu ve kaynaşmayı sever ve onlara lütfettiği bu nimeti şöyle buyurarak zikretmiştir:
وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إلى قوله: إِخْواناً [آل عمران: ١٠٣] ولو توجه وَاحِدٍ فِي صَلَاتِهِ إِلَى نَاحِيَةٍ أُخْرَى، لَكَانَ ذَلِكَ يُوهِمُ اخْتِلَافًا ظَاهِرًا، فَعَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُمْ جِهَةً مَعْلُومَةً، وَأَمَرَهُمْ جَمِيعًا بِالتَّوَجُّهِ نَحْوَهَا، لِيَحْصُلَ لَهُمُ الْمُوَافَقَةُ بِسَبَبِ ذَلِكَ، وَفِيهِ إِشَارَةٌ إلى أن الله تعالى يجب الْمُوَافَقَةَ بَيْنَ عِبَادِهِ فِي أَعْمَالِ الْخَيْرِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَصَّ الْكَعْبَةَ بِإِضَافَتِهَا إِلَيْهِ في قوله: بَيْتِيَ وَخَصَّ الْمُؤْمِنِينَ بِإِضَافَتِهِمْ بِصِفَةِ الْعُبُودِيَّةِ إِلَيْهِ، وَكِلْتَا/ الْإِضَافَتَيْنِ لِلتَّخْصِيصِ وَالتَّكْرِيمِ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: يَا مُؤْمِنُ أَنْتَ عَبْدِي، وَالْكَعْبَةُ بَيْتِي، وَالصَّلَاةُ خِدْمَتِي، فَأَقْبِلْ بِوَجْهِكَ فِي خِدْمَتِي إِلَى بَيْتِي، وَبِقَلْبِكَ إِلَيَّ. وَخَامِسُهَا: قَالَ بَعْضُ الْمَشَايِخِ: إِنَّ الْيَهُودَ اسْتَقْبَلُوا الْقِبْلَةَ لِأَنَّ النِّدَاءَ لِمُوسَى ﵇ جَاءَ مِنْهُ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ [الْقَصَصِ: ٤٤] الْآيَةَ، وَالنَّصَارَى اسْتَقْبَلُوا الْمَغْرِبَ، لِأَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ إِنَّمَا ذَهَبَ إِلَى مَرْيَمَ ﵍ مِنْ جَانِبِ الْمَشْرِقِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
{ وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } kavlinden { إِخْواناً } kavline kadar [Âl-i İmrân 103]: “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın... kardeşler [oldunuz].” Şayet namazında herkes başka bir yöne dönseydi bu açık bir ihtilaf hissi uyandırırdı. Bu sebeple Allah Teâlâ onlar için bilinen bir cihet tayin etmiş ve bunun sebebiyle aralarında uyum hâsıl olsun diye hepsine o yöne yönelmelerini emretmiştir. Bunda Allah Teâlâ'nın kulları arasında hayır amellerinde uyumu sevdiğine bir işaret vardır. Dördüncüsü: Allah Teâlâ { بَيْتِيَ } “Evim” kavlinde Kâbe'yi Kendisine nisbet etmekle özelleştirmiş, müminleri de kulluk sıfatıyla Kendisine nisbet etmekle özelleştirmiştir; her iki nisbet de tahsis ve ikram içindir. Sanki O Teâlâ şöyle buyurmuştur: 'Ey mümin! Sen Benim kulumsun, Kâbe Benim evimdir, namaz da Bana hizmettir; öyleyse hizmetimde yüzünle Evime, kalbinle de Bana yönel.' Beşincisi: Bazı meşâyih şöyle demiştir: Yahudiler kıbleye yöneldiler çünkü Mûsâ aleyhisselâm'a olan nida oradan geldi; bu da O'nun: { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ } “Sen batı tarafında değildin” [Kasas 44] ayetidir. Hristiyanlar ise doğuya yöneldiler çünkü Cibrîl aleyhisselâm, Meryem aleyhassalâm'a ancak doğu tarafından gitmişti; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur:
وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِها مَكاناً شَرْقِيًّا
{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِها مَكاناً شَرْقِيًّا } “Kitap'ta Meryem'i de an; hani o, ailesinden ayrılarak doğu tarafında bir yere çekilmişti.”
[مَرْيَمَ: ١٦] وَالْمُؤْمِنُونَ اسْتَقْبَلُوا الْكَعْبَةَ لِأَنَّهَا قِبْلَةُ خَلِيلِ اللَّهِ، وَمَوْلِدُ حَبِيبِ اللَّهِ، وَهِيَ مَوْضِعُ حَرَمِ اللَّهِ، وَكَانَ بَعْضُهُمْ يَقُولُ: اسْتَقْبَلَتِ النَّصَارَى مَطْلَعَ الْأَنْوَارِ، وَقَدِ اسْتَقْبَلْنَا مَطْلَعَ سَيِّدِ الْأَنْوَارِ، وَهُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ، فَمِنْ نُورِهِ خُلِقَتِ الْأَنْوَارُ جَمِيعًا. وَسَادِسُهَا: قَالُوا: الْكَعْبَةُ سُرَّةُ الْأَرْضِ وَوَسَطُهَا، فَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى جَمِيعَ خَلْقِهِ بِالتَّوَجُّهِ إِلَى وَسَطِ الْأَرْضِ فِي صَلَاتِهِمْ، وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ يَجِبُ الْعَدْلُ فِي كُلِّ شَيْءٍ، وَلِأَجْلِهِ جَعَلَ وَسَطَ الْأَرْضِ قِبْلَةً لِلْخَلْقِ. وَسَابِعُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى أَظْهَرَ حُبَّهُ لِمُحَمَّدٍ ﵊ بِوَاسِطَةِ أَمْرِهِ بِاسْتِقْبَالِ الْكَعْبَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ﵊ كَانَ يَتَمَنَّى ذَلِكَ مُدَّةً لِأَجْلِ مُخَالَفَةِ الْيَهُودِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ [الْبَقَرَةِ: ١٤٤] الْآيَةَ، وَفِي الشَّاهِدِ إِذَا وُصِفَ وَاحِدٌ مِنَ النَّاسِ بِمَحَبَّةِ آخَرَ قَالُوا: فُلَانٌ يُحَوِّلُ الْقِبْلَةَ لِأَجْلِ فُلَانٍ عَلَى جِهَةِ التَّمْثِيلِ، فَاللَّهُ تَعَالَى قَدْ حَوَّلَ الْقِبْلَةَ لِأَجْلِ حَبِيبِهِ مُحَمَّدٍ ﵊ عَلَى جِهَةِ التَّحْقِيقِ، وَقَالَ: فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها [الْبَقَرَةِ: ١٤٤] وَلَمْ يَقُلْ قِبْلَةً أَرْضَاهَا، وَالْإِشَارَةُ فِيهِ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: يَا مُحَمَّدُ كُلُّ أَحَدٍ يَطْلُبُ رِضَايَ وَأَنَا أَطْلُبُ رِضَاكَ فِي الدَّارَيْنِ، أَمَّا فِي الدُّنْيَا فَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَاهُ وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى [الضُّحَى: ٥] وَفِيهِ إِشَارَةٌ أَيْضًا إِلَى شَرَفِ الْفُقَرَاءِ: فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ [الْأَنْعَامِ: ٥٢] وَقَالَ فِي الْإِعْرَاضِ عَنِ الْقِبْلَةِ: وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ [البقرة: ١٤٥] فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: الْكَعْبَةُ قِبْلَةُ وَجْهِكَ، وَالْفُقَرَاءُ قِبْلَةُ رَحْمَتِي، فَإِعْرَاضُكَ عَنْ قِبْلَةِ وَجْهِكَ، يُوجِبُ كَوْنَكَ ظَالِمًا، فَالْإِعْرَاضُ عَنْ قِبْلَةِ رَحْمَتِي كَيْفَ يَكُونُ. وَثَامِنُهَا: الْعَرْشُ قِبْلَةُ الْحَمَلَةِ، وَالْكُرْسِيُّ قِبْلَةُ الْبَرَرَةِ، وَالْبَيْتُ الْمَعْمُورُ قِبْلَةُ السَّفَرَةِ، وَالْكَعْبَةُ قِبْلَةُ الْمُؤْمِنِينَ، وَالْحَقُّ قِبْلَةُ الْمُتَحَيِّرِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ١١٥] وَثَبَتَ أَنَّ الْعَرْشَ مَخْلُوقٌ مِنَ النُّورِ، وَالْكُرْسِيَّ مِنَ الدُّرِّ، وَالْبَيْتَ الْمَعْمُورَ مِنَ الْيَاقُوتِ، وَالْكَعْبَةَ مِنْ جِبَالٍ خَمْسَةٍ: مِنْ طُورِ سَيْنَا، وَطُورِ زَيْتَا، وَالْجُودِيِّ، وَلُبْنَانَ، وَحِرَاءٍ، وَالْإِشَارَةُ فِيهِ كَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى
[Meryem 16]. Müminler ise Kâbe'ye yöneldiler; çünkü orası Halîlullah'ın kıblesi, Habîbullah'ın doğum yeri ve Allah'ın haram kıldığı yerdir. Onlardan bazısı şöyle derdi: Hristiyanlar nurların doğduğu yere yöneldiler; biz ise nurların efendisinin doğduğu yere yöneldik ki o Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; zira bütün nurlar onun nurundan yaratılmıştır. Altıncısı: Şöyle dediler: Kâbe yeryüzünün göbeği ve merkezidir; bu yüzden Allah Teâlâ bütün yaratılmışlarına namazlarında yeryüzünün merkezine yönelmelerini emretmiştir. Bu da her şeyde adaletin vacip olduğuna bir işarettir ve bu sebeple yeryüzünün merkezini mahlûkat için kıble kılmıştır. Yedincisi: O Teâlâ, Kâbe'ye yönelmesini emretmek vasıtasıyla Muhammed aleyhisselâm'a olan sevgisini izhar etmiştir; zira o aleyhisselâm Yahudilere muhalefet etmek için bir süre bunu temenni etmişti. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ } “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu görüyoruz” [Bakara 144] ayetini indirdi. Günlük hayatta insanlardan biri diğerine olan sevgisiyle nitelendiğinde temsil yoluyla: 'Falan, falan için kıbleyi çevirir' derler. İşte Allah Teâlâ da habibi Muhammed aleyhisselâm için hakikat olarak kıbleyi çevirmiştir ve { فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها } “Seni hoşnut olacağın bir kıbleye mutlaka döndüreceğiz” [Bakara 144] buyurmuş, 'hoşnut olduğum bir kıble' dememiştir. Bundaki işaret sanki Allah Teâlâ'nın şöyle buyurması gibidir: 'Ey Muhammed! Herkes Benim rızamı arar, Ben ise iki cihanda senin rızanı ararım.' Dünyada olanı zikrettiğimiz gibidir; ahirette olanı ise Allah Teâlâ'nın: { وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى } “Rabbin sana verecek ve sen hoşnut olacaksın” [Duhâ 5] kavlidir. Bunda fakirlerin şerefine de bir işaret vardır: { فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Onları kovup da zalimlerden olmayasın” [En'âm 52]. Kıbleden yüz çevirme hakkında ise şöyle buyurmuştur: { وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “Sana gelen ilimden sonra eğer onların heveslerine uyacak olursan, işte o zaman kesinlikle zalimlerden olursun” [Bakara 145]. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: 'Kâbe yüzünün kıblesidir, fakirler ise rahmetimin kıblesidir; yüzünün kıblesinden yüz çevirmen senin zalimlerden olmanı gerektiriyorsa, rahmetimin kıblesinden yüz çevirmek nasıl olur?' Sekizincisi: Arş hamele-i arşın kıblesidir; Kürsî iyilerin (berere) kıblesidir; Beyt-i Ma'mûr elçilerin (sefera meleklerinin) kıblesidir; Kâbe müminlerin kıblesidir; Hak ise müminlerden hayrete düşenlerin kıblesidir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ } “Nereye dönerseniz Allah'ın vechi oradadır” [Bakara 115]. Sabit olmuştur ki Arş nurdan, Kürsî inciden, Beyt-i Ma'mûr yakuttan, Kâbe ise beş dağdan yaratılmıştır: Tûr-i Sînâ'dan, Tûr-i Zeytâ'dan, Cûdî'den, Lübnan'dan ve Hırâ'dan. Bundaki işaret sanki Allah Teâlâ'nın
يَقُولُ: إِنْ كَانَتْ عَلَيْكَ ذُنُوبٌ بِمِثْقَالِ هَذِهِ الْجِبَالِ فَأَتَيْتَ الْكَعْبَةَ حَاجًّا أَوْ تَوَجَّهْتَ نَحْوَهَا مُصَلِّيًا كَفَّرْتُهَا عَنْكَ وَغَفَرْتُهَا لَكَ فَهَذَا جُمْلَةُ الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذَا الْبَابِ، وَالتَّحْقِيقُ هُوَ الْأَوَّلُ.
şöyle buyurması gibidir: 'Eğer üzerinde bu dağlar ağırlığınca günah bulunsa da haccederek Kâbe'ye gelsen veya namaz kılarak ona yönelsen, onları senden siler ve senin için bağışlarım.' İşte bu konuda zikredilen vecihlerin toplamı budur; tahkik olanı ise birincisidir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي حِكْمَةِ تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ مِنْ جِهَةٍ إِلَى جِهَةٍ، قَدْ ذَكَرْنَا شُبْهَةَ الْقَوْمِ فِي إِنْكَارِ هَذَا التَّحْوِيلِ، وَهِيَ أَنَّ الْجِهَاتِ لَمَّا كَانَتْ مُتَسَاوِيَةً فِي جَمِيعِ الصِّفَاتِ كَانَ تَحْوِيلُ الْقِبْلَةِ مِنْ جِهَةٍ إِلَى جِهَةٍ مُجَرَّدَ الْعَبَثِ، فَلَا يَكُونُ ذَلِكَ مِنْ فِعْلِ الْحَكِيمِ.
Beşinci Mesele: Kıblenin bir cihetten diğerine çevrilmesinin hikmeti hususundadır. Topluluğun bu çevirmeyi inkâr etmedeki şüphesini zikretmiştik; o da cihetler bütün sıfatlarda eşit olunca kıblenin bir cihetten diğerine çevrilmesinin sırf bir abes olacağı ve bunun da Hakîm olanın fiilinden olamayacağıdır.
وَالْجَوَابُ عَنْهُ: أَمَّا عَلَى قَوْلِ أَهْلِ السُّنَّةِ: إِنَّهُ لَا يَجِبُ تَعْلِيلُ أَحْكَامِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْحِكَمِ فَالْأَمْرُ ظَاهِرٌ، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ فَلَهُمْ طَرِيقَانِ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ اخْتِلَافُ الْمَصَالِحِ بِحَسَبِ اخْتِلَافِ الْجِهَاتِ، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ إِذَا تَرَسَّخَ فِي أَوْهَامِ بَعْضِ النَّاسِ أَنَّ هَذِهِ الْجِهَاتِ أَشْرَفُ مِنْ غَيْرِهَا بِسَبَبِ أَنَّ هَذَا الْبَيْتَ بَنَاهُ الْخَلِيلُ وَعَظَّمَهُ، كَانَ هَذَا الْإِنْسَانُ عِنْدَ اسْتِقْبَالِهِ أَشَدَّ تَعْظِيمًا وَخُشُوعًا، وَذَلِكَ مَصْلَحَةٌ مَطْلُوبَةٌ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَمَّا كَانَ بِنَاءُ هَذَا الْبَيْتِ سَبَبًا لِظُهُورِ دَوْلَةِ الْعَرَبِ كَانَتْ رَغْبَتُهُمْ فِي تَعْظِيمِهِ أَشَدَّ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْيَهُودَ لَمَّا كَانُوا يُعَيِّرُونَ الْمُسْلِمِينَ عِنْدَ اسْتِقْبَالِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ بِأَنَّهُ لَوْلَا أَنَّا أَرْشَدْنَاكُمْ إِلَى الْقِبْلَةِ لَمَا كُنْتُمْ تَعْرِفُونَ الْقِبْلَةَ، فَصَارَ ذَلِكَ سَبَبًا لِتَشْوِيشِ الْخَوَاطِرِ، وَذَلِكَ مُخِلٌّ بِالْخُضُوعِ وَالْخُشُوعِ، فَهَذَا يُنَاسِبُ الصَّرْفَ عَنْ تِلْكَ الْقِبْلَةِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْكَعْبَةَ مَنْشَأُ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَتَعْظِيمُ الْكَعْبَةِ يَقْتَضِي تَعْظِيمَ مُحَمَّدٍ ﵊، وَذَلِكَ أَمْرٌ مَطْلُوبٌ لِأَنَّهُ مَتَى رَسَخَ فِي قَلْبِهِمْ تَعْظِيمُهُ، كَانَ قَبُولُهُمْ لِأَوَامِرِهِ وَنَوَاهِيهِ فِي الدِّينِ وَالشَّرِيعَةِ أَسْرَعَ وَأَسْهَلَ، وَالْمُفْضِي إِلَى الْمَطْلُوبِ مَطْلُوبٌ، فَكَانَ تَحْوِيلُ الْقِبْلَةِ مُنَاسِبًا. وَخَامِسُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَيَّنَ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ [الْبَقَرَةِ: ١٤٣] فَأَمَرَهُمُ اللَّهُ تعالى حين كانوا بمكة أن يتوجهوا إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ لِيَتَمَيَّزُوا عَنِ الْمُشْرِكِينَ، فَلَمَّا هَاجَرُوا إِلَى الْمَدِينَةِ وَبِهَا الْيَهُودُ، أُمِرُوا بِالتَّوَجُّهِ إِلَى الْكَعْبَةِ لِيَتَمَيَّزُوا عَنِ الْيَهُودِ.
