Binûn

Bakara Suresi — 39. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَمَّا قَوْلُهُ: إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَاحْتَجَّ الْأَصْحَابُ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي مَسْأَلَةِ خَلْقِ الْأَعْمَالِ فَقَالُوا: الْمُرَادُ مِنَ الْهِدَايَةِ إِمَّا الدَّعْوَةُ أَوْ وَضْعُ الدَّلَالَةِ أَوْ خَلْقُ الْمَعْرِفَةِ، وَالْوَجْهَانِ الْأَوَّلَانِ هَاهُنَا بَاطِلَانِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ بِكَوْنِهَا ثَقِيلَةً عَلَى الْكُلِّ إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الَّذِي هَدَاهُ اللَّهُ لَا يَثْقُلُ ذَلِكَ عَلَيْهِ، وَالْهِدَايَةُ بِمَعْنَى الدَّعْوَةِ، وَوَضْعُ الدَّلَائِلِ عَامَّةٌ فِي حَقِّ الْكُلِّ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَثْقُلَ ذَلِكَ عَلَى أَحَدٍ مِنَ الْكُفَّارِ، فَلَمَّا ثَقُلَ عَلَيْهِمْ عَلِمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْهِدَايَةِ هَاهُنَا خَلْقُ الْمَعْرِفَةِ وَالْعِلْمِ وَهُوَ الْمَطْلُوبُ، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ، أَحَدُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَهُمْ عَلَى طَرِيقِ الْمَدْحِ فَخَصَّهُمْ بِذَلِكَ. وَثَانِيهَا: أَرَادَ بِهِ الِاهْتِدَاءَ. وَثَالِثُهَا:

Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ } “Allah’ın hidayet ettiği kimseler müstesna” kavline gelince; Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) bu ayetle amellerin yaratılması meselesinde delil getirip şöyle demişlerdir: Hidayetten murat ya davet, ya delil koyma veya marifeti (bilgiyi) yaratmadır. İlk iki vecih burada batıldır. Çünkü Allah Teâlâ onun, Allah'ın hidayet ettikleri dışındaki herkes için ağır olduğuna hükmetmiştir. Dolayısıyla Allah'ın kendisini hidayete erdirdiği kimseye bunun ağır gelmeyeceğini söylemek vacip olur. Davet ve deliller koyma anlamındaki hidayet ise herkes hakkında umumidir; bu durumda bunun kafirlerden hiç kimseye de ağır gelmemesi gerekirdi. Onlara ağır geldiğine göre, burada hidayetten muradın marifet ve ilmi yaratmak olduğunu anlarız ki aranan da budur. Mutezile şöyle demiştir: Buna üç vecihle cevap verilir; birincisi: Allah Teâlâ onları övgü sadedinde zikretmiş ve onları bununla tahsis etmiştir. İkincisi: Bununla doğru yolu bulmayı (ihtidayı) murat etmiştir. Üçüncüsü:

أَنَّهُمُ الَّذِينَ انْتَفَعُوا بِهُدَى اللَّهِ فَغَيْرُهُمْ كَأَنَّهُ لَمْ يُعْتَدَّ بِهِمْ.

Onlar Allah'ın hidayetinden faydalanan kimselerdir, onların dışındakiler ise sanki hesaba katılmamış gibidir.

وَالْجَوَابُ عَنِ الْكُلِّ: أَنَّهُ تَرْكٌ لِلظَّاهِرِ فَيَكُونُ عَلَى خِلَافِ الْأَصْلِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bütün bunlara cevap şudur: Bu [tevillere gitmek], lafzın zahirini terk etmektir; dolayısıyla asıl olana aykırıdır, en doğrusunu Allah bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ ففيه مسائل:

Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:

المسألة الأولى: [فيمن ماتوا على القبلة الْأُولَى] أَنَّ رِجَالًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَأَبِي أُمَامَةَ، وَسَعْدِ بْنِ زُرَارَةَ، وَالْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، وَالْبَرَاءِ بْنِ مَعْرُورٍ، وَغَيْرِهِمْ مَاتُوا عَلَى الْقِبْلَةِ الْأُولَى فَقَالَ عَشَائِرُهُمْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ تُوُفِّيَ إِخْوَانُنَا عَلَى الْقِبْلَةِ الْأُولَى فَكَيْفَ حَالُهُمْ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ.

Birinci Mesele: [İlk kıble üzere vefat edenler hakkında]: Müslümanlardan Ebû Ümâme, Es'ad b. Zürâre (metinde Sa'd b. Zürâre), Berâ b. Âzib, Berâ b. Ma'rûr ve başkaları gibi bazı adamlar ilk kıble üzere vefat etmişlerdi. Aşiretleri: “Ey Allah'ın Resulü! Kardeşlerimiz ilk kıble üzere vefat ettiler, onların durumu ne olacak?” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ هَذَا السَّبَبِ، وَإِلَّا لَمْ يَتَّصِلْ بَعْضُ الْكَلَامِ بِبَعْضٍ، وَوَجْهُ تَقْرِيرِ الْإِشْكَالِ أَنَّ الَّذِينَ لَمْ يُجَوِّزُوا النَّسْخَ إِلَّا مَعَ الْبَدَاءِ يَقُولُونَ: إِنَّهُ لَمَّا تَغَيَّرَ الْحُكْمُ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْحُكْمُ مَفْسَدَةً وَبَاطِلًا فَوَقَعَ فِي قَلْبِهِمْ بِنَاءً عَلَى هَذَا السُّؤَالِ أَنَّ تِلْكَ الصَّلَوَاتِ الَّتِي أَتَوْا بِهَا مُتَوَجِّهِينَ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ كَانَتْ ضَائِعَةً، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَجَابَ عَنْ هَذَا الْإِشْكَالِ وَبَيَّنَ أَنَّ النَّسْخَ نَقْلٌ مِنْ مَصْلَحَةٍ إِلَى مَصْلَحَةٍ/ وَمِنْ تَكْلِيفٍ إِلَى تَكْلِيفٍ، وَالْأَوَّلُ كَالثَّانِي فِي أَنَّ الْقَائِمَ بِهِ مُتَمَسِّكٌ بِالدِّينِ، وَأَنَّ مَنْ هَذَا حَالُهُ فَإِنَّهُ لَا يَضِيعُ أَجْرُهُ وَنَظِيرُهُ: مَا سَأَلُوا بَعْدَ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ عَمَّنْ مَاتَ وَكَانَ يَشْرَبُهَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ [الْمَائِدَةِ: ٩٣] فَعَرَّفَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ لَا جُنَاحَ عَلَيْهِمْ فِيمَا مَضَى لَمَّا كَانَ ذَلِكَ بِإِبَاحَةِ اللَّهِ تَعَالَى، فَإِنْ قِيلَ: إِذَا كَانَ الشَّكُّ إِنَّمَا تَوَلَّدَ مِنْ تَجْوِيزِ الْبَدَاءِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى فَكَيْفَ يَلِيقُ ذَلِكَ بِالصَّحَابَةِ؟ قُلْنَا: الْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ ذَلِكَ الشَّكَّ وَقَعَ لِمُنَافِقٍ فَذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ لِيَذْكُرَهُ الْمُسْلِمُونَ جَوَابًا لِسُؤَالِ ذَلِكَ الْمُنَافِقِ. وَثَانِيهَا: لَعَلَّهُمُ اعْتَقَدُوا أَنَّ الصَّلَاةَ إِلَى الْكَعْبَةِ أَفْضَلُ فَقَالُوا: لَيْتَ إِخْوَانَنَا مِمَّنْ مَاتَ أَدْرَكَ ذَلِكَ، فَذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْكَلَامَ جَوَابًا عَنْ ذَلِكَ. وَثَالِثُهَا:

Bil ki bu sebebin bulunması zorunludur; aksi takdirde sözün bir kısmı diğerine bağlanamaz. İfade edilen müşkilin takrir vechi şudur: Neshi ancak bedâ (Allah hakkında sonradan fikir değişmesi) ile birlikte caiz görenler şöyle derler: Hüküm değiştiğinde, önceki hükmün fesat ve batıl olması gerekirdi. Dolayısıyla bu soruya binaen, Beytülmakdis'e yönelerek kıldıkları o namazların boşa gittiği vehmi kalplerine düştü. Sonra Allah Teâlâ bu müşkilata cevap vererek neshin bir maslahattan başka bir maslahata ve bir mükellefiyetten başka bir mükellefiyete nakil olduğunu, ilk mükellefiyeti yerine getirenin de ikinciyi yerine getiren gibi dine sarılmış olduğunu ve bu durumda olan kimsenin ecrinin zayi olmayacağını beyan etti. Bunun bir benzeri de şudur: İçki haram kılındıktan sonra, içki içerken ölen kimselerin durumunu sordular; bunun üzerine Allah Teâlâ: { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ } “İman edip salih amel işleyenler üzerine bir günah yoktur” [Mâide 93] ayetini indirdi. Allah Teâlâ onlara, geçmişte olan şeyin Allah Teâlâ'nın mubah kılmasıyla olması hasebiyle üzerlerine bir günah olmadığını bildirdi. Eğer: “Şüphe ancak Allah Teâlâ hakkında bedâyı caiz görmekten kaynaklandığına göre bu, sahabilere nasıl yakışır?” denilirse; deriz ki: Cevap birkaç vecihledir. Birincisi: Bu şüphe bir münafıkta meydana gelmişti de Allah Teâlâ, Müslümanların o münafığın sorusuna cevap olarak zikretmeleri için bunu bildirmiştir. İkincisi: Belki de Kâbe'ye doğru namaz kılmanın daha faziletli olduğuna inanıp: “Keşke vefat eden kardeşlerimiz de buna yetişseydi!” dediler ve Allah Teâlâ da buna cevap olarak bu kelamı zikretti. Üçüncüsü:

لَعَلَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ لِيَكُونَ دَفْعًا لِذَلِكَ السُّؤَالِ لَوْ خَطَرَ بِبَالِهِمْ.

Belki de Allah Teâlâ, şayet akıllarına gelecek olursa o soruyu savuşturmak için bu kelamı zikretmiştir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ زَيْدٍ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِذَا عَلِمَ أَنَّ الصَّلَاحَ فِي نَقْلِكُمْ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ إِلَى الْكَعْبَةِ فَلَوْ أَقَرَّكُمْ عَلَى الصَّلَاةِ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ كَانَ ذَلِكَ إِضَاعَةً عَنْهُ لِصَلَاتِكُمْ لِأَنَّهَا تَكُونُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ خَالِيَةً عَنِ الْمَصَالِحِ فَتَكُونُ ضَائِعَةً وَاللَّهُ تَعَالَى لَا يَفْعَلُ ذَلِكَ.

İkinci Görüş: Bu İbn Zeyd'in görüşüdür; Allah Teâlâ sizin Beytülmakdis'ten Kâbe'ye nakledilmenizde salah olduğunu bildiğine göre, eğer sizi Beytülmakdis'e namaz kılma üzere bıraksaydı bu, O'nun tarafından namazınızı zayi etmek olurdu. Çünkü bu takdirde namaz maslahatlardan yoksun kalır ve zayi olurdu; Allah Teâlâ ise bunu yapmaz.

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ مَا عَلَيْهِمْ مِنَ الْمَشَقَّةِ فِي هَذَا التَّحْوِيلِ عَقَّبَهُ بِذِكْرِ مَا لَهُمْ عِنْدَهُ مِنَ الثَّوَابِ وَأَنَّهُ لَا يُضِيعُ مَا عَمِلُوهُ وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ.

Üçüncü Görüş: Allah Teâlâ bu kıble çevrilmesinde onların üzerindeki meşakkati zikredince, hemen ardından katında kendileri için olan sevabı ve yaptıklarını zayi etmeyeceğini zikretti. Bu, Hasan[-ı Basrî]'nin görüşüdür.

الْقَوْلُ الرَّابِعُ: كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَفَّقْتُكُمْ لِقَبُولِ هَذَا التَّكْلِيفِ لِئَلَّا يَضِيعَ إِيمَانُكُمْ فَإِنَّهُمْ لَوْ رَدُّوا هَذَا التَّكْلِيفَ لَكَفَرُوا وَلَوْ كَفَرُوا لَضَاعَ إِيمَانُهُمْ فَقَالَ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ فَلَا جَرَمَ وَفَّقَكُمْ لِقَبُولِ هَذَا التَّكْلِيفِ وَأَعَانَكُمْ عَلَيْهِ.

Dördüncü Görüş: Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “İmanınız zayi olmasın diye sizi bu mükellefiyeti kabule muvaffak kıldım.” Zira onlar bu mükellefiyeti reddetselerdi kâfir olurlardı; kâfir olsalardı imanları zayi olurdu. Dolayısıyla O: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir” buyurdu. Şüphesiz bu sebeple sizi bu mükellefiyeti kabule muvaffak kıldı ve bunun üzerinde size yardım etti.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ قَوْلَهُ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ خِطَابٌ مَعَ من؟ على قولين: الْأَوَّلُ:

İkinci Mesele: Âlimler: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir” kavlinin kime hitap olduğu hususunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi:

أَنَّهُ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ، وَذَكَرَ الْقَفَّالُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ وُجُوهًا أَرْبَعَةً. الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّهَ خَاطَبَ بِهِ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ كَانُوا مَوْجُودِينَ حِينَئِذٍ، وَذَلِكَ جَوَابٌ عَمَّا سَأَلُوهُ مِنْ قَبْلُ. الثَّانِي: أَنَّهُمْ سَأَلُوا عَمَّنْ مَاتَ قَبْلَ نَسْخِ الْقِبْلَةِ فَأَجَابَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ أَيْ وَإِذَا كَانَ إِيمَانُكُمُ الْمَاضِي قَبْلَ النَّسْخِ لَا يُضِيعُهُ اللَّهُ فَكَذَلِكَ إِيمَانُ مَنْ مَاتَ قَبْلَ النَّسْخِ. الثَّالِثُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْأَحْيَاءُ قَدْ تَوَهَّمُوا أَنَّ ذَلِكَ لَمَّا نُسِخَ بَطَلَ، وَكَانَ مَا يُؤْتَى بِهِ بَعْدَ النَّسْخِ مِنَ الصَّلَاةِ إِلَى الْكَعْبَةِ كَفَّارَةً لِمَا سَلَفَ وَاسْتَغْنَوْا عَنِ السُّؤَالِ عَنْ أَمْرِ أَنْفُسِهِمْ لِهَذَا الضَّرْبِ مِنَ التَّأْوِيلِ فَسَأَلُوا عَنْ إِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ مَاتُوا وَلَمْ يَأْتُوا بِمَا يُكَفِّرُ مَا سَلَفَ فَقِيلَ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ وَالْمُرَادُ أَهْلُ مِلَّتِكُمْ كَقَوْلِهِ لِلْيَهُودِ الْحَاضِرِينَ فِي زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﷺ: وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً [الْبَقَرَةِ: ٧٢] ، وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ [الْبَقَرَةِ: ٥٠] . الرَّابِعُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ السُّؤَالُ وَاقِعًا عَنِ الْأَحْيَاءِ وَالْأَمْوَاتِ مَعًا، فَإِنَّهُمْ أَشْفَقُوا عَلَى مَا كَانَ مِنْ صَلَاتِهِمْ أَنْ يُبْطِلَ ثَوَابَهُمْ، وَكَانَ الْإِشْفَاقُ وَاقِعًا فِي الْفَرِيقَيْنِ فَقِيلَ: إِيمَانُكُمْ لِلْأَحْيَاءِ وَالْأَمْوَاتِ، إِذْ مِنْ شَأْنِ الْعَرَبِ إِذَا أَخْبَرُوا عَنْ حَاضِرٍ وَغَائِبٍ أَنْ يُغَلِّبُوا الْخِطَابَ فَيَقُولُوا: كُنْتَ أَنْتَ وَفُلَانٌ الْغَائِبُ فَعَلْتُمَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Müminlerle olduğudur. el-Kaffâl bu görüş üzere dört vecih zikretmiştir. Birincisi: Allah Teâlâ'nın bununla o sırada mevcut olan müminlere hitap ettiğidir; bu da daha önce sordukları şeye cevaptır. İkincisi: Onlar kıblenin neshinden önce vefat eden kimseler hakkında sormuşlardı; Allah Teâlâ da onlara: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir” buyruğuyla cevap vermiştir; yani nesh öncesindeki geçmiş imanınızı Allah zayi etmediğine göre, nesh öncesi vefat edenlerin imanı da böyledir. Üçüncüsü: Hayatta olanların, bu hüküm neshedildiğinde batıl olduğunu, neshden sonra Kâbe'ye doğru kılınan namazın geçmişe kefaret sayıldığını vehmetmiş olmaları ve bu tür bir teville kendi durumlarını sormaya gerek görmeyip geçmişi telafi edecek [kefaret olacak] ameli yapamadan vefat eden kardeşlerinin durumunu sormuş olmaları mümkündür. Bunun üzerine: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir” denilmiştir; murat ise Hz. Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamanında mevcut olan Yahudilere hitaben buyurulan: { وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً } “Hani siz bir cana kıymıştınız” [Bakara 72] ve { وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ } “Hani sizin için denizi yarmıştık” [Bakara 50] ayetlerinde olduğu gibi 'milletinizin ehlidir'. Dördüncüsü: Sorunun hem diriler hem ölüler hakkında birlikte vuku bulmuş olması caizdir; zira onlar namazlarının sevaplarının boşa gitmesinden endişe etmişlerdi ve bu endişe her iki grup hakkında da mevcuttu. Bu sebeple hem diriler hem ölüler kastedilerek 'imanınız' denilmiştir; zira Arapların adeti, hazır bulunan ile gaip olandan haber verdiklerinde muhatap kılmayı baskın tutarak (tağlib yaparak): “Sen ve filan gaip kişi ikiniz şunu yaptınız” demektir. En doğrusunu Allah bilir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ، وَهُوَ أَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ خِطَابًا لِأَهْلِ الْكِتَابِ، وَالْمُرَادُ بِالْإِيمَانِ صَلَاتُهُمْ وَطَاعَتُهُمْ قَبْلَ الْبَعْثَةِ ثُمَّ نُسِخَ، وَإِنَّمَا اخْتَارَ أَبُو مُسْلِمٍ هَذَا الْقَوْلَ لِئَلَّا يَلْزَمَهُ وُقُوعُ النَّسْخِ فِي شَرْعِنَا.

İkinci Görüş: Ebû Müslim'in görüşüdür; o da bunun Ehl-i Kitab'a bir hitap olmasının muhtemel olduğudur. İmandan murat da [Peygamber'in] bi'setinden önce onların namazları ve taatleridir, sonra neshedilmiştir. Ebû Müslim bu görüşü sırf kendi şeriatımızda neshin vuku bulması [düşüncesi] kendisine lazım gelmesin diye tercih etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اسْتَدَلَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِقَوْلِهِ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ اسْمٌ لِفِعْلِ الطَّاعَاتِ فَإِنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ بِالْإِيمَانِ هَاهُنَا الصَّلَاةَ. وَالْجَوَابُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْإِيمَانِ هَاهُنَا الصَّلَاةُ، بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ التَّصْدِيقُ وَالْإِقْرَارُ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أَنَّهُ لَا يُضِيعُ تَصْدِيقَكُمْ بِوُجُوبِ تِلْكَ الصَّلَاةِ سَلَّمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْإِيمَانِ هَاهُنَا الصَّلَاةُ وَلَكِنَّ الصَّلَاةَ أَعْظَمُ الْإِيمَانِ وَأَشْرَفُ نَتَائِجِهِ وَفَوَائِدِهِ فَجَازَ إِطْلَاقُ اسْمِ الْإِيمَانِ عَلَى الصَّلَاةِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ.

