الطَّرِيقُ الرَّابِعُ: مَا يَتَرَكَّبُ مِنَ الِاجْتِهَادِ وَقَوْلِ الْغَيْرِ، وَهُوَ أَنْ يُخْبِرَهُ إِنْسَانٌ بِمَوَاقِعِ الْكَوَاكِبِ وَكَانَ هُوَ عالماً بالاستدلال بها على القبلة، فههنا يَجِبُ عَلَيْهِ الِاسْتِدْلَالُ بِمَا يَسْمَعُ إِذَا كَانَ عَاجِزًا عَنْ رُؤْيَتِهَا بِنَفْسِهِ.
Dördüncü Yol: İctihad ile başkasının sözünün birleşmesinden oluşan yoldur. Bu da bir kimsenin ona yıldızların yerlerini haber vermesi ve kendisinin de yıldızlar vasıtasıyla kıbleye istidlâl etmeyi (delil getirmeyi) bilmesidir. İşte bu durumda, yıldızları bizzat görmekten âciz olduğu takdirde, işittiği şeyle istidlâlde bulunması kendisine vacip olur.
الْقِسْمُ الثَّالِثُ: الَّذِي عَجَزَ عَنْ تَحْصِيلِ الْعِلْمِ وَالظَّنِّ، وَهُوَ الْكَائِنُ فِي الظُّلْمَةِ الَّتِي خَفِيَتِ الْأَمَارَاتُ بِأَسْرِهَا عَلَيْهِ أَوِ الْأَعْمَى الَّذِي لَا يَجِدُ مَنْ يُخْبِرُهُ، أَوْ تَعَارَضَتِ الْأَمَارَاتُ لَدَيْهِ وَعَجَزَ عَنِ التَّرْجِيحِ، وَفِيهِ أَبْحَاثٌ:
Üçüncü Kısım: İlim ve zan elde etmekten âciz kalan kimsedir. Bu da alametlerin tamamının kendisine gizli kaldığı bir karanlıkta bulunan yahut kendisine haber verecek birini bulamayan âmâ kimse ya da alametlerin kendi nezdinde çatıştığı ve tercih yapmaktan âciz kalan kimsedir. Bu hususta birtakım incelemeler vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا الشَّخْصَ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ مَأْمُورًا بِالِاجْتِهَادِ، لِأَنَّ الِاجْتِهَادَ مِنْ غَيْرِ دَلَالَةٍ وَلَا أَمَارَةٍ تَكْلِيفُ مَا لَا يُطَاقُ وَهُوَ مَنْفِيٌّ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أحد أمور ثلاثة: إما أن يقال التكاليف بِالصَّلَاةِ مَشْرُوطٌ بِالِاسْتِقْبَالِ، وَتَعَذُّرُ الشَّرْطِ يُوجِبُ سُقُوطَ التكليف بالمشروط، فههنا لَا تَجِبُ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ، أَوْ يُقَالُ: شَرْطُ الِاسْتِقْبَالِ قَدْ سَقَطَ عَنِ الْمُكَلَّفِ بِعُذْرٍ أَقَلَّ مِنْ هَذَا، وَهُوَ حَالُ الْمُسَابَقَةِ فَيَسْقُطُ هَاهُنَا أَيْضًا، فَيَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَأْتِيَ بِالصَّلَاةِ إِلَى أَيِّ جِهَةٍ شَاءَ، وَيَسْقُطُ عَنْهُ شَرْطُ الِاسْتِقْبَالِ، أَوْ يُقَالُ: إِنَّهُ يَأْتِي بِتِلْكَ الصَّلَاةِ إِلَى جَمِيعِ الْجِهَاتِ لِيَخْرُجَ عَنِ الْعُهْدَةِ
Birinci İnceleme: Bu şahsın ictihad etmekle emrolunmuş olması imkânsızdır. Çünkü herhangi bir delalet ve alamet olmaksızın ictihad etmek, güç yetirilemeyecek şeyle mükellef tutmaktır (teklîf-i mâ lâ yutâk) ve bu da nefyedilmiştir (hükümsüzdür). Geriye şu üç durumdan biri kalır: Ya namazla mükellef olmanın istikbal (kıbleye yönelme) ile şartlı olduğu, şartın imkânsızlaşmasının ise şarta bağlı olan mükellefiyeti düşüreceği söylenir; bu durumda ona namaz vacip olmaz. Yahut istikbal şartının, bundan daha hafif bir mazeretle -ki o da müsabaka (savaş/çarpışma) hâlidir- mükelleften düştüğü, dolayısıyla burada da düşeceği; binaenaleyh dilediği cihete doğru namazı kılmasının vacip olduğu ve istikbal şartının kendisinden düştüğü söylenir. Ya da [zimmetten ve] sorumluluktan kesin bir şekilde
بِيَقِينٍ، فَهَذِهِ هِيَ الْوُجُوهُ الْمُمْكِنَةُ، أَمَّا سُقُوطُ الصَّلَاةِ عَنْهُ فَذَلِكَ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ، وَأَيْضًا فَلِأَنَّا رَأَيْنَا فِي الشَّرْعِ فِي الْجُمْلَةِ أَنَّ الصَّلَاةَ صَحَّتْ بِدُونِ الِاسْتِقْبَالِ كَمَا فِي حَالِ الْمُسَايَفَةِ وَفِي النَّافِلَةِ، وَأَمَّا إِيجَابُ الصَّلَاةِ إِلَى جَمِيعِ الْجِهَاتِ فَهُوَ أَيْضًا بَاطِلٌ لِقِيَامِ الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْوَاجِبَ عَلَيْهِ صَلَاةٌ وَاحِدَةٌ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: أَلَيْسَ أَنَّ مَنْ نَسِيَ صَلَاةً مِنْ صلوات يوم وليلة ولا يدري عينها فإنها يَجِبُ عَلَيْهِ قَضَاءُ تِلْكَ الصَّلَوَاتِ بِأَسْرِهَا لِيَخْرُجَ عَنِ الْعُهْدَةِ بِالْيَقِينِ، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ هَاهُنَا كَذَلِكَ؟ قَالُوا: وَلَمَّا بَطَلَ الْقِسْمَانِ تَعَيَّنَ الثَّالِثُ وَهُوَ التَّخْيِيرُ فِي جَمِيعِ الجهات.
çıkabilmesi için o namazı bütün cihetlere doğru kılacağı söylenir. Mümkün olan vecihler bunlardır. Namazın ondan düşmesine gelince, bu icmâ ile bâtıldır. Ayrıca biz şeriatta genel olarak, kılıçla savaş hâlinde ve nâfile namazda olduğu gibi, istikbal olmaksızın da namazın sahih olduğunu görmüşüzdür. Bütün cihetlere doğru namaz kılmayı vacip kılmaya gelince; bu da ona vacip olanın tek bir namaz olduğuna dair delilin bulunması sebebiyle bâtıldır. Birisi şöyle diyebilir: Bir gün ve gecenin namazlarından birini unutan ve hangisi olduğunu bizzat kestiremeyen kimsenin, sorumluluktan kesin bir şekilde kurtulması için o namazların tamamını kaza etmesi vacip değil midir? O hâlde buradaki durumun da böyle olması niçin caiz olmasın? [Âlimler] dediler ki: Bu iki kısım bâtıl olunca, üçüncüsü yani bütün cihetler hususunda muhayyer olmak muayyen hâle gelmiştir.
البحث الثاني: أنه إذا مال قبله إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْجِهَةَ أَوْلَى بِأَنْ تَكُونَ قِبْلَةً مِنْ سَائِرِ الْجِهَاتِ، مِنْ غَيْرِ أَنْ يكون ذلك الترجيح مبنياً على الاستدلال، بَلْ يَحْصُلُ ذَلِكَ بِمُجَرَّدِ التَّشَهِّي وَمَيْلِ الْقَلْبِ إِلَيْهِ فَهَلْ يُعَدُّ هَذَا اجْتِهَادًا، وَهَلِ الْمُكَلَّفُ مُكَلَّفٌ بِأَنْ يُعَوِّلَ عَلَيْهِ أَمْ لَا؟ الْأَوْلَى أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مُعْتَبَرًا
İkinci İnceleme: Kişinin kalbi, bu tercihi bir istidlâle dayanmaksızın, sırf bir arzu ve kalbin ona meyletmesiyle, bu cihetin diğer cihetlere nispetle kıble olmaya daha layık olduğuna meylederse, bu durum bir ictihad sayılır mı ve mükellef buna dayanmakla yükümlü müdür, değil midir? Evlâ olan bunun muteber sayılmasıdır;
لِقَوْلِهِ ﵇: «الْمُؤْمِنُ يَنْظُرُ بِنُورِ اللَّهِ»
zira aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Mümin Allah'ın nûruyla bakar.”
وَلِأَنَّ سَائِرَ وُجُوهِ التَّرْجِيحِ لَمَّا انْسَدَّتْ وَجَبَ الِاكْتِفَاءُ بِهَذَا الْقَدْرِ.
Ayrıca diğer tercih yolları kapandığı için bu kadarıyla yetinmek vacip olmuştur.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: إِذَا أَدَّى هَذِهِ الصَّلَاةَ فَالظَّاهِرُ يَقْتَضِي أَنْ لَا يَجِبَ الْقَضَاءُ، لِأَنَّهُ أَدَّى وَظِيفَةَ الْوَقْتِ وَقَدْ صَحَّتْ مِنْهُ، فَوَجَبَ أَنْ لَا تَجِبَ عَلَيْهِ الْإِعَادَةُ، وَظَاهِرُ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ ﵁ أَنَّهُ تَجِبُ الْإِعَادَةُ سَوَاءٌ بَانَ صَوَابُهُ أَوْ خَطَؤُهُ.
Üçüncü İnceleme: Bu namazı eda ettiğinde, zâhir olan [hüküm] kazanın vacip olmamasını gerektirir. Çünkü vaktin vazifesini eda etmiştir ve namazı sahih olmuştur; binaenaleyh iadenin ona vacip olmaması gerekir. eş-Şâfiî'nin (radıyallâhu anh) kavlinin zâhiri ise, ister isabet ettiği ister yanıldığı ortaya çıksın, iadenin vacip olduğu yönündedir.
/ الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: تَجُوزُ الصَّلَاةُ فِي جَوْفِ الْكَعْبَةِ عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَيَتَوَجَّهُ إِلَى أَيِّ جَانِبٍ شَاءَ وَقَالَ مَالِكٌ: يُكْرَهُ أَنْ يُصَلِّيَ فِي الْكَعْبَةِ الْمَكْتُوبَةَ لِأَنَّ مَنْ كَانَ دَاخِلَ الْكَعْبَةِ لَا يَكُونُ مُتَوَجِّهًا إِلَى كُلِّ الْكَعْبَةِ، بَلْ يَكُونُ مُتَوَجِّهًا إِلَى بَعْضِ أَجْزَائِهَا، وَمُسْتَدْبِرًا عَنْ بَعْضِ أَجْزَائِهَا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ مُسْتَقْبِلًا لِكُلِّ الْكَعْبَةِ فَوَجَبَ أَنْ لَا تَصِحَّ صَلَاتُهُ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ بِاسْتِقْبَالِ الْبَيْتِ قَالَ: وَأَمَّا النَّافِلَةُ فَجَائِزَةٌ، لِأَنَّ اسْتِقْبَالَ الْقِبْلَةِ فِيهَا غَيْرُ وَاجِبٍ، حُجَّةُ الْجُمْهُورِ مَا
/ Yedinci Mesele: İlim ehlinin geneline göre Kâbe'nin içinde namaz kılmak caizdir ve dilediği yöne yönelebilir. Mâlik ise şöyle demiştir: Kâbe'nin içinde farz namaz kılmak mekruhtur; çünkü Kâbe'nin içinde bulunan kimse Kâbe'nin tamamına yönelmiş olmaz, bilakis onun bazı cüzlerine yönelmiş, bazı cüzlerine ise arkasını dönmüş olur. Durum böyle olunca Kâbe'nin tamamını karşısına almış (istikbal etmiş) olmaz; binaenaleyh namazının sahih olmaması gerekir. Çünkü Yüce Allah Beyt'e yönelmeyi emretmiştir. [İmam Mâlik] dedi ki: Nâfileye gelince o caizdir, çünkü nâfilede kıbleye yönelmek vacip değildir. Cumhûrun delili ise
أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ فِي الصَّحِيحَيْنِ، وَرَوَاهُ الشَّافِعِيُّ ﵁ أَيْضًا عَنْ مَالِكٍ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ ﵊ دَخَلَ الْكَعْبَةَ هُوَ وَأُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ وَبِلَالٌ فَأَغْلَقَهَا عَلَيْهِ وَمَكَثَ فِيهَا، قَالَ عَبْدُ اللَّه بْنُ عُمَرَ: فَسَأَلْتُ بِلَالًا حِينَ خَرَجَ: مَاذَا صَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ؟ فَقَالَ: جَعَلَ عَمُودًا عَنْ يَسَارِهِ، وَعَمُودَيْنِ عَنْ يَمِينِهِ، وَثَلَاثَةَ أَعْمِدَةٍ وَرَاءَهُ، وَكَانَ الْبَيْتُ يَوْمَئِذٍ عَلَى سِتَّةِ أَعْمِدَةٍ، ثُمَّ صَلَّى،
Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) Sahîhayn'da rivayet ettiği ve eş-Şâfiî'nin de (radıyallâhu anh) Mâlik'ten, onun Nâfi'den, onun da İbn Ömer'den rivayet ettiği şu hadistir: Aleyhisselâm; Üsâme b. Zeyd, Osman b. Ebî Talha ve Bilâl ile birlikte Kâbe'ye girdi, kapıyı üzerine kapattı ve içeride kaldı. Abdullah b. Ömer dedi ki: Bilâl çıktığında ona: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ne yaptı?” diye sordum. Şöyle dedi: “Soluna bir direk, sağına iki direk ve arkasına da üç direk aldı -o gün Beyt altı direk üzerindeydi- sonra namaz kıldı.”