Buna verilecek cevaba gelince: Ehl-i Sünnet'in 'Allah Teâlâ'nın hükümlerini hikmetlerle illetlendirmek vacip değildir' görüşüne göre mesele açıktır. Mu'tezile'nin görüşüne göre ise onların iki yolu vardır. Birincisi: Maslahatların cihetlerin farklılığına göre değişmesi imkânsız değildir; bunun açıklaması birtakım vecihlerledir. Birincisi: Bu Beyt'i Halîl'in inşa ettiği ve ona tazim gösterdiği sebebiyle bu cihetlerin diğerlerinden daha şerefli olduğu bazı insanların zihinlerine yerleştiğinde, bu insan ona yöneldiğinde tazim ve huşû bakımından daha ileri derecede olur; bu ise arzu edilen bir maslahattır. İkincisi: Bu Beyt'in inşası Arap devletinin zuhuruna sebep olduğundan, ona tazim gösterme yönündeki arzuları daha güçlü olmuştur. Üçüncüsü: Yahudiler Beytülmakdis'e yönelindiğinde Müslümanları: 'Şayet biz size kıbleyi göstermeseydik siz kıbleyi bilmezdiniz' diye kınadıklarında, bu durum zihinlerin karışmasına sebep oluyordu; bu ise hudu' ve huşûa halel getirir. İşte bu, o kıbleden çevrilmeye uygun düşmektedir. Dördüncüsü: Kâbe Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in yetiştiği yerdir; dolayısıyla Kâbe'ye tazim göstermek Muhammed aleyhisselâm'a tazim göstermeyi gerektirir. Bu ise arzu edilen bir husustur, zira kalplerinde ona tazim yerleştiğinde dinde ve şeriatta onun emir ve yasaklarını kabulleri daha hızlı ve daha kolay olur; matluba ulaştıran şey de matluptur. Dolayısıyla kıblenin çevrilmesi münasip olmuştur. Beşincisi: Allah Teâlâ bunu: { وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ } “Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi, sadece Peygamber'e uyanı ökçeleri üzerinde geriye dönenden ayırt edip bilelim diye belirledik” [Bakara 143] kavlinde beyan etmiştir. Allah Teâlâ Mekke'de bulundukları sırada müşriklerden ayırt edilsinler diye Beytülmakdis'e yönelmelerini emretti. Yahudilerin bulunduğu Medine'ye hicret ettiklerinde ise Yahudilerden ayırt edilsinler diye Kâbe'ye yönelmekle emrolundular.
أَمَّا قَوْلُهُ: يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ فَالْهِدَايَةُ قَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهَا، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: إِنَّمَا هِيَ الدَّلَالَةُ الْمُوَصِّلَةُ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى يَدُلُّ عَلَى مَا هُوَ لِلْعِبَادَةِ أَصْلَحُ، وَالصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ هُوَ الَّذِي يُؤَدِّيهِمْ إِذَا تَمَسَّكُوا بِهِ إِلَى الْجَنَّةِ، قَالَ أَصْحَابُنَا: هَذِهِ الْهِدَايَةُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهَا الدَّعْوَةَ أَوِ الدَّلَالَةَ أَوْ تَحْصِيلَ الْعِلْمِ فِيهِ، وَالْأَوَّلَانِ بَاطِلَانِ، لِأَنَّهُمَا عَامَّانِ لِجَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى الْوَجْهِ الثَّالِثِ وَذَلِكَ يَقْتَضِي بِأَنَّ الْهِدَايَةَ وَالْإِضْلَالَ مِنَ اللَّهِ تعالى.
O'nun: { يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Dilediğini dosdoğru yola iletir” kavline gelince; hidayet hakkındaki söz daha önce geçmişti. Mu'tezile: 'O ancak [hedefe] ulaştıran delalettir (yol göstermedir); manası da O Teâlâ'nın kulluk için en maslahatlı olana delalet ettiğidir. Sırat-ı müstakim ise sarıldıkları takdirde onları cennete götüren yoldur' demiştir. Arkadaşlarımız (Ehl-i Sünnet) ise şöyle demiştir: Bu hidayetten murat ya davet ya delalet (yol gösterme) ya da onda ilmin hâsıl edilmesidir. İlk iki şık bâtıldır; çünkü bunlar bütün mükellefler için geneldir. Dolayısıyla bunu üçüncü veche hamletmek vacip olmuştur; bu da hidayetin ve saptırmanın Allah Teâlâ'dan olmasını iktiza eder.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٤٣]
[Bakara Suresi (2): Ayet 143]
وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلاَّ عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (١٤٣)
{ وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلاَّ عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “İşte böylece sizin insanlara şahit olmanız, Peygamber'in de size şahit olması için sizi vasat bir ümmet kıldık. Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi de sadece Peygamber'e uyanı ökçeleri üzerinde geriye dönenden ayırt edip bilelim diye belirledik. Gerçi bu, Allah'ın doğru yola ilettiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir. Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir. Şüphesiz Allah, insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir.” (143)
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً.
Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } “İşte böylece sizin insanlara şahit olmanız, Peygamber'in de size şahit olması için sizi vasat bir ümmet kıldık” kavli.
اعْلَمْ أَنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَسَائِلَ:
Bil ki bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْكَافُ فِي كَذلِكَ كَافُ التَّشْبِيهِ، وَالْمُشَبَّهُ بِهِ أَيُّ شَيْءٍ هُوَ؟ وَفِيهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى مَعْنَى يَهْدِي، أَيْ كَمَا أَنْعَمْنَا عَلَيْكُمْ بِالْهِدَايَةِ، كَذَلِكَ أَنْعَمْنَا عَلَيْكُمْ بِأَنْ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا. وَثَانِيهَا:
Birinci Mesele: { كَذلِكَ } kelimesindeki 'kâf' teşbih (benzetme) kâfıdır; kendisine benzetilen (müşebbehün bih) nedir? Bunda birtakım vecihler vardır. Birincisi: { يَهْدِي } kelimesinin manasına racidir; yani 'Size hidayet ile nimet verdiğimiz gibi, sizi vasat bir ümmet kılmak suretiyle de size nimet verdik.' İkincisi:
قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ تَقْرِيرُهُ كَمَا هَدَيْنَاكُمْ إِلَى قِبْلَةٍ هِيَ أَوْسَطُ الْقِبَلِ وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ/ أُمَّةً وَسَطًا. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ فِي حَقِّ إِبْرَاهِيمَ ﵇: وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا [الْبَقَرَةِ: ١٣٠] أَيْ فَكَمَا اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا فَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا. وَرَابِعُهَا: يَحْتَمِلُ عِنْدِي أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ [البقرة: ١١٥] فَهَذِهِ الْجِهَاتُ بَعْدَ اسْتِوَائِهَا فِي كَوْنِهَا مُلْكًا لِلَّهِ وَمِلْكًا لَهُ، خَصَّ بَعْضَهَا بِمَزِيدِ التَّشْرِيفِ وَالتَّكْرِيمِ بِأَنْ جَعَلَهُ قِبْلَةً فَضْلًا مِنْهُ وَإِحْسَانًا فَكَذَلِكَ الْعِبَادُ كُلُّهُمْ مُشْتَرِكُونَ فِي الْعُبُودِيَّةِ إِلَّا أَنَّهُ خَصَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ بِمَزِيدِ الْفَضْلِ وَالْعِبَادَةِ فضلًا مِنْهُ وَإِحْسَانًا لَا وُجُوبًا. وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ قَدْ يُذْكَرُ ضَمِيرُ الشَّيْءِ وَإِنْ لَمْ يَكُنِ الْمُضْمَرُ مَذْكُورًا إِذَا كَانَ الْمُضْمَرُ مَشْهُورًا مَعْرُوفًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ [الْقَدْرِ: ١] ثُمَّ مِنَ الْمَشْهُورِ الْمَعْرُوفِ عِنْدَ كُلِّ أَحَدٍ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى إِعْزَازِ مَنْ شَاءَ وَإِذْلَالِ مَنْ شَاءَ فَقَوْلُهُ: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أَيْ وَمِثْلُ ذَلِكَ الْجَعْلِ الْعَجِيبِ الَّذِي لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ أَحَدٌ سِوَاهُ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا.
Ebû Müslim'in görüşüdür; açıklaması şöyledir: Sizi kıblelerin en vasat olanına hidayet ettiğimiz gibi, sizi vasat bir ümmet kıldık. Üçüncüsü: İbrâhim aleyhisselâm hakkında daha önce geçen: { وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا } “Andolsun biz onu dünyada seçtik” [Bakara 130] kavline dönmesidir; yani 'Onu dünyada seçtiğimiz gibi sizi de vasat bir ümmet kıldık.' Dördüncüsü: Bana göre takdirin şöyle olması muhtemeldir: { وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } “Doğu da batı da Allah'ındır” [Bakara 115]. Bu cihetler Allah'ın mülkü ve hâkimiyeti altında olma hususunda eşit iken, bir lütuf ve ihsan olarak bazısını kıble kılmak suretiyle ilave teşrif ve ikram ile özelleştirmiştir; tıpkı bunun gibi kulların hepsi kullukta ortaktırlar, ancak bir zorunluluktan ötürü değil, bir lütuf ve ihsan olarak bu ümmeti ilave fazilet ve ibadet ile özelleştirmiştir. Beşincisi: Zamir meşhur ve bilinen olduğunda, o zamirle kastedilen şey zikredilmemiş olsa bile bazen zamir getirilir; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ } “Şüphesiz biz onu Kadir gecesinde indirdik” [Kadr 1] buyurmuştur. Dilediğini aziz kılmaya, dilediğini zelil kılmaya kādir olanın O Sübhânehu olduğu herkesçe meşhur ve bilinendir. Dolayısıyla O'nun: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ } kavli; yani 'Kendisinden başkasının güç yetiremeyeceği o hayret verici kılma gibi sizi vasat bir ümmet kıldık' demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ إِذَا كَانَ الْوَسَطُ اسْمًا حَرَّكْتَ الْوَسَطَ كَقَوْلِهِ: أُمَّةً وَسَطاً وَالظَّرْفُ مُخَفَّفٌ تَقُولُ:
İkinci Mesele: Bil ki 'el-vasat' isim olduğunda O'nun: { أُمَّةً وَسَطاً } “Vasat bir ümmet” kavlindeki gibi ortasını [yani sîn harfini] harekeli kılarsın. Zarf olduğunda ise sakin [hafif] kılınır; şöyle dersin:
جَلَسْتُ وَسْطَ الْقَوْمِ، وَاخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِ الْوَسَطِ وَذَكَرُوا أُمُورًا. أَحَدُهَا: أَنَّ الْوَسَطَ هُوَ الْعَدْلُ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ الْآيَةُ وَالْخَبَرُ وَالشِّعْرُ وَالنَّقْلُ وَالْمَعْنَى، أَمَّا الْآيَةُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ أَوْسَطُهُمْ [الْقَلَمِ: ٢٨] أَيْ أَعْدَلُهُمْ، وَأَمَّا الْخَبَرُ فَمَا
'Cülestü vastal-kavmi' (Topluluğun ortasında oturdum). 'Vasat' kelimesinin tefsirinde ihtilaf etmişler ve birtakım hususlar zikretmişlerdir. Birincisi: Vasat, 'adl' (adil) demektir; buna delil ise ayet, haber, şiir, nakil ve manadır. Ayete gelince; Allah Teâlâ'nın: { قالَ أَوْسَطُهُمْ } “Onların en mutedil olanı dedi ki” [Kalem 28] yani en adil olanı kavlidir. Habere gelince;
رَوَى الْقَفَّالُ عَنِ الثَّوْرِيِّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «أُمَّةً وَسَطًا قَالَ عَدْلًا»
Kaffâl'in Sevrî'den, onun Ebû Saîd el-Hudrî'den, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğidir: “{ أُمَّةً وَسَطًا } 'Vasat bir ümmet: Adil [bir ümmet] demektir' buyurdu.”
وَقَالَ ﵊: «خَيْرُ الْأُمُورِ أَوْسَطُهَا»
O aleyhisselâm: “İşlerin en hayırlısı vasat (orta ve dengeli) olanıdır” buyurmuştur;
أَيْ أَعْدَلُهَا، وَقِيلَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ أَوْسَطَ قُرَيْشٍ نَسَبًا،
yani en adil olanıdır. Şöyle de denilmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem soy bakımından Kureyş'in en vasatı (en şereflisi/orta hallisi) idi.
وَقَالَ ﵊: «عَلَيْكُمْ بِالنَّمَطِ الْأَوْسَطِ»
O aleyhisselâm: “Orta yolu tutunuz” buyurmuştur.
وَأَمَّا الشِّعْرُ فَقَوْلُ زُهَيْرٍ:
Şiire gelince; Züheyr'in şu sözüdür:
هُمْ وَسَطٌ يَرْضَى الْأَنَامُ بِحُكْمِهِمْ ... إِذَا نَزَلَتْ إِحْدَى اللَّيَالِي الْعَظَائِمُ
Onlar, büyük felaket gecelerinden biri çattığında / Hükümlerine insanların razı olduğu vasat (adil) kimselerdir.
وَأَمَّا النَّقْلُ فَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ فِي «الصِّحَاحِ» : وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً أَيْ عَدْلًا وَهُوَ الَّذِي قَالَهُ الْأَخْفَشُ وَالْخَلِيلُ وَقُطْرُبٌ، وَأَمَّا الْمَعْنَى فَمِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ الْوَسَطَ حَقِيقَةٌ فِي الْبُعْدِ عَنِ الطَّرَفَيْنِ وَلَا شَكَّ أَنَّ طَرَفَيِ الْإِفْرَاطِ وَالتَّفْرِيطِ رَدِيئَانِ فَالْمُتَوَسِّطُ فِي الْأَخْلَاقِ يَكُونُ بَعِيدًا عَنِ الطَّرَفَيْنِ فَكَانَ مُعْتَدِلًا فَاضِلًا. وَثَانِيهَا:
Nakle gelince; Cevherî es-Sıhâh'ta şöyle demiştir: '{ وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık”, yani adil [kıldık] demektir.' Ahfeş, Halîl ve Kutrub'un söylediği de budur. Manaya gelince, birtakım vecihlerdendir. Birincisi: Vasat, hakikatte iki uçtan uzak olmak demektir; şüphe yok ki ifrat ve tefrit uçlarının ikisi de kötüdür, ahlakta mutedil (orta yolda) olan ise iki uçtan uzaktır, dolayısıyla dengeli ve faziletli olur. İkincisi:
إِنَّمَا سُمِّيَ الْعَدْلُ وَسَطًا لِأَنَّهُ لَا يَمِيلُ إِلَى أَحَدِ الْخَصْمَيْنِ، وَالْعَدْلُ هُوَ الْمُعْتَدِلُ الَّذِي لَا يَمِيلُ إِلَى أَحَدِ الطَّرَفَيْنِ.
Adaletliye 'vasat' denilmesi ancak iki hasımdan hiçbirine meyletmemesinden ötürüdür; adil olan da iki taraftan hiçbirine meyletmeyen dengeli (mutedil) kimsedir.
وَثَالِثُهَا: لَا شَكَّ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً طَرِيقَةُ الْمَدْحِ لَهُمْ لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَذْكُرَ اللَّهُ تَعَالَى وَصْفًا وَيَجْعَلَهُ كَالْعِلَّةِ فِي أَنْ جَعَلَهُمْ شُهُودًا لَهُ ثُمَّ يَعْطِفُ عَلَى ذَلِكَ شَهَادَةَ الرَّسُولِ إِلَّا وَذَلِكَ مَدْحٌ فَثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: (وَسَطًا) مَا يَتَعَلَّقُ بِالْمَدْحِ فِي بَابِ الدِّينِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَمْدَحَ اللَّهُ الشُّهُودَ حَالَ حُكْمِهِ عَلَيْهِمْ بِكَوْنِهِمْ شُهُودًا إِلَّا بِكَوْنِهِمْ عُدُولًا، فَوَجَبَ أَنْ يكون المراد من الْوَسَطِ الْعَدَالَةَ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ أَعْدَلَ بِقَاعِ الشَّيْءِ وَسَطُهُ، لِأَنَّ حُكْمَهُ مَعَ سَائِرِ أَطْرَافِهِ عَلَى سَوَاءٍ وَعَلَى اعْتِدَالٍ، وَالْأَطْرَافُ يَتَسَارَعُ إِلَيْهَا الْخَلَلُ والفساد والأوسط مَحْمِيَّةٌ مَحُوطَةٌ فَلَمَّا صَحَّ ذَلِكَ فِي الْوَسَطِ صَارَ كَأَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنِ الْمُعْتَدِلِ الَّذِي لَا يَمِيلُ إِلَى جِهَةٍ دُونَ جِهَةٍ.