Üçüncü Mesele: Mutezile: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir” kavliyle imanın taatleri yapmanın ismi olduğuna delil getirmiştir; zira Allah Teâlâ burada iman ile namazı murat etmiştir. Cevap: Burada imandan muradın namaz olduğunu kabul etmiyoruz; bilakis bundan murat tasdik ve ikrardır. Sanki Allah Teâlâ, o namazın vücubunu tasdik edişinizi zayi etmeyeceğini söylemiştir. Burada imandan muradın namaz olduğunu kabul etsek bile namaz imanın en büyüğü, netice ve faydalarının en şereflisidir; bu cihetten istiare yoluyla namaza iman isminin verilmesi caiz olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ أَيْ لَا يُضِيعُ ثَوَابَ إِيمَانِكُمْ لِأَنَّ الْإِيمَانَ قَدِ انْقَضَى وَفَنِيَ وَمَا كَانَ كَذَلِكَ اسْتَحَالَ حِفْظُهُ وَإِضَاعَتُهُ إِلَّا أَنَّ اسْتِحْقَاقَ الثَّوَابِ قَائِمٌ بَعْدَ انْقِضَائِهِ فَصَحَّ حِفْظُهُ وَإِضَاعَتُهُ وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩٥] أَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Dördüncü Mesele: O'nun: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir” kavli, yani imanınızın sevabını zayi etmez demektir. Çünkü iman [fiili] geçmiş ve yok olmuştur; böyle olan bir şeyin ise korunması da zayi edilmesi de imkansızdır. Ancak sevaba müstahak oluş onun sona ermesinden sonra da bakidir; dolayısıyla onun korunması ve zayi edilmesi sahih olmuştur. Bu durum, Allah Teâlâ'nın: { أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ } “Ben, sizden amel edenin amelini zayi etmem” [Âl-i İmrân 195] kavli gibidir. O'nun: { إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah, insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: الْفَرْقُ بَيْنَ الرَّأْفَةِ وَالرَّحْمَةِ أَنَّ الرَّأْفَةَ مُبَالَغَةٌ فِي رَحْمَةٍ خَاصَّةٍ وَهِيَ دَفْعُ الْمَكْرُوهِ وَإِزَالَةُ الضَّرَرِ كَقَوْلِهِ: وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ [النُّورِ: ٢] أَيْ لَا تَرْأَفُوا بِهِمَا فَتَرْفَعُوا الْجَلْدَ عَنْهُمَا، وَأَمَّا الرَّحْمَةُ فَإِنَّهَا اسْمٌ جَامِعٌ يَدْخُلُ فِيهِ ذَلِكَ الْمَعْنَى ويدخل فيه الانفصال وَالْإِنْعَامُ، وَقَدْ سَمَّى اللَّهُ تَعَالَى الْمَطَرَ رَحْمَةً فَقَالَ: وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ [الْأَعْرَافِ: ٥٧] لِأَنَّهُ إِفْضَالٌ مِنَ اللَّهِ وَإِنْعَامٌ، فَذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى الرَّأْفَةَ أَوَّلًا بِمَعْنَى أَنَّهُ لَا يُضِيعُ أَعْمَالَهُمْ وَيُخَفِّفُ الْمِحَنَ عَنْهُمْ، ثُمَّ ذَكَرَ الرَّحْمَةَ لِتَكُونَ

Birinci Mesele: el-Kaffâl (rahimehullâh) şöyle demiştir: Re'fet ile rahmet arasındaki fark şudur: Re'fet, hoşlanılmayan şeyi defetmek ve zararı gidermek gibi özel bir rahmette mübalağadır; nitekim: { وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ } “Allah’ın dininde onlara karşı size bir acıma tutmasın” [Nûr 2] yani onlara acıyıp da üzerlerinden celdeyi (kırbaç cezasını) kaldırmayın kavlinde böyledir. Rahmete gelince; o, bu manayı da lütuf ve ihsanı da içine alan kapsamlı bir isimdir. Nitekim Allah Teâlâ yağmuru rahmet olarak isimlendirmiş ve: { وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } “O, rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderendir” [A'râf 57] buyurmuştur; çünkü o, Allah'tan bir lütuf ve nimettir. Allah Teâlâ ilk olarak onların amellerini zayi etmemesi ve onlardan sıkıntıları hafifletmesi anlamında re'feti zikretmiş, sonra rahmeti zikretmiştir ki

أَعَمَّ وَأَشْمَلَ، وَلَا تَخْتَصُّ رَحْمَتُهُ بِذَلِكَ النَّوْعِ بَلْ هُوَ رَحِيمٌ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ دَافِعٌ لِلْمَضَارِّ الَّتِي هِيَ الرَّأْفَةُ وَجَالِبٌ لِلْمَنَافِعِ مَعًا.

daha genel ve kapsamlı olsun; O'nun rahmeti sadece o tür ile sınırlı kalmasın, bilakis O, hem re'fet olan zararları defedici hem de menfaatleri celbedici olması bakımından Rahîm'dir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي وَجْهِ تَعَلُّقِ هَذَيْنِ الِاسْمَيْنِ بِمَا قَبْلَهُمَا وُجُوهًا. أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَخْبَرَ أَنَّهُ لَا يُضِيعُ إِيمَانَهُمْ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ [الحج: ٦٥] وَالرَّءُوفُ الرَّحِيمُ كَيْفَ يُتَصَوَّرُ مِنْهُ هَذِهِ الْإِضَاعَةُ. وثانيها: أنه لرؤف رَحِيمٌ فَلِذَلِكَ يَنْقُلُكُمْ مِنْ شَرْعٍ إِلَى شَرْعٍ آخَرَ وَهُوَ أَصْلَحُ لَكُمْ وَأَنْفَعُ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا. وَثَالِثُهَا: قَالَ: وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وإنما هداهم الله ولأنه رؤف رَحِيمٌ.

İkinci Mesele: Bu iki ismin kendilerinden önceki kısımla irtibatının vechi hususunda birkaç vecih zikretmişlerdir. Birincisi: Allah Teâlâ onların imanını zayi etmeyeceğini haber verince: { إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah insanlara çok şefkatlidir, çok merhametlidir” [Hac 65 / Bakara 143] buyurmuştur; zira pek şefkatli ve pek merhametli olandan böyle bir zayi etme nasıl tasavvur edilebilir! İkincisi: O pek şefkatli ve pek merhametlidir; bundan ötürü sizi din ve dünya hususunda sizin için daha uygun ve daha faydalı olan bir şeriattan diğer bir şeriata nakletmektedir. Üçüncüsü: { وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ } “Şüphesiz bu, Allah’ın hidayet ettiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir” buyurmuştur; sanki Allah Teâlâ: “Allah onları ancak çok şefkatli ve çok merhametli olduğu için hidayete erdirmiştir” buyurmaktadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ عَمْرٌو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وأبو بكر عن عاصم: لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ مَهْمُوزًا غَيْرَ مُشْبَعٍ عَلَى وَزْنِ رَعُفٍ والباقون لَرَؤُفٌ مُثَقَّلًا مَهْمُوزًا مُشْبَعًا عَلَى وَزْنِ رَعُوفٍ وَفِيهِ أَرْبَعُ لُغَاتٍ رَئِفٍ أَيْضًا كَحَزِرٍ، وَرَأْفٌ عَلَى وَزْنِ فَعْلٍ.

Üçüncü Mesele: Ebû Amr (metinde Amr), Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir { لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } lafzını işba yapılmaksızın hemzeli olarak 'ra'uf' vezninde okumuşlardır. Geri kalanlar ise 'ra'ûf' vezninde işbalı, uzatılarak hemzeli olarak okumuşlardır. Bu kelimede dört lügat (lehçe/kullanım) vardır: 'hazir' gibi 're'if' ve 'fa'l' vezninde 're'f' de bunlardandır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اسْتَدَلَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَخْلُقُ الْكُفْرَ وَلَا الْفَسَادَ قَالُوا لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ بالناس لرؤف رَحِيمٌ، وَالْكُفَّارُ مِنَ النَّاسِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ رؤفاً رَحِيمًا بِهِمْ، / وَإِنَّمَا يَكُونُ كَذَلِكَ لَوْ لَمْ يَخْلُقْ فِيهِمُ الْكُفْرَ الَّذِي يَجُرُّهُمْ إِلَى الْعِقَابِ الدَّائِمِ وَالْعَذَابِ السَّرْمَدِيِّ، وَلَوْ لَمْ يُكَلِّفْهُمْ مَا لَا يُطِيقُونَ فَإِنَّهُ تَعَالَى لَوْ كَانَ مَعَ مثل هذا الإضرار رؤفاً رَحِيمًا فَعَلَى أَيِّ طَرِيقٍ يُتَصَوَّرُ أَنْ لَا يكون رؤفاً رَحِيمًا وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ عَلَيْهِ قَدْ تَقَدَّمَ مِرَارًا والله أعلم.

Dördüncü Mesele: Mutezile bu ayetle Allah Teâlâ'nın küfrü ve fesadı yaratmadığına delil getirmiştir. Şöyle demişlerdir: Çünkü Allah Teâlâ insanlara çok şefkatli ve merhametli olduğunu beyan etmiştir; kâfirler de insanlardandır, dolayısıyla onlara da pek şefkatli ve merhametli olması gerekir. Bu ise ancak onları daimi ukubete ve ebedi azaba sürükleyecek küfrü onlarda yaratmamış olması ve onlara güç yetiremeyecekleri şeyleri yüklememiş olmasıyla mümkündür. Zira Allah Teâlâ böyle bir zarar verme ile birlikte yine de pek şefkatli ve merhametli olsaydı, o takdirde pek şefkatli ve merhametli olmamasının hangi yolla tasavvuru mümkün olurdu? Bil ki buna dair açıklama daha önce defalarca geçti, en doğrusunu Allah bilir.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٤٤]

[Bakara Suresi (2), Ayet 144]

قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٤٤)

{ قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ } “(Ey Muhammed!) Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz. Şimdi seni, hoşnut olacağın bir kıbleye kesinlikle çevireceğiz. Artık yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir. (Ey müminler!) Siz de nerede olursanız yüzlerinizi onun yönüne çevirin. Şüphesiz kendilerine kitap verilenler, bunun Rablerinden gelen bir hak olduğunu elbette bilirler. Allah onların yaptıklarından gafil değildir.” (144)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ] [المسألة الأولى] اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فِيهِ قَوْلَانِ:

[Allah Teâlâ'nın: “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu görüyoruz” kavli hakkında] [Birinci Mesele]: Bil ki O'nun: { قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ } “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu görüyoruz” kavlinde iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْمَشْهُورُ الَّذِي عَلَيْهِ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ لِانْتِظَارِ تَحْوِيلِهِ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ إِلَى الْكَعْبَةِ، وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ ذَكَرُوا وُجُوهًا. أَحَدُهَا: أَنَّهُ كَانَ يَكْرَهُ التَّوَجُّهَ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ، ويجب التَّوَجُّهَ إِلَى الْكَعْبَةِ، إِلَّا أَنَّهُ مَا كَانَ يَتَكَلَّمُ بِذَلِكَ فَكَانَ يُقَلِّبُ وَجْهَهُ فِي السَّمَاءِ لِهَذَا الْمَعْنَى،

Birinci Görüş: Müfessirlerin çoğunun benimsediği meşhur görüştür; o da bunun, [kıblenin] Beytülmakdis'ten Kâbe'ye çevrilmesini beklemekten dolayı olduğudur. Bu görüşü savunanlar birkaç vecih zikretmişlerdir. Birincisi: [Hz. Peygamber] Beytülmakdis'e yönelmeyi hoş görmüyor, Kâbe'ye yönelmeyi seviyordu; ancak bunu dile getirmiyor, bu maksatla yüzünü göğe doğru çevirip duruyordu.

رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: «يَا جِبْرِيلُ وَدِدْتُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى صَرَفَنِي عَنْ قِبْلَةِ الْيَهُودِ إِلَى غَيْرِهَا فَقَدْ كَرِهْتُهَا» فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ: «أَنَا عَبْدٌ مِثْلُكَ فَاسْأَلْ رَبَّكَ ذَلِكَ» فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُدِيمُ النَّظَرَ إِلَى السَّمَاءِ رَجَاءَ مَجِيءِ جِبْرِيلَ بِمَا سَأَلَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ،

İbn Abbas'tan şöyle rivayet edilmiştir: [Hz. Peygamber] «Ey Cebrail! Allah Teâlâ'nın beni Yahudilerin kıblesinden başka bir kıbleye çevirmesini çok arzu ederdim, zira bunu hoş görmüyorum» dedi. Cebrail de ona: «Ben de senin gibi bir kulum; bunu Rabbinden iste» dedi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), Cebrail'in dilediği şeyle gelmesini umarak göğe bakmayı sürdürdü; derken Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

وَهَؤُلَاءِ ذَكَرُوا فِي سَبَبِ هَذِهِ الْمِحْنَةِ أُمُورًا. الْأَوَّلُ: أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّهُ يُخَالِفُنَا ثُمَّ إِنَّهُ يَتَّبِعُ قِبْلَتَنَا وَلَوْلَا نَحْنُ لَمْ يَدْرِ أَيْنَ يَسْتَقْبِلُ، فَعِنْدَ ذَلِكَ كَرِهَ أَنْ يَتَوَجَّهَ إِلَى قِبْلَتِهِمْ. الثَّانِي: أَنَّ الْكَعْبَةَ كَانَتْ قِبْلَةَ إِبْرَاهِيمَ.

Bu âlimler söz konusu sıkıntının sebebi hakkında bazı hususlar zikretmişlerdir. Birincisi: Yahudiler: “O bize muhalefet ediyor ama kıblemize uyuyor; biz olmasaydık nereye yöneleceğini bilmeyecekti” diyorlardı. Bunun üzerine [Hz. Peygamber] onların kıblesine yönelmeyi kerih gördü. İkincisi: Kâbe'nin İbrahim'in kıblesi olmasıdır.

الثَّالِثُ: أَنَّهُ ﵇ كَانَ يَقْدِرُ أَنْ يُصَيِّرَ ذَلِكَ سَبَبًا لِاسْتِمَالَةِ الْعَرَبِ وَلِدُخُولِهِمْ فِي الْإِسْلَامِ. الرَّابِعُ: أَنَّهُ ﵇ أَحَبَّ أَنْ يَحْصُلَ هَذَا الشَّرَفُ لِلْمَسْجِدِ الَّذِي فِي بَلْدَتِهِ وَمَنْشَئِهِ لَا فِي مَسْجِدٍ آخَرَ، وَاعْتَرَضَ الْقَاضِي عَلَى هَذَا الْوَجْهِ وَقَالَ: أَنَّهُ لَا يَلِيقُ بِهِ ﵇ أَنْ يَكْرَهَ قِبْلَةً أُمِرَ أَنْ يُصَلِّيَ إِلَيْهَا، وَأَنْ يُحِبَّ أَنْ يُحَوِّلَهُ رَبُّهُ عَنْهَا إِلَى قِبْلَةٍ يَهْوَاهَا بِطَبْعِهِ، وَيَمِيلُ إِلَيْهَا بِحَسَبِ شَهْوَتِهِ لِأَنَّهُ ﵇ عَلِمَ وَعَلَّمَ أَنَّ الصَّلَاحَ فِي خِلَافِ الطَّبْعِ وَالْمَيْلِ:

Üçüncüsü: [Hz. Peygamber] (aleyhisselâm) bunun, Arapların gönlünü kazanmaya ve İslam'a girmelerine bir sebep olacağını takdir ediyordu. Dördüncüsü: [Hz. Peygamber] (aleyhisselâm) bu şerefin başka bir mescitte değil de kendi memleketinde ve doğup büyüdüğü yerdeki mescitte hasıl olmasını arzu etmişti. el-Kâdî bu veche itiraz edip şöyle demiştir: [Hz. Peygamber] (aleyhisselâm)'a, yönelip namaz kılması emredilen bir kıbleyi kerih görmesi ve tabiatı gereği heves ettiği, arzusuna göre meylettiği bir kıbleye Rabbinin kendisini çevirmesini istemesi yakışmaz. Çünkü o (aleyhisselâm) salahın, nefsin tabiatına ve meylinin hilafına olduğunu bilmiş ve bildirmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا التَّأْوِيلَ قَلِيلُ التَّحْصِيلِ، لِأَنَّ الْمُسْتَنْكَرَ مِنَ الرَّسُولِ أَنْ يُعْرِضَ عَمَّا أَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ، وَيَشْتَغِلَ بِمَا يَدْعُوهُ طَبْعُهُ إِلَيْهِ، فَأَمَّا أَنْ يَمِيلَ قَلْبُهُ إِلَى شَيْءٍ فَيَتَمَنَّى فِي قَلْبِهِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لَهُ فِيهِ، فَذَلِكَ مِمَّا لَا إِنْكَارَ عَلَيْهِ، لَا سِيَّمَا إِذَا لَمْ يَنْطِقْ بِهِ، أَيْ بَعْدُ فِي أَنْ يَمِيلَ طَبْعُ الرَّسُولِ إِلَى شَيْءٍ فَيَتَمَنَّى فِي قَلْبِهِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لَهُ فِيهِ، وَهَذَا مِمَّا/ لَا اسْتِبْعَادَ فِيهِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ.

Bil ki bu tevilin tutar tarafı azdır. Zira Peygamber'den yadırganacak olan şey; Allah Teâlâ'nın kendisine emrettiği şeyden yüz çevirmesi ve tabiatının kendisini çağırdığı şeyle meşgul olmasıdır. Ancak kalbinin bir şeye meyletmesi ve Allah'ın kendisine onda izin vermesini kalbinden temenni etmesine gelince; bu, kınanacak bir durum değildir; bilhassa bunu diliyle ikrar etmedikçe. Peygamber'in tabiatının bir şeye meyletmesi ve kalbinden Allah'ın kendisine izin vermesini temenni etmesinde ne uzaklık vardır ki! Bu, hiçbir vecihle uzak görülecek bir şey değildir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ ﵇ قَدِ اسْتَأْذَنَ جِبْرِيلَ ﵇ فِي أَنْ يَدْعُوَ اللَّهَ تَعَالَى بِذَلِكَ فَأَخْبَرَهُ جِبْرِيلُ بِأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَذِنَ لَهُ فِي هَذَا الدُّعَاءِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَا يَسْأَلُونَ اللَّهَ تَعَالَى شَيْئًا إِلَّا بِإِذْنٍ مِنْهُ لِئَلَّا يَسْأَلُوا مَا لَا صَلَاحَ فِيهِ فَلَا يُجَابُوا إِلَيْهِ فَيُفْضِي ذَلِكَ إِلَى تَحْقِيرِ شَأْنِهِمْ، فَلَمَّا أَذِنَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ فِي الْإِجَابَةِ عَلِمَ أَنَّهُ يُسْتَجَابُ إِلَيْهِ فَكَانَ يُقَلِّبُ وَجْهَهُ فِي السَّمَاءِ يَنْتَظِرُ مَجِيءَ جِبْرِيلَ ﵇ بِالْوَحْيِ فِي الْإِجَابَةِ.