وَاعْلَمْ أَنَّ الِاسْتِدْلَالَ بِهَذَا الْخَبَرِ ضَعِيفٌ مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ خَبَرَ الْوَاحِدِ لَا يُعَارِضُ ظَاهِرَ الْقُرْآنِ. وَثَانِيهَا: لَعَلَّ تِلْكَ الصَّلَاةَ كَانَتْ نَافِلَةً، وَذَلِكَ عِنْدَ مَالِكٍ جَائِزٌ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ مَالِكًا خَالَفَ هَذَا الْخَبَرَ وَمُخَالَفَةُ الرَّاوِي وَإِنْ كَانَتْ لَا تُوجِبُ الطَّعْنَ فِي الْخَبَرِ إِلَّا أَنَّهَا تُفِيدُ نَوْعَ مَرْجُوحِيَّةٍ بِالنِّسْبَةِ إِلَى خَبَرٍ وَاحِدٍ خلى عَنْ هَذَا الطَّعْنِ، فَكَيْفَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْقُرْآنِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ
Bil ki bu haberle istidlâl etmek birkaç yönden zayıftır: Birincisi: Âhâd haber, Kur'an'ın zâhirine muarız olamaz. İkincisi: Belki de o namaz nâfile idi; bu ise Mâlik'in nezdinde de caizdir. Üçüncüsü: Mâlik bu habere muhalefet etmiştir; râvinin muhalefeti habere ta'n etmeyi gerektirmese bile, bu ta'ndan uzak kalmış olan bir âhâd habere nispetle bir tür mercûhiyet ifade eder; kaldı ki Kur'an'a nispetle nasıl olsun! Dördüncüsü ise
الشَّيْخَيْنِ أَوْرَدَا فِي الصَّحِيحَيْنِ عَنِ ابن جريح عَنْ عَطَاءٍ: سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا دَخَلَ النَّبِيُّ ﷺ الْبَيْتَ دَعَا فِي نَوَاحِيهِ كُلِّهَا وَلَمْ يُصَلِّ حَتَّى خَرَجَ مِنْهُ، فَلَمَّا خَرَجَ رَكَعَ رَكْعَتَيْنِ فِي قِبَلِ الْكَعْبَةِ وَقَالَ: «هَذِهِ الْقِبْلَةُ»
Şeyhayn'ın Sahîhayn'da İbn Cüreyc'den, onun Atâ'dan rivayet ettiğine göre: İbn Abbas'ın şöyle dediğini işittim: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Beyt'e girdiğinde her tarafında dua etti ve oradan çıkıncaya kadar namaz kılmadı. Çıkınca da Kâbe'nin ön tarafında iki rekât namaz kıldı ve: «Kıble işte burasıdır» buyurdu.”
وَالتَّعَارُضُ حَاصِلٌ مِنْ وَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ النَّفْيَ وَالْإِثْبَاتَ يَتَعَارَضَانِ. وَالثَّانِي:
Tearuz iki vecihten hasıl olmaktadır: Birincisi: Nefiy (olumsuzluk) ile ispat birbiriyle çelişir. İkincisi:
قَوْلُهُ ﷺ: «هَذِهِ الْقِبْلَةُ»
Onun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kıble işte burasıdır» buyurması,
يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ تَوَجُّهِ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ وَمَنْ جَوَّزَ الصَّلَاةَ دَاخِلَ الْبَيْتِ لَا يُوجِبُ عَلَيْهِ اسْتِقْبَالَ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ بَلْ جَوَّزَ اسْتِدْبَارَهُ. وَالْجَوَابُ: عَنِ اسْتِدْلَالِ مَالِكٍ ﵀ أَنْ نَقُولَ قَوْلُهُ: (وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ) إِمَّا أَنْ يَكُونَ صِيغَةَ عُمُومٍ أَوْ لَا يَكُونَ فَإِنْ كَانَ صِيغَةَ عُمُومٍ فَقَدْ تَنَاوَلَ الْإِنْسَانَ الَّذِي يَكُونُ فِي الْبَيْتِ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ مَنْ كَانَ فِي الْبَيْتِ أَنْ يَتَوَجَّهَ إِلَيْهِ، فَالْآتِي بِهِ يَكُونُ خَارِجًا عَنِ الْعُهْدَةِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ صِيغَةَ عُمُومٍ لَمْ تَكُنِ الآية متناولة
o mekâna yönelmenin zorunlu olduğuna delalet eder; oysa Beyt'in içinde namaz kılmayı caiz gören kimse, o mekâna yönelmeyi ona vacip kılmaz, bilakis ona arkasını dönmesini de caiz görür. Mâlik'in (rahimehullâh) istidlâline verilecek cevap şudur: Biz deriz ki: Onun { وَحَيْثُ مَا كُنتُمْ } “Ve nerede olursanız” kavli ya umum sîgasıdır ya da değildir. Şayet umum sîgası ise, Beyt'in içinde bulunan insanı da kapsamıştır. Dolayısıyla sanki Yüce Allah Beyt'in içinde bulunan kimseye de ona yönelmesini emretmiş gibidir; binaenaleyh bunu yerine getiren kimse sorumluluktan çıkmış olur. Şayet umum sîgası değilse, ayet bu meseleyi
لِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ الْبَتَّةَ، فَلَا تَدُلُّ عَلَى حُكْمِهَا لَا بِالنَّفْيِ وَلَا بِالْإِثْبَاتِ، ثُمَّ الْمُعْتَمَدُ فِي الْمَسْأَلَةِ أَنَّ الْإِنْسَانَ الْوَاحِدَ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَتَوَجَّهَ إِلَى كُلِّ الْبَيْتِ، بَلْ إِنَّمَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَتَوَجَّهَ إِلَى جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْبَيْتِ وَالَّذِي فِي الْبَيْتِ يَتَوَجَّهُ إِلَى جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْبَيْتِ فَقَدْ كَانَ آتِيًا بِمَا أُمِرَ بِهِ فَوَجَبَ أَنْ يَخْرُجَ عَنِ الْعُهْدَةِ.
kesinlikle kapsamaz; dolayısıyla onun hükmüne ne nefyen ne de ispaten delalet eder. Sonra bu meselede dayanılan asıl nokta şudur: Tek bir insanın Beyt'in tamamına yönelmesi mümkün değildir; bilakis onun ancak Beyt'in cüzlerinden bir cüze yönelmesi mümkündür. Beyt'in içinde olan kimse de Beyt'in cüzlerinden bir cüze yönelmektedir; o hâlde emrolunduğu şeyi yerine getirmiş olur, dolayısıyla sorumluluktan çıkması vacip olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْكَعْبَةَ عِبَارَةٌ عَنْ أَجْسَامٍ مَخْصُوصَةٍ هِيَ السَّقْفُ وَالْحِيطَانُ وَالْبِنَاءُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ تِلْكَ الْأَجْسَامَ حَاصِلَةٌ فِي أَحْيَازٍ مَخْصُوصَةٍ، فَالْقِبْلَةُ إِمَّا أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الْأَحْيَازَ فَقَطْ، أَوْ تِلْكَ الْأَجْسَامَ فَقَطْ، أَوْ تِلْكَ الْأَجْسَامَ بِشَرْطِ حُصُولِهَا فِي تِلْكَ الْأَحْيَازِ لَا جَائِزَ أَنْ يُقَالَ أَنَّهَا تِلْكَ الْأَجْسَامُ فَقَطْ، لِأَنَّا أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّهُ لَوْ نُقِلَ تُرَابُ الْكَعْبَةِ وَمَا فِي بِنَائِهَا مِنَ الْأَحْجَارِ وَالْخَشَبِ إِلَى مَوْضِعٍ آخَرَ وَبُنِيَ بِهِ بِنَاءٌ وَتَوَجَّهَ إِلَيْهِ أَحَدٌ فِي الصَّلَاةِ لَمْ يَجُزْ ذَلِكَ وَلَا جائز أن يقال: / إنها تلك الْأَجْسَامِ بِشَرْطِ كَوْنِهَا فِي تِلْكَ الْأَحْيَازِ لِأَنَّ الْكَعْبَةَ لَوِ انْهَدَمَتْ وَالْعِيَاذُ بِاللَّهِ، وَأُزِيلَ عَنْ تِلْكَ الْأَحْيَازِ تِلْكَ الْأَحْجَارُ وَالْخَشَبُ، وَبَقِيَتِ الْعَرْصَةُ خَالِيَةً، فَإِنَّ أَهْلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ إِذَا تَوَجَّهُوا إِلَى ذَلِكَ الْجَانِبِ صَحَّتْ صَلَاتُهُمْ وَكَانُوا مُسْتَقْبِلِينَ لِلْقِبْلَةِ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يُقَالَ: الْقِبْلَةُ هُوَ ذَلِكَ الْخَلَاءُ الَّذِي حَصَلَ فِيهِ تِلْكَ الْأَجْسَامُ، وَهَذَا الْمَعْنَى كَمَا ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ، فَهُوَ أَيْضًا مُطَابِقٌ لِلْآيَةِ لِأَنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ اسْمٌ لِذَلِكَ الْبِنَاءِ الْمُرَكَّبِ مِنَ السَّقْفِ وَالْحِيطَانِ وَالْمِقْدَارُ وَجِهَةُ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ هُوَ الْأَحْيَازُ الَّتِي حَصَلَتْ فِيهَا تِلْكَ الْأَجْسَامُ، فَإِذَا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِالتَّوَجُّهِ إِلَى جِهَةِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، كَانَتِ الْقِبْلَةُ هُوَ ذَلِكَ الْقَدْرُ مِنَ الْخَلَاءِ وَالْفَضَاءِ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَالَ أَصْحَابُنَا: لَوِ انْهَدَمَتِ الْكَعْبَةُ وَالْعِيَاذُ بِاللَّهِ، فَالْوَاقِفُ فِي عَرْصَتِهَا لَا تَصِحُّ صَلَاتُهُ لِأَنَّهُ لَا يُعَدُّ مُسْتَقْبِلًا لِلْقِبْلَةِ، وَذَكَرَ ابْنُ سُرَيْجٍ أَنَّهُ يَصِحُّ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَالِاخْتِيَارُ عِنْدِي وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا بَيَّنَّا أَنَّ الْقِبْلَةَ هِيَ ذَلِكَ الْقَدْرُ الْمُعَيَّنُ مِنَ الْخَلَاءِ، وَالْوَاقِفُ فِي الْعَرْصَةِ مُسْتَقْبِلٌ لِجُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ ذَلِكَ الْخَلَاءِ فَيَكُونُ مُسْتَقْبِلًا لِلْقِبْلَةِ، فَوَجَبَ أَنْ تَصِحَّ صَلَاتُهُ، وَقَالُوا أَيْضًا: الْوَاقِفُ عَلَى سَطْحِ الْكَعْبَةِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ فِي قُبَالَتِهِ جِدَارٌ لَا تَصِحُّ صَلَاتُهُ إِلَّا عَلَى قَوْلِ ابْنِ سُرَيْجٍ وَهُوَ الِاخْتِيَارُ عِنْدِي، لِأَنَّهُ مُسْتَقْبِلٌ لِذَلِكَ الْخَلَاءِ وَالْفَضَاءِ الَّذِي هُوَ الْقِبْلَةُ فَوَجَبَ أَنْ تَصِحَّ صَلَاتُهُ.
Sekizinci Mesele: Bil ki Kâbe; tavan, duvarlar ve binadan ibaret olan belirli cisimlerin ifadesidir. Şüphe yok ki bu cisimler belirli mekânlarda (uzay boşluklarında) yer almaktadır. O hâlde kıble ya sadece o mekânlardır ya sadece o cisimlerdir ya da o cisimlerin o mekânlarda bulunması şartıyla kendileridir. Yalnızca o cisimlerdir denilmesi caiz değildir; çünkü biz, Kâbe'nin toprağı ve binasındaki taşlar ile ahşap başka bir yere nakledilse, onunla bir bina yapılsa ve namazda bir kimse oraya yönelse, bunun caiz olmayacağı hususunda icmâ etmişizdir. / O mekânlarda bulunması şartıyla o cisimlerdir denilmesi de caiz değildir; çünkü Allah korusun Kâbe yıkılsa ve o taşlar ile ahşap o mekânlardan kaldırılsa, geriye yalnızca boş arsa kalsa, doğu ve batı ehli o cihete yöneldiklerinde namazları sahih olur ve kıbleye yönelmiş sayılırlar. O hâlde geriye sadece şu söz kalır: Kıble, o cisimlerin içinde yer aldığı o boşluktur (alandır). Bu mana, zikrettiğimiz aklî delille sabit olduğu gibi ayete de uygundur; çünkü Mescid-i Haram, tavan ve duvarlardan mürekkep olan o yapının adıdır. Mescid-i Haram'ın miktarı ve yönü ise o cisimlerin içinde yer aldığı mekânlardır. Yüce Allah Mescid-i Haram cihetine yönelmeyi emredince, kıble o boşluk ve fezanın o kadarı olmuş olur. Bu sabit olunca deriz ki: Ashabımız şöyle demiştir: Allah korusun Kâbe yıkılsa, onun arsasında duran kimsenin namazı sahih olmaz; çünkü o kıbleye yönelmiş sayılmaz. İbn Süreyc ise sahih olacağını zikretmiştir ki bu Ebû Hanîfe'nin de kavlidir. Benim benimsediğim tercih ve bunun delili, açıkladığımız üzere kıblenin o boşluğun belirli bir miktarı olmasıdır. Arsada duran kimse de o boşluğun cüzlerinden bir cüze yönelmiştir; dolayısıyla kıbleye yönelmiş olur, binaenaleyh namazının sahih olması vacip olur. Şöyle de demişlerdir: Kâbe'nin damında durup da önünde bir duvar bulunmayan kimsenin namazı, İbn Süreyc'in kavli müstesna sahih olmaz. Benim tercihim de budur; çünkü o, kıble olan o boşluğa ve fezaya yönelmiştir, binaenaleyh namazının sahih olması vacip olur.
الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: لَمَّا دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى وُجُوبِ الِاسْتِقْبَالِ، وَثَبَتَ بِالْعَقْلِ أَنَّهُ لَا سَبِيلَ إِلَى الِاسْتِقْبَالِ إِلَى الْجِهَاتِ إِلَّا بِالِاجْتِهَادِ، وَثَبَتَ بِالْعَقْلِ أَنَّ مَا لَا يَتِمُّ الْوَاجِبُ إِلَّا بِهِ فَهُوَ وَاجِبٌ، لَزِمَ الْقَطْعُ بِوُجُوبِ الِاجْتِهَادِ وَالِاجْتِهَادُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَبْنِيًّا عَلَى الظَّنِّ، فَكَانَتِ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى التَّكْلِيفِ بِالظَّنِّ، فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّ التَّكْلِيفَ بِالظَّنِّ وَاقِعٌ فِي الْجُمْلَةِ وَقَدِ اسْتَدَلَّ الشَّافِعِيُّ ﵁ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْقِيَاسَ حُجَّةٌ فِي الشَّرْعِ وَهُوَ ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ إِثْبَاتٌ لِلْقِيَاسِ بِالْقِيَاسِ وَذَلِكَ لَا سَبِيلَ إِلَيْهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Dokuzuncu Mesele: Ayet istikbalin (kıbleye yönelmenin) vacip olduğuna delalet edip cihetlere yönelmenin ancak ictihad ile mümkün olacağı aklen sabit olunca ve bir vacibin ancak kendisiyle tamamlandığı şeyin de vacip olduğu aklen sabit olunca, ictihadın vücûbuna kesin olarak hükmetmek gerekmiştir. İctihadın ise mutlaka zanna dayalı olması gerekir; dolayısıyla ayet zan ile mükellef tutulmaya delalet etmiştir. Böylece zann ile mükellefiyetin genel olarak vaki olduğu bununla sabit olmuştur. eş-Şâfiî (radıyallâhu anh), kıyasın şeriatta hüccet olduğuna bununla istidlâl etmiştir; ancak bu zayıftır, çünkü bu kıyası kıyasla ispat etmektir ve buna da imkân yoktur. Doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: الظَّاهِرُ أَنَّهُ لَا يَجِبُ نِيَّةُ اسْتِقْبَالِ الْقِبْلَةِ لِأَنَّ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى وُجُوبِ الِاسْتِقْبَالِ وَالْآتِي بِهِ آتٍ بِمَا دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَيْهِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجِبَ عَلَيْهِ نِيَّةٌ أُخْرَى، كَمَا فِي سَتْرِ الْعَوْرَةِ وَطَهَارَةِ الْمَكَانِ وَالثَّوْبِ.
Onuncu Mesele: Zâhir olan şudur ki kıbleye yönelme niyetinde bulunmak vacip değildir. Çünkü ayet yönelmenin vacipliğine delalet etmiştir; bunu yerine getiren kimse ayetin delalet ettiği şeyi yerine getirmiş olur. Binaenaleyh avret yerini örtmede, mekânın ve elbisenin temizliğinde olduğu gibi, üzerine başka bir niyetin vacip olmaması gerekir.
الْمَسْأَلَةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: اسْتِقْبَالُ الْقِبْلَةِ سَاقِطٌ عِنْدَ قِيَامِ الْعُذْرِ كَمَا فِي حَالِ الْمُسَايَفَةِ، وَيَلْحَقُ بِهِ الْخَوْفُ عَلَى النَّفْسِ مِنَ الْعَدُوِّ، أَوْ مِنَ السَّبُعِ، أَوْ مِنَ الْجَمَلِ الصَّائِلِ، أَوْ عِنْدَ الْخَطَأِ فِي الْقِبْلَةِ بِسَبَبِ التَّيَامُنِ وَالتَّيَاسُرِ، أَوْ فِي أَدَاءِ النَّوَافِلِ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ الْعَاجِزَ عَنْ تَحْصِيلِ الْعِلْمِ وَالظَّنِّ إِذَا أَدَّى الصَّلَاةَ أَنْ يَسْقُطَ عَنْهُ الْقَضَاءُ، وَكَذَا الْمُجْتَهِدُ إِذَا كان لَهُ تَعَيُّنُ الْخَطَأِ.
On Birinci Mesele: Kılıçla savaş hâlinde olduğu gibi, mazeret bulunduğunda kıbleye yönelmek düşer. Düşmandan, yırtıcı hayvandan veya saldırgan deveden dolayı can korkusu çekmek, sağa veya sola sapma sebebiyle kıblede hata etmek yahut nâfileleri kılmak da buna dâhildir. Bu durum, ilim ve zan elde etmekten âciz olan kimsenin namazı kıldığında kazanın üzerinden düşmesini iktiza eder; aynı şekilde hatası kesinleşen müctehid için de böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: إِذَا تَوَجَّهَ إِلَى جِهَةٍ ثُمَّ تَغَيَّرَ اجْتِهَادُهُ وَهُوَ فِي الصَّلَاةِ فَعَلَيْهِ أَنْ يَنْحَرِفَ وَيَتَحَوَّلَ وَيَبْنِيَ
On İkinci Mesele: Bir cihete yönelir de sonra namazın içindeyken ictihadı değişirse, yönünü çevirmesi, dönmesi ve [namazını] bina etmesi (kaldığı yerden devam ettirmesi) gerekir;
لِأَنَّ عَارِضَ الِاجْتِهَادِ لَا يُبْطِلُ السَّابِقَ، فَكَذَلِكَ فِيمَنْ صَدَّقَ مُخْبِرًا، ثُمَّ جَاءَ آخَرُ نَفْسُهُ إِلَيْهِ أَسْكَنُ فَأَخْبَرَهُ بِخِلَافِهِ، فَهَذَا مَا يَتَعَلَّقُ بِالْمَسَائِلِ الْمُسْتَنْبَطَةِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ فِي حُكْمِ الاستقبال والله أعلم.
çünkü sonradan arız olan ictihad öncekini iptal etmez. Aynı şekilde bir haber vereni tasdik edip sonra nefsinin kendisine daha çok güvendiği bir başkası gelerek ona bunun aksini haber veren kimsenin durumu da böyledir. İşte bu ayetten istinbat edilen istikbal hükmüne dair meselelerle ilgili hususlar bunlardır. Doğrusunu Allah bilir.
/ قوله تعالى: وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ فِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
/ Yüce Allah'ın: { وَحَيْثُ مَا كُنتُمْ فَوَلُّوا۟ وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُۥ } “Ve nerede olursanız olun, yüzlerinizi onun tarafına çevirin” kavlinde iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذَا لَيْسَ بِتَكْرَارٍ، وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ. أَحَدُهُمَا: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ خِطَابٌ مَعَ الرَّسُولِ ﵇ لا مع الأمة، وقوله: وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ خِطَابٌ مَعَ الْكُلِّ. وثانيها: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْأُولَى مُخَاطَبَتُهُمْ وَهُمْ بِالْمَدِينَةِ خَاصَّةً، وَقَدْ كَانَ مِنَ الْجَائِزِ لَوْ وَقَعَ الِاخْتِصَارُ عليه أن يظن أن هذه القبلة قبلة لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ خَاصَّةً، فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُمْ أَيْنَمَا حَصَلُوا مِنْ بِقَاعِ الْأَرْضِ يَجِبُ أَنْ يَسْتَقْبِلُوا نَحْوَ هَذِهِ الْقِبْلَةِ.
Birinci Mesele: Bu bir tekrar değildir. Bunun açıklaması iki vecihledir: Birincisi: Yüce Allah'ın { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ } “Artık yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir” kavli ümmete değil, Resûl'e (aleyhisselâm) hitaptır. { وَحَيْثُ مَا كُنتُمْ فَوَلُّوا۟ وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُۥ } “Ve nerede olursanız olun, yüzlerinizi onun tarafına çevirin” kavli ise herkesedir. İkincisi: Birincisiyle kastedilen, özellikle Medine'de bulundukları sıradaki hitaptır. Şayet bununla yetinilseydi, bu kıblenin özellikle Medine ehline ait bir kıble olduğu zannedilebilirdi. Bu sebeple Yüce Allah, yeryüzünün neresinde bulunurlarsa bulunsunlar bu kıbleye yönelmelerinin vacip olduğunu beyan buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ يَعْنِي: وَأَيْنَمَا كُنْتُمْ وَمَوْضِعُ (كُنْتُمْ) مِنَ الْإِعْرَابِ جَزْمٌ بِالشَّرْطِ كَأَنَّهُ قِيلَ: حَيْثُمَا تَكُونُوا، وَالْفَاءُ جَوَابٌ.
İkinci Mesele: { وَحَيْثُ مَا كُنتُمْ فَوَلُّوا۟ وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُۥ } “Ve nerede olursanız olun, yüzlerinizi onun tarafına çevirin” kavli, yani “nerede bulunursanız bulunun” demektir. { كُنْتُمْ } kelimesinin iraptaki yeri, şart sebebiyle meczûmdur; sanki “حَيْثُمَا تَكُونُوا” (nerede olursanız olun) denilmiş gibidir, ف (fe) harfi ise cevaptır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا۟ الْكِتَٰبَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ ۗ وَمَا اللَّهُ بِغَٰفِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ } “Şüphesiz kendilerine kitap verilenler, onun Rablerinden [gelen] bir gerçek olduğunu pekâlâ bilirler. Allah onların yaptıklarından gafil değildir” kavline gelince; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ الْيَهُودُ خَاصَّةً، وَالْكِتَابُ هُوَ التَّوْرَاةُ عَنِ السُّدِّيِّ، وَقِيلَ: بَلِ الْمُرَادُ أَحْبَارُ الْيَهُودِ وَعُلَمَاءُ النَّصَارَى وَهُوَ الصَّحِيحُ لِعُمُومِ اللَّفْظِ وَالْكِتَابُ الْمُتَقَدِّمُ هُوَ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ، وَلَا بُدَّ أَنْ يَكُونُوا عَدَدًا قَلِيلًا لِأَنَّ الْكَثِيرَ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِمُ التَّوَاطُؤُ عَلَى الْكِتْمَانِ.
Birinci Mesele: { وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Şüphesiz kendilerine kitap verilenler” kavliyle kastedilen özellikle Yahudilerdir; es-Süddî'den nakledildiğine göre Kitap ise Tevrat'tır. Bilakis Yahudi hahamları ile Hristiyan âlimlerinin kastedildiği de söylenmiştir ki lafzın umumî olması sebebiyle sahih olan da budur. Geçen Kitap ise Tevrat ve İncil'dir. Bunların az sayıda bir topluluk olması gerekir; çünkü kalabalık bir topluluğun [gerçeği] gizleme üzerinde ittifak etmesi caiz değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: أَنَّهُ الْحَقُّ رَاجِعٌ إِلَى مَذْكُورٍ سَابِقٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الرَّسُولِ كَمَا تَقَدَّمَ ذِكْرُ الْقِبْلَةِ، فَجَازَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ الْقَوْمَ يَعْلَمُونَ أَنَّ الرَّسُولَ مَعَ شَرْعِهِ وَنُبُوَّتِهِ حَقٌّ فَيَشْتَمِلُ ذَلِكَ عَلَى أَمْرِ الْقِبْلَةِ وَغَيْرِهَا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى هَذَا التَّكْلِيفِ الْخَاصِّ بِالْقِبْلَةِ، وَأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ، وَهَذَا الِاحْتِمَالُ الْأَخِيرُ أَقْرَبُ لِأَنَّهُ أَلْيَقُ بِالْكَلَامِ إِذِ الْمَقْصُودُ بِالْآيَةِ ذَلِكَ دُونَ غَيْرِهِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُمْ كَيْفَ عَرَفُوا ذَلِكَ؟ وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: أَنَّ قَوْمًا مِنْ عُلَمَاءِ الْيَهُودِ كَانُوا عَرَفُوا فِي كُتُبِ أَنْبِيَائِهِمْ خَبَرَ الرَّسُولِ وَخَبَرَ الْقِبْلَةِ وَأَنَّهُ يُصَلِّي إِلَى الْقِبْلَتَيْنِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْلَمُونَ أَنَّ الْكَعْبَةَ هِيَ الْبَيْتُ الْعَتِيقُ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى قِبْلَةً لِإِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ ﵉. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْلَمُونَ نُبُوَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ لِمَا ظَهَرَ عَلَيْهِ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ، وَمَتَى عَلِمُوا نُبُوَّتَهُ فَقَدْ عَلِمُوا لَا مَحَالَةَ أَنَّ كُلَّ مَا أَتَى بِهِ فَهُوَ حَقٌّ فَكَانَ هَذَا التَّحْوِيلُ حَقًّا.
İkinci Mesele: { أَنَّهُ الْحَقُّ } “Onun gerçek olduğunu” kavlindeki zamir daha önce zikredilene racidir. Kıble zikredildiği gibi Resûl de daha önce zikredilmişti. Dolayısıyla o kavmin, Resûl'ün şeriatı ve peygamberliğiyle birlikte hak olduğunu bildikleri manasının kastedilmiş olması caizdir ki bu kıble meselesini ve diğerlerini de kapsar. Kıbleye ait bu özel mükellefiyete raci olması ve onların bunun hak olduğunu bilmeleri manası da muhtemeldir. Bu son ihtimal daha uygundur; zira ayette kastedilen başkası değil sadece budur, dolayısıyla kelama en layık olanı budur. Sonra onlar bunu nasıl bildiler hususunda ihtilaf etmiş ve bu konuda vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Yahudi âlimlerinden bir topluluk peygamberlerinin kitaplarında Resûl'ün haberini, kıblenin haberini ve onun iki kıbleye doğru namaz kılacağını öğrenmişlerdi. İkincisi: Onlar Kâbe'nin, Yüce Allah'ın İbrâhim ve İsmâil (aleyhimesseleme) için kıble kıldığı Beyt-i Atîk olduğunu biliyorlardı. Üçüncüsü: Onlar onda zahir olan mucizeler sebebiyle Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğini biliyorlardı. Onun peygamberliğini bildiklerine göre, şüphesiz getirdiği her şeyin hak olduğunu da bilmişlerdi; binaenaleyh bu [kıble] değişikliği de hak idi.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Onun: { وَمَا اللَّهُ بِغَٰفِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ } “Allah onların yaptıklarından gafil değildir” kavline gelince; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابن عمار وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: تَعْمَلُونَ بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ لِلْمُسْلِمِينَ، وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ عَلَى أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْيَهُودِ.