Üçüncüsü: Şüphe yok ki O'nun: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” kavlinden maksat, onları övme yoludur. Çünkü Allah Teâlâ'nın bir vasfı zikredip bunu kendisi için onları şahit kılmasının illeti gibi kılması, ardından da buna Resul'ün şahitliğini atfetmesi ancak bir övgü olabilir. Böylece O'nun (vasatan/orta) kavlinden maksadın din hususundaki övgüyle ilgili olduğu sabit olmuştur. Allah'ın, haklarında şahit oldukları hükmünü verdiği sırada şahitleri ancak adil olmaları sebebiyle övmesi caizdir. Dolayısıyla 'el-vasat'tan maksadın adalet olması zorunlu olmuştur. Dördüncüsü: Bir şeyin mekanlarının en dengeli olanı onun ortasıdır; çünkü onun diğer uçlarıyla olan nispeti eşittir ve denge üzeredir. Uçlara ise bozulma ve fesat çabucak ulaşır, orta kısımlar ise korunmuş ve kuşatılmıştır. Bu durum 'vasat' hakkında doğru olunca, sanki bir tarafa değil de diğerine meyletmeyen dengeli kimseden bir kinaye haline gelmiştir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْوَسَطَ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ خِيَارُهُ قَالُوا: وَهَذَا التَّفْسِيرُ أَوْلَى مِنَ الْأَوَّلِ لِوُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أن لفظ الوسط يستعمل في الجامدات قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : اكْتَرَيْتُ جَمَلًا مِنْ أَعْرَابِيٍّ بمكة للحج فقال: أعطى مِنْ سَطَا تَهْنَةٍ أَرَادَ مِنْ خِيَارِ الدَّنَانِيرِ وَوَصْفُ الْعَدَالَةِ لَا يُوجَدُ فِي الْجَمَادَاتِ فَكَانَ هَذَا التَّفْسِيرُ أَوْلَى. الثَّانِي: أَنَّهُ مُطَابِقٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ [آلِ عِمْرَانَ: ١١٠] الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا قَالَ: فُلَانٌ أَوْسَطُنَا نَسَبًا فَالْمَعْنَى أَنَّهُ أَكْثَرُ فَضْلًا وَهَذَا وَسَطٌ فِيهِمْ كَوَاسِطَةِ
İkinci Görüş: Her şeyin vasatı, onun hayırlısı ve seçkinidir. Şöyle dediler: Bu tefsir birtakım vecihlerden ötürü birincisinden daha evladır. Birincisi: 'Vasat' lafzı cansız varlıklar hakkında da kullanılır. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Mekke'de hac için bir bedeviden deve kiraladım. O: Bana halis ve seçkin olanından ver, dedi; bununla dinarların seçkinini kastetti.' Adalet vasfı ise cansızlarda bulunmaz; bu sebeple bu tefsir daha evladır. İkincisi: Bu, Allah Teâlâ'nın: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } “Siz insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” [Âl-i İmrân 110] kavline mutabıktır. Üçüncü Görüş: Kişi: 'Falan kimse nesep bakımından en vasatımızdır' dediğinde mana, onun fazilet bakımından en üstün olduğudur; bu kimse onlar arasında kolyenin ortasındaki gerdanlık taşı (vâsıta) gibidir.
القلادة، وأصل هذا أن الاتباع يتحوشون الرَّئِيسَ فَهُوَ فِي وَسَطِهِمْ وَهُمْ حَوْلَهُ فَقِيلَ وَسَطٌ لِهَذَا الْمَعْنَى.
Bunun aslı şudur: Tâbiler reisin etrafını sararlar, dolayısıyla o onların ortasında, onlar ise onun çevresindedir. Bu manadan dolayı 'vasat' denilmiştir.
الْقَوْلُ الرَّابِعُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا وَسَطًا عَلَى مَعْنَى أَنَّهُمْ مُتَوَسِّطُونَ فِي الدِّينِ بَيْنَ الْمُفَرِّطِ وَالْمُفْرِطِ وَالْغَالِي وَالْمُقَصِّرِ فِي الْأَشْيَاءِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَغْلُوا كَمَا غَلَتِ النَّصَارَى فجعلوا ابناً وإلهاً ولأقصروا كَتَقْصِيرِ الْيَهُودِ فِي قَتْلِ الْأَنْبِيَاءِ وَتَبْدِيلِ الْكُتُبِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا قَصَّرُوا فِيهِ.
Dördüncü Görüş: İşlerde tefrite sapan ile ifrata sapan, aşırı giden (gālî) ile noksan bırakan (mukassir) arasında dinde orta yolu tutan kimseler olmaları manasında vasat olmaları caizdir. Çünkü onlar Hristiyanların aşırı gidip oğul ve ilah edinmeleri gibi aşırı gitmediler ve Yahudilerin peygamberleri öldürme, kitapları tahrif etme ve kusurlu davrandıkları diğer hususlardaki gibi noksan bırakmadılar.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْأَقْوَالَ مُتَقَارِبَةٌ غَيْرُ مُتَنَافِيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bil ki bu görüşler birbirine yakındır, birbirini nefyedici değildir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ الْأَصْحَابُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ مَخْلُوقٌ لِلَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ عَدَالَةَ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَخَيْرِيَّتَهُمْ بِجَعْلِ اللَّهِ وَخَلْقِهِ وَهَذَا صَرِيحٌ فِي الْمَذْهَبِ، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْجَعْلِ فِعْلُ الْأَلْطَافِ الَّتِي عَلِمَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ مَتَى فَعَلَهَا لِهَذِهِ الْأُمَّةِ اخْتَارُوا عِنْدَهَا الصَّوَابَ فِي الْقَوْلِ وَالْعَمَلِ، أَجَابَ الْأَصْحَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا تَرْكٌ لِلظَّاهِرِ وَذَلِكَ مِمَّا لَا يُصَارُ إِلَيْهِ إِلَّا عِنْدَ قِيَامِ الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى ظَاهِرِهَا، لَكِنَّا قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الدَّلَائِلَ الْعَقْلِيَّةَ الْبَاهِرَةَ لَيْسَتْ إِلَّا مَعَنَا، أَقْصَى مَا لِلْمُعْتَزِلَةِ فِي هَذَا الْبَابِ التَّمَسُّكُ بِفَصْلِ الْمَدْحِ وَالذَّمِّ وَالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، وَقَدْ بَيَّنَّا مِرَارًا كَثِيرَةً أَنَّ هَذِهِ الطَّرِيقَةَ مُنْتَقَضَةٌ عَلَى أُصُولِهِمْ بِمَسْأَلَةِ الْعِلْمِ وَمَسْأَلَةِ الدَّاعِي، وَالْكَلَامُ الْمَنْقُوضُ لَا الْتِفَاتَ إِلَيْهِ الْبَتَّةَ. الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ: يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ [البقرة: ١٤٢] وَقَدْ بَيَّنَّا دَلَالَةَ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى قَوْلِنَا فِي أَنَّهُ تَعَالَى يَخُصُّ الْبَعْضَ بِالْهِدَايَةِ دُونَ الْبَعْضِ، فَهَذِهِ الْآيَةُ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ مَحْمُولَةً عَلَى ذَلِكَ لِتَكُونَ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا مُؤَكِّدَةً لِمَضْمُونِ الْأُخْرَى. الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ كُلَّ مَا فِي مَقْدُورِ اللَّهِ تَعَالَى مِنَ الْأَلْطَافِ فِي حَقِّ الْكُلِّ فَقَدْ فَعَلَهُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ لِتَخْصِيصِ الْمُؤْمِنِينَ بِهَذَا الْمَعْنَى فَائِدَةٌ. الْوَجْهُ الرَّابِعُ: وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ ذَلِكَ فِي مَعْرِضِ الِامْتِنَانِ عَلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ وَفِعْلُ اللُّطْفِ وَاجِبٌ وَالْوَاجِبُ لَا يَجُوزُ ذِكْرُهُ فِي مَعْرِضِ الِامْتِنَانِ.
Üçüncü Mesele: [Ehl-i Sünnet] ashabımız bu ayetle kulun fiilinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olduğuna istidlal etmişlerdir. Çünkü bu ayet, bu ümmetin adaletinin ve hayırlılığının Allah'ın kılması ve yaratmasıyla olduğuna delalet etmektedir; bu ise mezhebimiz hususunda açıktır. Mutezile şöyle dedi: Bu 'kılma'dan maksat, Allah Teâlâ'nın bu ümmet için yaptığında sözde ve amelde doğruyu seçeceklerini bildiği lütufları fiilen işlemesidir. Ashabımız buna birtakım vecihlerle cevap vermiştir: Birincisi: Bu, zahiri terk etmektir; bu ise ayeti zahirine hamletmenin mümkün olmadığına dair deliller bulunmadıkça başvurulmayacak bir durumdur. Ancak biz açık akli delillerin sadece bizimle beraber olduğunu beyan etmiştik. Mutezile'nin bu konudaki en ileri tutanağı övgü, yergi, sevap ve ceza faslına tutunmaktır; biz ise onların kendi usullerine göre bu yöntemin ilim ve saik meselesiyle bozulduğunu defalarca açıklamıştık. İptal edilmiş bir söze ise asla itibar edilmez. İkinci Vecih: Allah Teâlâ bu ayetten önce: { يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Dilediğini dosdoğru bir yola iletir” [Bakara 142] buyurmuştur. Bu ayetin, Allah Teâlâ'nın bazısını hidayete erdirip diğerlerini mahrum bırakarak tahsis ettiğine dair görüşümüze olan delaletini açıklamıştık. Dolayısıyla bu ayetin de, her birinin diğerinin muhtevasını teyit etmesi için buna hamledilmesi gerekir. Üçüncü Vecih: Allah Teâlâ'nın herkes hakkında lütuflar kabilinden kudretinde olan ne varsa hepsini zaten işlemiştir. Durum böyle olunca müminlerin bu manayla tahsis edilmesinin bir faydası olmazdı. Dördüncü Vecih: Şudur ki Allah Teâlâ bunu bu ümmete minnet makamında zikretmiştir; lütuf fiili [Mutezile'ye göre] vaciptir, vacip olan bir şey ise minnet makamında zikredilemez.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: احْتَجَّ جُمْهُورُ الْأَصْحَابِ وَجُمْهُورُ الْمُعْتَزِلَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ إِجْمَاعَ الْأُمَّةِ حُجَّةٌ فَقَالُوا:
Dördüncü Mesele: Ashabın [Ehl-i Sünnet alimlerinin] cumhuru ve Mutezile'nin cumhuru bu ayetle ümmetin icmasının hüccet olduğuna istidlal edip şöyle demişlerdir:
أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ عَدَالَةِ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَعَنْ خَيْرِيَّتِهِمْ فَلَوْ أَقَامُوا عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْمَحْظُورَاتِ لَمَا اتَّصَفُوا بِالْخَيْرِيَّةِ وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُمْ لَا يُقْدِمُونَ عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْمَحْظُورَاتِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُمْ حُجَّةً، فَإِنْ قِيلَ: الْآيَةُ مَتْرُوكَةُ الظَّاهِرِ، لِأَنَّ وَصْفَ الْأُمَّةِ بِالْعَدَالَةِ يَقْتَضِي اتِّصَافَ كُلِّ وَاحِدٍ/ مِنْهُمْ بِهَا وَخِلَافُ ذَلِكَ مَعْلُومٌ بِالضَّرُورَةِ، فَلَا بُدَّ مِنْ حَمْلِهَا عَلَى الْبَعْضِ فَنَحْنُ نَحْمِلُهَا عَلَى الْأَئِمَّةِ الْمَعْصُومِينَ، سَلَّمْنَا أَنَّهَا لَيْسَتْ مَتْرُوكَةَ الظاهرة لَكِنْ لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْوَسَطَ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ خِيَارُهُ وَالْوُجُوهُ الَّتِي ذَكَرْتُمُوهَا مُعَارَضَةٌ بِوَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ عَدَالَةَ الرَّجُلِ عِبَارَةٌ عَنْ أَدَاءِ الْوَاجِبَاتِ وَاجْتِنَابِ الْمُحَرَّمَاتِ وَهَذَا مِنْ فِعْلِ الْعَبْدِ وَقَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ جَعَلَهُمْ وَسَطًا فَاقْتَضَى ذَلِكَ أَنَّ كَوْنَهُمْ وَسَطًا مِنْ فِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ كَوْنُهُمْ وَسَطًا غَيْرَ كَوْنِهِمْ عُدُولًا وَإِلَّا لَزِمَ وُقُوعُ مَقْدُورٍ وَاحِدٍ بِقَادِرَيْنِ وَهُوَ مُحَالٌ. الثَّانِي: أَنَّ الْوَسَطَ اسْمٌ لِمَا يَكُونُ مُتَوَسِّطًا بَيْنَ شَيْئَيْنِ، فَجَعْلُهُ حَقِيقَةً فِي الْعَدَالَةِ وَالْخَيْرِيَّةِ يَقْتَضِي الِاشْتِرَاكَ وَهُوَ خِلَافُ الْأَصْلِ، سَلَّمْنَا اتِّصَافَهُمْ بِالْخَيْرِيَّةِ وَلَكِنْ لِمَ لَا يَكْفِي فِي حُصُولِ هَذَا الْوَصْفِ الِاجْتِنَابُ عَنِ الْكَبَائِرِ فَقَطْ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ احْتَمَلَ أَنَّ الَّذِي أَجْمَعُوا عَلَيْهِ وَإِنْ كَانَ خَطَأً لَكِنَّهُ مِنَ الصَّغَائِرِ فَلَا يَقْدَحُ ذَلِكَ فِي خَيْرِيَّتِهِمْ، وَمِمَّا يُؤَكِّدُ هَذَا الِاحْتِمَالَ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ بِكَوْنِهِمْ عُدُولًا لِيَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَفِعْلُ الصَّغَائِرِ لَا يَمْنَعُ الشَّهَادَةَ، سَلَّمْنَا اجْتِنَابَهُمْ عَنِ الصَّغَائِرِ وَالْكَبَائِرِ وَلَكِنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ اتِّصَافَهُمْ بِذَلِكَ إِنَّمَا كَانَ لِكَوْنِهِمْ شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ مَعْلُومٌ أَنَّ هَذِهِ الشَّهَادَةَ إِنَّمَا تَتَحَقَّقُ فِي الْآخِرَةِ فَيَلْزَمُ وُجُوبُ تَحَقُّقِ عَدَالَتِهِمْ هُنَاكَ لِأَنَّ عَدَالَةَ
Allah Teâlâ bu ümmetin adaleti ve hayırlılığı hakkında haber vermiştir; şayet yasaklanmış şeylerden biri üzerinde ısrar etselerdi hayırlılıkla vasıflanmazlardı. Onların yasaklanmış şeylerden hiçbirine kalkışmayacakları sabit olunca, sözlerinin hüccet olması vacip olur. Şayet şöyle denilirse: 'Ayetin zahiri terk edilmiştir; çünkü ümmetin adaletle vasıflanması, onlardan her bir ferdin bununla vasıflanmasını gerektirir, bunun aksi ise zarureten bilinmektedir. Dolayısıyla onu bazısına hamletmek kaçınılmazdır; biz de onu masum imamlara hamlederiz. Ayetin zahirinin terk edilmediğini kabul etsek bile, her şeyin vasatının onun hayırlısı olduğunu kabul etmeyiz. Zikrettiğiniz vecihler iki vecihle muaraza edilmiştir: Birincisi: Kişinin adaleti, vacipleri eda etmek ve haramlardan kaçınmaktan ibarettir; bu ise kulun fiilindendir. Allah Teâlâ onları vasat kıldığını haber vermiştir, bu da onların vasat olmasının Allah Teâlâ'nın fiilinden olmasını iktiza eder. Bu ise onların vasat olmasının adil olmalarından farklı bir şey olmasını gerektirir; aksi halde tek bir makdûrun iki kādir tarafından vaki olması gerekir ki bu muhaldir. İkincisi: Vasat, iki şey arasında orta olan şeye verilen isimdir; dolayısıyla onu adalet ve hayırlılıkta hakikat kılmak müşterekliği (eşsesliliği) gerektirir ki bu da asla aykırıdır. Onların hayırlılıkla vasıflanmış olduğunu kabul etsek bile, bu vasfın hasıl olması için sadece büyük günahlardan kaçınmak niçin yetmesin? Durum böyle olunca üzerinde icma ettikleri şeyin -hata olsa bile- küçük günahlardan olması muhtemeldir; dolayısıyla bu durum onların hayırlılığına zarar vermez. Bu ihtimali pekiştiren hususlardan biri de, Allah Teâlâ'nın insanlar üzerine şahitler olsunlar diye onların adil olduklarına hükmetmiş olmasıdır; küçük günah işlemek ise şahitliğe engel değildir. Küçük ve büyük günahlardan kaçındıklarını kabul etsek bile, Allah Teâlâ onların bununla vasıflanmasının insanlar üzerine şahit olmaları için olduğunu beyan etmiştir. Bilinmektedir ki bu şahitlik ancak ahirette gerçekleşir; dolayısıyla onların adaletinin orada gerçekleşmesinin vücubu gerekir. Çünkü şahitlerin adaleti
الشُّهُودِ إِنَّمَا تُعْتَبَرُ حَالَةَ الْأَدَاءِ لَا حَالَةَ التَّحَمُّلِ، وَذَلِكَ لَا نِزَاعَ فِيهِ، لِأَنَّ الْأُمَّةَ تَصِيرُ مَعْصُومَةً فِي الْآخِرَةِ فَلِمَ قُلْتَ إِنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا كَذَلِكَ؟ سَلَّمْنَا وُجُوبَ كَوْنِهِمْ عُدُولًا فِي الدُّنْيَا لَكِنَّ الْمُخَاطَبِينَ بِهَذَا الْخِطَابِ هُمُ الَّذِينَ كَانُوا مَوْجُودِينَ عِنْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّ الْخِطَابَ مَعَ مَنْ لَمْ يُوجَدْ مُحَالٌ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَهَذِهِ الْآيَةُ تَقْتَضِي عَدَالَةَ أُولَئِكَ الَّذِينَ كَانُوا مَوْجُودِينَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ وَلَا تَقْتَضِي عَدَالَةَ غَيْرِهِمْ، فَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِجْمَاعَ أُولَئِكَ حَقٌّ فَيَجِبُ أَنْ لَا نَتَمَسَّكَ بِالْإِجْمَاعِ إِلَّا إِذَا عَلِمْنَا حُصُولَ قَوْلِ كُلِّ أُولَئِكَ فِيهِ لَكِنَّ ذَلِكَ لَا يُمْكِنُ إِلَّا إِذَا عَلِمْنَا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ أُولَئِكَ الْأَقْوَامِ بِأَعْيَانِهِمْ وَعَلِمْنَا بَقَاءَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ إِلَى مَا بَعْدَ وَفَاةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَعَلِمْنَا حُصُولَ أَقْوَالِهِمْ بِأَسْرِهِمْ فِي ذَلِكَ الْإِجْمَاعِ وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ كَالْمُتَعَذَّرِ امْتَنَعَ التَّمَسُّكُ بِالْإِجْمَاعِ.