İkinci Vecih: [Hz. Peygamber] (aleyhisselâm) Cebrail (aleyhisselâm)'dan, bu hususta Allah Teâlâ'ya dua etmek için izin istemiş; Cebrail de ona Allah'ın bu duaya izin verdiğini bildirmiştir. Zira peygamberler, salah olmayan bir şeyi isteyip de duaları kabul edilmez ve bu durum şanlarının küçümsenmesine yol açar endişesiyle, Allah'ın izni olmadan O'ndan bir şey istemezler. Allah Teâlâ ona icabet hususunda izin verince, duasının kabul edileceğini bildi ve böylece icabete dair vahiy getirmesi için Cebrail (aleyhisselâm)'ın gelişini bekleyerek yüzünü göğe çevirip duruyordu.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: قَالَ الْحَسَنُ: إِنَّ جِبْرِيلَ ﵇ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يُخْبِرُهُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَيُحَوِّلُ الْقِبْلَةَ عَنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ إِلَى قِبْلَةٍ أُخْرَى، وَلَمْ يُبَيِّنْ لَهُ إِلَى أَيِّ مَوْضِعٍ يُحَوِّلُهَا، وَلَمْ تَكُنْ قِبْلَةٌ أَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنَ الْكَعْبَةِ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ يُقَلِّبُ وَجْهَهُ فِي السَّمَاءِ يَنْتَظِرُ الْوَحْيَ، لِأَنَّهُ ﵇ عَلِمَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَتْرُكُهُ بِغَيْرِ صَلَاةٍ، فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ ﵇ فأمره أن يصل نَحْوَ الْكَعْبَةِ وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْوَجْهِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ ﵇ مُنِعَ مِنِ اسْتِقْبَالِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَلَمْ يُعَيَّنْ لَهُ الْقِبْلَةُ، فَكَانَ يَخَافُ أَنْ يَرِدَ وَقْتُ الصَّلَاةِ وَلَمْ تَظْهَرِ الْقِبْلَةُ فَتَتَأَخَّرَ صَلَاتُهُ فَلِذَلِكَ كَانَ يُقَلِّبُ وَجْهَهُ عَنِ الْأَصَمِّ، وَقَالَ آخَرُونَ: بَلْ وُعِدَ بِذَلِكَ وَقِبْلَةُ بَيْتِ الْمَقْدِسِ بَاقِيَةٌ بِحَيْثُ تَجُوزُ الصَّلَاةُ إِلَيْهَا، لَكِنْ لِأَجْلِ الْوَعْدِ كَانَ يَتَوَقَّعُ ذَلِكَ، وَلِأَنَّهُ كَانَ يَرْجُو عِنْدَ التَّحْوِيلِ عَنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ إِلَى الْكَعْبَةِ وُجُوهًا كَثِيرَةً مِنَ الْمَصَالِحِ الدِّينِيَّةِ، نَحْوَ: رَغْبَةِ الْعَرَبِ فِي الْإِسْلَامِ، وَالْمُبَايَنَةِ عَنِ الْيَهُودِ، وَتَمْيِيزِ الْمُوَافِقِ مِنَ الْمُنَافِقِ، فَلِهَذَا كَانَ يُقَلِّبُ وَجْهَهُ، وَهَذَا الْوَجْهُ أَوْلَى، وَإِلَّا لَمَا كَانَتِ الْقِبْلَةُ الثَّانِيَةُ نَاسِخَةً لِلْأُولَى، بَلْ كَانَتْ مُبْتَدَأَةً، وَالْمُفَسِّرُونَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهَا نَاسِخَةٌ لِلْأُولَى، وَلِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُؤْمَرَ بِالصَّلَاةِ إِلَّا مَعَ بَيَانِ مَوْضِعِ التَّوَجُّهِ.

Üçüncü Vecih: Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Cebrail (aleyhisselâm) Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelerek Allah Teâlâ'nın kıbleyi Beytülmakdis'ten başka bir kıbleye çevireceğini haber verdi, fakat nereye çevireceğini açıklamadı. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e Kâbe'den daha sevimli hiçbir kıble yoktu; Resûlullah da vahyi bekleyerek yüzünü göğe çevirip duruyordu, zira Allah Teâlâ'nın kendisini namazsız bırakmayacağını biliyordu. Nihayet Cebrail (aleyhisselâm) geldi ve ona Kâbe yönüne doğru namaz kılmasını emretti. Bu vechi savunanlar da ihtilaf etmişlerdir: Onlardan kimi, [Hz. Peygamber] (aleyhisselâm)'ın Beytülmakdis'e yönelmekten menedildiğini ve kıblenin kendisine henüz tayin edilmediğini, namaz vaktinin gelip de kıblenin belli olmaması sebebiyle namazının gecikmesinden korktuğunu ve bu sebeple el-Esam'dan nakledildiğine göre yüzünü çevirip durduğunu söylemiştir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis kendisine bu vaat edilmişti ve Beytülmakdis kıblesi, ona doğru namaz kılmak caiz olacak şekilde devam ediyordu; fakat verilen vaat sebebiyle bunu bekliyordu ve Beytülmakdis'ten Kâbe'ye çevrilme esnasında Arapların İslam'a rağbet etmesi, Yahudilerden ayrışma ve muvafık olan ile münafık olanın ayırt edilmesi gibi dini birçok maslahat umuyordu. İşte bundan dolayı yüzünü çevirip duruyordu. Bu vecih daha evladır; aksi takdirde ikinci kıble birinciyi neshedici olmaz, bilakis sıfırdan başlayan bir hüküm olurdu; halbuki müfessirler onun ilki neshettiğinde icma etmişlerdir ve ayrıca yönelme yeri beyan edilmeksizin namazla emrolunmak caiz değildir.

الرَّابِعُ: أَنَّ تَقَلُّبَ وَجْهِهِ فِي السَّمَاءِ هُوَ الدُّعَاءُ.

Dördüncüsü: Yüzünü göğe çevirip durmasının bizzat dua olmasıdır.

الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيِّ، قَالُوا: لَوْلَا الْأَخْبَارُ الَّتِي دَلَّتْ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ وَإِلَّا فَلَفْظُ الْآيَةِ يَحْتَمِلُ وَجْهًا آخَرَ، وَهُوَ أَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنَّهُ ﵇ إِنَّمَا كَانَ يُقَلِّبُ وَجْهَهُ فِي أَوَّلِ مَقْدَمِهِ الْمَدِينَةِ،

İkinci Görüş: Ebû Müslim el-İsfahânî'nin görüşüdür. Demişlerdir ki: Şayet bu [ilk] görüşe delalet eden rivayetler olmasaydı, ayetin lafzı başka bir vechi muhtemel kılardı; o da [Hz. Peygamber] (aleyhisselâm)'ın yüzünü Medine'ye ilk gelişinde çevirip durmuş olmasının muhtemel olduğudur.

فَقَدْ رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ كَانَ إِذَا صَلَّى بِمَكَّةَ جَعَلَ الْكَعْبَةَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ،

Zira rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm) Mekke'de namaz kıldığı zaman Kâbe'yi kendisi ile Beytülmakdis arasına alırdı.

وَهَذِهِ صَلَاةٌ إِلَى الْكَعْبَةِ فَلَمَّا هَاجَرَ لَمْ يَعْلَمْ أَيْنَ يَتَوَجَّهُ فَانْتَظَرَ أَمْرَ اللَّهِ تَعَالَى حَتَّى نَزَلَ قَوْلُهُ: فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ.

Bu ise Kâbe'ye doğru bir namazdır. Hicret ettiğinde nereye yöneleceğini bilemedi ve O'nun: { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Artık yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir” kavli ininceye kadar Allah Teâlâ'nın emrini bekledi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي صَلَاتِهِ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ، فَقَالَ قَوْمٌ: كَانَ بِمَكَّةَ يُصَلِّي إِلَى الْكَعْبَةِ فَلَمَّا صَارَ إِلَى الْمَدِينَةِ أُمِرَ بِالتَّوَجُّهِ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا، وَقَالَ قَوْمٌ: بَلْ كَانَ بِمَكَّةَ يُصَلِّي إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ، إِلَّا أَنَّهُ يَجْعَلُ الْكَعْبَةَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا: وَقَالَ قَوْمٌ: بَلْ كَانَ يُصَلِّي إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَقَطْ وَبِالْمَدِينَةِ أَوَّلًا سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا، ثُمَّ أَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِالتَّوَجُّهِ إِلَى الْكَعْبَةِ لِمَا فِيهِ مِنَ الصَّلَاحِ.

İkinci Mesele: [Âlimler Hz. Peygamber'in] Beytülmakdis'e namaz kılması hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup şöyle demiştir: Mekke'de Kâbe'ye doğru namaz kılardı, Medine'ye gelince onyedi ay boyunca Beytülmakdis'e yönelmesi emredildi. Bir grup da: “Bilakis Mekke'de Beytülmakdis'e doğru namaz kılardı, ancak Kâbe'yi kendisi ile onun arasına alırdı” demiştir. Başka bir grup ise: “Bilakis sadece Beytülmakdis'e namaz kılardı ve Medine'de de ilk başta onyedi ay [böyle kıldı]; sonra Allah Teâlâ onda bulunan maslahat sebebiyle ona Kâbe'ye yönelmesini emretti” demiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي تَوَجُّهِ النَّبِيِّ ﷺ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ هَلْ كَانَ فَرْضًا/ لَا يَجُوزُ غَيْرُهُ، أَوْ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ مُخَيَّرًا فِي تَوَجُّهِهِ إِلَيْهِ وَإِلَى غَيْرِهِ، فَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: قَدْ كَانَ مُخَيَّرًا فِي ذَلِكَ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ التَّوَجُّهُ إِلَيْهِ فَرْضًا مُحَقَّقًا بِلَا تخيير.

Üçüncü Mesele: Âlimler, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Beytülmakdis'e yönelmesinin, başkası caiz olmayan bir farz mı olduğu, yoksa Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ona ve başkasına yönelmekte serbest mi bırakıldığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Rebî' b. Enes: “O bu hususta serbest bırakılmıştı” demiş; İbn Abbas ise: “Ona yönelmek muhayyerlik olmaksızın kesin bir farzdı” demiştir.

واعلم أنه على أي الوجهين كان قد صَارَ مَنْسُوخًا، وَاحْتَجَّ الذَّاهِبُونَ إِلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ بِالْقُرْآنِ وَالْخَبَرِ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ١١٥] وَذَلِكَ يَقْتَضِي كَوْنَهُ مُخَيَّرًا فِي التَّوَجُّهِ إِلَى أَيِّ جِهَةٍ شَاءَ، وَأَمَّا الْخَبَرُ فَمَا

Bil ki her iki vecih üzere de [o hüküm] neshedilmiştir. Birinci görüşe varanlar Kur'an ve hadisle delil getirmişlerdir. Kur'an'dan delil Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ } “Doğu da Allah’ındır batı da. Nereye dönerseniz Allah’ın vechi (yönü) oradadır” [Bakara 115] kavlidir; bu da dilediği herhangi bir yöne yönelmekte muhayyer olmasını gerektirir. Habere (hadise) gelince; o da şudur:

رَوَى أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ فِي كِتَابِ «أَحْكَامِ الْقُرْآنِ» : أَنَّ نَفَرًا قَصَدُوا الرَّسُولَ ﵊ مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى مَكَّةَ لِلْبَيْعَةِ قَبْلَ الْهِجْرَةِ، وَكَانَ فِيهِمُ الْبَرَاءُ بْنُ مَعْرُورٍ، فَتَوَجَّهَ بِصَلَاتِهِ إِلَى الْكَعْبَةِ فِي طَرِيقِهِ، وَأَبَى الْآخَرُونَ وَقَالُوا: إِنَّهُ ﵇ يَتَوَجَّهُ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ، فَلَمَّا قَدِمُوا مَكَّةَ سَأَلُوا النَّبِيَّ ﷺ، فَقَالَ لَهُ: قَدْ كُنْتَ عَلَى قِبْلَةٍ- يَعْنِي بَيْتَ الْمَقْدِسِ- لَوْ ثَبَتَّ عَلَيْهَا أَجْزَأَكَ وَلَمْ يَأْمُرْهُ بِاسْتِئْنَافِ الصَّلَاةِ

Ebû Bekir er-Râzî'nin “Ahkâmü'l-Kur'ân” adlı kitabında rivayet ettiğine göre: Bir topluluk hicretten önce biat etmek için Medine'den Mekke'ye Resul (aleyhisselâm)'ın yanına gitmek üzere yola çıkmıştı. İçlerinde Berâ b. Ma'rûr da vardı. O, yolculuğunda namazını Kâbe'ye doğru kıldı; diğerleri ise bundan kaçınıp: “O (aleyhisselâm) Beytülmakdis'e yöneliyor” dediler. Mekke'ye vardıklarında Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e sordular. Peygamber ona: «Sen bir kıble üzereydin -yani Beytülmakdis'i kastederek-, şayet onda sebat etseydin sana yeterli olurdu» buyurdu ve ona namazı yeniden kılmasını emretmedi.

فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُمْ قَدْ كَانُوا مُخَيَّرِينَ، وَاحْتَجَّ الذَّاهِبُونَ إِلَى الْقَوْلِ الثَّانِي بِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ ﵇ مَا كَانَ يَرْتَضِي الْقِبْلَةَ الْأُولَى، فَلَوْ كَانَ مُخَيَّرًا بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْكَعْبَةِ مَا كَانَ يَتَوَجَّهُ إِلَيْهَا فَحَيْثُ تَوَجَّهَ إِلَيْهَا مَعَ أَنَّهُ كَانَ مَا يَرْتَضِيهَا عَلِمْنَا أَنَّهُ مَا كَانَ مُخَيَّرًا بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْكَعْبَةِ.

Bu da onların serbest bırakılmış olduklarına delalet eder. İkinci görüşe varanlar ise Allah Teâlâ'nın: { فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها } “Seni hoşnut olacağın bir kıbleye kesinlikle çevireceğiz” buyurmasıyla delil getirmişlerdir; bu da onun (aleyhisselâm) ilk kıbleden hoşnut olmadığına delalet eder. Şayet onunla Kâbe arasında serbest bırakılmış olsaydı ona yönelmezdi. Ondan hoşnut olmamasına rağmen ona yönelmiş olduğuna göre, onunla Kâbe arasında serbest bırakılmamış olduğunu anlarız.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْمَشْهُورُ أَنَّ التَّوَجُّهَ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ إِنَّمَا صَارَ مَنْسُوخًا بِالْأَمْرِ بِالتَّوَجُّهِ إِلَى الْكَعْبَةِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: التَّوَجُّهُ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ صَارَ مَنْسُوخًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ صَارَ مَنْسُوخًا بِقَوْلِهِ: فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِالْقُرْآنِ وَالْأَثَرِ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَوَّلًا قَوْلَهُ: وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ ثم ذكر بعد:

Dördüncü Mesele: Meşhur olan, Beytülmakdis'e yönelmenin ancak Kâbe'ye yönelme emriyle neshedilmiş olduğudur. İnsanlardan kimi de şöyle demiştir: Beytülmakdis'e yönelmek Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ } “Doğu da Allah’ındır batı da. Nereye dönerseniz Allah’ın vechi (yönü) oradadır” kavliyle neshedilmiş, sonra bu da O'nun: { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Artık yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir” kavliyle neshedilmiştir. Buna karşı Kur'an ve haberle delil getirmişlerdir. Kur'an'dan olan şudur: Allah Teâlâ önce: { وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ } “Doğu da Allah’ındır batı da. Nereye dönerseniz Allah’ın vechi (yönü) oradadır” kavlini zikretmiş, sonra ardından:

سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها [البقرة: ١٤٢] ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَهُ: فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَهَذَا التَّرْتِيبُ يَقْتَضِي صِحَّةَ الْمَذْهَبِ الَّذِي قُلْنَاهُ بِأَنَّ التَّوَجُّهَ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ صَارَ مَنْسُوخًا بِقَوْلِهِ: فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ فَلَزِمَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ تَعَالَى: سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ مُتَأَخِّرًا فِي النُّزُولِ وَالدَّرَجَةِ عَنْ قوله تعالى: فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ فَحِينَئِذٍ يَكُونُ تَقْدِيمُهُ عَلَيْهِ فِي التَّرْتِيبِ عَلَى خِلَافِ الْأَصْلِ، فَثَبَتَ مَا قُلْنَاهُ، وَأَمَّا الْأَثَرُ فما روي عن ابن عباس أَمْرَ الْقِبْلَةِ أَوَّلُ مَا نُسِخَ مِنَ الْقُرْآنِ، وَالْأَمْرُ بِالتَّوَجُّهِ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ غَيْرُ مَذْكُورٍ فِي الْقُرْآنِ، إِنَّمَا الْمَذْكُورُ فِي الْقُرْآنِ: وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ نَاسِخًا لِذَلِكَ، لَا لِلْأَمْرِ بِالتَّوَجُّهِ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ.

{ سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها } “İnsanlardan birtakım beyinsizler: 'Onları üzerinde bulundukları kıblelerinden çeviren nedir?' diyecekler” [Bakara 142] ayetini, sonra da bunun ardından: { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Artık yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir” ayetini zikretmiştir. Bu tertip, söylediğimiz mezhebin -yani Beytülmakdis'e yönelmenin O'nun: { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Artık yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir” kavliyle neshedildiğini söyleyen görüşün- sıhhatini gerektirir; zira Allah Teâlâ'nın: { سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ } “İnsanlardan birtakım beyinsizler... diyecekler” kavlinin nüzulde ve derecede O'nun: { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Artık yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir” kavlinden sonra olması gerekir; bu takdirde onun tertipte öne geçirilmesi asıl olana aykırı olur. Böylece söylediğimiz sabit olmuştur. Rivayete gelince: İbn Abbas'tan kıble emrinin Kur'an'dan neshedilen ilk şey olduğu rivayet edilmiştir. Beytülmakdis'e yönelme emri ise Kur'an'da zikredilmemiştir; Kur'an'da zikredilen yalnızca: { وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ } “Doğu da Allah’ındır batı da. Nereye dönerseniz Allah’ın vechi (yönü) oradadır” kavlidir. Dolayısıyla O'nun: { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Artık yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir” kavlinin Beytülmakdis'e yönelme emrini değil, bunu neshedici olması vacip olur.

أَمَّا قَوْلُهُ: فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَفِيهِ مَسَائِلُ:

O'nun: { فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها } “Seni hoşnut olacağın bir kıbleye kesinlikle çevireceğiz” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فَلَنُوَلِّيَنَّكَ فَلَنُعْطِيَنَّكَ وَلَنُمَكِّنَنَّكَ مِنِ اسْتِقْبَالِهَا مِنْ قَوْلِكَ وَلَّيْتُهُ كَذَا، إذا جعلته والياً له، أو فلنجعلنك تلي سمتها دون سمة بَيْتِ الْمَقْدِسِ.

Birinci Mesele: { فَلَنُوَلِّيَنَّكَ } “Kesinlikle seni çevireceğiz” [ifadesi]; “Sana onu vereceğiz ve ona yönelmeye seni muktedir kılacağız” demektir; bu da bir kimseye yetki verdiğinde söylediğin “Velleytühû kezâ” (Onu şuna yetkili kıldım) sözünden gelir; yahut “Seni Beytülmakdis'in cihetine değil, onun cihetine yönelen kılacağız” demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: تَرْضاها فِيهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: تَرْضَاهَا تُحِبُّهَا وَتَمِيلُ إِلَيْهَا، لِأَنَّ الْكَعْبَةَ/ كَانَتْ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ غَيْرِهَا بِحَسَبِ مَيْلِ الطَّبْعِ، قَالَ الْقَاضِي: هَذَا لَا يَجُوزُ فَإِنَّهُ مِنَ الْمُحَالِ أَنْ يَقُولَ اللَّهُ تَعَالَى:

İkinci Mesele: O'nun: { تَرْضاها } “Hoşnut olacağın” kavlinde birkaç vecih vardır. Birincisi: “Ondan hoşnut olursun”, yani onu seversin ve ona meyledersin; zira Kâbe fıtri meyil bakımından ona başkasından daha sevimliydi. el-Kâdî şöyle demiştir: Bu caiz değildir; zira Allah Teâlâ'nın şöyle buyurması muhaldir:

فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً يَمِيلُ طَبْعُكَ إِلَيْهَا، لِأَنَّ ذَلِكَ يَقْدَحُ فِي حِكْمَتِهِ تَعَالَى فِيمَا يُكَلِّفُ، وَيَقْدَحُ فِي حَالِ النَّبِيِّ ﵊ فِيمَا يُرِيدُهُ فِي حَالِ التَّكْلِيفِ، وَهَذَا الِاعْتِرَاضُ ضَعِيفٌ لِأَنَّ الطَّعْنَ إِنَّمَا يَتَوَجَّهُ لَوْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:

“Seni tabiatının meylettiği bir kıbleye çevireceğiz”; çünkü bu, Allah Teâlâ'nın mükellef kıldığı şeylerdeki hikmetine ve mükellefiyet anında arzu ettiği şey hususunda Peygamber (aleyhisselâm)'ın haline halel getirir. Bu itiraz zayıftır; çünkü itiraz ve tenkit ancak Allah Teâlâ'nın şöyle buyurması durumunda yöneltilebilir:

إِنَّا حَوَّلْنَاكَ إِلَى الْقِبْلَةِ الَّتِي مَالَ طَبْعُكَ إِلَيْهَا بِمُجَرَّدِ مَيْلِ طَبْعِكَ فَأَمَّا لَوْ قَالَ: إِنَّا حَوَّلْنَاكَ إِلَى الْقِبْلَةِ الَّتِي مَالَ طَبْعُكَ إِلَيْهَا لِأَجْلِ أَنَّ الْحِكْمَةَ وَالْمَصْلَحَةَ وَافَقَتْ مَيْلَ طَبْعِكَ فَأَيُّ ضَرَرٍ يَلْزَمُ مِنْهُ

“Sırf tabiatın meyletti diye seni tabiatının meylettiği kıbleye çevirdik.” Fakat şayet: “Hikmet ve maslahat senin tabiatının meylini muvafık bulduğu için seni tabiatının meylettiği kıbleye çevirdik” derse bundan ne zarar lazım gelir?