Birinci Mesele: İbn Âmir, Hamza ve el-Kisâî; Müslümanlara hitap olarak te harfiyle { تَعْمَلُونَ } şeklinde okumuşlardır. Geri kalanlar ise Yahudilere raci olmak üzere ye harfiyle okumuşlardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّا إِنْ جَعَلْنَاهُ خِطَابًا لِلْمُسْلِمِينَ فَهُوَ وَعْدٌ لَهُمْ وَبِشَارَةٌ أَيْ لَا يَخْفَى على جدكم واجتهادهم فِي قَبُولِ الدِّينِ، فَلَا أُخِلُّ بِثَوَابِكُمْ، وَإِنْ جَعَلْنَاهُ كَلَامًا مَعَ الْيَهُودِ فَهُوَ وَعِيدٌ وَتَهْدِيدٌ لَهُمْ، وَيُحْتَمَلُ أَيْضًا أَنَّهُ لَيْسَ بِغَافِلٍ عَنْ مكافأتهم ومجازاتهم وإن لم يجعلها لَهُمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَحْسَبَنَّ/ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ [إِبْرَاهِيمَ: ٤٢]
İkinci Mesele: Şayet bunu Müslümanlara hitap kılarsak bu onlar için bir vaat ve bir müjdedir; yani “Dini kabul etme hususundaki gayretiniz ve çabanız bana gizli kalmaz, dolayısıyla mükâfatınızı eksiltmem” demektir. Şayet Yahudilere yönelik bir söz kılarsak bu onlar için bir tehdit ve korkutmadır. Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi, bunu onlara tahsis etmese bile, onların cezalandırılmasından ve karşılıklarının verilmesinden gafil olmadığı manası da muhtemeldir: { وَلَا تَحْسَبَنَّ / اللَّهَ غَٰفِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّٰلِمُونَ ۚ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَٰرُ } “Sakın Allah'ı zalimlerin yaptıklarından gafil sanma! O, onları ancak gözlerin dehşetle donup kalacağı bir güne erteliyor.” [İbrâhîm: 42]
[سورة البقرة (٢) : آية ١٤٥]
[Bakara Suresi (2): Ayet 145]
وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٤٥)
{ وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَّا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ ۚ وَمَا أَنتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ ۚ وَمَا بَعْضُهُم بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ ۚ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُم مِّن بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ۙ إِنَّكَ إِذًا لَّمِنَ الظَّالِمِينَ } “(145) Andolsun ki sen kendilerine kitap verilenlere her türlü delili getirsen de onlar senin kıblene uymazlar. Sen de onların kıblesine uyacak değilsin. Onlar birbirlerinin kıblesine de uymazlar. Sana gelen ilimden sonra eğer onların hevalarına uyacak olursan, o takdirde mutlaka zalimlerden olursun.”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَعْلَمُونَ أَنَّ هَذِهِ الْقِبْلَةَ حَقٌّ، بين بعد ذلك صِفَتَهُمْ لَا تَتَغَيَّرُ فِي الِاسْتِمْرَارِ عَلَى الْمُعَانَدَةِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Yüce Allah önceki ayette kendilerine kitap verilenlerin bu kıblenin hak olduğunu bildiklerini beyan buyurunca, bundan sonra onların inat üzerinde devam etme sıfatlarının değişmeyeceğini beyan etmiştir. Ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي قَوْلِهِ: وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ فَقَالَ الْأَصَمُّ: الْمُرَادُ عُلَمَاؤُهُمُ الَّذِينَ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ بِقَوْلِهِ: وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ [البقرة: ١٤٤] وَاحْتَجَّ عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ. أَحَدُهَا: قَوْلُهُ: وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ فَوَصَفَهُمْ بِأَنَّهُمْ يَتَّبِعُونَ الْهَوَى، وَمَنِ اعْتَقَدَ فِي الْبَاطِلِ أَنَّهُ حَقٌّ فَإِنَّهُ لَا يَكُونُ مُتَّبِعًا لِهَوَى النَّفْسِ، بَلْ يَكُونُ فِي ظَنِّهِ أَنَّهُ مُتَّبِعٌ لِلْهُدَى فَأَمَّا الَّذِينَ يَعْلَمُونَ بِقُلُوبِهِمْ، ثُمَّ يُنْكِرُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ، فَهُمُ الْمُتَّبِعُونَ لِلْهَوَى. وَثَانِيهَا: أَنَّ مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ لَا يَتَنَاوَلُ عَوَامَّهُمْ بَلْ هُوَ مُخْتَصٌّ بِالْعُلَمَاءِ، وَمَا بَعْدَهَا وَهُوَ قَوْلُهُ: الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ [الأنعام: ٢٠] مُخْتَصٌّ بِالْعُلَمَاءِ أَيْضًا إِذْ لَوْ كَانَ عَامًّا فِي الْكُلِّ امْتَنَعَ الْكِتْمَانُ لِأَنَّ الْجَمْعَ الْعَظِيمَ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِمُ الْكِتْمَانُ، وَإِذَا كَانَ مَا قَبْلَهَا وَمَا بَعْدَهَا خَاصًّا فَكَذَا هَذِهِ الْآيَةُ الْمُتَوَسِّطَةُ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ مُصِرُّونَ عَلَى قَوْلِهِمْ، وَمُسْتَمِرُّونَ عَلَى بَاطِلِهِمْ، وَأَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ عَنْ ذَلِكَ الْمَذْهَبِ بِسَبَبِ شَيْءٍ مِنَ الدَّلَائِلِ وَالْآيَاتِ، وَهَذَا شَأْنُ الْمُعَانِدِ اللَّجُوجِ، لَا شَأْنَ الْمُعَانِدِ الْمُتَحَيِّرِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّا لَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْعُمُومِ لَصَارَتِ الْآيَةُ كَذِبًا لِأَنَّ كَثِيرًا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمَنَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَتَبِعَ قَبِلْتَهُ.
Birinci Mesele: { وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ } “Andolsun ki sen kendilerine kitap verilenlere... getirsen” kavli hakkında ihtilaf etmişlerdir. el-Asam dedi ki: Kastedilenler, Yüce Allah'ın geçen ayette haklarında { وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ } “Şüphesiz kendilerine kitap verilenler, onun Rablerinden [gelen] bir gerçek olduğunu pekâlâ bilirler” [Bakara: 144] buyurarak haber verdiği âlimleridir. Buna dair birtakım vecihlerle delil getirdi: Birincisi: { وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُم } “Eğer onların hevalarına uyacak olursan” kavlidir. Onları nefislerinin hevalarına uymakla vasfetmiştir. Bâtılın hak olduğuna inanan kimse nefsinin hevasına uymuş olmaz, bilakis zannınca o hidayete uymaktadır; kalpleriyle bilip de dilleriyle inkâr edenlere gelince, işte hevalarına uyanlar onlardır. İkincisi: Bu ayetin öncesi olan { وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ } “Şüphesiz kendilerine kitap verilenler, onun gerçek olduğunu pekâlâ bilirler” kavli onların avamını kapsamaz, bilakis âlimlere mahsustur. Sonrası olan { الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz onu öz oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar” [En'âm: 20] kavli de yine âlimlere mahsustur; zira şayet herkes hakkında umumî olsaydı [gerçeği] gizlemek imkânsız olurdu, çünkü büyük bir topluluğun gizleme üzerinde ittifak etmesi caiz değildir. Öncesi ve sonrası özel olunca, bu aradaki ayet de böyledir. Üçüncüsü: Yüce Allah onların sözlerinde ısrarcı, bâtıllarında kararlı olduklarını ve hiçbir delil ve ayet sebebiyle o mezhepten dönmeyeceklerini haber vermiştir; bu ise şaşkınlık içindeki muanidin değil, inatçı ve direngen muanidin şânıdır. Dördüncüsü: Şayet bunu umuma hamletseydik ayet -hâşâ- hilaf-ı vâki (yalan) olurdu; çünkü Ehl-i Kitap'tan pek çok kimse Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) iman etmiş ve onun kıblesine uymuştur.
وَقَالَ آخَرُونَ: بَلِ الْمُرَادُ جَمِيعُ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِأَنَّ قَوْلَهُ: الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ صِيغَةُ عُمُومٍ فَيَتَنَاوَلُ الْكُلَّ، ثُمَّ أَجَابُوا عَنِ الْحُجَّةِ الْأُولَى أَنَّ صَاحِبَ الشُّبْهَةِ صَاحِبُ هَوًى فِي الْحَقِيقَةِ، لِأَنَّهُ مَا تَمَّمَ النَّظَرَ وَالِاسْتِدْلَالَ فَإِنَّهُ لَوْ أَتَى بِتَمَامِ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ لَوَصَلَ إِلَى الْحَقِّ، فَحَيْثُ لَمْ يَصِلْ إِلَيْهِ عَلِمْنَا أَنَّهُ تَرَكَ النَّظَرَ التَّامَّ بِمُجَرَّدِ الْهَوَى، وَأَجَابُوا عَنِ الْحُجَّةِ الثَّانِيَةِ بِأَنَّهُ لَيْسَ يَمْتَنِعُ أَنْ يُرَادَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى بَعْضُهُمْ، وَفِي الْآيَةِ الثَّانِيَةِ كُلُّهُمْ، وَأَجَابُوا عَنِ الْحُجَّةِ الثَّالِثَةِ أَنَّ الْعُلَمَاءَ لَمَّا كَانُوا مُصِرِّينَ عَلَى الشُّبُهَاتِ، وَالْعَوَامَّ كَانُوا مُصِرِّينَ عَلَى اتِّبَاعِ أُولَئِكَ الْعُلَمَاءِ كَانَ/ الْإِصْرَارُ حَاصِلًا فِي الْكُلِّ، وَأَجَابُوا عَنِ الْحُجَّةِ الرَّابِعَةِ بِأَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ بِكُلِّيَّتِهِمْ لَا يُؤْمِنُونَ، وَقَوْلُنَا: كُلُّ الْيَهُودِ لَا يُؤْمِنُونَ مُغَايِرٌ لِقَوْلِنَا إِنَّ أَحَدًا مِنْهُمْ لَا يُؤْمِنُ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis kastedilen, Yahudi ve Hristiyanlardan oluşan Ehl-i Kitap'ın tamamıdır. Buna delil olarak { الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ } “Kendilerine kitap verilenler” kavlinin umum sîgası olduğunu ve dolayısıyla herkesi kapsadığını ileri sürdüler. Sonra birinci delile şöyle cevap verdiler: Şüphe sahibi olan kimse hakikatte heva sahibidir; çünkü o, nazar ve istidlâli tamamlamamıştır. Şayet nazar ve istidlâli tam olarak yerine getirseydi hakka ulaşırdı; binaenaleyh hakka ulaşmadığına göre, tam nazarı sırf hevası sebebiyle terk ettiğini anlarız. İkinci delile şöyle cevap verdiler: Birinci ayette bazılarının, ikinci ayette ise hepsinin kastedilmiş olması imkânsız değildir. Üçüncü delile şöyle cevap verdiler: Âlimler şüpheler üzerinde ısrarcı, avam da o âlimlere tâbi olma üzerinde ısrarcı oldukları için / ısrar hepsinde hasıl olmuştur. Dördüncü delile ise şöyle cevap verdiler: Yüce Allah onların bir bütün olarak iman etmeyeceklerini haber vermiştir; bizim “Yahudilerin hepsi iman etmez” sözümüz, “Onlardan hiç kimse iman etmez” sözümüzden farklıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ الْكَعْبِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى جَوَازِ أَنْ لَا يَكُونَ فِي الْمَقْدُورِ لُطْفٌ لِبَعْضِهِمْ، قَالَ: لِأَنَّهُ لَوْ حَصَلَ فِي الْمَقْدُورِ لِهَؤُلَاءِ لُطْفٌ، لَكَانَ فِي جُمْلَةِ الْآيَاتِ مَا لَوْ أَتَاهُمْ بِهِ لَكَانُوا يُؤْمِنُونَ، فَكَانَ لَا يَصِحُّ هَذَا الْخَبَرُ عَلَى وَجْهِ الْقَطْعِ.
İkinci Mesele: el-Ka'bî, bazılarının kudretinde bir lütuf bulunmamasının caiz olduğuna bu ayetle delil getirip şöyle demiştir: Çünkü şayet bunlar için kudrette bir lütuf hasıl olsaydı, ayetlerin toplamı içinde kendilerine getirildiğinde iman edecekleri bir şey mutlaka bulunurdu; bu durumda da bu haber kesin bir tarzda sahih olmazdı.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ أَبُو مُسْلِمٍ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ عِلْمَ اللَّهِ تَعَالَى فِي عِبَادِهِ وَمَا يَفْعَلُونَهُ لَيْسَ بِحُجَّةٍ لَهُمْ فِيمَا يَرْتَكِبُونَ، فَإِنَّهُمْ مُسْتَطِيعُونَ لِأَنْ يَفْعَلُوا الْخَيْرَ الَّذِي أُمِرُوا بِهِ وَيَتْرُكُوا ضِدَّهُ الَّذِي نُهُوا عَنْهُ، وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهِ عَلَى الْقَوْلِ بِتَكْلِيفِ مَا لَا يُطَاقُ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ لَا يَتَّبِعُونَ قِبْلَتَهُ، فَلَوِ اتَّبَعُوا قِبْلَتَهُ لزم انقلاب
Üçüncü Mesele: Ebû Müslim, Allah Teâlâ'nın kulları ve onların yapacakları şeyler hakkındaki ilminin, irtikâp ettikleri fiillerde onlar için bir hüccet (mazeret) olmadığına bu ayetle delil getirmiştir; zira onlar kendilerine emrolunan hayrı yapmaya ve nehyolundukları zıddını terk etmeye güç yetirebilirler. Ashabımız ise güç yetirilemeyecek şeyle mükellef tutmanın (teklîf-i mâ lâ yutâk) varlığına bununla delil getirmişlerdir; o da şudur: Yüce Allah onların onun kıblesine uymayacaklarını haber vermiştir. Şayet onun kıblesine uysalardı
خَبَرِ اللَّهِ الصِّدْقِ كَذِبًا وَعِلْمِهِ جَهْلًا وَهُوَ مُحَالٌ، وَمُسْتَلْزِمُ الْمُحَالِ مُحَالٌ، فَكَانَ ذَلِكَ مُحَالًا وَقَدْ أُمِرُوا بِهِ فَقَدْ أُمِرُوا بِالْمُحَالِ وَتَمَامُ الْقَوْلِ فِيهِ مَذْكُورٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ [الْبَقَرَةِ: ٦] .
Allah'ın doğru haberinin yalana, ilminin de cehalete dönüşmesi gerekirdi ki bu imkânsızdır; imkânsızı gerektiren şey de imkânsızdır. Dolayısıyla bu imkânsızdı; hâlbuki bununla emrolunmuşlardır, şu hâlde imkânsız olanla emrolunmuşlardır. Bu konudaki sözün tamamı Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir, inanmazlar.” [Bakara: 6] kavlinde zikredilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: إِنَّمَا حَكَمَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ عَنْ أَبَاطِيلِهِمْ بِسَبَبِ الْبُرْهَانِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ إِعْرَاضَهُمْ عَنْ قَبُولِ هَذَا الدِّينِ لَيْسَ عَنْ شُبْهَةٍ يُزِيلُهَا بِإِيرَادِ الْحُجَّةِ، بَلْ هُوَ مَحْضُ الْمُكَابَرَةِ وَالْعِنَادِ وَالْحَسَدِ، وَذَلِكَ لَا يَزُولُ بِإِيرَادِ الدَّلَائِلِ.