tahammül (şahitliği yüklenme) anında değil, ancak eda (şahitliği yerine getirme) anında muteberdir. Bunda ise bir ihtilaf yoktur; çünkü ümmet ahirette masum hale gelir. Peki dünyada da böyle olduklarını nereden söylediniz? Dünyada adil olmalarının vücubunu kabul etsek dahi, bu hitabın muhatapları bu ayetin inişi sırasında mevcut olan kimselerdir; zira mevcut olmayan kimseye hitap muhaldir. Durum böyle olunca bu ayet, o vakitte mevcut olan kimselerin adaletini gerektirir, başkalarının adaletini gerektirmez. Dolayısıyla bu ayet, ancak o kimselerin icmasının hak olduğuna delalet eder. Bu durumda her birinin sözünün o icmada bulunduğunu bilmedikçe icmaya tutunmamamız gerekir. Fakat bu da ancak o toplulukların her bir ferdini bizzat bilmemiz, her birinin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonraya kadar hayatta kaldığını bilmemiz ve hepsinin sözlerinin o icmada yer aldığını bilmemiz halinde mümkün olur. Bu ise imkansız gibi olduğuna göre icmaya tutunmak imkansızlaşır.'
وَالْجَوَابُ عَنْ قَوْلِهِ الْآيَةُ مَتْرُوكَةُ الظَّاهِرِ قُلْنَا: لَا نُسَلِّمُ فَإِنَّ قَوْلَهُ: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً يَقْتَضِي أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ عِنْدَ اجْتِمَاعِهِ مَعَ غَيْرِهِ بِهَذِهِ الصِّفَةِ، وَعِنْدَنَا أَنَّهُمْ فِي كُلِّ أَمْرٍ اجْتَمَعُوا عَلَيْهِ فَإِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ يَكُونُ عَدْلًا فِي ذَلِكَ الْأَمْرِ، بَلْ إِذَا اخْتَلَفُوا فَعِنْدَ ذَلِكَ قَدْ يَفْعَلُونَ الْقَبِيحَ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ هَذَا خِطَابٌ مَعَهُمْ حَالَ الِاجْتِمَاعِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: جَعَلْناكُمْ خِطَابٌ لِمَجْمُوعِهِمْ لَا لِكُلِّ واحد منهم وحده، على أن وَإِنْ سَلَّمْنَا أَنَّ هَذَا يَقْتَضِي كَوْنَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ عَدْلًا لَكِنَّا نَقُولُ تُرِكَ الْعَمَلُ بِهِ فِي حَقِّ الْبَعْضِ لِدَلِيلٍ قَامَ عَلَيْهِ فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى مَعْمُولًا بِهِ فِي حَقِّ الباقي وهذا المعنى مَا قَالَ الْعُلَمَاءُ: لَيْسَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّ كُلَّهُمْ كَذَلِكَ، بَلِ الْمُرَادُ أَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يُوجَدَ فِيمَا بَيْنَهُمْ مَنْ يَكُونُ بِهَذِهِ الصِّفَةِ، فَإِذَا كُنَّا لَا نَعْلَمُ بِأَعْيَانِهِمُ افْتَقَرْنَا إِلَى اجْتِمَاعِ جَمَاعَتِهِمْ عَلَى الْقَوْلِ وَالْفِعْلِ، لِكَيْ يَدْخُلَ الْمُعْتَبَرُونَ فِي جُمْلَتِهِمْ، مِثَالُهُ: أَنَّ الرَّسُولَ ﵊ إِذَا قَالَ إِنَّ وَاحِدًا/ مِنْ أَوْلَادِ فُلَانٍ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُصِيبًا فِي الرَّأْيِ وَالتَّدْبِيرِ فَإِذَا لَمْ نَعْلَمْهُ بِعَيْنِهِ وَوَجَدْنَا أَوْلَادَهُ مُجْتَمِعِينَ عَلَى رَأْيٍ عَلِمْنَاهُ حَقًّا لِأَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يُوجَدَ فِيهِمْ ذَلِكَ الْمُحِقُّ، فَأَمَّا إِذَا اجْتَمَعُوا سِوَى الْوَاحِدِ عَلَى رَأْيٍ لَمْ نَحْكُمْ بِكَوْنِهِ حَقًّا لِتَجْوِيزِ أَنْ يَكُونَ الصَّوَابُ مَعَ ذَلِكَ الْوَاحِدِ الَّذِي خَالَفَ، وَلِهَذَا قَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: إِنَّا لَوْ مَيَّزَنَا فِي الْأُمَّةِ مَنْ كَانَ مُصِيبًا عَمَّنْ كَانَ مُخْطِئًا كَانَتِ الْحُجَّةُ قَائِمَةً فِي قَوْلِ الْمُصِيبِ وَلَمْ نَعْتَبِرِ الْبَتَّةَ بِقَوْلِ الْمُخْطِئِ قَوْلُهُ: لَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ كَوْنِهِمْ وَسَطًا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ عَدَالَتِهِمْ، لَزِمَ أَنْ يَكُونَ فِعْلُ الْعَبْدِ خَلْقًا لِلَّهِ تَعَالَى قُلْنَا: هَذَا مَذْهَبُنَا عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ، قَوْلُهُ: لِمَ قُلْتُمْ إِنَّ إِخْبَارَ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ عَدَالَتِهِمْ وَخَيْرِيَّتِهِمْ يَقْتَضِي اجْتِنَابَهُمْ عَنِ الصَّغَائِرِ؟ قُلْنَا: خَبَرُ اللَّهِ تَعَالَى صِدْقٌ، وَالْخَبَرُ الصِّدْقُ يَقْتَضِي حُصُولَ الْمُخْبَرِ عَنْهُ، وَفِعْلُ الصَّغِيرَةِ لَيْسَ بِخَيْرٍ، فَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا مُتَنَاقِضٌ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: الْإِخْبَارُ عَنِ الشَّخْصِ بِأَنَّهُ خَيْرٌ أَعَمُّ مِنَ الْإِخْبَارِ عَنْهُ بِأَنَّهُ خَيْرٌ فِي جَمِيعِ الْأُمُورِ، أَوْ فِي بَعْضِ الْأُمُورِ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّهُ يَصِحُّ تَقْسِيمُهُ إِلَى هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ فَيُقَالُ: الْخَيْرُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ خَيْرًا فِي بَعْضِ الْأُمُورِ دُونَ الْبَعْضِ أَوْ فِي كُلِّ الْأُمُورِ، وَمَوْرِدُ التَّقْسِيمِ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ الْقِسْمَيْنِ، فَمَنْ كَانَ خَيْرًا مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ دُونَ الْبَعْضِ، يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ خَيْرٌ، فَإِذَنْ إِخْبَارُ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ خَيْرِيَّةِ الْأُمَّةِ لَا يَقْتَضِي إِخْبَارَهُ تَعَالَى عَنْ خَيْرِيَّتِهِمْ فِي كُلِّ الْأُمُورِ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا لَا يُنَافِي إِقْدَامَهُمْ عَلَى الْكَبَائِرِ فَضْلًا عَنِ الصَّغَائِرِ، وَكُنَّا قَدْ نَصَرْنَا هَذِهِ الدَّلَالَةَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ إِلَّا أَنَّ هَذَا السُّؤَالَ وَارِدٌ عَلَيْهَا، أَمَّا السُّؤَالُ الْآخَرُ فَقَدْ أُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّ قَوْلَهُ: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً خِطَابٌ لِجَمِيعِ الْأُمَّةِ أَوَّلِهَا وَآخِرِهَا، مَنْ كَانَ مِنْهُمْ مَوْجُودًا وَقْتَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ وَمَنْ جَاءَ بَعْدَهُمْ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ، كَمَا أَنَّ قَوْلَهُ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ [الْبَقَرَةِ: ١٧٨] ، كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ [الْبَقَرَةِ: ١٨٣] يَتَنَاوَلُ الْكُلَّ، وَلَا يَخْتَصُّ بِالْمَوْجُودِينَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَكَذَلِكَ سَائِرُ تَكَالِيفِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَوَامِرِهِ وَزَوَاجِرِهِ خطاب
'Ayetin zahiri terk edilmiştir' sözünün cevabı şudur: Biz deriz ki: Bunu kabul etmiyoruz; zira O'nun: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” kavli, Allah Teâlâ'nın onlardan her birini başkasıyla bir araya geldiğinde bu sıfat üzere kıldığını iktiza eder. Bize göre onlar üzerinde birleştikleri her meselede, her biri o meselede adildir; bilakis ihtilaf ettikleri vakit işte o zaman çirkin iş yapabilirler. Bunun onlarla toplanma halindeki bir hitap olduğunu söylememizin sebebi, O'nun { جَعَلْناكُمْ } “Sizi kıldık” kavlinin tek tek her bir ferde değil, onların tamamına yönelik bir hitap olmasıdır. Bunun her bir ferdin adil olmasını iktiza ettiğini kabul etsek bile deriz ki: Aleyhine delil ikame edildiği için bazısı hakkında bununla amel terk edilmiştir; dolayısıyla geri kalanlar hakkında bununla amel edilmesinin devamı vacip olmuştur. Bu mana, alimlerin şu sözüdür: Ayetten maksat hepsinin böyle olması değil, bilakis aralarında mutlaka bu sıfatta birinin bulunmasıdır. Onları bizzat bilemediğimizde, muteber olan kimselerin onların geneline dahil olması için söz ve fiilde topluluklarının bir araya gelmesine muhtaç oluruz. Bunun misali şudur: Resul aleyhisselâm 'Falancanın çocuklarından birinin görüş ve tedbirinde mutlaka isabetli olduğunu' söylese, onu bizzat bilmesek ve çocuklarının bir görüş üzerinde birleştiklerini görsek, onun hak olduğunu biliriz; zira o hak ehli kimse mutlaka aralarında bulunur. Fakat biri hariç bir görüş üzerinde birleşseler, muhalefet eden o tek kişiyle beraber doğrunun bulunması ihtimalinden ötürü onun hak olduğuna hükmetmeyiz. Bundan dolayı alimlerin birçoğu şöyle demiştir: 'Şayet ümmet içinde isabet edeni hata edenden ayırt edebilseydik, hüccet isabet edenin sözünde kaim olurdu ve hata edenin sözüne asla itibar etmezdik.' 'Şayet vasat olmalarından maksat onların adaleti olsaydı, kulun fiilinin Allah Teâlâ'nın yaratması olması gerekirdi' sözüne gelince; biz deriz ki: Daha önce açıklandığı üzere bu bizim mezhebimizdir. 'Allah Teâlâ'nın onların adaleti ve hayırlılığı hakkında haber vermesinin küçük günahlardan kaçınmalarını gerektirdiğini nereden çıkardınız?' sözüne gelince; deriz ki: Allah Teâlâ'nın haberi doğrudur, doğru haber ise kendisinden haber verilen şeyin vukuunu gerektirir; küçük günah işlemek ise hayır değildir, dolayısıyla ikisini birleştirmek çelişkidir. Bir kimse şöyle diyebilir: Bir şahsın hayırlı olduğunu haber vermek, onun bütün hususlarda hayırlı olduğunu haber vermekten veya bazı hususlarda hayırlı olduğunu haber vermekten daha geneldir. Bu sebeple onun bu iki kısma taksimi sahih olur ve şöyle denilir: 'Hayır ya bazı hususlarda hayırlı olup bazısında olmamaktır ya da bütün hususlarda hayırlı olmaktır.' Taksimin mevrudu iki kısım arasında müşterektir. Dolayısıyla bazı vecihlerden hayırlı olup bazısından olmayan kimse hakkında onun hayırlı olduğu doğru olur. Öyleyse Allah Teâlâ'nın ümmetin hayırlılığını haber vermesi, onların bütün hususlardaki hayırlılığını haber vermesini iktiza etmez. Böylece bunun, küçük günahlar bir yana büyük günahlara kalkışmalarına mani olmadığı sabit olmuştur. Biz Usûl-i Fıkıh'ta bu istidlali savunmuştuk; ancak bu soru ona varit olmaktadır. Diğer soruya gelince, ona şöyle cevap verilmiştir: O'nun: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” kavli, ilkiyle sonuncusuyla, bu ayetin inişi vaktinde mevcut olanıyla ve onlardan sonra kıyamete kadar gelecek olanıyla bütün ümmete bir hitaptır. Nitekim O'nun: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ } “Size kısas yazıldı” [Bakara 178], { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } “Size oruç yazıldı” [Bakara 183] kavli herkesi kapsamakta olup o vakitte mevcut olanlara has değildir. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın diğer bütün mükellefiyetleri, emirleri ve yasakları da bütün ümmete hitaptır.
لِجَمِيعِ الْأُمَّةِ فَإِنْ قِيلَ: لَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَكَانَ هَذَا خِطَابًا لِجَمِيعِ مَنْ يُوجَدُ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ، فَإِنَّمَا حُكِمَ لِجَمَاعَتِهِمْ بِالْعَدَالَةِ فَمِنْ أَيْنَ حَكَمْتَ لِأَهْلِ كُلِّ عَصْرٍ بِالْعَدَالَةِ حَتَّى جَعَلْتَهُمْ حُجَّةً عَلَى مَنْ بَعْدَهُمْ؟ قُلْنَا: لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا جَعَلَهُمْ شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ، فَلَوِ اعْتَبَرْنَا أَوَّلَ الْأُمَّةِ وَآخِرَهَا بِمَجْمُوعِهَا فِي كَوْنِهَا حُجَّةً عَلَى غَيْرِهَا لَزَالَتِ الْفَائِدَةُ إِذْ لَمْ يَبْقَ بَعْدَ انْقِضَائِهَا مَنْ تَكُونُ الْأُمَّةُ حُجَّةً عَلَيْهِ، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ أَهْلُ كُلِّ عَصْرٍ، وَيَجُوزُ تَسْمِيَةُ أَهْلِ الْعَصْرِ الْوَاحِدِ بِالْأُمَّةِ، فَإِنَّ الْأُمَّةَ اسْمٌ لِلْجَمَاعَةِ الَّتِي تَؤُمُّ جِهَةً وَاحِدَةً، وَلَا شَكَّ أَنَّ أَهْلَ كُلِّ عَصْرٍ كَذَلِكَ وَلِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أُمَّةً وَسَطاً فَعَبَّرَ عَنْهُمْ بِلَفْظِ النَّكِرَةِ وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا يَتَنَاوَلُ أَهْلَ كُلِّ عَصْرٍ.