وَقَالَ ﵊: «وَجُعِلَتْ قُرَّةُ عَيْنِي فِي الصَّلَاةِ»

Nitekim [Hz. Peygamber] (aleyhisselâm): «Gözümün aydınlığı namazda kılındı» buyurmuştur.

فَكَانَ طَبْعُهُ يَمِيلُ إِلَى الصَّلَاةِ مَعَ أَنَّ الْمَصْلَحَةَ كَانَتْ مُوَافِقَةً لِذَلِكَ. وَثَانِيهَا: قِبْلَةً

Dolayısıyla maslahat buna muvafık olmakla birlikte onun tabiatı namaza meylediyordu. İkincisi:

تَرْضاها

{ تَرْضاها } “Hoşnut olacağın” [ifadesi],

أَيْ تُحِبُّهَا بِسَبَبِ اشْتِمَالِهَا عَلَى الْمَصَالِحِ الدِّينِيَّةِ. وَثَالِثُهَا: قَالَ الْأَصَمُّ: أَيْ كُلَّ جِهَةٍ وَجَّهَكَ اللَّهُ إِلَيْهَا فَهِيَ لَكَ رِضًا لَا يَجُوزُ أَنْ تَسْخَطَ، كَمَا فَعَلَ مَنِ انْقَلَبَ على عقيبه مِنَ الْعَرَبِ الَّذِينَ كَانُوا قَدْ أَسْلَمُوا، فَلَمَّا تَحَوَّلَتِ الْقِبْلَةُ ارْتَدُّوا. وَرَابِعُهَا: تَرْضاها أَيْ تَرْضَى عَاقِبَتَهَا لِأَنَّكَ تَعْرِفُ بِهَا مَنْ يَتَّبِعُكَ لِلْإِسْلَامِ، فَمَنْ يَتَّبِعُكَ لِغَيْرِ ذَلِكَ مِنْ دُنْيَا يُصِيبُهَا أَوْ مَالٍ يَكْتَسِبُهُ.

yani dini maslahatları içermesi sebebiyle seveceğin [bir kıble] demektir. Üçüncüsü: el-Esam şöyle demiştir: Yani Allah'ın seni yönelttiği her cihet senin için bir rızadır; Müslüman olmuşken kıble değiştiğinde irtidat ederek ökçeleri üzerine geri dönen o Arapların yaptığı gibi senin öfkelenip hoşnutsuzluk göstermen caiz olmaz. Dördüncüsü: { تَرْضاها } “Hoşnut olacağın” yani akıbetinden hoşnut kalacağın kıbledir; çünkü onun sayesinde sana İslam için uyan kimse ile elde edeceği bir dünya veya kazanacağı bir mal gibi başka bir şey için uyan kimseyi ayırt edip tanırsın.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُرَادُ مِنَ الْوَجْهِ هَاهُنَا جُمْلَةُ بَدَنِ الْإِنْسَانِ لِأَنَّ الْوَاجِبَ عَلَى الْإِنْسَانِ أَنْ يَسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةَ بِجُمْلَتِهِ لَا بِوَجْهِهِ فَقَطْ وَالْوَجْهُ يُذْكَرُ وَيُرَادُ بِهِ نَفْسُ الشَّيْءِ لِأَنَّ الْوَجْهَ أَشْرَفُ الْأَعْضَاءِ وَلِأَنَّ بِالْوَجْهِ تُمَيَّزُ بَعْضُ النَّاسِ عَنْ بَعْضٍ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَدْ يُعَبَّرُ عَنْ كُلِّ الذَّاتِ بِالْوَجْهِ.

Birinci Mesele: Burada yüzden maksat, insanın bütün bedenidir. Zira insana vacip olan, sadece yüzüyle değil bütün bedeniyle kıbleye yönelmesidir. Yüz zikredilip bununla bir şeyin zatı kastedilir; çünkü yüz organların en şereflisidir ve insanlar birbirinden yüz ile ayırt edilir. Bu sebeple bazen bütün zat yüz kelimesiyle ifade edilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: الشَّطْرُ اسْمٌ مُشْتَرَكٌ يَقَعُ عَلَى مَعْنَيَيْنِ. أَحَدُهُمَا: النِّصْفُ يُقَالُ: شَطَرْتُ الشَّيْءَ أَيْ جَعَلْتُهُ نِصْفَيْنِ، وَيُقَالُ فِي الْمَثَلِ أَجْلِبُ جَلْبًا لَكَ شَطْرُهُ أَيْ نِصْفُهُ. وَالثَّانِي: نَحْوَهُ وَتِلْقَاءَهُ وِجْهَتَهُ، وَاسْتَشْهَدَ الشَّافِعِيُّ ﵁ فِي كِتَابِ «الرِّسَالَةِ» على هذا بأبيات أربعة: قال خقاف بْنُ نُدْبَةَ:

İkinci Mesele: Dil ehli şöyle demiştir: Şatr (شَطْر) kelimesi iki anlama gelen müşterek bir isimdir. Birincisi: Yarım demektir. Bir şeyi ikiye böldüğümde (شَطَرْتُ الشَّيْءَ) denir. Bir meselde de "Bir kazanç getir ki yarısı (شَطْرُهُ) senin olsun" denilir. İkincisi ise: Bir şeyin tarafı, yönü ve ciheti demektir. eş-Şâfiî (radıyallâhu anh) er-Risâle adlı kitabında buna dört beyitle istişhatta bulunmuştur: Hufâf b. Nüdbe şöyle demiştir:

أَلَا مَنْ مُبْلِغٌ عَمْرًا رَسُولًا ... وَمَا تُغْنِي الرِّسَالَةُ شَطْرَ عَمْرِو

«Amr'a bir elçi ulaştıracak kim var? / Oysa Amr'ın tarafına giden elçilik bir fayda vermez.»

وَقَالَ سَاعِدَةُ بن جؤبة:

Sâide b. Cüeyye ise şöyle demiştir:

أَقُولُ لِأُمِّ زِنْبَاعٍ: أَقِيمِي ... صُدُورَ الْعِيسِ شَطْرَ بَنِي تَمِيمِ

«Ümmü Zimbâ'ya dedim ki: Boz develerin göğüslerini / Benî Temîm tarafına doğru yönelt!»

وَقَالَ لَقِيطٌ الْإِيَادِيُّ:

Lakît el-İyâdî de şöyle demiştir:

وَقَدْ أَظَلَّكُمُ مِنْ شَطْرِ شِعْرِكُمُ ... هَوْلٌ لَهُ ظُلَمٌ يَغْشَاكُمُ قِطَعَا

«Şiirinizin tarafından üzerinize öyle bir korku gölge saldı ki / Parça parça karanlıkları sizi bürüyor.»

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

إِنَّ الْعَسِيرَ بِهَا دَاءٌ مُخَامِرُهَا ... فَشَطْرُهَا بَصَرُ الْعَيْنَيْنِ مَسْحُورُ

«Uysallaşmamış devenin içine işlemiş bir derdi var / Bu yüzden onun tarafına bakan iki göz büyülenmiştir.»

قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: يُرِيدُ تِلْقَاءَهَا بَصَرُ الْعَيْنَيْنِ مَسْحُورٌ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: فِي الْآيَةِ قَوْلَانِ:

eş-Şâfiî (radıyallâhu anh) şöyle demiştir: “Onun cihetine [bakan] iki gözün görmesi büyülenmiştir demek istemektedir.” Bunu bildiğinde deriz ki: Ayette iki görüş vardır:

الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ وَالْمُتَأَخِّرِينَ، وَاخْتِيَارُ الشَّافِعِيِّ ﵁ فِي كِتَابِ الرِّسَالَةِ: أَنَّ الْمُرَادَ جِهَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَتِلْقَاءَهُ وَجَانِبَهُ، قَرَأَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ/ تِلْقَاءَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ.

Birincisi: Sahâbe, tâbiîn ve müteahhirînden olan müfessirlerin cumhurunun kavli olup eş-Şâfiî (radıyallâhu anh)'ın da er-Risâle kitabındaki tercihidir ki maksat Mescid-i Haram'ın ciheti, hizası ve tarafıdır. Übey b. Kâ'b [şöyle] okumuştur: / { تِلْقَاءَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ } “Mescid-i Haram cihetine”.

الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْجُبَّائِيِّ وَاخْتِيَارُ الْقَاضِي أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الشَّطْرِ هَاهُنَا: وَسَطُ الْمَسْجِدِ وَمُنْتَصَفُهُ لِأَنَّ الشَّطْرَ هو النصف، والكعبة واقعة في نصف المسجد من جميع الجوانب، فلما كان الجواب هُوَ التَّوَجُّهُ إِلَى الْكَعْبَةِ، وَكَانَتِ الْكَعْبَةُ وَاقِعَةً في الْمَسْجِدِ حَسُنَ مِنْهُ تَعَالَى أَنْ يَقُولَ: فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ يَعْنِي النِّصْفَ مِنْ كُلِّ جِهَةٍ، وَكَأَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنْ بُقْعَةِ الْكَعْبَةِ، قَالَ الْقَاضِي: وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مَا ذَكَرْنَا وَجْهَانِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُصَلِّيَ خَارِجَ الْمَسْجِدِ لَوْ وَقَفَ بِحَيْثُ يَكُونُ مُتَوَجِّهًا إِلَى الْمَسْجِدِ، وَلَكِنْ لَا يَكُونُ مُتَوَجِّهًا إِلَى مُنْتَصَفِ الْمَسْجِدِ الَّذِي هُوَ مَوْضِعُ الْكَعْبَةِ لَا تَصِحُّ صَلَاتُهُ. الثَّانِي: أَنَّا لَوْ فَسَّرْنَا الشَّطْرَ بِالْجَانِبِ لَمْ يَبْقَ لِذِكْرِ الشَّطْرِ مَزِيدُ فَائِدَةٍ لِأَنَّكَ إِذَا قُلْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَقَدْ حَصَلَتِ الْفَائِدَةُ الْمَطْلُوبَةُ، أَمَّا لَوْ فَسَّرْنَا الشَّطْرَ بِمَا ذَكَرْنَاهُ كَانَ لِذِكْرِهِ فَائِدَةٌ زَائِدَةٌ، فَإِنَّهُ لَوْ قِيلَ: فَوَلِّ وَجْهَكَ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ لَا يُفْهَمُ مِنْهُ وُجُوبُ التَّوَجُّهِ

İkinci Görüş: Bu, el-Cübbâî'nin kavli ve el-Kâdî'nin tercihidir ki burada şatr kelimesinden maksat, mescidin ortası ve tam yarısıdır; çünkü şatr yarı demektir ve Kâbe her taraftan mescidin tam ortasında yer almaktadır. [Asıl vacip olan] Kâbe'ye yönelmek olup Kâbe de mescidin [ortasında] bulunduğundan, Allah Teâlâ'nın: { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir” yani her yönden ortasına [çevir] buyurması güzel olmuştur; bu adeta Kâbe'nin bulunduğu mekândan ibarettir. el-Kâdî şöyle demiştir: Maksadın zikrettiğimiz şey olduğuna iki cihet delalet eder: Birincisi: Mescidin dışındaki bir namaz kılan, mescide doğru yönelmiş olsa fakat mescidin tam ortası olan Kâbe'nin yerine yönelmemiş olsa namazı sahih olmaz. İkincisi: Şayet şatrı taraf/cihet diye tefsir etseydik, şatrın zikredilmesinin fazladan bir faydası kalmazdı; zira sen “Yüzünü Mescid-i Haram'a çevir” dediğinde istenen fayda hâsıl olurdu. Fakat şatrı zikrettiğimiz şekilde açıklarsak zikrinin fazladan bir faydası olur. Çünkü şayet “Yüzünü Mescid-i Haram'a çevir” denseydi, bundan yönelmenin vücubiyeti anlaşılmazdı,

إِلَى مُنْتَصَفِهِ الَّذِي هُوَ مَوْضِعُ الْكَعْبَةِ، فَلَمَّا قِيلَ: فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَصَلَتْ هَذِهِ الْفَائِدَةُ الزَّائِدَةُ، فَكَانَ حَمْلُ هَذَا اللَّفْظِ عَلَى هَذَا الْمَحْمَلِ أَوْلَى فَإِنْ قِيلَ: لَوْ حَمَلْنَا الشَّطْرَ عَلَى الْجَانِبِ يَبْقَى لِذِكْرِ الشَّطْرِ فَائِدَةٌ زَائِدَةٌ، وَهِيَ أَنَّهُ لَوْ قَالَ: فَوَلِّ وَجْهَكَ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ، لَزِمَ تَكْلِيفُ مَا لَا يُطَاقُ، لِأَنَّ مَنْ فِي أَقْصَى الْمَشْرِقِ أَوِ الْمَغْرِبِ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يُوَلِّيَ وَجْهَهُ الْمَسْجِدَ، أَمَّا إِذَا قَالَ: فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، أَيْ جَانِبَ الْمَسْجِدِ، دَخَلَ فِيهِ الْحَاضِرُونَ وَالْغَائِبُونَ قُلْنَا: هَذِهِ الْفَائِدَةُ مُسْتَفَادَةٌ مِنْ قَوْلِهِ: وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ فَلَا يَبْقَى لِقَوْلِهِ: شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ زِيَادَةُ فَائِدَةٍ هَذَا تَقْرِيرُ هَذَا الْوَجْهِ وَفِيهِ إِشْكَالٌ لِأَنَّهُ يَصِيرُ التَّقْدِيرُ فَوَلِّ وَجْهَكَ نِصْفَ الْمَسْجِدِ وَهَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ هَذَا التَّكْلِيفَ لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِالنِّصْفِ، وَفَرْقٌ بَيْنَ النِّصْفِ وَبَيْنَ الْمَوْضِعِ الَّذِي عَلَيْهِ يُقْبَلُ التَّنْصِيفُ وَالْكَلَامُ إِنَّمَا يَسْتَقِيمُ لَوْ حُمِلَ عَلَى الثَّانِي، إِلَّا أَنَّ اللَّفْظَ لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أي شيء هو؟ فحكى فِي كِتَابِ «شَرْحِ السُّنَّةِ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: الْبَيْتُ قِبْلَةٌ لِأَهْلِ الْمَسْجِدِ، وَالْمَسْجِدُ قِبْلَةٌ لِأَهْلِ الْحَرَمِ وَالْحَرَمُ قِبْلَةٌ لِأَهْلِ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ. وَقَالَ آخَرُونَ: الْقِبْلَةُ هِيَ الْكَعْبَةُ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا

onun tam ortasına, yani Kâbe'nin bulunduğu yere yönelmenin [vücubiyeti anlaşılmazdı]. { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir” denildiğinde ise bu ilave fayda hâsıl olmuştur; dolayısıyla bu lafzı bu anlama hamletmek daha evladır. Eğer: “Şayet şatr kelimesini cihet/taraf anlamına hamledersek şatrın zikrinin fazladan bir faydası yine kalır; o da şudur: Şayet 'Yüzünü Mescid-i Haram'a çevir' deseydi güç yetirilemeyecek bir şey teklif edilmiş olurdu, çünkü en uzak doğuda veya batıda olan birinin yüzünü mescidin bizzat kendisine çevirmesi mümkün değildir; fakat 'Yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir', yani mescidin cihetine çevir dediğinde buna hem orada bulunanlar hem de uzaktakiler dahil olur” denilirse, deriz ki: Bu fayda O'nun: { وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ } “Nerede olursanız yüzlerinizi onun tarafına çevirin” kavlinden anlaşılmaktadır; dolayısıyla “Mescid-i Haram tarafına” sözü için fazladan bir fayda kalmaz. Bu vechin açıklaması böyledir; ancak bunda bir müşkillik vardır, çünkü takdir “yüzünü mescidin yarısına çevir” şeklini alır ki bu uzaktır, zira bu mükellefiyetin yarı ile bir ilgisi yoktur. Yarı ile ikiye bölünmeyi kabul eden yer arasında fark vardır; söz ancak ikinciye hamledilirse istikamet bulur, ne var ki lafız buna delalet etmemektedir. Mescid-i Haram'dan maksadın ne olduğu hususunda da ihtilaf etmişlerdir: Şerhu's-Sünne kitabında İbn Abbâs'tan şöyle dediği nakledilmiştir: “Beyt (Kâbe), mescid ehlinin kıblesidir; mescid, Harem ehlinin kıblesidir; Harem ise doğu ve batı ehlinin kıblesidir.” Bu aynı zamanda Mâlik'in kavlidir. Başkaları ise şöyle demiştir: Kıble Kâbe'nin bizzat kendisidir, buna delil ise şudur:

أُخْرِجَ فِي الصَّحِيحَيْنِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ:

Sahîhayn'da İbn Cüreyc'den, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir:

أَخْبَرَنِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، قَالَ لَمَّا دَخَلَ النَّبِيُّ ﷺ الْبَيْتَ دَعَا فِي نَوَاحِيهِ كُلِّهَا وَلَمْ يُصَلِّ حَتَّى خَرَجَ مِنْهُ، فَلَمَّا خَرَجَ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ فِي قِبَلِ الْكَعْبَةِ وَقَالَ: هَذِهِ الْقِبْلَةُ،

Üsâme b. Zeyd bana haber verip şöyle dedi: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Beyt'e (Kâbe'ye) girdiğinde onun her köşesinde dua etti, oradan çıkıncaya kadar namaz kılmadı. Çıktığında ise Kâbe'nin ön tarafında iki rekât namaz kıldı ve: «İşte kıble budur» buyurdu.