Dördüncü Mesele: Yüce Allah'ın onların bürhan sebebiyle bâtıllarından dönmeyeceklerine hükmetmesi şundandır: Çünkü onların bu dini kabul etmekten yüz çevirmeleri, hüccet getirilerek giderilecek bir şüpheden kaynaklanmamaktadır; bilakis sırf kibre kapılma, inat ve hasettendir. Bu ise deliller getirmekle zâil olmaz.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اخْتَلَفُوا فِي قَوْلِهِ: مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ قَالَ الْحَسَنُ وَالْجُبَّائِيُّ: أَرَادَ جَمِيعَهُمْ، كَأَنَّهُ قَالَ:
Beşinci Mesele: { مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ } “Onlar senin kıblene uymazlar” kavli hakkında ihtilaf ettiler. el-Hasan ve el-Cübbâî dediler ki: Onların tamamını kastetmiştir; sanki şöyle demiştir:
لَا يَجْتَمِعُونَ عَلَى اتِّبَاعِ قِبْلَتِكَ، عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى [الْأَنْعَامِ: ٣٥] وَقَالَ الْأَصَمُّ وَغَيْرُهُ: بَلِ الْمُرَادُ أَنَّ أَحَدًا مِنْهُمْ لَا يُؤْمِنُ، قَالَ الْقَاضِي: إِنْ أُرِيدَ بِأَهْلِ الْكِتَابِ كُلِّهِمُ الْعُلَمَاءُ مِنْهُمْ وَالْعَوَامُّ فَلَا بُدَّ مِنْ تَأْوِيلِ الْحَسَنِ، وَإِنْ أُرِيدَ بِهِ الْعُلَمَاءُ نَظَرْنَا فَإِنْ كَانَ فِي عُلَمَائِهِمُ الْمُخَاطَبِينَ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَنْ قَدْ آمَنَ وَجَبَ أَيْضًا ذَلِكَ التَّأْوِيلُ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهِمْ مَنْ قَدْ آمَنَ صَحَّ إِجْرَاؤُهُ عَلَى ظَاهِرِهِ فِي رُجُوعِ النَّفْيِ إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ، لِأَنَّ ذَلِكَ أَلْيَقُ بِالظَّاهِرِ إِذْ لَا فَرْقَ بَيْنَ قَوْلِهِ: مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: مَا تَبِعَ أَحَدٌ مِنْهُمْ قِبْلَتَكَ.
Onun: { وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَىٰ } “Eğer Allah dileseydi onları hidayet üzere toplardı” [En'âm: 35] kavli kabilinden olmak üzere, “senin kıblene uyma üzerinde birleşmezler.” el-Asam ve başkaları ise şöyle dedi: Bilakis murat, onlardan hiç kimsenin iman etmeyeceğidir. Kādî dedi ki: Şayet Ehl-i Kitap'ın tamamıyla onların hem âlimleri hem de avamı kastedilmişse, el-Hasan'ın tevili zorunludur. Şayet bununla âlimler kastedilmişse bakarız: Bu ayetle muhatap olan âlimleri arasında iman etmiş olan kimse varsa yine o tevil vaciptir; şayet içlerinde iman etmiş olan yoksa nefyin her birine raci olması hususunda ayeti zâhiri üzere yürütmek sahih olur. Çünkü bu zâhire daha uygundur; zira { مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ } “Onlar senin kıblene uymazlar” kavli ile “Onlardan hiçbiri senin kıblene uymaz” kavli arasında fark yoktur.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: «لَئِنْ» بِمَعْنَى «لَوْ» وَأُجِيبَ بِجَوَابِ لَوْ وَلِلْعُلَمَاءِ فِيهِ خِلَافٌ فَقِيلَ: إِنَّهُمَا لَمَّا تَقَارَبَا اسْتُعْمِلَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَكَانَ الْآخَرِ، وَأُجِيبَ بِجَوَابِهِ نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً [الرُّومِ: ٥١] ثُمَّ قَالَ: لَظَلُّوا عَلَى جَوَابِ: «لَوْ» وَقَالَ: وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا [الْبَقَرَةِ: ١٠٣] ثُمَّ قَالَ: لَمَثُوبَةٌ عَلَى جَوَابِ: لَئِنْ وَذَلِكَ أَنَّ أَصْلَ «لَوْ» لِلْمَاضِي «وَلَئِنْ» لِلْمُسْتَقْبَلِ هَذَا قَوْلُ الْأَخْفَشِ وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: إِنَّ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا عَلَى مَوْضِعِهَا، وَإِنَّمَا الْحَقُّ فِي الْجَوَابِ هَذَا التَّدَاخُلُ لِدَلَالَةِ اللَّامِ عَلَى مَعْنَى الْقَسَمِ، فَجَاءَ الْجَوَابُ كَجَوَابِ الْقَسَمِ.
Altıncı Mesele: “لَئِنْ” (Lein), “لَوْ” (lev) manasındadır ve lev'in cevabıyla cevap verilmiştir. Bu hususta âlimlerin ihtilafı vardır: Birbirlerine yakın oldukları için her birinin diğerinin yerine kullanıldığı ve onun cevabıyla cevap verildiği söylenmiştir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: { وَلَئِنْ أَرْسَلْنَا رِيحًا } “Andolsun ki bir rüzgâr göndersek” [Rûm: 51] kavlidir; sonra “لَوْ”nun cevabı üzere: { لَّظَلُّوا } “mutlaka olurlar” buyurmuştur. Yine: { وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا } “Eğer onlar iman edip sakınsalardı” [Bakara: 103] buyurmuş, sonra da “لَئِنْ”in cevabı üzere: { لَمَثُوبَةٌ } “elbette bir mükâfat...” buyurmuştur. Bunun sebebi şudur: “لَوْ”nun aslı geçmiş zaman için, “لَئِنْ” ise gelecek zaman içindir. Bu el-Ahfeş'in kavlidir. Sîbeveyhi ise şöyle demiştir: Her biri kendi yerindedir. Cevapta bu tedâhülün (iç içe geçmenin) vaki olması ise lâm harfinin kasem manasına delalet etmesindendir; dolayısıyla cevap, kasemin cevabı gibi gelmiştir.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: الْآيَةُ: وَزْنُهَا فَعْلَةٌ أَصْلُهَا: أَيَّةٌ، فَاسْتَثْقَلُوا التَّشْدِيدَ فِي الْآيَةِ فَأَبْدَلُوا مِنَ الْيَاءِ الْأُولَى أَلِفًا لِانْفِتَاحِ مَا قَبْلَهَا، وَالْآيَةُ الْحُجَّةُ وَالْعَلَامَةُ، وَآيَةُ الرَّجُلِ: شَخْصُهُ، وَخَرَجَ الْقَوْمُ/ بِآيَتِهِمْ جَمَاعَتِهِمْ، وَسُمِّيَتْ آيَةُ الْقُرْآنِ بِذَلِكَ لِأَنَّهَا جَمَاعَةُ حُرُوفٍ. وَقِيلَ: لِأَنَّهَا عَلَامَةٌ لِانْقِطَاعِ الْكَلَامِ الَّذِي بَعْدَهَا. وَقِيلَ: لِأَنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى انْقِطَاعِهَا عَنِ الْمَخْلُوقِينَ، وَأَنَّهَا لَيْسَتْ إِلَّا مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى.
Yedinci Mesele: Âyet (الْآيَةُ): Vezni “fa'le”dir (فَعْلَةٌ), aslı ise “eyye”dir (أَيَّةٌ). Âyet kelimesindeki şeddeyi ağır bularak, bir önceki harf fethalı olduğu için birinci yâ harfini elife tebdil etmişlerdir (çevirmişlerdir). Âyet; hüccet ve alamet demektir. Kişinin âyeti: şahsıdır. Kavim / âyetleriyle (topluluklarıyla) çıktı denilir. Kur'an ayetine bu ad verilmiştir; çünkü o bir harfler topluluğudur. Şöyle de denilmiştir: Çünkü o, kendisinden sonraki kelamın kesildiğine dair bir alamettir. Şöyle de denilmiştir: Çünkü o, yaratılmışlardan kesildiğine (beşer sözü olmadığına) ve sadece Yüce Allah'ın kelamından olduğuna delalet etmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ:
Sekizinci Mesele:
رُوِيَ أَنَّ يَهُودَ الْمَدِينَةِ وَنَصَارَى نَجْرَانَ قَالُوا لِلرَّسُولِ ﷺ: ائْتِنَا بِآيَةٍ كَمَا أَتَى الْأَنْبِيَاءُ قَبْلَكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ
Medine Yahudileri ile Necran Hristiyanlarının Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem: “Senden önceki peygamberlerin getirdiği gibi bize bir ayet (mucize) getir” dedikleri, bunun üzerine Yüce Allah'ın bu ayeti indirdiği rivayet edilmiştir.
وَالْأَقْرَبُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَا نَزَلَتْ فِي وَاقِعَةٍ مُبْتَدَأَةٍ بَلْ هِيَ مِنْ بَقِيَّةِ أَحْكَامِ تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ.
Daha yakın olan ihtimal şudur ki bu ayet yeni baştan ortaya çıkan bir hadise hakkında inmemiştir; bilakis kıblenin çevrilmesine dair hükümlerin devamındandır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ فَفِيهِ أَقْوَالٌ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ دَفْعٌ لِتَجْوِيزِ النَّسْخِ، وَبَيَانٌ أَنَّ هَذِهِ الْقِبْلَةَ لَا تَصِيرُ مَنْسُوخَةً. وَالثَّانِي: حَسْمًا لِأَطْمَاعِ أَهْلِ الْكِتَابِ فَإِنَّهُمْ قَالُوا: لَوْ ثَبَتَ عَلَى قِبْلَتِنَا لَكُنَّا نَرْجُو أَنْ يَكُونَ صَاحِبَنَا الَّذِي نَنْتَظِرُهُ، وَطَمِعُوا فِي رُجُوعِهِ إِلَى قِبْلَتِهِمْ. الثَّالِثُ: الْمُقَابَلَةُ يَعْنِي مَا هُمْ بِتَارِكِي بَاطِلِهِمْ وَمَا أَنْتَ بِتَارِكِ حَقِّكَ. الرَّابِعُ: أَرَادَ أَنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَيْكَ اسْتِصْلَاحُهُمْ بِاتِّبَاعِ قِبْلَتِهِمْ، لِأَنَّ ذَلِكَ مَعْصِيَةٌ. الْخَامِسُ: وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ جَمِيعِ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى لِأَنَّ قِبْلَةَ الْيَهُودِ مُخَالِفَةٌ لِقِبْلَةِ النَّصَارَى، فَلِلْيَهُودِ بَيْتُ الْمَقْدِسِ وَلِلنَّصَارَى الْمَشْرِقُ، فَالْزَمْ قِبْلَتَكَ وَدَعْ أَقْوَالَهُمْ.
Yüce Allah'ın: { وَمَا أَنتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ } “Sen de onların kıblesine uyacak değilsin” kavline gelince; bunda birtakım kaviller vardır: Birincisi: Bu neshin tecvizini (artık nesholunabileceği ihtimalini) defetmektir ve bu kıblenin mensuh olmayacağının beyanıdır. İkincisi: Ehl-i Kitap'ın tamahlarını kesmek içindir; zira onlar: “Şayet bizim kıblemiz üzerinde sebat etseydi beklediğimiz sahibimiz olacağını umardık” demişler ve onun kendi kıblelerine dönmesine tamah etmişlerdi. Üçüncüsü: Mukabeledir; yani onlar bâtıllarını terk edecek değillerdir, sen de hakkını terk edecek değilsin. Dördüncüsü: Onların kıblesine uyarak onları ıslah etmenin sana vacip olmadığını kastetmiştir; çünkü bu bir mâsiyettir (günahtır). Beşincisi: Sen Yahudi ve Hristiyanlardan oluşan Ehl-i Kitap'ın tamamının kıblesine uyacak değilsin; çünkü Yahudilerin kıblesi Hristiyanların kıblesine muhaliftir. Zira Yahudilerinki Beytü'l-Makdis, Hristiyanlarınki ise doğudur; o hâlde sen kendi kıblene sarıl ve onların sözlerini bırak.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ قَالَ الْقَفَّالُ: هَذَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى الْحَالِ وَعَلَى الِاسْتِقْبَالِ، أَمَّا عَلَى الْحَالِ فَمِنْ وُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ لَيْسُوا مُجْتَمِعِينَ عَلَى قِبْلَةٍ وَاحِدَةٍ حَتَّى يُمْكِنَ إِرْضَاؤُهُمْ بِاتِّبَاعِهَا.
{ وَمَا بَعْضُهُم بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ } “Onlar birbirlerinin kıblesine de uymazlar” kavline gelince; el-Kaffâl şöyle demiştir: Bunu şimdiki zamana da gelecek zamana da hamletmek mümkündür. Şimdiki zamana hamledilmesine gelince bu birkaç vecihledir: Birincisi: Onlar tek bir kıble üzerinde birleşmiş değillerdir ki ona uyarak onların gönülleri yapılabilsin.
الثَّانِي: أَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى مَعَ اتِّفَاقِهِمْ عَلَى تَكْذِيبِكَ مُتَبَايِنُونَ فِي الْقِبْلَةِ فَكَيْفَ يَدْعُونَكَ إِلَى تَرْكِ قِبْلَتِكَ مَعَ أَنَّهُمْ فِيمَا بَيْنَهُمْ مُخْتَلِفُونَ. الثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا إِبْطَالٌ لِقَوْلِهِمْ إِنَّهُ لَا يَجُوزُ مُخَالَفَةُ أَهْلِ الْكِتَابِ لِأَنَّهُ إِذَا جَازَ أَنْ تَخْتَلِفَ قِبْلَتَاهُمَا لِلْمَصْلَحَةِ جَازَ أَنْ تَكُونَ الْمَصْلَحَةُ فِي ثَالِثٍ، وَأَمَّا حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى الِاسْتِقْبَالِ فَفِيهِ إِشْكَالٌ وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ يَنْفِي أَنْ يَكُونَ أَحَدٌ مِنْهُمْ قَدِ اتَّبَعَ قِبْلَةَ الْآخَرِ لَكِنَّ ذَلِكَ قَدْ وَقَعَ فَيُفْضِي إِلَى الْخُلْفِ، وَجَوَابُهُ أَنَّا إِنْ حَمَلْنَا أَهْلَ الْكِتَابِ عَلَى عُلَمَائِهِمُ الَّذِينَ كَانُوا فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ فَلَمْ يَثْبُتْ عِنْدَنَا أَنَّ أَحَدًا مِنْهُمْ يَتَّبِعُ قِبْلَةَ الْآخَرِ فَالْخُلْفُ غَيْرُ لَازِمٍ، وَإِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْكُلِّ قُلْنَا إِنَّهُ عَامٌّ دَخَلَهُ التَّخْصِيصُ.