Şayet şöyle denilirse: 'Eğer durum böyle olsaydı, bu kıyamete kadar bulunacak olan herkes için bir hitap olurdu; bu durumda ancak onların tamamı için adalete hükmedilmiş olur. Peki her asrın ehlinin kendilerinden sonrakilere hüccet kılınacak derecede adil olduğuna nereden hükmettiniz?' Biz deriz ki: Çünkü O Teâlâ onları insanlar üzerine şahitler kılmıştır; şayet ümmetin başını ve sonunu bütünüyle başkası üzerine hüccet olma konusunda muteber saysaydık, ümmetin sona ermesinden sonra aleyhine hüccet olunacak kimse kalmayacağı için fayda ortadan kalkardı. Böylece bundan maksadın her asrın ehli olduğunu anladık. Tek bir asrın ehline 'ümmet' isminin verilmesi caizdir; zira ümmet, aynı yöne yönelen topluluğun ismidir. Şüphe yok ki her asrın ehli de böyledir. Bir de Allah Teâlâ: { أُمَّةً وَسَطاً } “Vasat bir ümmet” buyurarak onları belirsiz (nekre) bir lafızla ifade etmiştir; şüphe yok ki bu her asrın ehlini kapsar.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي أَنَّ الشَّهَادَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ تَحْصُلُ فِي الْآخِرَةِ أَوْ فِي الدُّنْيَا. فَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: إِنَّهَا تَقَعُ فِي الْآخِرَةِ، وَالذَّاهِبُونَ إِلَى هَذَا الْقَوْلِ لَهُمْ وَجْهَانِ.
Beşinci Mesele: İnsanlar Allah Teâlâ'nın: { لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “İnsanlar üzerine şahitler olasınız diye” kavlinde zikredilen şahitliğin ahirette mi yoksa dünyada mı hasıl olacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Birinci Görüş: Bunun ahirette vuku bulacağıdır. Bu görüşe gidenlerin iki vechi vardır:
الْأَوَّلُ: وَهُوَ الَّذِي عَلَيْهِ الْأَكْثَرُونَ: أَنَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ تَشْهَدُ لِلْأَنْبِيَاءِ عَلَى أُمَمِهِمُ الَّذِينَ يُكَذِّبُونَهُمْ، رُوِيَ أَنَّ الْأُمَمَ يَجْحَدُونَ تَبْلِيغَ الْأَنْبِيَاءِ، فَيُطَالِبُ اللَّهُ تَعَالَى الْأَنْبِيَاءَ بِالْبَيِّنَةِ عَلَى/ أَنَّهُمْ قَدْ بَلَّغُوا وَهُوَ أَعْلَمُ، فَيُؤْتَى بأمة محمد ﷺ اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَيَشْهَدُونَ فَتَقُولُ الْأُمَمُ مِنْ أَيْنَ عَرَفْتُمْ فَيَقُولُونَ: عَلِمْنَا ذَلِكَ بِإِخْبَارِ اللَّهِ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ النَّاطِقِ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ الصَّادِقِ، فَيُؤْتَى بِمُحَمَّدٍ ﵊، فَيُسْأَلُ عَنْ حَالِ أُمَّتِهِ فَيُزَكِّيهِمْ وَيَشْهَدُ بِعَدَالَتِهِمْ وَذَلِكَ قَوْلُهُ: فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً [النِّسَاءِ: ٤١] وَقَدْ طَعَنَ الْقَاضِي فِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ مِنْ وُجُوهٍ:
Birincisi: Çoğunluğun üzerinde olduğu görüştür ki, bu ümmet peygamberler lehine kendilerini yalanlayan ümmetleri aleyhine şahitlik edecektir. Rivayet edildiğine göre ümmetler peygamberlerin tebliğini inkar ederler; bunun üzerine Allah Teâlâ -en iyi bilen Kendisi olduğu halde- tebliğ ettiklerine dair peygamberlerden delil ister. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti getirilir ve şahitlik ederler. Ümmetler: 'Bunu nereden bildiniz?' derler. Onlar da: 'Bunu Allah Teâlâ'nın doğru sözlü Peygamberinin diliyle konuşan Kitabı'ndaki haberiyle bildik' derler. Bunun üzerine Muhammed aleyhisselâm getirilir, ümmetinin durumu hakkında kendisine sorulur; o da onları tezkiye eder ve adaletlerine şahitlik eder. İşte bu, O'nun şu kavlidir: { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit kıldığımız zaman bakalım nasıl olacak!” [Nisâ 41]. Kadı bu rivayete birtakım vecihlerden itiraz etmiştir:
أَوَّلُهُا: أَنَّ مَدَارَ هَذِهِ الرِّوَايَةِ عَنْ أَنَّ الْأُمَمَ يُكَذِّبُونَ أَنْبِيَاءَهُمْ وَهَذَا بِنَاءً عَلَى أن الْقِيَامَةِ قَدْ يَكْذِبُونَ، وَهَذَا بَاطِلٌ عِنْدَ الْقَاضِي، إِلَّا أَنَّا سَنَتَكَلَّمُ عَلَى هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ [الْأَنْعَامِ: ٢٣، ٢٤] .
İlki: Bu rivayetin dayanağı, ümmetlerin peygamberlerini yalanlamaları üzerinedir; bu da kıyamet gününde yalan söyleyebilecekleri esasına dayanır. Bu ise Kadı'ya göre batıldır. Ancak biz bu meseleyi En'âm Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ } “Sonra onların mazeretleri: 'Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik' demekten başka bir şey olmadı. Bak, kendi aleyhlerine nasıl yalan söylediler!” [En'âm 23-24] kavlinin tefsirinde ele alacağız.
وَثَانِيهَا: أَنَّ شَهَادَةَ الْأُمَّةِ وَشَهَادَةَ الرَّسُولِ مُسْتَنِدَةٌ فِي الْآخِرَةِ إِلَى شَهَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى صِدْقِ الْأَنْبِيَاءِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلِمَ لَمْ يَشْهَدِ اللَّهُ تَعَالَى لَهُمْ بِذَلِكَ ابْتِدَاءً؟ وَجَوَابُهُ: الْحِكْمَةُ فِي ذَلِكَ تَمْيِيزُ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي الْفَضْلِ عَنْ سَائِرِ الْأُمَمِ بِالْمُبَادَرَةِ إِلَى تَصْدِيقِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَصْدِيقِ جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ، وَالْإِيمَانِ بِهِمْ جَمِيعًا، فَهُمْ بِالنِّسْبَةِ إِلَى سَائِرِ الْأُمَمِ كَالْعَدْلِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْفَاسِقِ، فَلِذَلِكَ يَقْبَلُ اللَّهُ شَهَادَتَهُمْ عَلَى سَائِرِ الْأُمَمِ وَلَا يَقْبَلُ شَهَادَةَ الْأُمَمِ عَلَيْهِمْ إِظْهَارًا لِعَدَالَتِهِمْ وَكَشْفًا عَنْ فَضِيلَتِهِمْ وَمَنْقَبَتِهِمْ.
İkincisi: Ümmetin ve Resul'ün ahiretteki şahitliği, peygamberlerin doğruluğuna dair Allah Teâlâ'nın şahitliğine dayanmaktadır. Durum böyle olunca, Allah Teâlâ onlar için buna doğrudan başlangıçta niçin şahitlik etmemiştir? Cevabı şudur: Bundaki hikmet, Allah Teâlâ'yı tasdike, bütün peygamberleri tasdike ve hepsine iman etmeye koşmaları sebebiyle Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetini diğer ümmetlerden faziletçe ayırt etmektir. Onlar diğer ümmetlere nispetle fasıka nispetle adil kimse gibidirler. Bu yüzden Allah, adaletlerini açığa çıkarmak, faziletlerini ve meziyetlerini ortaya koymak için diğer ümmetler aleyhine onların şahitliğini kabul eder, ümmetlerin onlar aleyhindeki şahitliğini ise kabul etmez.
وَثَالِثُهَا: أَنَّ مِثْلَ هَذِهِ الْأَخْبَارِ لَا تُسَمَّى شَهَادَةً وَهَذَا ضَعِيفٌ
Üçüncüsü: Bu gibi haberler 'şehadet' (şahitlik) olarak isimlendirilmez [demiştir]. Bu ise zayıftır;
لِقَوْلِهِ ﵊: «إِذَا عَلِمْتَ مِثْلَ الشَّمْسِ فَاشْهَدْ»
çünkü o aleyhisselâm: “Güneş gibi [açıkça] bildiğin zaman şahitlik et” buyurmuştur.
وَالشَّيْءُ الَّذِي أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ فَهُوَ مَعْلُومٌ مِثْلُ الشَّمْسِ فَوَجَبَ جَوَازُ الشَّهَادَةِ عَلَيْهِ.
Allah Teâlâ'nın hakkında haber verdiği şey ise güneş gibi malumdur; dolayısıyla onun üzerine şahitlik yapmanın caiz olması vaciptir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: قَالُوا مَعْنَى الْآيَةِ: لِتَشْهَدُوا عَلَى النَّاسِ بِأَعْمَالِهِمُ الَّتِي خَالَفُوا الْحَقَّ فِيهَا قَالَ ابْنُ زَيْدٍ:
İkinci Vecih: Şöyle dediler: Ayetin manası: İnsanların onda hakka muhalefet ettikleri amellerine şahitlik etmeniz içindir. İbn Zeyd şöyle demiştir:
الْأَشْهَادُ أَرْبَعَةٌ. أَوَّلُهَا: الْمَلَائِكَةُ الْمُوَكَّلُونَ بِإِثْبَاتِ أَعْمَالِ الْعِبَادِ. قَالَ تَعَالَى: وَجاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَشَهِيدٌ [ق: ٢١] وَقَالَ: مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ [ق: ١٨] وَقَالَ: وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ كِراماً كاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ [الِانْفِطَارِ: ١٠- ١٢] . وَثَانِيهَا: شَهَادَةُ الْأَنْبِيَاءِ وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ حَاكِيًا عَنْ عِيسَى ﵇: وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ [المائدة: ١١٧] وَقَالَ فِي حَقِّ مُحَمَّدٍ ﷺ وَأُمَّتِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً وَقَالَ: فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً
Şahitler dörttür. Birincisi: Kulların amellerini tespite memur meleklerdir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَجاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَشَهِيدٌ } “Her can, yanında bir sürücü ve bir şahitle gelir” [Kāf 21]; { مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ } “Ağzından tek bir söz çıkmaya görsün, mutlaka yanında hazır bir gözetleyici vardır” [Kāf 18] ve: { وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ كِراماً كاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ } “Şüphesiz üzerinizde koruyucular, şerefli yazıcılar vardır; yaptıklarınızı bilirler” [İnfitâr 10-12] buyurmuştur. İkincisi: Peygamberlerin şahitliğidir. İsa aleyhisselâm'dan naklen söylediği şu kavlinden murat da budur: { وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “Aralarında bulunduğum müddetçe onlar üzerine şahittim. Beni vefat ettirdiğinde ise onlar üzerine gözetleyici yalnız Sen idin. Sen her şeye hakkıyla şahitsin” [Mâide 117]. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ümmeti hakkında da bu ayette: { لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } “İnsanlar üzerine şahitler olasınız, Resul de sizin üzerinize şahit olsun diye” buyurmuş ve: { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit kıldığımız zaman bakalım nasıl olacak!”
[النِّسَاءِ: ٤١] . وَثَالِثُهَا: شَهَادَةُ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ خَاصَّةً. قَالَ تَعَالَى: وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ [الزُّمَرِ: ٦٩] وَقَالَ تَعَالَى: وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ [غَافِرٍ: ٥١] . وَرَابِعُهَا: شَهَادَةُ الْجَوَارِحِ وَهِيَ بِمَنْزِلَةِ الْإِقْرَارِ بَلْ أَعْجَبُ مِنْهُ قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ [النُّورِ: ٢٤] الْآيَةَ، وَقَالَ: الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ [يس: ٦٥] الْآيَةَ.
[Nisâ 41] buyurmuştur. Üçüncüsü: Özellikle Muhammed ümmetinin şahitliğidir. Allah Teâlâ: { وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ } “Peygamberler ve şahitler getirilir” [Zümer 69] ve: { وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ } “Şahitlerin ayağa kalkacağı gün” [Gāfir 51] buyurmuştur. Dördüncüsü: Uzuvların şahitliğidir; bu ise ikrar mesabesindedir, hatta ondan daha hayret vericidir. Allah Teâlâ: { يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ } “Dillerinin aleyhlerine şahitlik edeceği gün...” [Nûr 24] ayetini ve: { الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ } “Bugün onların ağızlarını mühürleriz...” [Yâsîn 65] ayetini buyurmuştur.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ أَدَاءَ هَذِهِ الشَّهَادَةِ إِنَّمَا يَكُونُ فِي الدُّنْيَا وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الشَّهَادَةَ وَالْمُشَاهَدَةَ وَالشُّهُودَ هُوَ الرُّؤْيَةُ يُقَالُ:
İkinci Görüş: Bu şahitliğin edası ancak dünyada olur. Bunun izahı şudur: Şehadet, müşâhede ve şühûd; görmektir. Şöyle denilir:
شَاهَدْتُ كَذَا إِذَا رَأَيْتَهُ وَأَبْصَرْتَهُ، وَلَمَّا كَانَ بَيْنَ الْإِبْصَارِ بِالْعَيْنِ وَبَيْنَ الْمَعْرِفَةِ بِالْقَلْبِ مُنَاسِبَةٌ شَدِيدَةٌ لَا جَرَمَ قَدْ تُسَمَّى الْمَعْرِفَةُ الَّتِي فِي الْقَلْبِ: مُشَاهَدَةً وَشُهُودًا، وَالْعَارِفُ بِالشَّيْءِ: شَاهِدًا وَمُشَاهِدًا، ثُمَّ سُمِّيَتِ الدَّلَالَةُ عَلَى الشَّيْءِ: شَاهِدًا عَلَى الشَّيْءِ لِأَنَّهَا هِيَ الَّتِي بِهَا صَارَ الشَّاهِدُ شَاهِدًا، وَلَمَّا كَانَ الْمُخْبِرُ عَنِ الشَّيْءِ وَالْمُبَيِّنُ لِحَالِهِ جَارِيًا مَجْرَى الدَّلِيلِ عَلَى ذَلِكَ سُمِّيَ ذَلِكَ/ الْمُخْبِرُ أَيْضًا شَاهِدًا، ثُمَّ اخْتَصَّ هَذَا اللَّفْظُ فِي عُرْفِ الشَّرْعِ بِمَنْ يُخْبِرُ عَنْ حُقُوقِ النَّاسِ بِأَلْفَاظٍ مَخْصُوصَةٍ عَلَى جِهَاتٍ مَخْصُوصَةٍ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ كُلَّ مَنْ عَرَفَ حَالَ شَيْءٍ وَكَشَفَ عَنْهُ كَانَ شَاهِدًا عَلَيْهِ وَاللَّهُ تَعَالَى وَصَفَ هَذِهِ الْأُمَّةَ بِالشَّهَادَةِ، فَهَذِهِ الشَّهَادَةُ إِمَّا أَنْ تَكُونَ فِي الْآخِرَةِ أَوْ فِي الدُّنْيَا لَا جَائِزٌ أَنْ تَكُونَ فِي الْآخِرَةِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَهُمْ عُدُولًا فِي الدُّنْيَا لِأَجْلِ أَنْ يَكُونُوا شُهَدَاءَ وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونُوا شُهَدَاءَ فِي الدُّنْيَا، إِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهُمْ عُدُولًا فِي الدُّنْيَا لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَهَذَا إِخْبَارٌ عَنِ الْمَاضِي فَلَا أَقَلَّ مِنْ حُصُولِهِ فِي الْحَالِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ ذَلِكَ يَقْتَضِي صَيْرُورَتَهُمْ شُهُودًا فِي الدُّنْيَا لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ رَتَّبَ كَوْنَهُمْ شُهَدَاءَ عَلَى صَيْرُورَتِهِمْ وَسَطًا تَرْتِيبَ الْجَزَاءِ عَلَى الشَّرْطِ، فَإِذَا حَصَلَ وَصْفُ كَوْنِهِمْ وَسَطًا فِي الدُّنْيَا وَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ وَصْفُ كَوْنِهِمْ شُهَدَاءَ فِي الدُّنْيَا، فَإِنْ قِيلَ: تَحَمُّلُ الشَّهَادَةِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا فِي الدُّنْيَا، وَمُتَحَمِّلُ الشَّهَادَةِ قَدْ يُسَمَّى شَاهِدًا وَإِنْ كَانَ الْأَدَاءُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا فِي الْقِيَامَةِ قُلْنَا: الشَّهَادَةُ الْمُعْتَبَرَةُ فِي الْآيَةِ لَا التَّحَمُّلُ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى اعْتَبَرَ الْعَدَالَةَ فِي هَذِهِ الشَّهَادَةِ وَالشَّهَادَةُ الَّتِي يُعْتَبَرُ فِيهَا الْعَدَالَةُ، هِيَ الْأَدَاءُ لَا التَّحَمُّلُ، فَثَبَتَ أَنَّ الْآيَةَ تَقْتَضِي كَوْنَ الْأُمَّةِ مُؤَدِّينَ لِلشَّهَادَةِ فِي دَارِ الدُّنْيَا، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ مَجْمُوعُ الْأُمَّةِ إِذَا أَخْبَرُوا عَنْ شَيْءٍ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُمْ حُجَّةً وَلَا مَعْنًى لِقَوْلِنَا الْإِجْمَاعُ حُجَّةٌ إِلَّا هَذَا، فَثَبَتَ أَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِجْمَاعَ حُجَّةٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ أَيْضًا، وَاعْلَمْ أَنَّ الدَّلِيلَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْقَوْلِ لَا يُبْطِلُ الْقَوْلَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ لِأَنَّا بَيَّنَّا بِهَذِهِ الدَّلَالَةِ أَنَّ الْأُمَّةَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونُوا شُهُودًا فِي الدُّنْيَا وَهَذَا لَا يُنَافِي كَوْنَهُمْ شُهُودًا فِي الْقِيَامَةِ أَيْضًا عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي وَرَدَتِ الْأَخْبَارُ بِهِ، فَالْحَاصِلُ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ قَوْلَهُمْ عِنْدَ الْإِجْمَاعِ حُجَّةٌ مِنْ حَيْثُ إِنَّ قَوْلَهُمْ: عِنْدَ الْإِجْمَاعِ يُبَيَّنُ لِلنَّاسِ الْحَقُّ، وَيُؤَكِّدُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً يَعْنِي مُؤَدِّيًا وَمُبَيِّنًا، ثُمَّ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ تَحْصُلَ مَعَ ذَلِكَ لَهُمُ الشَّهَادَةُ فِي الْآخِرَةِ فَيَجْرِي الْوَاقِعُ مِنْهُمْ فِي الدُّنْيَا مَجْرَى التَّحَمُّلِ لِأَنَّهُمْ إِذَا أَثْبَتُوا الْحَقَّ عَرَفُوا عِنْدَهُ مَنِ الْقَابِلُ وَمَنِ الرَّادُّ، ثُمَّ يَشْهَدُونَ بِذَلِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَمَا أَنَّ الشَّاهِدَ عَلَى الْعُقُودِ يَعْرِفُ مَا الَّذِي تَمَّ وَمَا الَّذِي لَمْ يَتِمَّ ثُمَّ يَشْهَدُ بِذَلِكَ عِنْدَ الْحَاكِمِ.