قَالَ الْقَفَّالُ: وَقَدْ وَرَدَتِ الْأَخْبَارُ الْكَثِيرَةُ فِي صَرْفِ الْقِبْلَةِ إِلَى الْكَعْبَةِ، وَفِي خَبَرِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ: ثُمَّ صُرِفَ إِلَى الْكَعْبَةِ وَكَانَ يجب أَنْ يَتَوَجَّهَ إِلَى الْكَعْبَةِ وَفِي خَبَرِ ابْنِ عُمَرَ فِي صَلَاةِ أَهْلِ قُبَاءَ: فَأَتَاهُمْ آتٍ فَقَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ حُوِّلَ إِلَى الْكَعْبَةِ وَفِي رِوَايَةِ ثُمَامَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّه بْنِ أَنَسٍ: جَاءَ مُنَادِي رَسُولِ اللَّهِ فَنَادَى: إِنَّ الْقِبْلَةَ حُوِّلَتْ إِلَى الْكَعْبَةِ وَهَكَذَا عَامَّةُ الرِّوَايَاتِ وَقَالَ آخَرُونَ: بَلِ الْمُرَادُ الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ كُلُّهُ، قَالُوا: لِأَنَّ الْكَلَامَ يجب إجزاؤه على ظاهر لفظ إِلَّا إِذَا مَنَعَ مِنْهُ مَانِعٌ، وَقَالَ/ آخَرُونَ: الْمُرَادُ مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الْحَرَمُ كُلُّهُ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ [الْإِسْرَاءِ: ١] وَهُوَ ﵊ إِنَّمَا أُسْرِيَ بِهِ خَارِجَ الْمَسْجِدِ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ الْحَرَمَ كُلَّهُ مُسَمًّى بِالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ.

el-Kaffâl şöyle demiştir: Kıblenin Kâbe'ye çevrilmesi hususunda pek çok rivayet gelmiştir; Berâ b. Âzib'in rivayetinde: “Sonra Kâbe'ye çevrildi” [denilmiş], Kâbe'ye yönelmesi gerekmiştir. İbn Ömer'in Kubâ ehlinin namazı hakkındaki haberinde: “Onlara biri gelip: 'Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kâbe'ye döndürüldü' dedi” denilmiştir. Sümâme b. Abdillâh b. Enes'in rivayetinde ise: “Resûlullah'ın münadisi gelip: 'Kıble Kâbe'ye çevrildi' diye seslendi” denilmiştir; rivayetlerin geneli böyledir. Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis maksat Mescid-i Haram'ın tamamıdır; zira bir engel bulunmadıkça sözün zahiri lafzı üzere yürütülmesi vaciptir demişlerdir. Diğerleri ise şöyle demiştir: / Mescid-i Haram'dan maksat Harem'in tamamıdır; buna delil Allah Teâlâ'nın: { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } [İsrâ: 1] “Kulunu bir gece Mescid-i Haram'dan yürüten [Allah her türlü noksanlıktan] münezzehtir” kavlidir. Oysa o (aleyhisselâm) mescidin dışından gece yürütülmüştür (isra vaki olmuştur); bu da Harem bölgesinin tamamının Mescid-i Haram olarak isimlendirildiğine delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ صَاحِبُ التَّهْذِيبِ: الْجَمَاعَةُ إِذَا صَلَّوْا فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ يُسْتَحِبُّ أَنْ يَقِفَ الْإِمَامُ خَلْفَ الْمَقَامِ وَالْقَوْمُ يَقِفُونَ مُسْتَدِيرِينَ بِالْبَيْتِ، فَإِنْ كَانَ بَعْضُهُمْ أَقْرَبَ إِلَى الْبَيْتِ مِنَ الْإِمَامِ جَازَ، فَلَوِ امْتَدَّ الصَّفُّ فِي الْمَسْجِدِ فَإِنَّهُ لَا تَصِحُّ صَلَاةُ مَنْ خَرَجَ عَنْ مُحَاذَاةِ الْكَعْبَةِ، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ تَصِحُّ، لِأَنَّ عِنْدَهُ الْجِهَةَ كَافِيَةٌ وَهَذَا اخْتِيَارُ الشَّيْخِ الْغَزَالِيِّ ﵀ فِي كِتَابِ الْإِحْيَاءِ، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵁: الْقُرْآنُ وَالْخَبَرُ وَالْقِيَاسُ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَهُوَ ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّا دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ شَطْرِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ جَانِبُهُ وَجَانِبُ الشَّيْءِ هُوَ الَّذِي يَكُونُ مُحَاذِيًا لَهُ وَوَاقِعًا فِي سَمْتِهِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ إِنَّمَا يُقَالُ: إِنَّ زَيْدًا وَلَّى وَجْهَهُ إِلَى جَانِبِ عَمْرٍو وَلَوْ قَابَلَ بِوَجْهِهِ وَجْهَهُ وَجَعَلَهُ مُحَاذِيًا لَهُ، حَتَّى أَنَّهُ لَوْ كَانَ وَجْهُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا إِلَى جَانِبِ الْمَشْرِقِ، إِلَّا أَنَّهُ لَا يَكُونُ وَجْهُ أَحَدِهِمَا مُحَاذِيًا لِوَجْهِ الْآخَرِ، لَا يُقَالُ: إِنَّهُ وَلَّى وَجْهَهُ إِلَى جَانِبِ عَمْرٍو فَثَبَتَ دَلَالَةُ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ اسْتِقْبَالَ عَيْنِ الْكَعْبَةِ وَاجِبٌ.

Üçüncü Mesele: et-Tehzîb sahibi şöyle demiştir: Cemaat Mescid-i Haram'da namaz kıldığında imamın Makâm'ın arkasında durması, cemaatin ise Kâbe'nin etrafında halka halinde durması müstehaptır. Şayet bazısı Beyt'e imamdan daha yakın olursa bu caizdir. Eğer mescitte saf uzarsa Kâbe'nin hizasından dışarı çıkan kimsenin namazı sahih olmaz; Ebû Hanîfe'ye göre ise sahihtir, çünkü ona göre cihet yeterlidir. Bu, Şeyh Gazzâlî (rahimehullâh)'ın İhyâ kitabındaki tercihidir. eş-Şâfiî (radıyallâhu anh)'ın delili ise Kur'an, haber ve kıyastır. Kur'an'a gelince; bu ayetin zahiridir. Zira biz Mescid-i Haram'ın şatrından maksadın onun tarafı/ciheti olduğunu delillendirdik; bir şeyin tarafı ise ona tam hizada ve aynı doğrultuda olandır. Buna delil şudur: Ancak yüzünü onun yüzüne karşı tutup tam hizasına getirdiğinde “Zeyd yüzünü Amr'ın tarafına çevirdi” denir; öyle ki her ikisinin yüzü doğu tarafına dönük olsa bile birinin yüzü diğerinin yüzünün hizasında değilse “Amr'ın tarafına yüzünü çevirdi” denmez. Böylece ayetin Kâbe'nin bizzat kendisine yönelmenin vacip olduğuna delaleti sabit olmuştur.

وَأَمَّا الْخَبَرُ فَمَا رَوَيْنَا أَنَّهُ ﵊ لَمَّا خَرَجَ مِنَ الْكَعْبَةِ رَكَعَ رَكْعَتَيْنِ فِي قِبْلَةِ الْكَعْبَةِ وَقَالَ: هَذِهِ الْقِبْلَةُ وَهَذِهِ الْكَلِمَةُ تُفِيدُ الْحَصْرَ فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا قِبْلَةَ إِلَّا عَيْنُ الْكَعْبَةِ وَكَذَلِكَ سَائِرُ الْأَخْبَارِ الَّتِي رَوَيْنَاهَا فِي أَنَّ الْقِبْلَةَ

Habere gelince; rivayet ettiğimiz üzere o (aleyhisselâm) Kâbe'den çıktığında Kâbe'nin önünde iki rekât namaz kılmış ve: «İşte kıble budur» buyurmuştur; bu ifade hasır (sınırlama) ifade eder. Böylece Kâbe'nin bizzat kendisinden başka kıble olmadığı sabit olmuştur. Kıblenin

هِيَ الْكَعْبَةُ، وَأَمَّا الْقِيَاسُ فَهُوَ أَنَّ مُبَالَغَةَ الرَّسُولِ ﷺ فِي تَعْظِيمِ الْكَعْبَةِ أَمْرٌ بَلَغَ مَبْلَغَ التَّوَاتُرِ وَالصَّلَاةُ مِنْ أَعْظَمِ شَعَائِرِ الدِّينِ وَتَوْقِيفُ صِحَّتِهَا عَلَى اسْتِقْبَالِ عَيْنِ الْكَعْبَةِ بِمَا يُوجِبُ حُصُولَ مَزِيدِ شَرَفِ الْكَعْبَةِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَشْرُوعًا وَلِأَنَّ كَوْنَ الْكَعْبَةِ قِبْلَةً أَمْرٌ مَعْلُومٌ، وَكَوْنَ غَيْرِهَا قِبْلَةً أَمْرٌ مَشْكُوكٌ، وَالْأَوْلَى رِعَايَةُ الِاحْتِيَاطِ فِي الصَّلَاةِ فَوَجَبَ تَوْقِيفُ صِحَّةِ الصَّلَاةِ عَلَى اسْتِقْبَالِ الْكَعْبَةِ، وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ بِأُمُورٍ. الْأَوَّلُ: ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ عَلَى الْمُكَلَّفِ أَنْ يُوَلِّيَ وَجْهَهُ إِلَى جَانِبِهِ فَمَنْ وَلَّى وَجْهَهُ إِلَى الْجَانِبِ الَّذِي حَصَلَتِ الْكَعْبَةُ فِيهِ فَقَدْ أَتَى بِمَا أُمِرَ بِهِ سَوَاءٌ كَانَ مُسْتَقْبِلًا لِلْكَعْبَةِ أَمْ لَا فَوَجَبَ أَنْ يَخْرُجَ عَنِ الْعُهْدَةِ، وَأَمَّا الْخَبَرُ فَمَا

Kâbe olduğuna dair rivayet ettiğimiz diğer haberler de böyledir. Kıyasa gelince; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'ın Kâbe'yi yüceltmedeki mübalağası mütevatir seviyesine ulaşmış bir husustur; namaz da dinin en büyük şeâirindendir (alametlerindendir). Namazın sıhhatinin Kâbe'nin bizzat kendisine yönelmeye bağlanması, Kâbe'nin şerefinin artmasını gerektiren bir durumdur; dolayısıyla bunun meşru olması vacip olmuştur. Ayrıca Kâbe'nin kıble oluşu malum, onun dışındakilerin kıble oluşu ise şüpheli bir husustur; namazda ihtiyatı gözetmek ise daha evladır, dolayısıyla namazın sıhhatini Kâbe'ye yönelmeye bağlamak vacip olmuştur. Ebû Hanîfe ise birkaç hususla delil getirmiştir: Birincisi: Bu ayetin zahiridir; zira Allah Teâlâ mükellefe yüzünü onun tarafına çevirmesini vacip kılmıştır. Dolayısıyla yüzünü Kâbe'nin bulunduğu tarafa çeviren kimse, bizzat Kâbe'ye yönelmiş olsun veya olmasın emrolunduğu şeyi yerine getirmiş olur; öyleyse sorumluluktan kurtulmuş olması gerekir. Habere gelince;

رَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ قِبْلَةٌ» ،

Ebû Hüreyre (radıyallâhu anh)'ın rivayet ettiği üzere o (aleyhisselâm): «Doğu ile batı arası kıbledir» buyurmuştur.

قَالَ أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى:

eş-Şâfiî'nin -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- ashabı şöyle demiştir:

لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّ كُلَّ مَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ بَيْنَ مَشْرِقٍ وَمَغْرِبٍ فَهُوَ قِبْلَةٌ: لِأَنَّ جَانِبَ الْقُطْبِ الشَّمَالِيِّ يَصْدُقُ عَلَيْهِ ذَلِكَ وَهُوَ بِالِاتِّفَاقِ لَيْسَ بِقِبْلَةٍ بَلِ الْمُرَادُ أَنَّ الشَّيْءَ الَّذِي هُوَ بَيْنَ مَشْرِقٍ مُعَيَّنٍ وَمَغْرِبٍ مُعَيَّنٍ قِبْلَةٌ وَنَحْنُ نَحْمِلُ ذَلِكَ عَلَى الَّذِي يَكُونُ بَيْنَ الْمَشْرِقِ الشِّتْوِيِّ وَبَيْنَ الْمَغْرِبِ الصَّيْفِيِّ فَإِنَّ ذَلِكَ قِبْلَةٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَشْرِقَ الشِّتْوِيَّ جَنُوبِيٌّ مُتَبَاعِدٌ عَنْ خَطِّ الِاسْتِوَاءِ بِمِقْدَارِ الْمَيْلِ وَالْمَغْرِبَ الصَّيْفِيَّ شَمَالِيٌّ مُتَبَاعِدٌ عَنْ خَطِّ الِاسْتِوَاءِ بِمِقْدَارِ الْمَيْلِ وَالَّذِي بَيْنَهُمَا هُوَ سَمْتُ مَكَّةَ قَالُوا: فَهَذَا الْحَدِيثُ بِأَنْ يَدُلَّ عَلَى مَذْهَبِنَا أَوْلَى مِنْهُ بِالدَّلَالَةِ عَلَى مَذْهَبِكُمْ أَمَّا فِعْلُ/ الصَّحَابَةِ فَمِنْ وَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ أَهْلَ مَسْجِدِ قُبَاءَ كَانُوا فِي صَلَاةِ الصُّبْحِ بِالْمَدِينَةِ مُسْتَقْبِلِينَ لِبَيْتِ الْمَقْدِسِ، مُسْتَدْبِرِينَ لِلْكَعْبَةِ، لِأَنَّ الْمَدِينَةَ بَيْنَهُمَا فَقِيلَ لَهُمْ: أَلَا إِنَّ الْقِبْلَةَ قَدْ حُوِّلَتْ إِلَى الْكَعْبَةِ، فَاسْتَدَارُوا فِي أَثْنَاءِ الصَّلَاةِ مِنْ غَيْرِ طَلَبِ دَلَالَةٍ، وَلَمْ يُنْكِرِ النَّبِيُّ ﷺ عَلَيْهِمْ، وَسُمِّيَ مَسْجِدُهُمْ بِذِي الْقِبْلَتَيْنِ، وَمُقَابَلَةُ الْعَيْنِ مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى مَكَّةَ لَا تُعْرَفُ إِلَّا بِأَدِلَّةٍ هَنْدَسِيَّةٍ يَطُولُ النَّظَرُ فِيهَا فَكَيْفَ أَدْرَكُوهَا عَلَى الْبَدِيهَةِ فِي أَثْنَاءِ الصَّلَاةِ وَفِي ظُلْمَةِ اللَّيْلِ. الثَّانِي: أَنَّ النَّاسَ مِنْ عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بَنَوُا الْمَسَاجِدَ فِي جَمِيعِ بِلَادِ الْإِسْلَامِ، وَلَمْ يُحْضِرُوا قَطُّ مُهَنْدِسًا عِنْدَ تَسْوِيَةِ الْمِحْرَابِ، وَمُقَابَلَةُ الْعَيْنِ لَا تُدْرَكُ إِلَّا بِدَقِيقِ نَظَرِ الْهَنْدَسَةِ.

Bu hadisten maksat, doğu ile batı arasında kalan her şeyin kıble olması değildir; zira Kuzey Kutbu tarafı için de bu durum doğrudur ama icma ile orası kıble değildir. Bilakis maksat, muayyen bir doğu ile muayyen bir batı arasındaki şeyin kıble olmasıdır. Biz bunu kış gündönümü doğuşu (meşrık-ı şitvî) ile yaz gündönümü batışı (mağrib-i sayfî) arasında kalan yöne hamlederiz; çünkü orası kıbledir. Zira kış doğusu güneydedir ve meyil miktarınca ekvatordan uzaktır; yaz batısı ise kuzeydedir ve meyil miktarınca ekvatordan uzaktır. Bu ikisinin arası ise Mekke'nin doğrultusudur. Onlar şöyle dediler: Dolayısıyla bu hadisin bizim mezhebimize delalet etmesi, sizin mezhebinize delalet etmesinden daha evladır. Sahâbenin / uygulamasına gelince; bu iki vecihledir: Birincisi: Medine'de Kubâ Mescidi ehli sabah namazında Beytülmakdis'e yönelmiş, Kâbe'yi arkalarına almışlardı; çünkü Medine bu ikisinin arasındadır. Kendilerine: “Haberiniz olsun, kıble Kâbe'ye çevrildi” denilince namaz esnasında hiçbir delil aramaksızın dönüverdiler; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de bunu onlara inkâr etmedi ve mescitlerine Mescid-i Kıbleteyn adı verildi. Medine'den Mekke'deki [Kâbe'nin] bizzat kendisine yönelmek ise ancak üzerinde uzun uzun düşünmeyi gerektiren hendesî (geometrik) delillerle bilinebilir; o halde bunu namaz esnasında ve gecenin karanlığında birdenbire nasıl kavrayabildiler? İkincisi: İnsanlar Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) döneminden itibaren bütün İslam beldelerinde mescitler inşa etmişler ve mihrabı düzeltirken asla bir hendese uzmanı (mühendis) getirmemişlerdir; oysa bizzat Kâbe'ye yönelmek ancak hendesenin ince tetkikiyle kavranabilir.

وَأَمَّا الْقِيَاسُ فَمِنْ وُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: لَوْ كَانَ اسْتِقْبَالُ عَيْنِ الْكَعْبَةِ وَاجِبًا إِمَّا عِلْمًا أَوْ ظَنًّا، وَجَبَ أَنْ لَا تَصِحَّ صَلَاةُ أَحَدٍ قَطُّ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ مُحَاذَاةُ الْكَعْبَةِ مِقْدَارَ نَيْفٍ وَعِشْرِينَ ذِرَاعًا فَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ أَهْلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَقِفُوا فِي مُحَاذَاةِ هَذَا الْمِقْدَارِ، بَلِ الْمَعْلُومُ أَنَّ الَّذِي يَقَعُ مِنْهُمْ فِي مُحَاذَاةِ هَذَا الْقَدْرِ الْقَلِيلِ قَلِيلٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى كَثِيرٍ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْعِبْرَةَ فِي أَحْكَامِ الشَّرْعِ بِالْغَالِبِ، وَالنَّادِرُ مُلْحَقٌ بِهِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا تَصِحَّ صَلَاةُ أَحَدٍ مِنْهُمْ لَا سِيَّمَا وَذَلِكَ الَّذِي وَقَعَ فِي مُحَاذَاةِ الْكَعْبَةِ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَعْرِفَ أَنَّهُ وَقَعَ فِي مُحَاذَاتِهَا، وَحَيْثُ اجْتَمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى صِحَّةِ صَلَاةِ الْكُلِّ عَلِمْنَا أَنَّ الْمُحَاذَاةَ غَيْرُ مُعْتَبَرَةٍ فَإِنْ قِيلَ: الدَّائِرَةُ وَإِنْ كَانَتْ عَظِيمَةً إِلَّا أَنَّ جَمِيعَ النُّقَطِ الْمَفْرُوضَةِ عَلَيْهَا تَكُونُ مُحَاذِيَةً لِمَرْكَزِ الدَّائِرَةِ فَالصُّفُوفُ الْوَاقِعَةُ فِي الْعَالَمِ بِأَسْرِهَا كَأَنَّهَا دَائِرَةٌ بِالْكَعْبَةِ، وَالْكَعْبَةُ كَأَنَّهَا نُقْطَةٌ لِتِلْكَ الدَّائِرَةِ إِلَّا أَنَّ الدَّائِرَةَ إِذَا صَغُرَتْ صَغُرَ التَّقَوُّسُ وَالِانْحِنَاءُ فِي جَمِيعِهَا، وَإِنِ اتَّسَعَتْ وَعَظُمَتْ لَمْ يَظْهَرِ التَّقَوُّسُ وَالِانْحِنَاءُ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ قِسْمَيْهَا، بَلْ نَرَى كُلَّ قِطْعَةٍ مِنْهَا شَبِيهًا بِالْخَطِّ الْمُسْتَقِيمِ، فَلَا جَرَمَ صَحَّتِ الْجَمَاعَةُ بِصَفٍّ طَوِيلٍ فِي الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ يَزِيدُ طُولُهَا عَلَى أَضْعَافِ الْبَيْتِ، وَالْكُلُّ يُسَمَّوْنَ مُتَوَجِّهِينَ إِلَى عَيْنِ الْكَعْبَةِ، قُلْنَا: هَبْ أَنَّ الْأَمْرَ عَلَى مَا ذَكَرْتُمُوهُ وَلَكِنَّ الْقِطْعَةَ مِنَ الدَّائِرَةِ الْعَظِيمَةِ وَإِنْ كَانَتْ شَبِيهَةً بِالْخَطِّ الْمُسْتَقِيمِ فِي الْحِسِّ، إِلَّا أَنَّهَا لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ منحية فِي نَفْسِهَا، لِأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ فِي نَفْسِهَا مُسْتَقِيمَةً، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي جَمِيعِ قِطَعِ تِلْكَ الدَّائِرَةِ، فَحِينَئِذٍ تَكُونُ الدَّائِرَةُ مُرَكَّبَةً مِنْ خُطُوطٍ مُسْتَقِيمَةٍ يَتَّصِلُ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ، فَيَلْزَمُ أَنْ