İkincisi: Yahudiler ve Hristiyanlar seni yalanlama hususunda ittifak etmekle birlikte kıble konusunda birbirlerinden ayrıdırlar; o hâlde kendi aralarında ihtilaf hâlindeyken seni kendi kıbleni terk etmeye nasıl davet ederler? Üçüncüsü: Bu, onların “Ehl-i Kitap'a muhalefet etmek caiz değildir” şeklindeki sözlerini iptal etmektir; çünkü bir maslahat sebebiyle o ikisinin kıblesinin farklı olması caiz olduğuna göre, maslahatın üçüncü [bir kıblede] olması da caizdir. Ayetin gelecek zamana hamledilmesine gelince, bunda bir müşkil vardır; o da şudur: { وَمَا بَعْضُهُم بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ } “Onlar birbirlerinin kıblesine de uymazlar” kavli, onlardan hiçbir kimsenin diğerinin kıblesine uymamış olduğunu nefyetmektedir (olumsuzlamaktadır). Oysa bu vaki olmuştur; dolayısıyla bu [haberde] hilafa (uyumsuzluğa) yol açar. Bunun cevabı şudur: Biz Ehl-i Kitap'ı o asırda bulunan âlimlerine hamledersek, onlardan hiçbirinin diğerinin kıblesine uyduğu bizce sabit olmamıştır; dolayısıyla hilaf gerekmez. Şayet hepsine hamledersek, bunun tahsis girmiş bir umum olduğunu söyleriz.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُم } “Eğer onların hevalarına uyarsan...” kavline gelince; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْهَوَى الْمَقْصُورُ هُوَ مَا يَمِيلُ إِلَيْهِ الطَّبْعُ وَالْهَوَاءُ الْمَمْدُودُ مَعْرُوفٌ.
Birinci Mesele: Kasr ile okunan heva (الهوى), tabiatın kendisine meylettiği şeydir; med ile okunan hevâ (الهواء) ise [atmosfer/hava olarak] bilinmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُخَاطَبِ بِهَذَا الْخِطَابِ، قَالَ بَعْضُهُمْ: الرَّسُولُ وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الرَّسُولُ وَغَيْرُهُ. وَقَالَ آخَرُونَ: بَلْ غَيْرُهُ، لِأَنَّهُ تَعَالَى عَرَفَ أَنَّ الرَّسُولَ لَا يَفْعَلُ ذَلِكَ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَخُصَّهُ بِهَذَا الْخِطَابِ، وَهَذَا الْقَوْلُ الثَّالِثُ خَطَأٌ لِأَنَّ كُلَّ مَا لَوْ وَقَعَ مِنَ الرَّسُولِ لَقَبُحَ، وَالْإِلْجَاءُ عَنْهُ مُرْتَفِعٌ، فَهُوَ مَنْهِيٌّ عَنْهُ، وَإِنْ كَانَ الْمَعْلُومُ مِنْهُ أَنَّهُ لَا يَفْعَلُهُ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَوْ كَانَ كُلُّ مَا عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا يَفْعَلُهُ وَجَبَ أَنْ لَا يَنْهَاهُ عَنْهُ، لَكَانَ مَا عَلِمَ أَنَّهُ يَفْعَلُهُ وَجَبَ أَنْ لَا يَأْمُرَهُ/ بِهِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ لَا يَكُونَ النَّبِيُّ مَأْمُورًا بِشَيْءٍ وَلَا مَنْهِيًّا عَنْ شَيْءٍ وَأَنَّهُ بِالِاتِّفَاقِ بَاطِلٌ. وَثَانِيهَا: لَوْلَا تَقَدُّمُ النَّهْيِ وَالتَّحْذِيرِ لَمَا احْتَرَزَ النَّبِيُّ ﷺ عَنْهُ فَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ الِاحْتِرَازُ مَشْرُوطًا بِذَلِكَ النَّهْيِ وَالتَّحْذِيرِ فَكَيْفَ يَجْعَلُ ذَلِكَ الِاحْتِرَازَ مُنَافِيًا لِلنَّهْيِ وَالتَّحْذِيرِ. وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْغَرَضُ مِنَ النَّهْيِ وَالْوَعِيدِ أَنْ يَتَأَكَّدَ قُبْحُ ذَلِكَ فِي الْعَقْلِ، فَيَكُونُ الْغَرَضُ مِنْهُ التَّأْكِيدُ وَلَمَّا حَسُنَ مِنَ اللَّهِ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنْوَاعِ الدَّلَائِلِ الدالة على التوحيد بعد ما قَرَّرَهَا فِي الْعُقُولِ وَالْغَرَضُ مِنْهُ تَأْكِيدُ الْعَقْلِ بِالنَّقْلِ فَأَيُّ بُعْدٍ فِي مِثْلِ هَذَا الْغَرَضِ هاهنا. ورابعها: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي حَقِّ الْمَلَائِكَةِ: وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٩] مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْ عِصْمَتِهِمْ فِي قَوْلِهِ: يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ [النَّحْلِ: ٥٠] وَقَالَ فِي حَقِّ مُحَمَّدٍ ﷺ: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزُّمَرِ: ٦٥] وَقَدْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ ﵊ مَا أَشْرَكَ وَمَا مَالَ إليه، وقال: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ [الْأَحْزَابِ: ١] وَقَالَ تَعَالَى: وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ [الْقَلَمِ: ٩] وَقَالَ: بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ [الْمَائِدَةِ: ٦٧] وَقَوْلُهُ: وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ [الْأَنْعَامِ: ١٤] فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ ﵊ مَنْهِيٌّ عَنْ ذَلِكَ، وَأَنَّ غَيْرَهُ أَيْضًا مَنْهِيٌّ عَنْهُ لِأَنَّ النَّهْيَ عَنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ لَيْسَ مِنْ خَوَاصِّ الرَّسُولِ ﵊ بَقِيَ أَنْ يُقَالَ: فَلِمَ خَصَّهُ بِالنَّهْيِ دُونَ غَيْرِهِ؟ فَنَقُولُ فِيهِ وُجُوهٌ، أَحَدُهَا: أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ نِعَمُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَكْثَرُ، كَانَ صُدُورُ الذَّنْبِ مِنْهُ أَقْبَحَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ نِعَمَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى الرَّسُولِ ﵊ أَكْثَرُ فَكَانَ حُصُولُ الذَّنْبِ مِنْهُ أَقْبَحَ فَكَانَ أَوْلَى بِالتَّخْصِيصِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ مَزِيدَ الْحُبِّ يَقْتَضِي التَّخْصِيصَ بِمَزِيدِ التَّحْذِيرِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الرَّجُلَ الْحَازِمَ إِذَا أَقْبَلَ عَلَى أَكْبَرِ أَوْلَادِهِ وَأَصْلَحِهِمْ فَزَجَرَهُ عَنْ أَمْرٍ بِحَضْرَةِ جَمَاعَةِ
İkinci Mesele: Bu hitap ile muhatap olan zat hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Resûl'dür" demiş; bazıları: "Resûl ve başkalarıdır" demiştir. Diğerleri ise: "Bilakis başkasıdır; zira Allah Teâlâ Resûl'ün bunu yapmayacağını bilmiştir, dolayısıyla bu hitabı ona has kılması caiz olmaz" demişlerdir. Bu üçüncü görüş hatalıdır; çünkü şayet Resûl'den sâdır olsaydı çirkin olacak ve kendisinden mecburiyet kalkmış bulunan her fiil, onun bunu yapmayacağı bilinmiş olsa bile nehyedilmiştir. Buna birtakım vecihler delalet eder: Birincisi: Şayet Allah'ın, [kulun] yapmayacağını bildiği her fiilden onu nehyetmemesi vacip olsaydı; yapacağını bildiği şeyi de ona emretmemesi gerekirdi. Bu ise Peygamber'in hiçbir şeyle emrolunmamış ve hiçbir şeyden nehyedilmemiş olmasını gerektirir ki bu icma ile bâtıldır. İkincisi: Önceden bir nehiy ve sakındırma olmasaydı Peygamber ﷺ ondan sakınmazdı; mademki bu sakınma o nehiy ve sakındırmaya bağlanmıştır, o hâlde bu sakınma nehiy ve sakındırmaya nasıl aykırı kılınabilir? Üçüncüsü: Nehiy ve tehditten maksadın, o şeyin çirkinliğinin akılda pekişmesi olmasıdır; dolayısıyla bundan maksat tekit (pekiştirme) olur. Allah Teâlâ'nın, akıllarda yerleştirdikten sonra tevhide delalet eden delil türlerine dikkat çekmesi güzel olduğuna ve bundan maksat da aklı nakil ile pekiştirmek olduğuna göre, burada böylesi bir maksadın bulunmasında ne uzaklık olabilir? Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın melekler hakkında: { يَخَافُونَ رَبَّهُم مِّن فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } [en-Nahl: 50] “Onlar üstlerindeki Rablerinden korkarlar ve emrolundukları şeyleri yaparlar” kavliyle onların ismetini (günahsızlığını) haber vermiş olmasına rağmen: { وَمَن يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلَهٌ مِّن دُونِهِ فَذَلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ } [el-Enbiyâ: 29] “Onlardan her kim: 'Ben de O'nun yanı sıra bir ilahım' derse, böylesini cehennemle cezalandırırız” buyurması; Muhammed ﷺ hakkında da onun [aleyhisselâm] şirk koşmadığına ve şirke meyletmediğine icma etmiş oldukları hâlde: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } [ez-Zümer: 65] “Andolsun, eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa gider” buyurmasıdır. Yine: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ } [el-Ahzâb: 1] “Ey Peygamber! Allah'tan kork, kâfirlere ve münafıklara itaat etme”, { وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ } [el-Kalem: 9] “Onlar istediler ki sen yumuşak davranasın da onlar da yumuşak davransınlar”, { بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ } [el-Mâide: 67] “Rabbinden sana indirileni tebliğ et; eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun” ve { وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } [el-En'âm: 14] “Ve sakın müşriklerden olma” buyurmuştur. Zikrettiğimiz hususlarla sabit olmuştur ki o [aleyhisselâm] bundan nehyedilmiştir ve başkası da bundan nehyedilmiştir; çünkü bu şeylerden nehyedilmek Resûl'ün [aleyhisselâm] hususiyetlerinden değildir. Geriye: "Peki, başkasına değil de neden ona tahsis edilerek nehyolunmuştur?" denilmesi kalır. Biz deriz ki: Bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Üzerinde Allah'ın nimetleri kimin daha çoksa, ondan günah sâdır olması daha çirkindir. Şüphe yok ki Allah Teâlâ'nın Resûl [aleyhisselâm] üzerindeki nimetleri daha çoktur; dolayısıyla ondan günah sâdır olması daha çirkindir ve tahsis edilmeye daha layıktır. İkincisi: Sevginin fazlalığı, sakındırmanın da fazlasıyla tahsis edilmesini iktiza eder. Üçüncüsü: Basiretli bir adam en büyük ve en sâlih çocuğuna yönelip bir grup
أَوْلَادِهِ فَإِنَّهُ يَكُونُ مُنَبِّهًا بِذَلِكَ عَلَى عِظَمِ ذَلِكَ الْفِعْلِ إِنِ اخْتَارُوهُ وَارْتَكَبُوهُ وَفِي عَادَةِ وفي النَّاسِ أَنْ يُوَجِّهُوا أَمْرَهُمْ وَنَهْيَهُمْ إِلَى مَنْ هُوَ أَعْظَمُ دَرَجَةً تَنْبِيهًا لِلْغَيْرِ أَوْ تَوْكِيدًا، فَهَذِهِ قَاعِدَةٌ مُقَرَّرَةٌ فِي أَمْثَالِ هَذِهِ الْآيَةِ.
çocuğunun huzurunda onu bir işten menettiğinde, diğer çocukları şayet o fiili seçer ve işlerlerse, o fiilin büyüklüğü konusunda bununla [onları] uyarmış olur. İnsanların âdetinde de başkalarını uyarmak veya pekiştirmek maksadıyla emir ve nehiylerini derece bakımından daha büyük olana yöneltmek vardır. İşte bu ayetin benzerlerinde yerleşik bir kuraldır.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ ليس المراد منه أن اتَّبَعَ أَهْوَاءَهُمْ فِي كُلِّ الْأُمُورِ فَلَعَلَّهُ ﵊ كَانَ فِي بَعْضِ الْأُمُورِ يَتَّبِعُ أَهْوَاءَهُمْ، مِثْلُ تَرْكِ الْمُخَاشَنَةِ فِي الْقَوْلِ وَالْغِلْظَةِ فِي الْكَلَامِ، طَمَعًا مِنْهُ ﵊ فِي اسْتِمَالَتِهِمْ، فَنَهَاهُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ ذَلِكَ الْقَدْرِ أَيْضًا وَآيَسَهُ مِنْهُمْ بِالْكُلِّيَّةِ عَلَى مَا قَالَ: وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا [الْإِسْرَاءِ: ٧٤] .
İkinci Görüş: { وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُم } “Eğer onların hevalarına uyarsan...” kavlinden maksat, her hususta onların hevalarına uyması demek değildir. Muhtemeldir ki o [aleyhisselâm] onları [İslam'a] meylettirme arzusuyla, sözde sertliği ve konuşmada kabalığı terk etmek gibi bazı hususlarda onların hevalarına uymaktaydı; bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلَوْلَا أَن ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدتَّ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلًا } [el-İsrâ: 74] “Eğer biz seni sağlamlaştırmasaydık, neredeyse onlara birazcık meyledecektin” buyurduğu üzere onu bu kadarcık şeyden dahi nehyetmiş ve onlardan tamamen ümidini kestirmiştir.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: إِنَّ ظَاهِرَ الْخِطَابِ وَإِنْ كَانَ مَعَ الرَّسُولِ إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ غَيْرُهُ، وَهَذَا كَمَا أَنَّكَ إِذَا عَاتَبْتَ إِنْسَانًا أَسَاءَ عَبْدُهُ إِلَى عَبْدِكَ فَتَقُولُ لَهُ: لَوْ فَعَلْتَ مَرَّةً أُخْرَى مِثْلَ هَذَا الْفِعْلِ لَعَاقَبْتُكَ عَلَيْهِ عِقَابًا شَدِيدًا، فَكَانَ الْغَرَضُ مِنْهُ لَا يَمِيلُ إِلَى مُخَاطَبَتِهِمْ وَمُتَابَعَتِهِمْ أَحَدٌ مِنَ الْأُمَّةِ.