Bir şeyi görüp müşahede ettiğinde: 'Şâhedtü kezâ' (Şunu müşahede ettim) denir. Gözle görmek ile kalple bilmek arasında son derece kuvvetli bir münasebet bulunduğu için, şüphesiz kalpteki marifete bazen 'müşâhede' ve 'şühûd', bir şeyi bilene de 'şâhid' ve 'müşâhid' adı verilmiştir. Sonra bir şeye delalet eden şeye 'o şey üzerine şahit' denilmiştir; çünkü şahidin şahit olmasını sağlayan şey odur. Bir şeyden haber veren ve onun durumunu açıklayan kimse de o şeye delil hükmünde cereyan ettiği için, bu haber verene de 'şahit' ismi verilmiştir. Daha sonra bu lafız, şeriat örfünde insanların haklarını belirli lafızlarla ve belirli yönler üzere haber veren kimseye has kılınmıştır. Bunu bildiğinde deriz ki: Bir şeyin durumunu bilip onu açığa çıkaran herkes onun üzerine bir şahittir. Allah Teâlâ da bu ümmeti şahitlikle vasıflamıştır; binaenaleyh bu şahitlik ya ahirette ya da dünyada olacaktır. Ahirette olması caiz değildir; çünkü Allah Teâlâ onları şahitler olsunlar diye dünyada adil kılmıştır; bu da onların dünyada şahit olmalarını gerektirir. Allah Teâlâ'nın onları dünyada adil kıldığını söylememizin sebebi, O Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً } “İşte böylece sizi bir ümmet kıldık” buyurmuş olmasıdır; bu ise geçmiş zamandan bir haberdir, dolayısıyla en azından şimdiki zamanda hasıl olmuştur. Bunun onların dünyada şahit olmalarını gerektirdiğini söylememizin sebebi ise, Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “İşte böylece, insanlar üzerine şahitler olasınız diye sizi vasat bir ümmet kıldık” buyurarak şahit olmalarını vasat kılınmalarına şartın cezaya bağlanması gibi tertip etmiş olmasıdır. Vasat olma vasfı dünyada hasıl olduğuna göre, şahitler olma vasfının da dünyada hasıl olması vacip olur. Şayet şöyle denilirse: 'Şahitliğin tahammülü (yüklenilmesi) ancak dünyada hasıl olur; edası ancak kıyamette gerçekleşecek olsa bile şahitliği yüklenen kimseye bazen şahit denilebilir.' Biz deriz ki: Ayette muteber olan tahammül değil, şahitliğin kendisidir; bunun delili, O Teâlâ'nın bu şahitlikte adaleti muteber saymış olmasıdır. Kendisinde adaletin şart koşulduğu şahitlik ise tahammül değil, edadır. Böylece ayetin, ümmetin dünya yurdunda şahitliği eda ediciler olmasını gerektirdiği sabit olmuştur. Bu da ümmetin tamamı bir şey hakkında haber verdiğinde onların sözlerinin hüccet olmasını gerektirir; bizim 'icma hüccettir' sözümüzün bundan başka bir anlamı yoktur. Böylece ayetin icmanın bu vecihten de hüccet olduğuna delalet ettiği sabit olmuştur. Bil ki bu görüşün sıhhatine dair zikrettiğimiz delil önceki iki görüşü iptal etmez; zira biz bu delaletle ümmetin dünyada mutlaka şahitler olması gerektiğini açıkladık; bu ise haberlerin geldiği vecih üzere kıyamet gününde de şahitler olmalarına mani değildir. Hasılı Allah Teâlâ'nın: { لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “İnsanlar üzerine şahitler olasınız diye” kavli, icma ettikleri sırada sözlerinin hüccet olduğuna işarettir; zira icma ettiklerinde insanlara hak açıklanmış olur. Allah Teâlâ'nın: { وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } “Ve Resul de sizin üzerinize şahit olsun” kavli de bunu teyit etmektedir; yani eda edici ve açıklayıcı olarak. Sonra bununla birlikte onlar için ahirette de şahitliğin hasıl olması imkansız değildir; böylece dünyada kendilerinden vaki olan şey tahammül mesabesinde cereyan eder. Çünkü onlar hakkı ispat ettiklerinde, onun yanında kimin kabul ettiğini ve kimin reddettiğini bilirler; sonra da kıyamet gününde buna şahitlik ederler. Nitekim akitler üzerindeki şahit de neyin tamamlandığını ve neyin tamamlanmadığını bilir, sonra da hakim huzurunda buna şahitlik eder.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ مَنْ ظَهَرَ كُفْرُهُ وَفِسْقُهُ نَحْوَ الْمُشَبِّهَةِ وَالْخَوَارِجِ وَالرَّوَافِضِ فَإِنَّهُ لَا يُعْتَدُّ بِهِ فِي الْإِجْمَاعِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِنَّمَا جَعَلَ الشُّهَدَاءَ مَنْ وَصَفَهُمْ بِالْعَدَالَةِ وَالْخَيْرِيَّةِ، وَلَا يَخْتَلِفُ فِي ذلك الحكم من فسق أو كفر بقوله أَوْ فِعْلٍ، وَمَنْ كَفَرَ بِرَدِّ النَّصِّ أَوْ كَفَرَ بِالتَّأْوِيلِ.
Altıncı Mesele: Ayet; Müşebbihe, Hâricîler ve Râfizîler gibi küfrü ve fıskı zahir olan kimselerin icmada hesaba katılmayacağına delalet etmiştir. Çünkü Allah Teâlâ ancak adalet ve hayırlılıkla vasıfladığı kimseleri şahit kılmıştır. Bu hükümde, sözüyle yahut fiiliyle fasık veya kafir olan kimse ile nassı reddederek kafir olan yahut tevil sebebiyle kafir olan kimse arasında bir fark yoktur.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: إِنَّمَا قَالَ: شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَلَمْ يَقُلْ: شُهَدَاءَ لِلنَّاسِ لِأَنَّ قَوْلَهُمْ يَقْتَضِي التَّكْلِيفَ إِمَّا
Yedinci Mesele: { شُهَداءَ لِلنَّاسِ } 'İnsanlar lehine şahitler' demeyip ancak: { شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “İnsanlar aleyhine/üzerine şahitler” buyurmuştur; çünkü onların sözü ya
بِقَوْلٍ وَإِمَّا بِفِعْلٍ وَذَلِكَ عَلَيْهِ لَا لَهُ فِي الْحَالِ، فَإِنْ قِيلَ: لِمَ أُخِّرَتْ صِلَةُ الشَّهَادَةِ أَوَّلًا وَقُدِّمَتْ آخِرًا؟ قُلْنَا لِأَنَّ الْغَرَضَ فِي الْأَوَّلِ إِثْبَاتُ شَهَادَتِهِمْ عَلَى الْأُمَمِ وَفِي الآخر الاختصاص بكون الرسول شهيداً عليهم.
sözle ya da fiille bir mükellefiyet iktiza eder; bu ise o anda onun lehine değil aleyhinedir. Şayet şöyle denilirse: 'Şehadetin sılası niçin birincisinde sona bırakıldı da ikincisinde öne alındı?' Biz deriz ki: Çünkü birincisinde maksat onların ümmetler üzerindeki şahitliğini ispat etmektir, ikincisinde ise Resul'ün onların üzerine şahit oluşunun tahsis edilmesidir.
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إلى قوله إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ] قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ.
[Allah Teâlâ'nın: { وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها } kavlinden: { إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } kavline kadar olan kısım hakkında]. Allah Teâlâ'nın kavli: { وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi, ancak Peygamber'e uyanı ökçeleri üzerinde geri dönecek olandan ayırt edip bilelim diye [kıble] kıldık. Gerçi bu, Allah'ın doğru yola ilettiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir. Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir. Şüphesiz Allah insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir.”
واعلم أَنَّ قَوْلَهُ: وَما جَعَلْنَا مَعْنَاهُ مَا شَرَعْنَا وَمَا حَكَمْنَا كَقَوْلِهِ: مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ [الْمَائِدَةِ: ١٠٣] أَيْ مَا شَرَعَهَا وَلَا جَعَلَهَا دِينًا، وَقَوْلُهُ: كُنْتَ عَلَيْها أَيْ كُنْتَ مُعْتَقِدًا لِاسْتِقْبَالِهَا، كَقَوْلِ الْقَائِلِ: كَانَ لِفُلَانٍ عَلَى فُلَانٍ دَيْنٌ، وَقَوْلُهُ: كُنْتَ عَلَيْها لَيْسَ بِصِفَةٍ لِلْقِبْلَةِ، إِنَّمَا هُوَ ثَانِي مَفْعُولَيْ جَعَلَ يُرِيدُ:
Bil ki O'nun: { وَما جَعَلْنَا } “Ve biz kılmadık” kavlinin manası; O'nun: { مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ } “Allah bir bahîre kılmamıştır” [Mâide 103] yani 'onu meşru kılmamış ve onu din yapmamıştır' kavlindeki gibi 'meşru kılmadık ve hükmetmedik' demektir. O'nun: { كُنْتَ عَلَيْها } “Üzerinde bulunduğun” kavli ise, konuşanın: 'Falancanın falanca üzerinde borcu vardı' demesi gibi 'yönelmeyi itikat ettiğin [kıble]' demektir. O'nun: { كُنْتَ عَلَيْها } kavli kıblenin sıfatı değildir; sadece 'ceale' fiilinin iki mefulünden ikincisidir. Şunu kastetmektedir:
وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الْجِهَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا. ثُمَّ هَاهُنَا وَجْهَانِ. الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ هَذَا الْكَلَامُ بَيَانًا لِلْحِكْمَةِ فِي جَعْلِ الْقِبْلَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ﵊ كَانَ يُصَلِّي بِمَكَّةَ إِلَى الْكَعْبَةِ ثُمَّ أُمِرَ بِالصَّلَاةِ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ بَعْدَ الْهِجْرَةِ تَأْلِيفًا لِلْيَهُودِ، ثُمَّ حُوِّلَ إِلَى الْكَعْبَةِ فَنَقُولُ: وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الْجِهَةَ: الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها. أَوَّلًا: يَعْنِي وَمَا رَدَدْنَاكَ إِلَيْهَا إِلَّا امْتِحَانًا لِلنَّاسِ وَابْتِلَاءً. الثَّانِي: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها لِسَانًا لِلْحِكْمَةِ فِي جَعْلِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ قِبْلَةً يَعْنِي أَنَّ أَصْلَ أَمْرِكَ أَنْ تَسْتَقْبِلَ الْكَعْبَةَ وَأَنَّ اسْتِقْبَالَكَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ كَانَ أَمْرًا عَارِضًا لِغَرَضٍ وَإِنَّمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الْجِهَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا قَبْلَ وَقْتِكَ هَذَا، وَهِيَ بَيْتُ الْمَقْدِسِ، لِنَمْتَحِنَ النَّاسَ وَنَنْظُرَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ وَمَنْ لَا يَتَّبِعُهُ وَيَنْفِرُ عَنْهُ. وَهَاهُنَا وَجْهٌ ثَالِثٌ ذَكَرَهُ أَبُو مُسْلِمٍ فَقَالَ: لَوْلَا الرِّوَايَاتُ لَمْ تَدُلَّ الْآيَةُ عَلَى قِبْلَةٍ مِنْ قِبَلِ الرَّسُولِ ﵊ عَلَيْهَا، لِأَنَّهُ قَدْ يُقَالُ: كُنْتَ بِمَعْنَى صِرْتَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ [آلِ عِمْرَانَ: ١١٠] وَقَدْ يُقَالُ: كَانَ فِي مَعْنَى لَمْ يَزَلْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً [النِّسَاءِ: ١٥٨] فَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يُرَادَ بِقَوْلِهِ: وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها أَيِ الَّتِي لَمْ تَزَلْ عَلَيْهَا وَهِيَ الْكَعْبَةُ إِلَّا كَذَا وَكَذَا.
'Biz üzerinde bulunduğun o ciheti kıble kılmadık.' Burada iki vecih vardır: Birincisi: Bu sözün kıblenin kılınmasındaki hikmetin beyanı olmasıdır; zira o aleyhisselâm Mekke'de Kâbe'ye doğru namaz kılıyordu, sonra hicretten sonra Yahudilerin gönlünü kazanmak için Beytülmakdis'e doğru namaz kılmakla emrolundu, ardından tekrar Kâbe'ye çevrildi. Biz deriz ki: Biz ilk olarak üzerinde bulunduğun o ciheti kıble kılmadık; yani insanları imtihan etmek ve sınamak için olmadıkça seni ona geri döndürmedik. İkincisi: O'nun: { الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها } “Üzerinde bulunduğun” kavlinin, Beytülmakdis'in kıble kılınmasındaki hikmeti ifade eden bir söz olması caizdir. Yani senin asıl durumun Kâbe'ye yönelmen idi; senin Beytülmakdis'e yönelmen ise bir maksat için arızi bir durumdu. Biz kıbleyi ancak, insanları imtihan edelim de kimin Resul'e uyacağını, kimin de ona uymayıp ondan kaçacağını görelim diye bu vaktinden önce üzerinde bulunduğun o cihet -ki o da Beytülmakdis'tir- kıldık. Burada Ebû Müslim'in zikrettiği üçüncü bir vecih daha vardır; o şöyle demiştir: 'Rivayetler olmasaydı ayet, Resul aleyhisselâm tarafından üzerinde bulunulan bir kıbleye delalet etmezdi. Çünkü Allah Teâlâ'nın: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ } “Siz en hayırlı ümmet oldunuz” [Âl-i İmrân 110] kavlindeki gibi { كُنْتَ } 'oldun/dönüştün' manasında da söylenebilir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً } “Allah ezelden beri Azîzdir, Hakîmdir” [Nisâ 158] kavlindeki gibi { كَانَ } 'ezelden beri öyle oldu' manasında da söylenebilir. Dolayısıyla O'nun: { وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها } “Üzerinde bulunduğun kıbleyi kılmadık” yani 'üzerinde olageldiğin ve o da Kâbe olan kıbleyi ancak şöyle şöyle kıldık' manasının kastedilmiş olması imkansız değildir.'