Kıyasa gelince, bu birkaç vecihledir: Birincisi: Kâbe'nin bizzat kendisine yönelmek gerek kesin bilgiyle gerekse zann-ı gālib ile vacip olsaydı, hiç kimsenin namazının asla sahih olmaması gerekirdi. Çünkü Kâbe'nin hizası yirmi küsur zira miktarında olduğuna göre, doğu ve batı ehlinin bu miktarın tam hizasında durmalarının imkânsız olduğu malumdur; bilakis onlardan bu az miktarın hizasına denk gelenlerin pek çoğuna nispetle çok az olduğu bilinmektedir. Şeriatın hükümlerinde ise itibarın çoğunluğa göre olduğu, nadir olanın da ona ilhak edildiği malumdur; bu durumda özellikle Kâbe'nin tam hizasına denk gelen kimsenin de onun hizasına denk geldiğini bilmesi mümkün olmadığına göre, onlardan hiçbirinin namazının sahih olmaması gerekirdi. Ümmet herkesin namazının sıhhati üzerinde icma ettiğine göre, tam hizanın muteber olmadığını anlamış bulunmaktayız. Eğer: “Daire ne kadar büyük olursa olsun üzerindeki varsayılan bütün noktalar dairenin merkezine hizalı olur. Dünyadaki bütün saflar adeta Kâbe'yi çevreleyen bir dairedir, Kâbe de o dairenin merkezi gibidir. Ancak daire küçüldüğünde her tarafındaki kavis ve eğrilik belirginleşir; genişleyip büyüdüğünde ise her bir parçasındaki kavis ve eğrilik göze görünmez, bilakis her bir parçası düz bir doğru gibi görünür. Bundan dolayı doğuda ve batıda uzunluğu Kâbe'nin katbekat fazlası olan uzun bir safla cemaat olmak sahih olmuş ve hepsi bizzat Kâbe'ye yönelmiş sayılmıştır” denilirse, deriz ki: Durumun bahsettiğiniz gibi olduğunu farz edelim; fakat büyük daireden bir parça duyuda düz bir çizgiye benzese de bizzat kendisinde eğri (kavisli) olmak zorundadır. Zira kendisinde düz olsaydı ve bu dairenin bütün parçaları hakkında aynı şey söylenseydi, o takdirde daire birbiri ardına eklenen düz çizgilerden mürekkep olurdu; bu da

تَكُونَ الدَّائِرَةُ إِمَّا مُضَلَّعَةً أَوْ خَطًّا مُسْتَقِيمًا وَكُلُّ ذَلِكَ مُحَالٌ، فَعَلِمْنَا أَنَّ كُلَّ قِطْعَةٍ مِنَ الدَّائِرَةِ الْكَبِيرَةِ فَهِيَ فِي نَفْسِهَا مُنْحَنِيَةٌ، فَالصُّفُوفُ الْمُتَّصِلَةُ فِي أَطْرَافِ الْعَالَمِ إِنَّمَا يَكُونُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مُسْتَقْبِلًا لِعَيْنِ الْكَعْبَةِ لَوْ لَمْ تَكُنْ تِلْكَ الصُّفُوفُ وَاقِعَةً عَلَى الْخَطِّ الْمُسْتَقِيمِ، بَلْ إِذَا حَصَلَ فِيهَا ذَلِكَ الِانْحِنَاءُ الْقَلِيلُ إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ الِانْحِنَاءَ الْقَلِيلَ الَّذِي لَا يَفِي بِإِدْرَاكِهِ الْحِسُّ الْبَتَّةَ، لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ التَّكْلِيفِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ الصُّفُوفِ جَاهِلًا بِأَنَّهُ هَلْ هُوَ مُسْتَقْبِلٌ لِعَيْنِ الْكَعْبَةِ أَمْ لَا فَلَوْ كَانَ اسْتِقْبَالُ عَيْنِ الْكَعْبَةِ شرطاً لكان حصول هذا الشرط مجهولًا للكل، وَالشَّكُّ فِي حُصُولِ الشَّرْطِ يَقْتَضِي الشَّكَّ فِي حُصُولِ الْمَشْرُوطِ، فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ هَذِهِ الصُّفُوفِ شَاكًّا فِي صِحَّةِ صَلَاتِهِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي/ أَنْ لَا يَخْرُجَ عَنِ الْعُهْدَةِ الْبَتَّةَ، وَحَيْثُ اجْتَمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ اسْتِقْبَالَ الْعَيْنِ لَيْسَ بِشَرْطٍ لَا عِلْمًا وَلَا ظَنًّا، وَهَذَا كَلَامٌ بَيِّنٌ. الثَّانِي:

dairenin ya çokgen ya da düz bir doğru olmasını gerektirirdi ki bunların hepsi muhaldir. Dolayısıyla büyük dairenin her bir parçasının bizzat kendisinde eğri olduğunu anladık. Dünyanın uçlarındaki bitişik saflarda bulunanların her birinin bizzat Kâbe'ye yönelmiş olması ancak o safların düz bir doğru üzerinde bulunmaması, bilakis onlarda o az eğriliğin bulunması durumunda mümkündür. Ne var ki duyunun asla algılamaya yetmediği bu az eğriliğin mükellefiyet kapsamında olması mümkün değildir. Böyle olunca da bu saflardakilerin her biri bizzat Kâbe'ye yönelip yönelmediğini bilemez durumda olurdu. Şayet bizzat Kâbe'ye yönelmek şart olsaydı bu şartın gerçekleşip gerçekleşmediği herkes için meçhul kalırdı; şartın gerçekleşmesindeki şüphe ise meşrutun (şarta bağlı olanın) gerçekleşmesinde şüpheyi gerektirir. Bu durumda bu saflardaki insanların her birinin namazının sıhhatinde şüphe içinde kalması gerekirdi; bu da / kesinlikle sorumluluktan kurtulamamış olmayı gerektirirdi. Ümmet durumun böyle olmadığı üzerinde icma ettiğine göre, bizzat Kâbe'ye yönelmenin ne kesin bilgi ne de zan olarak şart olmadığını anlamış bulunmaktayız; bu açık bir sözdür. İkincisi:

أَنَّهُ لَوْ كَانَ اسْتِقْبَالُ عَيْنِ الْكَعْبَةِ وَاجِبًا وَلَا سَبِيلَ إِلَيْهِ إِلَّا بِالدَّلَالَةِ الْهَنْدَسِيَّةِ، وَمَا لَا يَتَأَدَّى الْوَاجِبُ إِلَّا بِهِ فَهُوَ وَاجِبٌ، فَكَانَ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ تَعَلُّمُ الدَّلَالَةِ الْهَنْدَسِيَّةِ وَاجِبًا عَلَى كُلِّ أَحَدٍ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ اسْتِقْبَالَ عَيْنِ الْكَعْبَةِ غَيْرُ وَاجِبٍ فَإِنْ قِيلَ: عِنْدَنَا اسْتِقْبَالُ عَيْنِ الْجِهَةِ وَاجِبٌ ظَنًّا لَا يَقِينًا، وَالْمُفْتَقِرُ إِلَى الدَّلَائِلِ الْهَنْدَسِيَّةِ هُوَ الِاسْتِقْبَالُ يَقِينًا لَا ظَنًّا، قُلْنَا: لَوْ كَانَ اسْتِقْبَالُ عَيْنِ الْكَعْبَةِ وَاجِبًا لَكَانَ الْقَادِرُ عَلَى تَحْصِيلِ الْيَقِينِ لَا يَجُوزُ لَهُ الِاكْتِفَاءُ بِالظَّنِّ، وَالرَّجُلُ قَادِرٌ عَلَى تَحْصِيلِ ذَلِكَ بِوَاسِطَةِ تَعَلُّمِ الدَّلَائِلِ الْهَنْدَسِيَّةِ فَكَانَ يَجِبُ عَلَيْهِ تَعَلُّمُ تِلْكَ الدَّلَائِلِ، وَلَمَّا لَمْ يَجِبْ ذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ اسْتِقْبَالَ عَيْنِ الْكَعْبَةِ وَاجِبٌ. الثَّالِثُ: لَوْ كَانَ اسْتِقْبَالُ الْعَيْنِ وَاجِبًا إِمَّا عِلْمًا أَوْ ظَنًّا، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا سَبِيلَ إِلَى ذَلِكَ الظَّنِّ إِلَّا بِنَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْأَمَارَاتِ، وَمَا لَا يَتَأَدَّى الْوَاجِبُ إِلَّا بِهِ فَهُوَ وَاجِبٌ، فَكَانَ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ تَعَلُّمُ تِلْكَ الْأَمَارَاتِ فَرْضَ عَيْنٍ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُكَلَّفِينَ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ اسْتِقْبَالَ الْعَيْنِ غَيْرُ وَاجِبٍ.

Şayet Kâbe'nin bizzat kendisine yönelmek vacip olsaydı ve buna hendesî delil olmaksızın yol bulunmasaydı —ki vacibin ancak kendisiyle eda edildiği şey de vaciptir— hendesî delilleri öğrenmenin herkese vacip olması gerekirdi. Durum böyle olmadığına göre Kâbe'nin bizzat kendisine yönelmenin vacip olmadığını anlamış bulunmaktayız. Eğer: “Bize göre bizzat cihete yönelmek kesin olarak değil zannî olarak vaciptir; hendesî delillere muhtaç olan ise zannî değil kesin yöneliştir” denilirse, deriz ki: Şayet Kâbe'nin bizzat kendisine yönelmek vacip olsaydı, yakîne (kesin bilgiye) ulaşmaya gücü yeten kimsenin zanla yetinmesi caiz olmazdı. Kişi ise hendesî delilleri öğrenmek suretiyle buna ulaşmaya kadirdir; dolayısıyla bu delilleri öğrenmesi kendisine vacip olurdu. Bu vacip olmadığına göre Kâbe'nin bizzat kendisine yönelmenin vacip olmadığını [yani cihetin yeterli olduğunu] anladık. Üçüncüsü: Kâbe'nin bizzat kendisine yönelmek gerek ilim gerekse zan yoluyla vacip olsaydı ve malum olduğu üzere bu zanna da ancak bir takım alametlerle ulaşılabilseydi —ve vacibin ancak kendisiyle tamamlandığı şey de vacip olduğuna göre— bu alametleri öğrenmenin mükelleflerin her birine farz-ı ayn olması gerekirdi. Durum böyle olmadığına göre Kâbe'nin bizzat kendisine yönelmenin vacip olmadığını anlamış bulunmaktayız.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي دَلَائِلِ الْقِبْلَةِ: اعْلَمْ أَنَّ الدَّلَائِلَ إِمَّا أَرْضِيَّةٌ وَهِيَ الِاسْتِدْلَالُ بِالْجِبَالِ، وَالْقُرَى، وَالْأَنْهَارِ، أَوْ هَوَائِيَّةٌ وَهِيَ الِاسْتِدْلَالُ بِالرِّيَاحِ، أَوْ سَمَاوِيَّةٌ وهي النجوم.

Dördüncü Mesele: Kıble delilleri hakkındadır: Bil ki deliller ya arzîdir ki bunlar dağlar, köyler ve nehirlerle istidlalde bulunmaktır; ya havâîdir ki bunlar rüzgârlarla istidlalde bulunmaktır; ya da semâvîdir ki bunlar yıldızlardır.

أما الأرضية والهوائية غير مَضْبُوطَةٍ ضَبْطًا كُلِّيًّا، فَرُبَّ طَرِيقٍ فِيهِ جَبَلٌ مُرْتَفِعٌ لَا يُعْلَمُ أَنَّهُ عَلَى يَمِينِ الْمُسْتَقْبِلِ أَوْ شِمَالِهِ أَوْ قُدَّامَهُ أَوْ خَلْفَهُ، فَكَذَلِكَ الرِّيَاحُ قَدْ تَدُلُّ فِي بَعْضِ الْبِلَادِ وَلَسْنَا نَقْدِرُ عَلَى اسْتِقْصَاءِ ذَلِكَ، إِذْ كُلُّ بَلَدٍ بِحُكْمٍ آخَرَ فِي ذَلِكَ.

Arzî ve havâî olanlara gelince, bunlar küllî bir zabt altına alınamaz; zira nice yollar vardır ki orada yüksek bir dağ bulunur da yönelen kimsenin sağında mı, solunda mı, önünde mi yoksa arkasında mı kaldığı bilinemez. Aynı şekilde rüzgârlar da bazı beldelerde delalet edebilir fakat bunu etraflıca kuşatıp belirlemeye güç yetiremeyiz; zira her beldenin bu husustaki hükmü farklıdır.

أَمَّا السَّمَاوِيَّةُ فَأَدِلَّتُهَا مِنْهَا تَقْرِيبِيَّةٌ وَمِنْهَا تَحْقِيقِيَّةٌ، أَمَّا التَّقْرِيبِيَّةُ فَقَدْ قَالُوا: هَذِهِ الْأَدِلَّةُ إِمَّا أَنْ تَكُونَ نَهَارِيَّةً أَوْ لَيْلِيَّةً، أَمَّا النَّهَارِيَّةُ فَالشَّمْسُ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يُرَاعَى قَبْلَ الْخُرُوجِ مِنَ الْبَلَدِ أَنَّ الشَّمْسَ عِنْدَ الزَّوَالِ أَهِيَ بَيْنَ الْحَاجِبَيْنِ، أَمْ هِيَ عَلَى الْعَيْنِ الْيُمْنَى أَمِ الْيُسْرَى، أَوْ تَمِيلُ إِلَى الْجَبِينِ مَيْلًا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ، فَإِنَّ الشَّمْسَ لَا تَعْدُو فِي الْبِلَادِ الشَّمَالِيَّةِ هَذِهِ الْمَوَاقِعَ، وَكَذَلِكَ يُرَاعَى مَوْقِعُ الشَّمْسِ وَقْتَ الْعَصْرِ، وَأَمَّا وَقْتُ الْمَغْرِبِ فَإِنَّمَا يُعْرَفُ ذَلِكَ بِمَوْضِعِ الْغُرُوبِ، وَهُوَ أَنْ يُعْرَفَ بِأَنَّ الشَّمْسَ تَغْرُبُ عَنْ يَمِينِ الْمُسْتَقْبِلِ، أَوْ هِيَ مَائِلَةٌ إِلَى وَجْهِهِ أَوْ قَفَاهُ، وَكَذَلِكَ يُعْرَفُ وَقْتُ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ بِمَوْضِعِ الشَّفَقِ، وَيُعْرَفُ وَقْتُ الصُّبْحِ بمشرق الشمس، فكأن الشَّمْسُ تَدُلُّ عَلَى الْقِبْلَةِ فِي الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ، وَلَكِنْ يَخْتَلِفُ حُكْمُ ذَلِكَ بِالشِّتَاءِ وَالصَّيْفِ، فَإِنَّ الْمَشَارِقَ وَالْمَغَارِبَ كَثِيرَةٌ، وَكَذَلِكَ يَخْتَلِفُ الْحُكْمُ فِي هَذَا الْبَابِ بِحَسَبِ اخْتِلَافِ الْبِلَادِ، وَأَمَّا اللَّيْلِيَّةُ فَهُوَ أَنْ يَسْتَدِلَّ عَلَى الْقِبْلَةِ بِالْكَوْكَبِ الَّذِي يُقَالُ لَهُ الْجَدْيُ، فَإِنَّهُ كَوْكَبٌ كَالثَّابِتِ لَا تَظْهَرُ حَرَكَتُهُ مِنْ مَوْضِعِهِ، وَذَلِكَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ عَلَى قَفَا الْمُسْتَقْبِلِ أَوْ مَنْكِبِهِ الْأَيْمَنِ

Semâvî olanlara gelince, bunların delilleri kâh takrîbî (yaklaşık) kâh tahkîkîdir (kesindir). Takrîbî olanlara gelince, şöyle demişlerdir: Bu deliller ya gündüze ya da geceye aittir. Gündüze ait olan güneştir; şehirden çıkmadan önce zeval vaktinde güneşin iki kaşın arasında mı, sağ gözün mü yoksa sol gözün mü üzerinde olduğu veya alna doğru bundan daha fazla mı meylettiği mutlaka gözetilmelidir; zira güneş kuzey beldelerinde bu konumların dışına çıkmaz. Aynı şekilde ikindi vaktinde güneşin konumu da gözetilir. Akşam vaktine gelince, bu ancak batış yeriyle bilinir; o da güneşin kıbleye yönelenin sağında mı battığı yoksa yüzüne veya arkasına mı meylettiğinin bilinmesidir. Yatsı vakti de aynı şekilde şafağın battığı yerle bilinir, sabah vakti ise güneşin doğuş yeriyle bilinir. Dolayısıyla güneş adeta beş vakit namazda kıbleye delalet eder; fakat kış ve yaz mevsiminde bunun hükmü değişir, zira doğuş ve batış yerleri çoktur. Aynı şekilde bu baptaki hüküm beldelerin farklılığına göre de değişir. Geceye ait olana gelince, bu da Kutup Yıldızı (el-Cedy) denilen yıldızla kıbleye delil getirmektir. Zira o sabit gibi olan bir yıldızdır, yerinden hareketi görünmez. Bu yıldız kıbleye yönelenin ya arkasında ya da sağ omzunda

مِنْ ظَهْرِهِ، أَوْ مَنْكِبِهِ الْأَيْسَرِ فِي الْبِلَادِ الشَّمَالِيَّةِ مِنْ مَكَّةَ، وَفِي الْبِلَادِ الْجَنُوبِيَّةِ مِنْهَا، كَالْيَمَنِ وَمَا وَرَاءَهَا يَقَعُ فِي مُقَابَلَةِ الْمُسْتَقْبِلِ فَلْيَعْلَمْ ذَلِكَ وَمَا عَرَفَهُ بِبَلَدِهِ فَلْيُعَوِّلْ عَلَيْهِ فِي الطَّرِيقِ كُلِّهِ، إِلَّا إِذَا طَالَ السَّفَرُ فَإِنَّ الْمَسَافَةَ إِذَا بَعُدَتِ اخْتَلَفَ مَوْقِعُ الشَّمْسِ، وَمَوْقِعُ الْقُطْرِ، / وَمَوْقِعُ الْمَشَارِقِ وَالْمَغَارِبِ إِلَى أَنْ يَنْتَهِيَ فِي أَثْنَاءِ سَفَرِهِ إِلَى بَلَدٍ، فَيَنْبَغِي أن يسأل أهل البصرة أَوْ يُرَاقِبَ هَذِهِ الْكَوَاكِبَ وَهُوَ مُسْتَقْبَلَ مِحْرَابِ جَامِعِ الْبَلَدِ حَتَّى يَتَّضِحَ لَهُ ذَلِكَ فَمَهْمَا تَعَلَّمَ هَذِهِ الْأَدِلَّةَ فَلَهُ أَنْ يُعَوِّلَ عَلَيْهَا.

sırt hizasında veya Mekke'nin kuzeyindeki beldelerde sol omzunda yer alır; Yemen ve ötesi gibi Mekke'nin güneyindeki beldelerde ise kıbleye yönelenin tam karşısına düşer. Kişi bunu bilmeli ve kendi beldesinde öğrendiği şeye yol boyunca güvenip dayanmalıdır; meğerki yolculuk uzasın. Zira mesafe uzaklaştığında yolculuğu esnasında bir şehre varıncaya kadar güneşin konumu, kutup noktasının konumu / ve doğuş-batış yerlerinin konumu değişir. Bu durumda o şehrin basiret ehline (bilenlerine) sormalı veya bu durum kendisine netleşinceye kadar şehrin camisinin mihrabına yönelmiş haldeyken bu yıldızları gözlemlemelidir. Bu delilleri öğrendiğinde artık bunlara itimat edebilir.