Üçüncü Görüş: Hitabın zahiri Resûl ile olmakla birlikte, bununla kastedilen başkasıdır. Bu durum, kölesi senin kölene kötülük yapan bir kimseyi azarlarken ona: "Eğer bir daha böyle bir şey yaparsan, sana çok şiddetli ceza veririm" demene benzer. Buradaki maksat, ümmetten hiçbir kimsenin onlara hitap etmeye ve onlara uymaya meyletmemesidir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ } “Sana gelen ilimden sonra...” kavline gelince; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُرِدْ بِذَلِكَ أَنَّهُ نَفْسُ الْعِلْمِ جَاءَكَ، بَلِ الْمُرَادُ الدَّلَائِلُ وَالْآيَاتُ وَالْمُعْجِزَاتُ، لِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ طُرُقِ الْعِلْمِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ مِنْ بَابِ إِطْلَاقِ اسْمِ الْأَثَرِ عَلَى الْمُؤَثِّرِ، وَاعْلَمْ/ أَنَّ الْغَرَضَ مِنَ الِاسْتِعَارَةِ هُوَ الْمُبَالَغَةُ وَالتَّعْظِيمُ فَكَأَنَّهُ ﷾ عَظَّمَ أَمْرَ النُّبُوَّاتِ وَالْمُعْجِزَاتِ بِأَنْ سَمَّاهَا بِاسْمِ الْعِلْمِ، وَذَلِكَ يُنَبِّهُكَ عَلَى أَنَّ الْعِلْمَ أَعْظَمُ الْمَخْلُوقَاتِ شَرَفًا وَمَرْتَبَةً.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ bununla bizzat ilmin sana gelmesini kastetmemiştir; bilakis kastedilen deliller, ayetler ve mucizelerdir. Çünkü bunlar ilmin yollarıdır; dolayısıyla bu, eserin ismini müessire (eseri meydana getirene) vermek kabilindendir. Bil ki istiareden maksat mübalağa ve ta'zimdir (büyütmedir). Sanki O [Celle Celâlüh], peygamberlik ve mucizelerin şanını onları "ilim" diye isimlendirerek yüceltmiştir. Bu da sana ilmin, yaratılmışların şeref ve mertebe bakımından en yücesi olduğunu tenbih etmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ تَوَجُّهَ الْوَعِيدِ عَلَى الْعُلَمَاءِ أَشَدُّ مِنْ تَوَجُّهِهِ عَلَى غَيْرِهِمْ لِأَنَّ قَوْلَهُ: مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ.
İkinci Mesele: Ayet, tehdidin âlimlere yönelmesinin başkalarına yönelmesinden daha şiddetli olduğuna delalet etmiştir; zira O'nun: { مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ } “Sana gelen ilimden sonra” kavli buna delalet eder.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ فَالْمُرَادُ إِنَّكَ لَوْ فَعَلْتَ ذَلِكَ لَكُنْتَ بِمَنْزِلَةِ الْقَوْمِ فِي كُفْرِهِمْ وَظُلْمِهِمْ لِأَنْفُسِهِمْ، وَالْغَرَضُ مِنْهُ التهديد والزجر والله أعلم.
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّكَ إِذًا لَّمِنَ الظَّالِمِينَ } “Şüphesiz sen o takdirde mutlaka zalimlerden olursun” kavline gelince; bundan maksat: "Şayet sen bunu yaparsan, küfürlerinde ve kendilerine zulmetmelerinde o topluluğun konumunda olursun" demektir. Bundan maksat tehdit ve sakındırmadır. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٤٦ الى ١٤٧]
[Bakara Suresi (2), 146-147. Ayetler]
الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٤٦) الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١٤٧)
{ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقًا مِّنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٤٦) الْحَقُّ مِن رَّبِّكَ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١٤٧) } “Kendilerine kitap verdiklerimiz, onu kendi oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar. Buna rağmen onlardan bir grup, bildikleri hâlde hakkı gizlerler. (146) Hak Rabbindendir; sakın şüpheye düşenlerden olma! (147)”
اعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:
Bil ki bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَإِنْ كَانَ عَامًّا بِحَسَبِ اللَّفْظِ لَكِنَّهُ مُخْتَصٌّ بِالْعُلَمَاءِ مِنْهُمْ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِأَنَّهُمْ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ، وَالْجَمْعُ الْعَظِيمُ الَّذِي عَلِمُوا شَيْئًا اسْتَحَالَ عَلَيْهِمُ الِاتِّفَاقُ عَلَى كِتْمَانِهِ فِي الْعَادَةِ، أَلَا تَرَى أَنَّ وَاحِدًا لَوْ دَخَلَ الْبَلَدَ وَسَأَلَ عَنِ الْجَامِعِ لَمْ يَجُزْ أَنْ لَا يلقاه أحد إلا بالكذب والكتمان، بل إنما يَجُوزُ ذَلِكَ عَلَى الْجَمْعِ الْقَلِيلِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Birinci Mesele: O'nun: { الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz” kavli, lafız bakımından umumi (genel) olsa da onlardan âlim olanlara mahsustur. Bunun delili şudur: Allah Teâlâ onları, onu kendi oğullarını tanıdıkları gibi tanımakla vasfetmiştir. Bir şeyi bilen muazzam bir topluluğun ise âdete göre onu gizleme üzerinde ittifak etmesi imkânsızdır. Görmez misin ki bir kimse bir şehre girip camiyi sorsa, karşılaştığı herkesin mutlaka yalan söylemesi ve [bunu] gizlemesi caiz (mümkün) olmaz; bilakis bu ancak az bir topluluk hakkında mümkün olur. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: يَعْرِفُونَهُ إِلَى مَاذَا يَرْجِعُ؟ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَيْ يَعْرِفُونَهُ مَعْرِفَةً جَلِيَّةً، يُمَيِّزُونَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ غَيْرِهِ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ، لَا تَشْتَبِهُ عَلَيْهِمْ وَأَبْنَاءُ غَيْرِهِمْ. عَنْ عُمَرَ ﵁ أَنَّهُ سَأَلَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَلَامٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: أَنَا أَعْلَمُ بِهِ مِنِّي بِابْنِي، قَالَ:
İkinci Mesele: O'nun: { يَعْرِفُونَهُ } “Onu tanırlar” kavlindeki zamir neye racidir (dönmektedir)? Bu hususta birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Zamir, Allah'ın Resûlü'ne ﷺ racidir; yani onu açık bir bilgiyle tanırlar, kendi oğullarını tanıdıkları ve başkalarının çocuklarıyla karıştırmadıkları gibi onu da başkalarından ayırt ederler. Ömer'den [radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre o, Abdullah b. Selâm'a Resûlullah'ı ﷺ sormuş, o da: "Ben onu kendi oğlumu bildiğimden daha iyi bilirim" demiştir. [Ömer]:
وَلِمَ؟ قَالَ: لِأَنِّي لَسْتُ أَشُكُّ فِي مُحَمَّدٍ أَنَّهُ نَبِيٌّ وَأَمَّا وَلَدِي فَلَعَلَّ وَالِدَتَهُ خَانَتْ. فَقَبَّلَ عُمَرُ رَأَسَهُ، وَجَازَ الْإِضْمَارُ
"Nasıl [olur]?" deyince, [Abdullah]: "Çünkü ben Muhammed'in peygamber olduğundan asla şüphe etmem; çocuğuma gelince, belki annesi hıyanet etmiştir" demiştir. Bunun üzerine Ömer onun başını öpmüştür. Daha önce zikri geçmemiş olsa da zamir getirilmesi caiz olmuştur;
وَإِنْ لَمْ يَسْبِقْ لَهُ ذِكْرٌ لِأَنَّ الْكَلَامَ يَدُلُّ عَلَيْهِ وَلَا يَلْتَبِسُ عَلَى السَّامِعِ وَمِثْلُ هَذَا الْإِضْمَارِ فِيهِ تَفْخِيمٌ وَإِشْعَارٌ بِأَنَّهُ لِشُهْرَتِهِ مَعْلُومٌ بِغَيْرِ إِعْلَامٍ وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ أَسْئِلَةٌ.
çünkü söz ona delalet etmektedir ve dinleyen için kapalı kalmamaktadır. Böyle bir zamir getirmede ta'zim (yüceltme) ve şöhretinden ötürü bildirmeye gerek olmaksızın bilindiğini hissettirme vardır. Bu görüşe göre birtakım sorular bulunmaktadır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَا تَعَلُّقَ لِهَذَا الْكَلَامِ بِمَا قَبْلَهُ مِنْ أَمْرِ الْقِبْلَةِ.
Birinci Soru: Bu sözün, kıble konusuna dair kendisinden önceki kısımla bir irtibatı yoktur.
الْجَوَابُ: أَنَّهُ تَعَالَى فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ لَمَّا حَذَّرَ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ عَنِ اتِّبَاعِ الْيَهُودِ/ وَالنَّصَارَى بِقَوْلِهِ: وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ [البقرة: ١٤٥] أَخْبَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِحَالِهِ ﵊ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: اعْلَمُوا يَا مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِينَ أَنَّ عُلَمَاءَ أَهْلِ الْكِتَابِ يَعْرِفُونَ مُحَمَّدًا وَمَا جَاءَ بِهِ وَصِدْقَهُ وَدَعْوَتَهُ وَقِبْلَتَهُ لَا يَشُكُّونَ فِيهِ كَمَا لَا يَشُكُّونَ فِي أَبْنَائِهِمْ.
Cevap: Allah Teâlâ önceki ayette: { وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُم مِّن بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذًا لَّمِنَ الظَّالِمِينَ } [Bakara: 145] “Eğer sana gelen ilimden sonra onların hevalarına uyarsan, şüphesiz sen o takdirde mutlaka zalimlerden olursun” kavliyle Muhammed'in ﷺ ümmetini Yahudi ve Hristiyanlara uymaktan sakındırınca, bu ayette müminlere onun [aleyhisselâm] hâlini haber vererek şöyle buyurmuştur: Ey müminler topluluğu! Biliniz ki Ehl-i Kitap'ın âlimleri, Muhammed'i, getirdiği şeyleri, onun doğruluğunu, davetini ve kıblesini kendi oğullarından şüphe etmedikleri gibi [kesin olarak] bilirler, onda hiçbir şüphe duymazlar.
السُّؤَالُ الثَّانِي: هَذِهِ الْآيَةُ نَظِيرُهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ [الْأَعْرَافِ: ١٥٧] وَقَالَ: وَمُبَشِّراً بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ [الصَّفِ: ٦] إِلَّا أَنَّا نَقُولُ مِنَ الْمُسْتَحِيلِ أَنْ يعرفوه كما يعرفون أبناءهم، وذلك لأنه وَصْفَهُ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ قَدْ أَتَى مُشْتَمِلًا عَلَى التَّفْصِيلِ التَّامِّ، وَذَلِكَ إِنَّمَا يَكُونُ بِتَعْيِينِ الزَّمَانِ وَالْمَكَانِ وَالصِّفَةِ وَالْخِلْقَةِ والنسب والقبلة أَوْ هَذَا الْوَصْفُ مَا أَتَى مَعَ هَذَا النَّوْعِ مِنَ التَّفْصِيلِ فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ بِمَقْدَمِهِ فِي الْوَقْتِ الْمُعَيَّنِ مِنَ الْبَلَدِ الْمُعَيَّنِ مِنَ الْقِبْلَةِ الْمُعَيَّنَةِ عَلَى الصِّفَةِ الْمُعَيَّنَةِ مَعْلُومًا لِأَهْلِ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لِأَنَّ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ كَانَا مَشْهُورَيْنِ فِيمَا بَيْنَ أَهْلِ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ، وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَمَا تَمَكَّنَ أَحَدٌ مِنَ النَّصَارَى وَالْيَهُودِ مِنْ إِنْكَارِ ذَلِكَ.
İkinci Soru: Bu ayetin benzeri, Allah Teâlâ'nın: { يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِندَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنجِيلِ } [el-A'râf: 157] “Onu yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı bulurlar” ve { وَمُبَشِّرًا بِرَسُولٍ يَأْتِي مِن بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ } [es-Saf: 6] “Benden sonra gelecek, ismi Ahmed olan bir elçiyi müjdeleyici olarak...” kavilleridir. Ancak biz diyoruz ki: Onu kendi oğullarını tanıdıkları gibi tanımaları imkânsızdır. Çünkü Tevrat ve İncil'deki vasfı ya zamanı, mekânı, vasfı, hilkati (fiziksel yapısı), nesebi ve kıblesi tayin edilerek tam bir tafsilatı ihtiva eder şekilde gelmiştir ya da bu vasıf bu tür bir tafsilatla gelmemiştir. Şayet birinci kısım olursa, muayyen bir vakitte, muayyen bir şehirden, muayyen bir kıble ile ve muayyen bir sıfat üzere gelişinin doğu ve batı ehlince bilinmesi gerekirdi; çünkü Tevrat ve İncil doğu ve batı ehli arasında meşhurdu. Durum böyle olsaydı, Hristiyanlardan ve Yahudilerden hiç kimse bunu inkâr etmeye güç yetiremezdi.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: فَإِنَّهُ لَا يُفِيدُ الْقَطْعَ بِصِدْقِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊ لِأَنَّا نَقُولُ: هَبْ أَنَّ التَّوْرَاةَ اشْتَمَلَتْ عَلَى أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْعَرَبِ سَيَكُونُ نَبِيًّا إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ الْوَصْفَ لَمَّا لَمْ يَكُنْ مُنْتَهِيًا فِي التَّفْصِيلِ إِلَى حَدِّ الْيَقِينِ، لَمْ يَلْزَمْ مِنَ الِاعْتِرَافِ بِهِ الِاعْتِرَافُ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ.