أَمَّا قَوْلُهُ: إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: { إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ } “Ancak Peygamber'e uyanı ökçeleri üzerinde geri dönecek olandan ayırt edip bilelim diye” kavline gelince, bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا لِنَعْلَمَ لَامُ الْغَرَضِ وَالْكَلَامُ فِي أَنَّهُ هَلْ يَصِحُّ الْغَرَضُ عَلَى اللَّهِ أَوْ لَا يَصِحُّ وَبِتَقْدِيرِ أَنْ لَا يَصِحَّ فَكَيْفَ تَأْوِيلُ هَذَا الْكَلَامِ فَقَدْ تَقَدَّمَ.
Birinci Mesele: O'nun: { إِلَّا لِنَعْلَمَ } “Bilelim diye” kavlindeki lâm, gaye (garaz) lâmıdır. Allah hakkında gayenin sahih olup olmayacağı ve sahih olmadığı takdirde bu sözün tevilinin nasıl yapılacağına dair kelam daha önce geçmişti.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: وَمَا جَعَلْنَا كَذَا وَكَذَا إِلَّا لِنَعْلَمَ كَذَا يُوهِمُ أَنَّ الْعِلْمَ بِذَلِكَ الشَّيْءِ لَمْ يَكُنْ حَاصِلًا فَهُوَ فَعَلَ ذَلِكَ الْفِعْلَ لِيَحْصُلَ لَهُ ذَلِكَ الْعِلْمُ وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يَعْلَمْ تِلْكَ الْأَشْيَاءَ قَبْلَ وُقُوعِهَا، وَنَظِيرُهُ فِي الْإِشْكَالِ قَوْلُهُ: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ [مُحَمَّدٍ: ٣١] وَقَوْلُهُ: الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ/ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً [الْأَنْفَالِ: ٦٦] وَقَوْلُهُ: لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى [طه: ٤٤] وَقَوْلُهُ: فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا [الْعَنْكَبُوتِ: ٣] وَقَوْلُهُ: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٤٢] وَقَوْلُهُ: وَما كانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ [سبأ: ٢١] والكلام في هذه المسألة أمر مُسْتَقْصًى فِي قَوْلِهِ: وَإِذِ ابْتَلى وَالْمُفَسِّرُونَ أَجَابُوا عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ.
İkinci Mesele: 'Şunu ve şunu ancak şunu bilelim diye yaptık' ifadesi, o şeye dair ilmin hasıl olmadığı, dolayısıyla O'nun bu fiili o ilme ulaşmak için işlediği vehmini verir; bu ise Allah Teâlâ'nın bu şeyleri vuku bulmadan önce bilmediğini iktiza eder. Müşküllük bakımından bunun benzeri O'nun şu kavilleridir: { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ } “İçinizden cihat edenleri ve sabredenleri bilelim diye sizi mutlaka imtihan edeceğiz” [Muhammed 31]; { الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً } “Şimdi Allah sizden yükü hafifletti ve sizde bir zayıflık olduğunu bildi” [Enfâl 66]; { لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى } “Belki öğüt alır yahut korkar” [Tâhâ 44]; { فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا } “Allah doğru söyleyenleri elbette bilecektir” [Ankebût 3]; { أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ } “Yoksa Allah, içinizden cihat edenleri ve sabredenleri bilmeden cennete gireceğinizi mi sandınız?” [Âl-i İmrân 142] ve: { وَما كانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ } “Ahirete inananı bilelim diye onun onlar üzerinde bir hakimiyeti yoktu” [Sebe' 21]. Bu meseledeki kelam { وَإِذِ ابْتَلى } kavlinde etraflıca incelenmiş bir husustur. Müfessirler buna birtakım vecihlerle cevap vermişlerdir:
أَحَدُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: إِلَّا لِنَعْلَمَ مَعْنَاهُ إِلَّا لِيَعْلَمَ حِزْبُنَا مِنَ النَّبِيِّينَ وَالْمُؤْمِنِينَ كَمَا يَقُولُ الْمَلِكُ: فَتَحْنَا الْبَلْدَةَ
Birincisi: O'nun: { إِلَّا لِنَعْلَمَ } kavlinin manası, hükümdarın 'falanca şehri fethettik' deyip bununla 'dostlarımız fethetti' manasını kastetmesi gibi 'peygamberlerden ve müminlerden oluşan bizim tarafımız bilsin diye' demektir.
الْفُلَانِيَّةَ بِمَعْنَى: فَتَحَهَا أَوْلِيَاؤُنَا، وَمِنْهُ يُقَالُ: فَتَحَ عمر السواد، ومنه
Nitekim 'Ömer Sevâd'ı fethetti' denilir. Yine bundan ötürüdür ki
قول ﵊ فِيمَا يَحْكِيهِ عَنْ رَبِّهِ: «اسْتَقْرَضْتُ عَبْدِي فَلَمْ يُقْرِضْنِي، وَشَتَمَنِي وَلَمْ يَكُنْ ينبغي له أن يشتمني يقول وا دهراه وَأَنَا الدَّهْرُ»
O aleyhisselâm Rabbinden naklettiği şu sözde şöyle buyurmuştur: “Kulumdan borç istedim, bana borç vermedi; bana sövdü, halbuki bana sövmek ona yakışmazdı: 'Vay zamana!' der, oysa zaman Ben'im.”
وَفِي الْحَدِيثِ: «مَنْ أَهَانَ لِي وَلِيًّا فَقَدْ أَهَانَنِي» .
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Kim benim bir velime hakaret ederse bana hakaret etmiş olur.”
وَثَانِيهَا: مَعْنَاهُ لِيَحْصُلَ الْمَعْدُومُ فَيَصِيرَ مَوْجُودًا، فَقَوْلُهُ: إِلَّا لِنَعْلَمَ مَعْنَاهُ: إِلَّا لِنَعْلَمَهُ مَوْجُودًا، فَإِنْ قِيلَ: فَهَذَا يَقْتَضِي حُدُوثَ الْعِلْمِ، قُلْنَا: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْعِلْمَ بِأَنَّ الشَّيْءَ سَيُوجَدُ هَلْ هُوَ عُلِمَ بِوُجُودِهِ إِذَا وُجِدَ الْخِلَافُ فِيهِ مَشْهُورٌ. وَثَالِثُهَا: إِلَّا لِنُمَيِّزَ هَؤُلَاءِ مِنْ هَؤُلَاءِ بِانْكِشَافِ مَا فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الْإِخْلَاصِ وَالنِّفَاقِ، فَيَعْلَمَ الْمُؤْمِنُونَ مَنْ يُوَالُونَ مِنْهُمْ وَمَنْ يُعَادُونَ، فَسَمَّى التَّمْيِيزَ عِلْمًا، لِأَنَّهُ أَحَدُ فَوَائِدِ الْعِلْمِ وَثَمَرَاتِهِ. وَرَابِعُهَا: إِلَّا لِنَعْلَمَ مَعْنَاهُ: إِلَّا لِنَرَى، وَمَجَازُ هَذَا أَنَّ الْعَرَبَ تَضَعُ الْعِلْمَ مَكَانَ الرُّؤْيَةِ، وَالرُّؤْيَةَ مَكَانَ الْعِلْمِ كقوله: أَلَمْ تَرَ كَيْفَ [الفجر: ٦] [الفيل: ١] [إبراهيم: ١٩] وَرَأَيْتُ، وَعَلِمْتُ، وَشَهِدْتُ، أَلْفَاظٌ مُتَعَاقِبَةٌ. وَخَامِسُهَا: مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْفَرَّاءُ: وَهُوَ أَنَّ حُدُوثَ الْعِلْمِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ رَاجِعٌ إِلَى الْمُخَاطَبِينَ، وَمِثَالُهُ أَنَّ جَاهِلًا وَعَاقِلًا اجْتَمَعَا، فَيَقُولُ الْجَاهِلُ: الْحَطَبُ يَحْرِقُ النَّارَ، وَيَقُولُ الْعَاقِلُ: بَلِ النَّارُ تَحْرِقُ الْحَطَبَ، وَسَنَجْمَعُ بَيْنَهُمَا لِنَعْلَمَ أَيُّهُمَا يَحْرِقُ صَاحِبَهُ مَعْنَاهُ: لِنَعْلَمَ أَيُّنَا الْجَاهِلُ، فَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: إِلَّا لِنَعْلَمَ إِلَّا لِتَعْلَمُوا وَالْغَرَضُ مِنْ هَذَا الْجِنْسِ مِنَ الْكَلَامِ: الِاسْتِمَالَةُ وَالرِّفْقُ فِي الْخِطَابِ، كَقَوْلِهِ: وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً [سَبَأٍ: ٢٤] فَأَضَافَ الكلام الموهم للشك إلى نفسه ترفيقاً لِلْخِطَابِ وَرِفْقًا بِالْمُخَاطَبِ، فَكَذَا قَوْلُهُ: إِلَّا لِنَعْلَمَ. وَسَادِسُهَا:
İkincisi: Manası, madumun hasıl olup mevcut hale gelmesidir. O'nun: { إِلَّا لِنَعْلَمَ } kavlinin manası: 'Onu mevcut olarak bilelim diye' demektir. Şayet: 'Bu durum ilmin sonradan meydana gelmesini (hudûsunu) iktiza eder' denilirse; deriz ki: Bir şeyin var olacağına dair olan ilmin, o var olduğunda onun varlığına dair olan ilim olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir; bu konudaki ihtilaf meşhurdur. Üçüncüsü: Kalplerindeki ihlas ve nifakın açığa çıkmasıyla şunları şunlardan ayıralım da, müminler onlardan kime dostluk ve kime düşmanlık edeceklerini bilsinler diyedir. Böylece ayırt etmeyi ilim olarak adlandırmıştır; çünkü o, ilmin faydalarından ve semerelerindendir. Dördüncüsü: { إِلَّا لِنَعْلَمَ } kavlinin manası: 'Görmemiz için' demektir. Bunun mecaz oluşu şöyledir: Araplar ilmi görmenin yerine, görmeyi de ilmin yerine koyarlar. Nitekim O'nun: { أَلَمْ تَرَ كَيْفَ } “Görmedin mi nasıl...” [Fecr 6, Fîl 1, İbrâhîm 19] kavlinde olduğu gibi 'gördüm', 'bildim' ve 'şahit oldum' birbirinin yerine geçen lafızlardır. Beşincisi: Ferrâ'nın benimsediği görüştür: Bu ayette ilmin sonradan hasıl olması muhataplara racidir. Bunun misali şudur: Bir cahil ile bir akıllı bir araya gelir; cahil: 'Odun ateşi yakar', akıllı ise: 'Hayır, ateş odunu yakar; hangisinin diğerini yaktığını bilelim diye ikisini bir araya getireceğiz' der. Manası: 'Hangimizin cahil olduğunu bilelim' demektir. İşte bunun gibi O'nun: { إِلَّا لِنَعْلَمَ } kavli de 'siz bilesiniz diye' demektir. Bu tür kelamdan maksat, O'nun: { وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً } “Doğrusu ya biz ya da siz hidayet üzerindeyiz” [Sebe' 24] kavlindeki gibi hitapta gönül alma ve lütufla muamele etmektir. Hitabı yumuşatmak ve muhataba nezaket göstermek için şüphe vehmettiren sözü kendisine izafe etmiştir; işte { إِلَّا لِنَعْلَمَ } kavli de böyledir. Altıncısı:
نُعَامِلُكُمْ مُعَامَلَةَ الْمُخْتَبَرِ الَّذِي كَأَنَّهُ لَا يَعْلَمُ، إِذِ الْعَدْلُ يُوجِبُ ذَلِكَ. وَسَابِعُهَا: أَنَّ الْعِلْمَ صِلَةٌ زَائِدَةٌ، فَقَوْلُهُ إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ مَعْنَاهُ: إِلَّا لِيَحْصُلَ اتِّبَاعُ الْمُتَّبِعِينَ، وَانْقِلَابُ الْمُنْقَلِبِينَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُكَ فِي الشَّيْءِ الَّذِي تَنْفِيهِ عَنْ نَفْسِكَ: مَا عَلِمَ اللَّهُ هَذَا مِنِّي أَيْ مَا كَانَ هَذَا مِنِّي وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَوْ كَانَ لَعَلِمَهُ اللَّهُ.
Sanki bilmiyormuş gibi olan bir sınayıcının muamelesiyle size muamele ederiz; zira adalet bunu gerektirir. Yedincisi: İlim zaid bir sıladır (pekiştirme edatıdır). O'nun: { إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ } kavlinin manası: 'Ancak tâbi olanların tâbi oluşu ve geri dönenlerin geri dönüşü hasıl olsun diye' demektir. Bunun benzeri, kendinden nefyettiğin bir şey hakkında: 'Allah bunu benden bilmedi' yani 'benden böyle bir şey olmadı' demendir. Mana şudur: Şayet olsaydı Allah onu bilirdi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذِهِ الْمِحْنَةَ حَصَلَتْ بِسَبَبِ تَعْيِينِ الْقِبْلَةِ أَوْ بِسَبَبِ تَحْوِيلِهَا، فَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: إِنَّمَا حَصَلَتْ بِسَبَبِ تَعْيِينِ الْقِبْلَةِ لِأَنَّهُ ﵊ كَانَ يُصَلِّي إِلَى الْكَعْبَةِ، فَلَمَّا جَاءَ الْمَدِينَةَ صَلَّى إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ، فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَى الْعَرَبِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ تَرَكَ قِبْلَتَهُمْ، ثُمَّ إِنَّهُ لَمَّا حَوَّلَهُ مَرَّةً أُخْرَى إِلَى الْكَعْبَةِ شَقَّ ذَلِكَ عَلَى الْيَهُودِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ تَرَكَ قِبْلَتَهُمْ، وَأَمَّا الْأَكْثَرُونَ مِنْ أَهْلِ التَّحْقِيقِ قَالُوا: هَذِهِ الْمِحْنَةُ إِنَّمَا حَصَلَتْ بِسَبَبِ التَّحْوِيلِ فَإِنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّ مُحَمَّدًا ﷺ لَوْ كَانَ عَلَى يَقِينٍ مِنْ أَمْرِهِ لَمَا تَغَيَّرَ رَأْيُهُ، رَوَى الْقَفَّالُ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ أَنَّهُ قَالَ: بَلَغَنِي أَنَّهُ رَجَعَ نَاسٌ مِمَّنْ أَسْلَمَ، وَقَالُوا مَرَّةً هَاهُنَا وَمَرَّةً هَاهُنَا، وَقَالَ السُّدِّيُّ: لَمَّا تَوَجَّهَ النَّبِيُّ ﵊/ نَحْوَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ اخْتَلَفَ النَّاسُ فَقَالَ الْمُنَافِقُونَ: مَا بَالُهُمْ كَانُوا عَلَى قِبْلَةٍ ثُمَّ تَرَكُوهَا، وَقَالَ الْمُسْلِمُونَ: لَسْنَا نَعْلَمُ حَالَ إِخْوَانِنَا الَّذِينَ مَاتُوا وَهُمْ يُصَلُّونَ نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَقَالَ آخَرُونَ: اشْتَاقَ إِلَى بَلَدِ أَبِيهِ وَمَوْلِدِهِ، وَقَالَ الْمُشْرِكُونَ: تَحَيَّرَ فِي دِينِهِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ الْأَخِيرَ أَوْلَى لِأَنَّ الشُّبْهَةَ فِي أَمْرِ النَّسْخِ أَعْظَمُ مِنَ الشُّبْهَةِ الْحَاصِلَةِ بِسَبَبِ تَعْيِينِ الْقِبْلَةِ، وَقَدْ وَصَفَهَا اللَّهُ تَعَالَى بِالْكَبِيرَةِ فَقَالَ: وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَكَانَ حَمْلُهُ عَلَيْهِ أَوْلَى.