وَأَمَّا الطَّرِيقَةُ الْيَقِينِيَّةُ وَهِيَ الْوُجُوهُ الْمَذْكُورَةُ فِي كُتُبِ الْهَيْئَةِ قَالُوا: سَمْتُ الْقِبْلَةِ نُقْطَةُ التَّقَاطُعِ بَيْنَ دَائِرَةِ الْأُفُقِ، وَبَيْنَ دَائِرَةٍ عَظِيمَةٍ تَمُرُّ بسمت رؤسنا ورؤوس أَهْلِ مَكَّةَ، وَانْحِرَافُ الْقِبْلَةِ قَوْسٌ مِنْ دَائِرَةِ الْأُفُقِ مَا بَيْنَ سَمْتِ الْقِبْلَةِ دَائِرَةُ نِصْفِ النَّهَارِ فِي بَلَدِنَا، وَمَا بَيْنَ سَمْتِ الْقِبْلَةِ وَمَغْرِبِ الِاعْتِدَالِ تَمَامُ الِانْحِرَافِ قَالُوا: وَيَحْتَاجُ فِي مَعْرِفَةِ سَمْتِ الْقِبْلَةِ إِلَى مَعْرِفَةِ طُولِ مَكَّةَ وَعَرْضِهَا، فَإِنْ كَانَ طُولُ الْبَلَدِ مُسَاوِيًا لِطُولِ مَكَّةَ وَعَرْضُهَا مُخَالِفٌ لِعَرْضِ مَكَّةَ، كَانَ سَمْتُ قِبْلَتِهَا عَلَى خَطِّ نِصْفِ النَّهَارِ فَإِنْ كَانَ الْبَلَدُ شَمَالِيًّا فَإِلَى الْجَنُوبِ وَإِنْ كَانَ جَنُوبِيًّا فَإِلَى الشَّمَالِيِّ، وَأَمَّا إِذَا كَانَ عَرْضُ الْبَلَدِ مُسَاوِيًا لِعَرْضِ مَكَّةَ وَطُولُهُ مُخَالِفًا لِطُولِهَا فَقَدْ يُظَنُّ أَنَّ سَمْتَ قِبْلَةِ ذَلِكَ الْبَلَدِ عَلَى خَطِّ الِاعْتِدَالِ وَهُوَ ظَنٌّ خَطَأٌ وَقَدْ يُمْكِنُ أَيْضًا فِي الْبِلَادِ الَّتِي أَطْوَالُهَا وَعُرُوضُهَا مُخَالِفَةٌ لِطُولِ مَكَّةَ وَعَرْضِهَا، أَنْ يَكُونَ سَمْتُ قِبْلَتِهَا مطلع الاعتدال ومعربه وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلَا بُدَّ مِنِ اسْتِخْرَاجِ قَدْرِ الِانْحِرَافِ وَلِذَلِكَ طُرُقٌ أَسْهَلُهَا أَنْ يُعْرَفَ الجزء الذي يسامت رؤس أَهْلِ مَكَّةَ مِنْ فَلَكِ الْبُرُوجِ وَهُوَ (زَيْحٌ) مِنَ الْجَوْزَاءِ (وَكَجٌّ ح) مِنْ السَّرَطَانِ فَيَضَعُ ذَلِكَ الْجُزْءَ عَلَى خَطٍّ وَسَطَ السَّمَاءِ فِي الِاسْطِرْلَابِ الْمَعْمُولِ لِعَرْضِ الْبَلَدِ، وَيُعَلِّمُ عَلَى الْمَرْئِيِّ عَلَامَةً، ثُمَّ يُدِيرُ الْعَنْكَبُوتَ إِلَى نَاحِيَةِ الْمَغْرِبِ إِنْ كَانَ الْبَلَدُ شَرْقِيًّا عَنْ مَكَّةَ كَمَا فِي بِلَادِ خُرَاسَانَ وَالْعِرَاقِ بِقَدْرِ مَا بَيْنَ الطُّولَيْنِ مِنْ أَجْزَاءِ الْخَجَرَةِ ثُمَّ يَنْظُرُ أَيْنَ وَقَعَ ذَلِكَ الْجُزْءُ مِنْ مُقَنْطَرَاتِ الِارْتِفَاعِ فَمَا كَانَ فَهُوَ الِارْتِفَاعُ الَّذِي عِنْدَهُ يُسَامِتُ ذَلِكَ الجزء رؤوس أَهْلِ مَكَّةَ، ثُمَّ يَرْصُدُ مُسَامَتَةَ الشَّمْسِ ذَلِكَ الْجُزْءُ فَإِذَا انْتَهَى ارْتِفَاعُ الشَّمْسِ إِلَى ذَلِكَ الارتفاع فقد سامتت الشمس رؤس أَهْلِ مَكَّةَ فَيَنْصِبُ مِقْيَاسًا وَيَخُطُّ عَلَى ظِلِّ الْمِقْيَاسِ خَطًّا مِنْ مَرْكَزِ الْعَمُودِ إِلَى طَرَفِ الظِّلِّ فَذَلِكَ الْخَطُّ خَطُّ الظِّلِّ فَيَبْنِي عَلَيْهِ الْمِحْرَابَ فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي دَلَائِلَ الْقِبْلَةِ.

Kesin yola, yani heyet (astronomi) kitaplarında zikredilen usullere gelince, onlar şöyle demişlerdir: Kıblenin semti (doğrultusu), ufuk dairesi ile bizim baş ucumuz ve Mekke ehlinin baş ucu doğrultusundan geçen büyük daire arasındaki kesişme noktasıdır. Kıblenin inhirafı (sapması), beldemizdeki meridyen dairesi ile kıble semti arasındaki ufuk dairesinden bir yaydır; kıble semti ile ekinoks batımı arasındaki kısım ise tam inhiraf yayını oluşturur. Şöyle demişlerdir: Kıble semtini bilmek için Mekke'nin boylam ve enlemini bilmeye ihtiyaç vardır. Eğer beldenin boylamı Mekke'nin boylamına eşit olup enlemi Mekke'nin enleminden farklı ise, o beldenin kıble semti meridyen çizgisi üzerinde olur; eğer belde kuzeyde ise güneye doğru, güneyde ise kuzeye doğru olur. Beldenin enlemi Mekke'nin enlemine eşit olup boylamı onun boylamından farklı olduğunda ise o beldenin kıble semtinin ekinoks çizgisi üzerinde olduğu zannedilebilir; oysa bu yanlış bir zandır. Boylam ve enlemleri Mekke'nin boylam ve enleminden farklı olan beldelerde de kıble semtinin ekinoks doğuş ve batış noktası olması mümkündür. Durum böyle olunca sapma miktarının çıkarılması gerekir; bunun da yolları vardır. Bunların en kolayı burçlar feleğinden Mekke ehlinin baş ucu hizasına gelen derecenin bilinmesidir ki bu İkizler burcunun 23° 28' derecesi ve Yengeç burcunun 23° 28' derecesidir. O dereceyi bulunulan beldenin enlemine göre yapılmış usturlapta göğün tam orta çizgisi (zeval çizgisi) üzerine koyar ve görünen yere bir işaret koyar. Ardından belde Horasan ve Irak beldelerinde olduğu gibi Mekke'nin doğusunda ise örümceği (ankebût) iki boylam arasındaki fark kadar batı yönüne çevirir. Sonra o derecenin yükseklik mukantaratından nereye düştüğüne bakar; çıkan değer o derecenin Mekke ehlinin baş ucu hizasına geldiği yüksekliktir. Ardından güneşin o dereceye hizalanmasını gözetler; güneşin yüksekliği o yüksekliğe ulaştığında güneş Mekke ehlinin baş ucu hizasına gelmiş demektir. Hemen bir şakül/mikyas diker ve mikyasın gölgesi üzerine sütunun merkezinden gölgenin ucuna kadar bir çizgi çeker; işte o çizgi gölge çizgisidir ve mihrabı onun üzerine bina eder. Kıble delilleri hakkındaki söz bundan ibarettir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: مَعْرِفَةُ دَلَائِلِ الْقِبْلَةِ فَرْضٌ عَلَى الْعَيْنِ أَمْ فَرْضٌ عَلَى الْكِفَايَةِ فَفِيهِ وَجْهَانِ أَصَحُّهُمَا فَرْضٌ عَلَى الْعَيْنِ، لِأَنَّ كُلَّ مُكَلَّفٍ فَهُوَ مَأْمُورٌ بِالِاسْتِقْبَالِ وَلَا يُمْكِنُهُ الِاسْتِقْبَالُ إِلَّا بِوَاسِطَةِ مَعْرِفَةِ دَلَائِلِ الْقِبْلَةِ، وَمَا لَا يَتَأَدَّى الْوَاجِبُ إِلَّا بِهِ فَهُوَ وَاجِبٌ.

Beşinci Mesele: Kıble delillerini bilmek farz-ı ayn mıdır yoksa farz-ı kifâye midir? Bunda iki vecih vardır; en sahih olanı farz-ı ayndır. Çünkü her mükellef kıbleye yönelmekle emrolunmuştur ve kıble delillerini bilmeksizin kıbleye yönelmesi mümkün değildir; vacibin ancak kendisiyle eda edilebildiği şey de vaciptir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: اعلم أن قوله تعالى: وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ عَامٌّ فِي الْأَشْخَاصِ وَالْأَحْوَالِ، إِلَّا أَنَّا أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ الِاسْتِقْبَالَ خَارِجَ الصَّلَاةِ غَيْرُ وَاجِبٍ، بَلْ إِنَّهُ طَاعَةٌ

Altıncı Mesele: Bil ki Allah Teâlâ'nın: { وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ } “Nerede olursanız yüzlerinizi onun tarafına çevirin” kavli şahıslar ve haller hakkında umumidir. Ancak biz, namaz dışındayken kıbleye yönelmenin vacip olmadığı, bilakis bunun bir itaat/nafile olduğu hususunda icma ettik;

لِقَوْلِهِ ﵇: «خَيْرُ الْمَجَالِسِ مَا اسْتُقْبِلَ بِهِ الْقِبْلَةُ»

nitekim o (aleyhisselâm): «Meclislerin en hayırlısı, kıbleye yönelinendir» buyurmuştur.

فَبَقِيَ أَنَّ وُجُوبَ الِاسْتِقْبَالِ مِنْ خَوَاصِّ الصَّلَاةِ، ثُمَّ نَقُولُ: الرَّجُلُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُعَايِنًا لِلْقِبْلَةِ أَوْ غَائِبًا عَنْهَا، أَمَّا الْمُعَايِنُ فَقَدْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ الِاسْتِقْبَالُ، وَأَمَّا الْغَائِبُ فَإِمَّا أن يكون قادر عَلَى تَحْصِيلِ الْيَقِينِ أَوْ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ، لَكِنَّهُ يَقْدِرُ عَلَى تَحْصِيلِ الظَّنِّ أَوْ لَا يَقْدِرُ عَلَى تَحْصِيلِ الْيَقِينِ وَلَا عَلَى تَحْصِيلِ الظن فهذه أقسام ثلاثة:

Dolayısıyla kıbleye yönelmenin vücubiyeti namazın hususiyetlerinden biri olarak kalmıştır. Sonra deriz ki: Kişi ya kıbleyi bizzat gözüyle gören (muâyin) veya ondan uzakta olandır (gāib). Bizzat gören kimseye gelince; onun bizzat yönelmesinin vacip olduğu hususunda icma etmişlerdir. Uzakta olana gelince; o ya yakîne (kesin bilgiye) ulaşmaya muktedirdir veya buna muktedir değildir ama zanna ulaşmaya muktedirdir ya da ne yakîne ne de zanna ulaşmaya muktedirdir. İşte bunlar üç kısımdır:

[أقسام الأشخاص بالنسبة إلى القبلة] الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: الْقَادِرُ عَلَى تَحْصِيلِ الْعِلْمِ وَفِيهِ بَحْثَانِ:

[Kıbleye Nispetle Şahısların Kısımları] Birinci Kısım: İlim (kesin bilgi) elde etmeye gücü yeten kimsedir ve bunda iki bahis vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَدْ عَرَفْتَ أَنَّ الْغَائِبَ عَنِ الْقِبْلَةِ لَا سَبِيلَ لَهُ إِلَى تَحْصِيلِ الْيَقِينِ بِجِهَةِ الْقِبْلَةِ إِلَّا بِالدَّلَائِلِ الْهَنْدَسِيَّةِ

Birinci Bahis: Kıbleden uzakta olan kimsenin kıble ciheti hakkında hendesî deliller dışında yakîn (kesin bilgi) elde etmesinin hiçbir yolu olmadığını öğrenmiş bulunmaktasın.

وَمَا لَا سَبِيلَ إِلَى أَدَاءِ الْوَاجِبِ إِلَّا بِهِ فَهُوَ وَاجِبٌ، فَيَلْزَمُ مِنْ هَذَا أَنْ يَكُونَ تَعَلُّمُ الدَّلَائِلِ الْهَنْدَسِيَّةِ فَرْضَ عَيْنٍ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ إِلَّا أَنَّ الْفُقَهَاءَ قَالُوا: إِنَّ تَعَلُّمَهَا غَيْرُ وَاجِبٍ بَلْ رُبَّمَا قَالُوا: إِنَّ تَعَلُّمَهَا مَكْرُوهٌ أَوْ مُحَرَّمٌ وَلَا أَدْرِي مَا عُذْرُهُمْ فِي هَذَا؟

Vacibin edasına ancak kendisiyle yol bulunan şey de vaciptir; bundan dolayı hendesî delilleri öğrenmenin herkese farz-ı ayn olması gerekir. Ancak fakihler bunları öğrenmenin vacip olmadığını söylemişler, hatta belki de bunları öğrenmenin mekruh veya haram olduğunu ifade etmişlerdir. Bu hususta mazeretleri nedir, bilmiyorum!

الْبَحْثُ الثَّانِي: الْمُصَلِّي إِذَا كَانَ بِأَرْضِ مَكَّةَ وَبَيْنَهُ وَبَيْنَ الْكَعْبَةِ حَائِلٌ وَاشْتَبَهَ عَلَيْهِ فَهَلْ لَهُ أَنْ يَجْتَهِدَ؟ قَالَ صَاحِبُ «التَّهْذِيبِ» نُظِرَ إِنْ كَانَ الْحَائِلُ أَصْلِيًّا كَالْجِبَالِ فَلَهُ الِاجْتِهَادُ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ أَصْلِيًّا كَالْأَبْنِيَةِ فَعَلَى وَجْهَيْنِ.

İkinci Bahis: Namaz kılan kimse Mekke topraklarında bulunup kendisiyle Kâbe arasında bir engel olur da [kıble] ona şüpheli gelirse ictihad edebilir mi? et-Tehzîb sahibi şöyle demiştir: Bakılır; eğer engel dağlar gibi aslî bir engel ise ictihad etme hakkı vardır. Eğer binalar gibi aslî olmayan bir engel ise iki vecih üzeredir:

أَحَدُهُمَا: لَهُ الِاجْتِهَادُ لِأَنَّ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا حَائِلًا يَمْنَعُ الْمُشَاهَدَةَ كَمَا فِي الْحَائِلِ الْأَصْلِيِّ. وَالثَّانِي: لَيْسَ لَهُ الِاجْتِهَادُ لِأَنَّ فَرْضَهُ الرُّجُوعُ إِلَى الْيَقِينِ، وَهُوَ قَادِرٌ عَلَى تَحْصِيلِ الْيَقِينِ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكْتَفِيَ فِيهِ بِالظَّنِّ، وَهَذَا الْوَجْهُ هُوَ اللَّائِقُ بِمَسَاقِ الْآيَةِ، لِأَنَّهَا لَمَّا دَلَّتْ عَلَى وُجُوبِ التَّوَجُّهِ إِلَى الْكَعْبَةِ وَالْمُكَلَّفُ إِذَا كَانَ قَادِرًا عَلَى تَحْصِيلِ الْعِلْمِ لَا يَجُوزُ لَهُ الِاكْتِفَاءُ بِالظَّنِّ، فَوَجَبَ عَلَيْهِ طَلَبُ الْيَقِينِ.

Birincisi: İctihad etme hakkı vardır; çünkü aslî engelde olduğu gibi kendisiyle Kâbe arasında bizzat görmeyi engelleyen bir perde vardır. İkincisi: İctihad etme hakkı yoktur; zira onun farzı yakîne (kesin bilgiye) dönmektir ve o yakîni elde etmeye muktedirdir; dolayısıyla zan ile yetinmemesi vacip olur. Bu vecih ayetin akışına en uygun olandır; çünkü ayet Kâbe'ye yönelmenin vacip olduğuna delalet ettiğinde ve mükellef de ilmi (kesin bilgiyi) elde etmeye muktedir olduğunda zan ile yetinmesi caiz olmaz, dolayısıyla yakîni araması vacip olur.

الْقِسْمُ الثَّانِي: الْقَادِرُ عَلَى تَحْصِيلِ الظَّنِّ دُونَ الْيَقِينِ. وَاعْلَمْ أَنَّ لِتَحْصِيلِ هَذَا الظَّنِّ طُرُقًا:

İkinci Kısım: Yakîne değil de zanna ulaşmaya muktedir olan kimsedir. Bil ki bu zannı elde etmenin birkaç yolu vardır:

الطَّرِيقُ الْأَوَّلُ: الِاجْتِهَادُ وَظَاهِرُ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ ﵁ يَقْتَضِي أَنَّ الِاجْتِهَادَ يُقَدَّمُ عَلَى الرُّجُوعِ إِلَى قَوْلِ الْغَيْرِ وَهُوَ الْحَقُّ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: قوله تعالى: فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ [الْحَشْرِ: ٢] أَمْرٌ بِالِاعْتِبَارِ، وَالرَّجُلُ قَادِرٌ عَلَى الِاعْتِبَارِ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ، فَوَجَبَ أَنْ يَتَنَاوَلَهُ الْأَمْرُ. وَثَانِيهَا: أَنَّ ذَلِكَ الْغَيْرَ إِنَّمَا وَصَلَ إِلَى جِهَةِ الْقِبْلَةِ بِالِاجْتِهَادِ، لِأَنَّهُ لَوْ عَرَفَ الْقِبْلَةَ بِالتَّقْلِيدِ أَيْضًا لَزِمَ إِمَّا التَّسَلْسُلُ أَوِ الدَّوْرُ وَهُمَا بَاطِلَانِ، فَلَا بُدَّ مِنَ الِانْتِهَاءِ آخِرَ الْأَمْرِ إِلَى الِاجْتِهَادِ فَيَرْجِعُ حَاصِلُ الْكَلَامِ إِلَى أَنَّ الِاجْتِهَادَ أَوْلَى أَمْ تَقْلِيدَ صَاحِبِ الِاجْتِهَادِ؟

Birinci Yol: İctihaddır. eş-Şâfiî (radıyallâhu anh)'ın sözünün zahiri, ictihadın başkasının sözüne başvurmaktan öne geçirileceğini iktiza eder; hak olan da budur. Buna delalet eden hususlar birkaç vecihledir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ } [Haşr: 2] “Ey basiret sahipleri, ibret alın!” kavli ibret alıp kıyas etmeyi emretmektedir; kişi de bu durumda ibret/kıyas yapmaya kadirdir, dolayısıyla emrin onu kapsaması vaciptir. İkincisi: O başkası da kıble cihetine ancak ictihad ile ulaşmıştır; zira şayet o da kıbleyi taklitle bilmiş olsaydı ya teselsül ya da devir lazım gelirdi ki her ikisi de batıldır. Dolayısıyla işin sonunda mutlaka ictihada varılması gerekir. O halde meselenin özü şuna döner: İctihad etmek mi daha evladır, yoksa ictihad sahibini taklit etmek mi?

وَلَا شَكَّ أَنَّ الْأَوَّلَ أَوْلَى لِأَنَّهُ إِذَا أَتَى بِالِاجْتِهَادِ فَلَا يَتَطَرَّقُ إِلَيْهِ احْتِمَالُ الخطأ مِنْ جِهَةٍ وَاحِدَةٍ، فَإِذَا قَلَّدَ صَاحِبُ الِاجْتِهَادِ فَقَدْ تَطَرَّقَ إِلَى عَمَلِهِ احْتِمَالُ الْخَطَأِ مِنْ وَجْهَيْنِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ مَتَى وَقَعَ التَّعَارُضُ بَيْنَ طَرِيقَيْنِ فَأَقَلُّهُمَا خَطَأً أَوْلَى بِالرِّعَايَةِ. وَثَالِثُهَا:

Şüphe yok ki birincisi daha evladır; zira o ictihad ettiğinde kendisine ancak tek bir yönden hata ihtimali girer, oysa ictihad sahibini taklit ettiğinde ameline iki yönden hata ihtimali girmiş olur. Şüphe yok ki iki yol arasında teâruz (çelişki) vaki olduğunda hata ihtimali daha az olanı gözetmek daha evladır. Üçüncüsü:

قَوْلُهُ ﵇: «إِذَا أَمَرْتُكُمْ بِأَمْرٍ فَأْتُوا منه ما استطعتم»

O (aleyhisselâm)'ın: «Size bir şey emrettiğimde gücünüz yettiği ölçüde onu yerine getirin» buyurmasıdır.

فههنا أُمِرَ بِالِاسْتِقْبَالِ وَهُوَ قَادِرٌ عَلَى الِاجْتِهَادِ فِي الطَّلَبِ فَوَجَبَ أَنْ يَجِبَ عَلَيْهِ ذَلِكَ.

Burada kişi kıbleye yönelmekle emrolunmuştur ve o [kıbleyi] aramada ictihad etmeye muktedirdir; dolayısıyla bunun ona vacip olması gerekmiştir.

فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّ صَاحِبَ «التَّهْذِيبِ» ذَكَرَ أَنَّهُ إِذَا كَانَ فِي قَرْيَةٍ كَبِيرَةٍ فِيهَا مَحَارِيبُ مَنْصُوبَةٌ إِلَى جِهَةٍ وَاحِدَةٍ أَوْ وَجَدَ مِحْرَابًا أَوْ عَلَامَةً لِلْقِبْلَةِ فِي طَرِيقٍ هِيَ جَادَّةٌ لِلْمُسْلِمِينَ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَتَوَجَّهَ إِلَيْهَا وَلَا يَجُوزُ لَهُ الِاجْتِهَادُ فِي الْجِهَةِ، قَالَ: لِأَنَّ هَذِهِ الْعَلَامَاتِ كَالْيَقِينِ، أَمَّا فِي الِانْحِرَافِ يَمْنَةٌ أَوْ يَسْرَةٌ فَيَجُوزُ أَنْ يَجْتَهِدَ مَعَ هَذِهِ الْعَلَامَاتِ وَكَانَ عَبْدُ اللَّه بْنُ الْمُبَارَكِ يَقُولُ بَعْدَ رُجُوعِهِ مِنَ الْحَجِّ: تَيَاسَرُوا يَا أَهْلَ مَرْوَ وَكَذَلِكَ لَوْ أَخْبَرَهُ مُسْلِمٌ بِأَنْ قَالَ، رَأَيْتُ غَالِبَ الْمُسْلِمِينَ أَوْ جَمَاعَةَ الْمُسْلِمِينَ اتَّفَقُوا عَلَى هَذِهِ الْجِهَةِ فَعَلَيْهِ قَبُولُهُ وَلَيْسَ هَذَا بِتَقْلِيدٍ، بَلْ هُوَ قَبُولُ الْخَبَرِ مِنْ أَهْلِهِ كَمَا فِي الْوَقْتِ، وَهُوَ مَا إِذَا/ أَخْبَرَهُ عَدْلٌ: إِنِّي رَأَيْتُ الْفَجْرَ قَدْ طَلَعَ أَوِ الشَّمْسَ قَدْ زَالَتْ يَجِبُ قَبُولُ قَوْلِهِ، هَذَا كُلُّهُ لَفْظُ صَاحِبِ «التَّهْذِيبِ» ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ مُشْكِلٌ مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَا مَعْنَى لِلتَّقْلِيدِ إِلَّا قَبُولُ قَوْلِ الْغَيْرِ مِنْ غَيْرِ حُجَّةٍ وَلَا شُبْهَةٍ، فَإِذَا قَبِلْنَا قَوْلَ الْغَيْرِ أَوْ فِعْلَهُ فِي تَعْيِينِ الْقِبْلَةِ مِنْ غَيْرِ حُجَّةٍ وَلَا شُبْهَةٍ كَانَ هَذَا تَقْلِيدًا، وَنَحْنُ قَدْ ذَكَرْنَا الدَّلِيلَ عَلَى أَنَّ الْقَادِرَ عَلَى الِاجْتِهَادِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَأْمُورًا بِالِاجْتِهَادِ.

Eğer şöyle denilirse: et-Tehzîb sahibinin zikrettiğine göre, kişi aynı yöne dikilmiş mihrapları bulunan büyük bir köyde olursa yahut Müslümanların ana yolu olan bir yolda bir mihrap veya kıble alameti bulursa ona doğru yönelmesi vacip olup cihet hususunda ictihad etmesi caiz değildir; zira o: “Bu alametler yakîn gibidir. Sağa veya sola sapma hususunda ise bu alametlerle birlikte ictihad etmesi caizdir. Nitekim Abdullah b. el-Mübârek hacdan döndükten sonra: 'Ey Merv ehli, biraz sola meyledin!' derdi. Aynı şekilde bir Müslüman ona: 'Müslümanların çoğunluğunun veya Müslüman cemaatinin bu cihet üzerinde ittifak ettiğini gördüm' diyerek haber verse bunu kabul etmesi gerekir ve bu bir taklit değildir; bilakis vakit meselesinde olduğu gibi ehil kimseden haberi kabul etmektir; yani / adil bir kimse ona: 'Fecrin doğduğunu veya güneşin zevale erdiğini gördüm' diye haber verse onun sözünü kabul etmek vacip olur” demiştir. Bütün bunlar et-Tehzîb sahibinin lafzıdır. Bil ki bu söz birkaç yönden müşküldür: Birincisi: Taklidin anlamı, delilsiz ve gerekçesiz olarak başkasının sözünü kabul etmekten ibarettir. Biz kıblenin tayininde delilsiz ve gerekçesiz olarak başkasının sözünü veya fiilini kabul ettiğimizde bu bir taklit olur. Biz ise ictihada muktedir olan kimsenin mutlaka ictihad etmekle emrolunduğuna dair delili zikretmiş bulunmaktayız.

وَثَانِيهَا: أَنَّهُ جَوَّزَ الْمُخَالَفَةَ فِي الْيَمِينِ وَالْيَسَارِ بِنَاءً عَلَى الِاجْتِهَادِ فَنَقُولُ: هُوَ قَادِرٌ عَلَى تَحْصِيلِ الظَّنِّ بِنَاءً عَلَى الِاجْتِهَادِ الَّذِي يَتَوَلَّاهُ بِنَفْسِهِ، فَوَجَبَ أَنْ تَجُوزَ لَهُ الْمُخَالَفَةُ كَمَا فِي الْيَمِينِ وَالْيَسَارِ. وَثَالِثُهَا: إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَمْنُوعًا مِنَ الِاجْتِهَادِ، أَوْ مِنَ الْعَمَلِ بِمُقْتَضَى الِاجْتِهَادِ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، لِأَنَّ مُعَاذًا لَمَّا قال: اجتهد برأي مدحه الرسول

İkincisi: O, ictihada dayanarak sağa ve sola yönelmede muhalefet etmeyi caiz görmüştür. Biz de deriz ki: O bizzat kendisinin yürüteceği ictihada dayanarak zanna ulaşmaya muktedirdir; dolayısıyla sağda ve solda olduğu gibi [cihetin aslında da] muhalefet etmesinin caiz olması gerekir. Üçüncüsü: O kimse ya ictihad etmekten veya ictihadın gereğiyle amel etmekten menedilmiş olmalıdır. Birincisi batıldır; zira Muâz “Kendi görüşümle ictihad ederim” dediğinde Resûl

عَلَيْهِ السَّلَامُ عَلَى ذَلِكَ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الِاجْتِهَادَ غَيْرُ مَمْنُوعٍ عَنْهُ، وَالثَّانِي أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنَّهُ لَمَّا عَلِمَ أَوْ ظَنَّ أَنَّ الْقِبْلَةَ لَيْسَتْ فِي الْجِهَةِ الَّتِي فِيهَا الْمَحَارِيبُ فَلَوْ وَجَبَ عَلَيْهِ التَّوَجُّهُ إِلَى ذَلِكَ الْمِحْرَابِ لَكَانَ ذَلِكَ تَرْجِيحًا لِلتَّقْلِيدِ عَلَى الِاسْتِدْلَالِ وَأَنَّهُ خَطَأٌ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ مَذْهَبَ الشَّافِعِيِّ ﵁ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِلْمُجْتَهِدِ تَقْلِيدُ الْمُجْتَهِدِ، فَالْقَادِرُ عَلَى تَحْصِيلِ جِهَةِ الْقِبْلَةِ بِالْأَمَارَاتِ كَيْفَ يَجُوزُ لَهُ تَقْلِيدُ مَحَارِيبِ الْبِلَادِ؟ وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِتَرْجِيحِ مَحَارِيبِ الْأَمْصَارِ عَلَى الْبِلَادِ مِنْ وُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّهَا كَالتَّوَاتُرِ مَعَ الِاجْتِهَادِ، فَوَجَبَ رُجْحَانُهُ عَلَيْهِ. وَالثَّانِي: أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا رَأَى الْمُؤَذِّنَ فَرَغَ من الأذان والإقامة وقد تقدم الإمام، فههنا لَا يَحْتَاجُ إِلَى تَعَرُّفِ الْوَقْتِ فَكَذَا هَاهُنَا. الثَّالِثُ: أَنَّ أَهْلَ الْبَلَدِ رَضُوا بِهِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَوْ كَانَ خَطَأً لَتَنَبَّهُوا لَهُ، وَلَوْ تَنَبَّهُوا لَهُ لَمَا رَضُوا بِهِ، فَهَذَا مَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ فِي الْجَانِبَيْنِ.

(aleyhisselâm) onu bu hususta övmüştür; bu da ictihadın yasaklanmadığına delalet eder. İkincisi de batıldır; zira o kıblenin mihrapların bulunduğu cihette olmadığını bildiğinde veya zannettiğinde o mihraba yönelmesi vacip olsaydı, bu durum taklidi istidlale tercih etmek olurdu ki bu yanlıştır. Dördüncüsü: eş-Şâfiî (radıyallâhu anh)'ın mezhebine göre müctehidin müctehidi taklit etmesi caiz değildir; o halde alametlerle kıble cihetine ulaşmaya gücü yeten kimsenin şehirlerin mihraplarını taklit etmesi nasıl caiz olabilir? Büyük şehirlerin mihraplarını [bireysel ictihada] tercih edenler ise birkaç yönden delil getirmişlerdir: Birincisi: Bunlar [bireysel] ictihadın karşısında mütevatir gibidir; dolayısıyla ona tercih edilmesi vacip olmuştur. İkincisi: Kişi müezzinin ezan ve kameti bitirip imamın da öne geçtiğini gördüğünde bu durumda vakti araştırmaya ihtiyaç duymaz; burası da böyledir. Üçüncüsü: Şehir halkı buna rıza göstermiştir; zahir olan şudur ki şayet bu yanlış olsaydı farkına varırlardı, farkına varsalardı da buna razı olmazlardı. İşte her iki taraf hakkında söylenebilecek olanlar bunlardır.

الطَّرِيقُ الثَّانِي: الرُّجُوعُ إِلَى قَوْلِ الْغَيْرِ، مِثْلُ مَا إِذَا أَخْبَرَهُ عَدْلٌ عَنْ كَوْنِ الْقِبْلَةِ فِي هَذِهِ الْجِهَةِ فَهَذَا يُفِيدُ ظَنَّ أَنَّ الْقِبْلَةَ هُنَاكَ، وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ شَرْطَيْنِ: الْإِسْلَامُ وَالْعَقْلُ، فَلَا عِبْرَةَ فِي هَذَا الْبَابِ بقول الكافر والمجنون ولا بعلمها، وَاخْتَلَفُوا فِي شَرَائِطَ ثَلَاثَةٍ. أَوَّلُهَا: الْبُلُوغُ. حَكَى الْخُيْضَرِيُّ نَصًّا عَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ لَا يُقْبَلُ قَوْلُ الصَّبِيِّ، وَحَكَى أَبُو زَيْدٍ أَيْضًا عَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ يُقْبَلُ. وَثَانِيهَا: الْعَدَالَةُ قَالُوا: لَا يُقْبَلُ خَبَرُ الْفَاسِقِ لِأَنَّهُ كَالشَّهَادَةِ، وَقِيلَ: يُقْبَلُ. وَثَالِثُهَا: الْعَدَدُ، فَمِنْهُمْ مَنِ اعْتَبَرَهُ كَمَا فِي الشَّهَادَةِ لَا سِيَّمَا الَّذِينَ اعْتَبَرُوا الْعَدَدَ فِي الرِّوَايَةِ أَيْضًا، وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ يَعْتَبِرِ الْعَدَدَ وَيَتَفَرَّعُ عَلَى مَا قُلْنَاهُ أَحْكَامٌ. أَوَّلُهَا: أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ الْأَخْذُ بِقَوْلِهِ يُفِيدُ ظَنًّا أَقْوَى كَانَ الْأَخْذُ بِقَوْلِهِ مُقَدَّمًا عَلَى الْأَخْذِ بِقَوْلِ مَنْ يُفِيدُ ظَنَّا أَضْعَفَ مِثَالُهُ أَنَّ تَقْلِيدَ الْمُتَيَقِّنِ رَاجِحٌ عَلَى تَقْلِيدِ الظَّانِّ بِالِاجْتِهَادِ، وَتَقْلِيدَ الْمُجْتَهِدِ الظَّانِّ أَوْلَى مِنْ تَقْلِيدِ مَنْ قَلَّدَ غَيْرَهُ وَهَلُمَّ جَرَّا. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ إِذَا عَلِمَ أَنَّ الِاجْتِهَادَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بَعْدَ انْقِضَاءِ الْوَقْتِ، فَالْأَوْلَى لَهُ تَحْصِيلُ الِاجْتِهَادِ حَتَّى تَصِيرَ الصَّلَاةُ قَضَاءً أَوْ تَقْلِيدُ الْغَيْرِ حَتَّى تَبْقَى الصَّلَاةُ أَدَاءً فِيهِ تَرَدُّدٌ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ مَنْ لَا يَعْرِفُ دَلَائِلَ الْقِبْلَةِ فَلَهُ الرُّجُوعُ إِلَى قَوْلِ الْغَيْرِ حِينَ الصَّلَاةِ بَلْ يَجِبُ.

İkinci Yol: Başkasının sözüne başvurmaktır; örneğin adil bir kimsenin kıblenin bu yönde olduğunu ona haber vermesi gibi. Bu da kıblenin orada olduğuna dair bir zan ifade eder. Bu hususta iki şartın bulunmasının zorunlu olduğu üzerinde ittifak etmişlerdir: İslam ve akıl. Dolayısıyla kâfirin ve delinin sözüne de bilgisine de bu babda itibar edilmez. Üç şart hakkında ise ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Bulûğ (ergenlik). el-Huyderî, eş-Şâfiî'den açık nas olarak çocuğun sözünün kabul edilmeyeceğini nakletmiştir; Ebû Zeyd de yine eş-Şâfiî'den kabul edileceğini nakletmiştir. İkincisi: Adalet. Fâsıkın haberinin kabul edilmeyeceğini söylemişlerdir; çünkü bu şahitlik gibidir. Kabul edileceği de söylenmiştir. Üçüncüsü: Sayı (aded). Onlardan kimi şahitlikte olduğu gibi sayıyı muteber saymıştır; bilhassa rivayette de sayıyı arayanlar böyledir. Kimi de sayıyı şart koşmamıştır. Söylediklerimizden birtakım hükümler ortaya çıkar: Birincisi: Sözünü almak daha kuvvetli bir zan ifade eden kimsenin sözünü almak, daha zayıf bir zan ifade eden kimsenin sözünü almaktan öne geçirilir. Örneğin kesin bilgi sahibini taklit etmek, ictihadla zannedeni taklit etmekten daha üstündür; ictihad eden zannî kimseyi taklit etmek ise başkasını taklit eden kimseyi taklit etmekten daha evladır ve bu böylece sürüp gider. İkincisi: Kişi ictihadın ancak vakit çıktıktan sonra tamamlanabileceğini bildiğinde; namaz kazaya kalacak olsa bile ictihadı tamamlaması mı daha evladır, yoksa namaz eda olarak kalsın diye başkasını taklit etmesi mi? Bunda tereddüt vardır. Üçüncüsü: Kıble delillerini bilmeyen kimsenin namaz anında başkasının sözüne başvurma hakkı vardır, hatta bu ona vaciptir.

الطَّرِيقُ الثَّالِثُ: إِنْ شَاهَدَ فِي دَارِ الْإِسْلَامِ مِحْرَابًا مَنْصُوبًا جَازَ لَهُ التَّوَجُّهُ إِلَيْهِ عَلَى التَّفْصِيلِ/ الَّذِي تَقَدَّمَ، أَمَّا إِذَا رَأَى الْقِبْلَةَ مَنْصُوبَةً فِي طَرِيقٍ يَقِلُّ فِيهِ مُرُورُ النَّاسِ أَوْ فِي طَرِيقٍ يَمُرُّ فِيهِ الْمُسْلِمُونَ وَالْمُشْرِكُونَ وَلَا يَدْرِي مَنْ نَصَبَهَا أَوْ رَأَى مِحْرَابًا فِي قَرْيَةٍ وَلَا يَدْرِي بَنَاهُ الْمُسْلِمُونَ أَوِ الْمُشْرِكُونَ أَوْ كَانَتْ قَرْيَةٌ صَغِيرَةٌ لِلْمُسْلِمِينَ لَا يَغْلِبُ عَلَى الظَّنِّ كَوْنُ أَهْلِهَا مُطَّلِعِينَ عَلَى دَلَائِلِ الْقِبْلَةِ وَجَبَ عَلَيْهِ الِاجْتِهَادُ.

Üçüncü Yol: Şayet Dârülislam'da dikilmiş bir mihrap görürse daha önce geçen tafsilat / üzere ona doğru yönelmesi caizdir. Fakat insanların az geçtiği bir yolda yahut Müslümanlar ile müşriklerin birlikte geçtiği bir yolda dikilmiş bir kıble alameti görüp de onu kimin diktiğini bilmezse veya bir köyde bir mihrap görüp onu Müslümanların mı yoksa müşriklerin mi inşa ettiğini bilmezse yahut ahalisinin kıble delillerine vakıf olduğu zann-ı gālibe dayanmayan küçük bir Müslüman köyü olursa, bu takdirde ictihad etmesi vacip olur.