Üçüncü Mesele: Bu imtihanın kıblenin tayin edilmesi sebebiyle mi yoksa kıblenin çevrilmesi sebebiyle mi hasıl olduğu hususunda ihtilaf ettiler. İnsanlardan bir kısmı şöyle dedi: Bu ancak kıblenin tayini sebebiyle hasıl oldu; çünkü o aleyhisselâm Kâbe'ye doğru namaz kılıyordu, Medine'ye geldiğinde Beytülmakdis'e doğru namaz kıldı. Bu durum kendi kıblelerini terk etmesi bakımından Araplara ağır geldi. Sonra onu bir kez daha Kâbe'ye çevirince, bu da kendi kıblelerini terk etmesi bakımından Yahudilere ağır geldi. Tahkik ehlinin çoğunluğuna gelince, onlar şöyle dediler: Bu imtihan ancak kıblenin çevrilmesi sebebiyle hasıl olmuştur. Zira onlar şöyle dediler: 'Şayet Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem davasında yakin üzere olsaydı görüşü değişmezdi.' Kaffâl, İbn Cüreyc'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bana ulaştığına göre İslam'a giren kimselerden geri dönenler oldu ve: Bir o tarafa, bir bu tarafa [dönüyor], dediler.' Süddî de şöyle demiştir: 'Peygamber aleyhisselâm Mescid-i Haram tarafına yöneldiğinde insanlar ihtilaf etti; münafıklar: Bir kıble üzerindeydiler, sonra onu terk ettiler, ne oluyor bunlara? dediler. Müslümanlar ise: Beytülmakdis'e doğru namaz kılarken ölen kardeşlerimizin durumunu bilmiyoruz, dediler. Başkaları: Babasının memleketine ve doğduğu yere özlem duydu, dediler. Müşrikler de: Dininde tereddüde düştü, dediler.' Bil ki bu son görüş daha evladır; çünkü nesh meselesindeki şüphe, kıblenin tayini sebebiyle hasıl olan şüpheden daha büyüktür. Nitekim Allah Teâlâ onu büyük (kebîre) olarak vasıflamış ve: { وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ } “Gerçi bu, Allah'ın doğru yola ilettiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir” buyurmuştur; dolayısıyla buna hamledilmesi daha evladır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ اسْتِعَارَةٌ وَمَعْنَاهُ: مَنْ يَكْفُرُ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَوَجْهُ الِاسْتِعَارَةِ أَنَّ الْمُنْقَلِبَ عَلَى عَقِبَيْهِ قَدْ تَرَكَ مَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَدْبَرَ عَنْهُ، فَلَمَّا تَرَكُوا الْإِيمَانَ وَالدَّلَائِلَ صَارُوا بِمَنْزِلَةِ الْمُدْبِرِ عَمَّا بَيْنَ يَدَيْهِ فَوُصِفُوا بِذَلِكَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ أَدْبَرَ وَاسْتَكْبَرَ [الْمُدَّثِّرِ: ٢٣] وَكَمَا قَالَ: كَذَّبَ وَتَوَلَّى [طه: ٤٨] وَكُلُّ ذَلِكَ تَشْبِيهٌ.
Dördüncü Mesele: O'nun: { مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ } “Ökçeleri üzerinde geri dönecek olandan” kavli bir istiaredir; manası: 'Allah'ı ve Resulü'nü inkar eden kimse' demektir. İstiarenin vechi şudur: Ökçeleri üzerine geri dönen kimse önündekini terk etmiş ve ona arkasını dönmüştür. Onlar da imanı ve delilleri terk ettiklerinde önlerindekine arkasını dönen kimse mesabesinde oldular; bundan dolayı Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَدْبَرَ وَاسْتَكْبَرَ } “Sonra arkasını döndü ve büyüklük tasladı” [Müddessir 23] ve: { كَذَّبَ وَتَوَلَّى } “Yalanladı ve yüz çevirdi” [Tâhâ 48] kavillerinde olduğu gibi bununla vasıflandılar. Bütün bunlar birer teşbihtir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ كانَتْ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ كانَتْ } “Gerçi bu...” kavline gelince, bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: «إِنْ» الْمَكْسُورَةُ الْخَفِيفَةُ، مَعْنَاهَا عَلَى أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ: جَزَاءٌ، وَمُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَجَحْدٌ، وَزَائِدَةٌ، أَمَّا الْجَزَاءُ فَهِيَ تُفِيدُ رَبْطَ إِحْدَى الْجُمْلَتَيْنِ بِالْأُخْرَى فَالْمُسْتَلْزَمُ هُوَ الشَّرْطُ وَاللَّازِمُ هُوَ الْجَزَاءُ كَقَوْلِكَ: إِنْ جِئْتَنِي أَكْرَمْتُكَ، وَأَمَّا الثَّانِيَةُ: وَهِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ فَهِيَ تُفِيدُ تَوْكِيدَ المعنى في الجملة بمنزلة «إِنَّ» الْمُشَدَّدَةِ كَقَوْلِكَ: إِنَّ زَيْدًا لَقَائِمٌ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَيْها حافِظٌ [الطَّارِقِ: ٤] وَقَالَ: إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولًا [الْإِسْرَاءِ: ١٠٨] وَمِثْلُهُ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرٌ، وَالْغَرَضُ فِي تَخْفِيفِهَا إِيلَاؤُهَا مَا لَمْ يَجُزْ أَنْ يَلِيَهَا مِنَ الْفِعْلِ، وَإِنَّمَا لَزِمَتِ اللَّامُ هَذِهِ الْمُخَفَّفَةَ لِلْعِوَضِ عَمَّا حُذِفَ مِنْهَا، وَالْفَرْقُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الَّتِي لِلْجَحْدِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنِ الْكافِرُونَ إِلَّا فِي غُرُورٍ [الْمُلْكِ: ٢٠] وَقَوْلُهُ: إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا ما يُوحى إِلَيَّ [الأحقاف: ٩] إِذْ كَانَتْ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا يَلِيهَا الِاسْمُ وَالْفِعْلُ جَمِيعًا كَمَا وَصَفْنَا، وَأَمَّا الثَّالِثَةُ:
Birinci Mesele: Kesreli ve şeddesiz 'in' (إِنْ) edatının manası dört vecih üzeredir: Şart edatı (cezâ), şeddeli 'inne'den hafifletilmiş (muhaffefe mine's-sekīle), nefy (cahd) ve zaid. Şart edatına gelince; iki cümleden birini diğerine bağlamayı ifade eder, dolayısıyla gerektiren (müstelzem) şart, gereken (lâzım) ise cevaptır; senin: 'Bana gelirsen sana ikram ederim' demen gibidir. İkincisi: Şeddeli 'inne'den hafifletilmiş olandır ki, senin: 'Muhakkak Zeyd ayaktadır' demen gibi şeddeli 'inne' mesabesinde cümledeki manayı teyit etmeyi ifade eder. Allah Teâlâ: { إِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَيْها حافِظٌ } “Hiçbir nefis yoktur ki üzerinde bir gözetleyici bulunmasın” [Târık 4] ve: { إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولًا } “Rabbimizin vaadi elbette yerine getirilecektir” [İsrâ 108] buyurmuştur; Kur'an'da bunun benzeri pek çoktur. Onun hafifletilmesindeki maksat, şeddeli haline bitişmesi caiz olmayan fiili ona bitiştirmektir. Kendisinden hazfedilen şeye karşılık olarak bu muhaffefe edatına lâm harfi zorunlu kılınmıştır. Bunun ile Allah Teâlâ'nın: { إِنِ الْكافِرُونَ إِلَّا فِي غُرُورٍ } “Kafirler ancak bir aldanış içindedirler” [Mülk 20] ve: { إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا ما يُوحى إِلَيَّ } “Ben ancak bana vahyolunana uyarım” [Ahkāf 9] kavlindeki nefy bildiren edat arasındaki fark şudur: Tarif ettiğimiz gibi her ikisine de hem isim hem de fiil bitişebilir. Üçüncüsü:
وَهِيَ الَّتِي لِلْجَحْدِ، كَقَوْلِهِ: إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ [الْأَنْعَامِ: ٥٧] وَقَالَ: إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ [الْأَنْعَامِ: ١٤٨] وَقَالَ: وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما [فَاطِرٍ: ٤١] أَيْ مَا يُمْسِكُهُمَا، وَأَمَّا الرَّابِعَةُ وَهِيَ الزَّائِدَةُ فَكَقَوْلِكَ: مَا إِنْ رَأَيْتَ زَيْدًا.
Nefy (cahd) için olanıdır; O'nun: { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ } “Hüküm ancak Allah'ındır” [En'âm 57]; { إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ } “Siz ancak zanna uyuyorsunuz” [En'âm 148] ve: { وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما } “Andolsun ki onlar yok olup giderse, onları tutamaz” [Fâtır 41] yani 'onları kimse tutamaz' kavillerinde olduğu gibidir. Dördüncüsü ise zaid olanıdır; senin: 'Mâ in raeyte zeyden' (Zeyd'i hiç görmedin) demen gibidir.
إِذَا عَرَفَتْ هَذَا فَنَقُولُ: «إِنْ» فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً [البقرة: ١٤٣] هِيَ الْمُخَفَّفَةُ الَّتِي تَلْزَمُهَا اللَّامُ، وَالْغَرَضُ مِنْهَا تَوْكِيدُ الْمَعْنَى فِي الْجُمْلَةِ.
Bunu bildiğinde deriz ki: O'nun: { وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً } “Gerçi bu elbette ağırdır” [Bakara 143] kavlindeki 'in' (إِنْ), kendisine lâm harfinin bitiştiği muhaffefe edatıdır; ondan maksat ise cümledeki manayı teyit etmektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: كانَتْ إِلَى أَيِّ شَيْءٍ يَعُودُ؟ فِيهِ وَجْهَانِ:
İkinci Mesele: O'nun: { كانَتْ } kavlindeki zamir neye racidir? Bunda iki vecih vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يَعُودُ إِلَى الْقِبْلَةِ لِأَنَّهُ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مَذْكُورٍ سَابِقٍ وَمَا ذَاكَ إِلَّا الْقِبْلَةُ فِي قَوْلِهِ: وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها [البقرة: ١٤٣] الثَّانِي: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى مَا دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ السَّابِقُ وَهِيَ مُفَارَقَةُ الْقِبْلَةِ، وَالتَّأْنِيثُ لِلتَّوْلِيَةِ لِأَنَّهُ قَالَ: مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها ثُمَّ قَالَ عَطْفًا عَلَى هَذَا: وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً أَيْ وَإِنْ كَانَتِ التَّوْلِيَةُ لِأَنَّ قَوْلَهُ: مَا وَلَّاهُمْ يَدُلُّ عَلَى التَّوْلِيَةِ كَمَا قِيلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ [الْأَنْعَامِ: ١٢١] وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَإِنْ كَانَتْ هَذِهِ الْفِعْلَةُ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ فَبِهَا وَنِعْمَتْ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْبَحْثَ مُتَفَرِّعٌ عَلَى الْمَسْأَلَةِ الَّتِي قَدَّمْنَاهَا وَهِيَ أَنَّ الِامْتِحَانَ/ وَالِابْتِلَاءَ حَصَلَ بِنَفْسِ الْقِبْلَةِ، أَوْ بِتَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الثَّانِيَ أَوْلَى لِأَنَّ الْإِشْكَالَ الْحَاصِلَ بِسَبَبِ النَّسْخِ أَقْوَى مِنَ الْإِشْكَالِ الْحَاصِلِ بِسَبَبِ تِلْكَ الْجِهَاتِ، وَلِهَذَا وَصَفَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِالْكَبِيرَةِ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً.
Birincisi: Kıbleye racidir; çünkü onun daha önce zikredilmiş bir lafza dayanması zorunludur, bu da O'nun: { وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها } “Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi kılmadık” [Bakara 143] kavlindeki 'el-kıble'den başkası değildir. İkincisi: Önceki kelamın delalet ettiği şeye, yani kıbleden ayrılmaya racidir. Müennes olması ise 'tevliye' (yüz çevirme/döndürme) kelimesinden ötürüdür; zira O: { مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها } “Onları üzerinde bulundukları kıblelerinden ne çevirdi?” buyurmuş, sonra da buna atfen: { وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً } “Gerçi bu elbette ağır gelmiştir” yani 'gerçi bu döndürme elbette ağır gelmiştir' buyurmuştur. Çünkü O'nun: { مَا وَلَّاهُمْ } kavli, tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } “Üzerine Allah'ın ismi anılmayanlardan yemeyin; çünkü o muhakkak bir fısktır” [En'âm 121] kavlinde denildiği gibi döndürmeye (tevliyeye) delalet etmektedir. Mananın: 'Gerçi bu fiil...' olması da muhtemeldir; bunun benzeri 'Fe-bihâ ve ni'met' (Bu davranış ne güzeldir) sözüdür. Bil ki bu araştırma daha önce sunduğumuz meseleden dallanıp budaklanmaktadır; o da imtihan ve sınamanın kıblenin bizzat kendisiyle mi yoksa kıblenin çevrilmesiyle mi hasıl olduğudur. Biz ikincisinin daha evla olduğunu beyan etmiştik; çünkü nesh sebebiyle hasıl olan müşkillik, o cihetler sebebiyle hasıl olan müşkillikten daha kuvvetlidir. Bundan dolayı Allah Teâlâ onu O'nun: { وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً } kavlinde 'büyük/ağır' (kebîre) olarak vasıflamıştır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَكَبِيرَةً فَالْمَعْنَى: لَثَقِيلَةً شَاقَّةً مُسْتَنْكَرَةً كَقَوْلِهِ: كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ [الْكَهْفِ: ٥] أَيْ: عَظُمَتِ الْفِرْيَةُ بِذَلِكَ، وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: سُبْحانَكَ هَذَا بُهْتانٌ عَظِيمٌ [النُّورِ: ١٦] وَقَالَ:
Allah Teâlâ'nın: { لَكَبِيرَةً } “Elbette ağırdır” kavline gelince, mana: O'nun: { كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ } “Ağızlarından çıkan söz ne büyük oldu!” [Kehf 5] yani 'bununla iftira büyüdü' kavlindeki ve Allah Teâlâ'nın: { سُبْحانَكَ هَذَا بُهْتانٌ عَظِيمٌ } “Seni tenzih ederiz, bu büyük bir iftiradır” [Nûr 16] ile:
إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً [الْأَحْزَابِ: ٥٣] ثُمَّ إِنَّا إِنْ قُلْنَا الِامْتِحَانُ وَقَعَ بِنَفْسِ الْقِبْلَةِ، قُلْنَا: إِنَّ تَرْكَهَا ثَقِيلٌ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّ ذَلِكَ يَقْتَضِي تَرْكَ الْإِلْفِ وَالْعَادَةِ، وَالْإِعْرَاضَ عَنْ طَرِيقَةِ الْآبَاءِ وَالْأَسْلَافِ وَإِنْ قُلْنَا: الِامْتِحَانُ وَقَعَ بِتَحْرِيفِ الْقِبْلَةِ قُلْنَا: إِنَّهَا لَثَقِيلَةٌ مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَعْرِفَ أَنَّ ذَلِكَ حَقٌّ إِلَّا بَعْدَ أَنْ عَرَفَ مَسْأَلَةَ النَّسْخِ وَتَخَلَّصَ عَمَّا فِيهَا مِنَ السُّؤَالَاتِ، وَذَلِكَ أَمْرٌ ثَقِيلٌ صَعْبٌ إِلَّا عَلَى مَنْ هَدَاهُ اللَّهُ تَعَالَى حَتَّى عَرَفَ أَنَّهُ لَا
{ إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً } “Şüphesiz bu, Allah katında pek büyüktür” [Ahzâb 53] kavillerindeki gibi 'elbette ağır, meşakkatli ve yadırganan bir şeydir' demektir. Sonra şayet imtihan bizzat kıble ile vuku buldu dersek; onu terk etmek onlara ağır gelmiştir deriz, çünkü bu durum alışkanlığı ve adeti terk etmeyi, ataların ve geçmişlerin yolundan yüz çevirmeyi gerektirir. Şayet imtihan kıblenin değiştirilmesiyle vuku buldu dersek; insan bunun hak olduğunu ancak nesh meselesini bilip ondaki soruları hallettikten sonra bilebileceği bakımından şüphesiz bu pek ağırdır deriz. Bu ise Allah Teâlâ'nın kendisini hidayete erdirdiği kimseden başkasına ağır ve zor bir iştir;
يَسْتَنْكِرُ نَقْلَ الْقِبْلَةِ مِنْ جِهَةٍ إِلَى جِهَةٍ كَمَا لَا يَسْتَنْكِرُ نَقْلَهُ إِيَّاهُمْ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ فِي الصِّحَّةِ وَالسَّقَمِ وَالْغِنَى وَالْفَقْرِ، فَمَنِ اهْتَدَى لِهَذَا النَّظَرِ ازْدَادَ بَصَرُهُ، وَمَنْ سَفِهَ وَاتَّبَعَ الْهَوَى وَظَوَاهِرَ الْأُمُورِ ثَقُلَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةُ.
öyle ki o kimse, sıhhat-hastalık ve zenginlik-fakirlik hallerinde Allah'ın onları bir halden diğerine geçirmesini yadırgamadığı gibi kıblenin bir yönden diğer yöne nakledilmesini de yadırgamayacağını bilmiştir. Kim bu nazarla doğru yolu bulursa onun basireti artar; kim de akılsızlık edip hevasına ve işlerin zahirine uyarsa bu mesele ona ağır gelir.