İkinci kısma gelince; bu, Muhammed'in [aleyhisselâm] peygamberliğinin doğruluğuna dair kesin bilgi ifade etmez. Çünkü biz deriz ki: Farz edelim ki Tevrat, Araplardan bir adamın peygamber olacağını ihtiva etmiş olsun; fakat bu vasıf tafsilatta yakîn derecesine ulaşmadığı için, bunu ikrar etmekten Muhammed'in ﷺ peygamberliğini ikrar etmek lâzım gelmez.
وَالْجَوَابُ: عَنْ هَذَا الْإِشْكَالِ إِنَّمَا يَتَوَجَّهُ لَوْ قُلْنَا بِأَنَّ الْعِلْمَ بِنُبُوَّتِهِ إِنَّمَا حَصَلَ مِنِ اشْتِمَالِ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ عَلَى وَصْفِهِ وَنَحْنُ لَا نَقُولُ بِهِ بَلْ نَقُولُ أَنَّهُ ادَّعَى النُّبُوَّةَ وَظَهَرَتِ الْمُعْجِزَةُ عَلَى يَدِهِ وَكُلُّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ نَبِيًّا صَادِقًا فَهَذَا بُرْهَانٌ وَالْبُرْهَانُ يُفِيدُ الْيَقِينَ، فَلَا جَرَمَ كَانَ الْعِلْمُ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ أقوى وأظهر من العلم بنبوة الأنبياء وَأُبُوَّةِ الْآبَاءِ.
Cevap: Bu müşkil hakkındaki [itiraz], ancak onun peygamberliğine dair bilginin Tevrat ve İncil'in onun vasfını ihtiva etmesinden hâsıl olduğunu söylersek yöneltilebilir. Oysa biz bunu söylemiyoruz; bilakis biz diyoruz ki: O peygamberlik iddiasında bulundu ve onun elinde mucize zuhur etti. Böyle olan herkes ise doğru sözlü bir peygamberdir. İşte bu bir burhandır (kesin delildir) ve burhan yakîn ifade eder. Dolayısıyla Muhammed'in ﷺ peygamberliğine dair bilgi, peygamberlerin peygamberliğine ve babaların babalığına dair bilgiden daha kuvvetli ve daha açıktır.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: فَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ الَّذِي قَرَّرْتُمُوهُ كَانَ الْعِلْمُ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ عِلْمًا بُرْهَانِيًّا غَيْرَ مُحْتَمِلٍ لِلْغَلَطِ، أَمَّا الْعِلْمُ بِأَنَّ هَذَا ابْنِي فَذَلِكَ ليس علماً يقيناً بَلْ ظَنٌّ وَمُحْتَمِلٌ لِلْغَلَطِ، فَلِمَ شُبِّهَ الْيَقِينُ بِالظَّنِّ؟
Üçüncü Soru: Ortaya koyduğunuz bu veche göre, Muhammed'in ﷺ peygamberliğine dair bilgi, hataya ihtimali olmayan burhanî bir bilgidir. "Bu benim oğlumdur" şeklindeki bilgiye gelince; bu, yakînî bir bilgi olmayıp bilakis zandır ve hataya ihtimali vardır. O hâlde yakîn olan neden zanna benzetilmiştir?
وَالْجَوَابُ: لَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ الْعِلْمَ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ يُشْبِهُ الْعِلْمَ بنبوة الْأَبْنَاءِ، بَلِ الْمُرَادُ بِهِ تَشْبِيهُ الْعِلْمِ بِأَشْخَاصِ الْأَبْنَاءِ وَذَوَاتِهِمْ فَكَمَا أَنَّ الْأَبَ يَعْرِفُ شَخْصَ ابْنِهِ مَعْرِفَةً لَا يُشْتَبَهُ هُوَ عِنْدَهُ بِغَيْرِهِ، فَكَذَا هَاهُنَا وَعِنْدَ هَذَا يَسْتَقِيمُ التَّشْبِيهُ لِأَنَّ هَذَا الْعِلْمَ ضَرُورِيٌّ وَذَلِكَ نَظَرِيٌّ وَتَشْبِيهُ النَّظَرِيِّ بِالضَّرُورِيِّ يُفِيدُ الْمُبَالَغَةَ وَحُسْنَ الِاسْتِعَارَةِ.
Cevap: Kastedilen, Muhammed'in ﷺ peygamberliğine dair bilginin oğulların peygamberliğine dair bilgiye benzemesi değildir; bilakis bununla kastedilen, oğulların şahıslarına ve zatlarına dair bilgiye benzetilmesidir. Nasıl ki bir baba kendi oğlunun şahsını onun başkasıyla karışmayacağı bir bilgiyle bilirse, burada da böyledir. İşte bu durumda teşbih yerli yerine oturur; zira bu [ikincisi] zarurî bir bilgi, o [ilki] ise nazarî (akıl yürütmeye dayalı) bir bilgidir. Nazarî olanın zarurî olana benzetilmesi ise mübalağa ve istiarenin güzelliğini ifade eder.
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: لِمَ خَصَّ الْأَبْنَاءَ الذُّكُورَ؟
Dördüncü Soru: Neden özellikle erkek çocukları tahsis etmiştir?
الْجَوَابُ: لِأَنَّ الذُّكُورَ أَعْرَفُ وَأَشْهَرُ وَهُمْ بِصُحْبَةِ الْآبَاءِ أَلْزَمُ وَبِقُلُوبِهِمْ ألصق.
Cevap: Çünkü erkek çocuklar daha iyi bilinir, daha meşhurdur; babaların arkadaşlığına daha çok mülazemet ederler (yanlarından ayrılmazlar) ve onların kalplerine daha yakındırlar.
الْقَوْلُ الثَّانِي: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: يَعْرِفُونَهُ رَاجِعٌ إِلَى أَمْرِ الْقِبْلَةِ: أَيْ عُلَمَاءُ أَهْلِ الْكِتَابِ يَعْرِفُونَ أَمْرَ الْقِبْلَةِ الَّتِي نُقِلْتَ إِلَيْهَا كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ وَالرَّبِيعِ وَابْنِ زَيْدٍ.
İkinci Görüş: O'nun: { يَعْرِفُونَهُ } “Onu tanırlar” kavlindeki zamir kıble meselesine racidir; yani Ehl-i Kitap'ın âlimleri, senin yöneltildiğin kıble meselesini kendi oğullarını tanıdıkları gibi bilirler. Bu; İbn Abbâs, Katâde, er-Rebî' ve İbn Zeyd'in görüşüdür.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ أَوْلَى مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ الضَّمِيرَ إِنَّمَا يَرْجِعُ إِلَى مَذْكُورٍ سَابِقٍ، وَأَقْرَبُ الْمَذْكُورَاتِ الْعِلْمُ فِي قَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ [البقرة: ١٤٥] وَالْمُرَادُ مِنْ ذَلِكَ الْعِلْمِ: النُّبُوَّةُ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّهُمْ يَعْرِفُونَ ذَلِكَ الْعِلْمَ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ، وَأَمَّا أَمْرُ الْقِبْلَةِ فَمَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ الْبَتَّةَ. وَثَانِيهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَا أَخْبَرَ فِي الْقُرْآنِ أَنَّ أَمْرَ تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ مَذْكُورٌ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، وَأَخْبَرَ فِيهِ أَنَّ نُبُوَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ مَذْكُورَةٌ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، فَكَانَ صَرْفُ هَذِهِ الْمَعْرِفَةِ إِلَى أَمْرِ النُّبُوَّةِ أَوْلَى. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمُعْجِزَاتِ لَا تَدُلُّ أَوَّلَ دَلَالَتِهَا إِلَّا عَلَى صِدْقِ مُحَمَّدٍ ﵇، فَأَمَّا أَمْرُ الْقِبْلَةِ فَذَلِكَ إِنَّمَا يَثْبُتُ لِأَنَّهُ أَحَدُ مَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ فَكَانَ صَرْفُ هَذِهِ الْمَعْرِفَةِ إِلَى أَمْرِ النُّبُوَّةِ أَوْلَى.
Bil ki birinci görüş birkaç vecihten dolayı daha evladır: Birincisi: Zamir ancak önceden geçmiş bir kavrama raci olur. Geçen kavramların en yakını ise: { مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ } [Bakara: 145] “Sana gelen ilimden sonra” kavlindeki "ilim"dir; o ilimden maksat ise peygamberliktir. Sanki Allah Teâlâ: "Onlar o ilmi, kendi oğullarını bildikleri gibi bilirler" buyurmuştur. Kıble meselesine gelince; onun zikri [bu yakınlıkta] asla geçmemiştir. İkincisi: Allah Teâlâ Kur'an'da kıblenin çevrilmesi meselesinin Tevrat ve İncil'de zikredildiğini haber vermemiş, fakat Muhammed'in ﷺ peygamberliğinin Tevrat ve İncil'de zikredildiğini haber vermiştir; dolayısıyla bu marifeti (bilgiyi) peygamberlik meselesine hamletmek daha evladır. Üçüncüsü: Mucizeler ilk delaletleriyle ancak Muhammed'in [aleyhisselâm] doğruluğuna delalet eder. Kıble meselesine gelince; o ancak Muhammed'in ﷺ getirdiği hususlardan biri olduğu için sabit olur. Dolayısıyla bu marifeti peygamberlik meselesine hamletmek daha evladır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ فَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَعَرَفُوا الرَّسُولَ فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنُ بِهِ مِثْلُ عَبْدِ اللَّه بْنِ سَلَامٍ وَأَتْبَاعِهِ، وَمِنْهُمْ مَنْ بَقِيَ عَلَى كُفْرِهِ، وَمَنْ آمَنَ لَا يُوصَفُ بِكِتْمَانِ الْحَقِّ، وَإِنَّمَا يُوصَفُ بِذَلِكَ مَنْ بَقِيَ عَلَى كُفْرِهِ، لَا جَرَمَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ فَوَصَفَ الْبَعْضُ بِذَلِكَ، وَدَلَّ بِقَوْلِهِ: لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ عَلَى سَبِيلِ الذَّمِّ، عَلَى أَنَّ كِتْمَانَ الْحَقِّ فِي الدِّينِ مَحْظُورٌ إِذَا أَمْكَنَ إِظْهَارُهُ، وَاخْتَلَفُوا فِي الْمَكْتُومِ فَقِيلَ: أَمْرُ مُحَمَّدٍ ﷺ، وقيل: أمر القبلة وقد استقصينا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ فَرِيقًا مِّنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Buna rağmen onlardan bir grup, bildikleri hâlde hakkı gizlerler” kavline gelince; bil ki kendilerine kitap verilen ve Resûl'ü tanıyanlardan Abdullah b. Selâm ve tabileri gibi ona iman edenler de vardır, küfrü üzere kalanlar da vardır. İman eden kimse hakkı gizlemekle vasfedilmez; bununla ancak küfrü üzere kalan kimse vasfedilir. Bundan dolayı Allah Teâlâ: { وَإِنَّ فَرِيقًا مِّنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Buna rağmen onlardan bir grup, bildikleri hâlde hakkı gizlerler” buyurarak bazısını bununla vasfetmiştir. Zem (kınama) yoluyla [söylenen] { لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ } “hakkı mutlaka gizlerler” kavliyle, izhar edilmesi mümkün olduğunda dinde hakkı gizlemenin memnu (yasak) olduğuna delalet etmiştir. Gizlenen şey hususunda ihtilaf etmişlerdir: Muhammed'in ﷺ durumu olduğu söylenmiştir; kıble meselesi olduğu da söylenmiştir. Biz bu meseleyi etraflıca incelemiştik.
أَمَّا قَوْلُهُ: الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
O'nun: { الْحَقُّ مِن رَّبِّكَ } “Hak Rabbindendir” kavline gelince; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْحَقُّ خَبَرَ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ هُوَ الْحَقُّ، وَقَوْلُهُ: مِنْ رَبِّكَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَبَرًا بِغَيْرِ خَبَرٍ، وَأَنْ يَكُونَ حَالًا، وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ مُبْتَدَأً خَبَرُهُ: مِنْ رَبِّكَ وَقَرَأَ عَلِيٌّ ﵁: الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ عَلَى الْإِبْدَالِ مِنَ الْأَوَّلِ، أَيْ يَكْتُمُونَ الْحَقَّ مِنْ رَبِّكَ.
Birinci Mesele: { الْحَقُّ } kelimesinin mahzuf (düşürülmüş) bir mübtedanın haberi olması muhtemeldir; yani "O haktır" demektir. { مِنْ رَبِّكَ } kavlinin ise habersiz bir haber olması caiz olduğu gibi hâl olması da caizdir. Yine { الْحَقُّ } kelimesinin mübteda, haberinin de { مِنْ رَبِّكَ } olması caizdir. Ali [radıyallâhu anh], birincisinden bedel olarak: { الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ } şeklinde okumuştur; yani "Rabbinden olan hakkı gizlerler" [anlamındadır].
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْأَلِفُ وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: الْحَقُّ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ لِلْعَهْدِ، وَالْإِشَارَةُ إِلَى الْحَقِّ الَّذِي عَلَيْهِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَوْ إِلَى الْحَقِّ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ أَيْ هَذَا الَّذِي يَكْتُمُونَهُ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ، وَأَنْ يَكُونَ لِلْجِنْسِ عَلَى مَعْنَى: الْحَقُّ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لَا مِنْ غَيْرِهِ يَعْنِي إِنَّ الْحَقَّ مَا ثَبَتَ أَنَّهُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى كَالَّذِي أَنْتَ عَلَيْهِ وَمَا لَمْ يَثْبُتْ أَنَّهُ مِنَ اللَّهِ كَالَّذِي عَلَيْهِ أَهْلُ الْكِتَابِ فَهُوَ الْبَاطِلُ.
İkinci Mesele: { الْحَقُّ } kavlindeki harf-i tarifte (el-) iki vecih vardır: Birincisi: Ahd için olmasıdır; bu durumda işaret, Resûlullah'ın ﷺ üzerinde bulunduğu hakka veya { لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ } kavlindeki hakka yöneliktir; yani "Onların gizlemekte oldukları bu şey, Rabbinden gelen haktır" demektir. Diğeri ise cins için olmasıdır; bu da "Hak başkasından değil, Allah Teâlâ'dandır" manasınadır; yani hak, senin üzerinde bulunduğun şey gibi Allah Teâlâ'dan olduğu sabit olan şeydir; Ehl-i Kitap'ın üzerinde bulunduğu şey gibi Allah'tan olduğu sabit olmayan şey ise bâtıldır.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
O'nun: { فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “Sakın şüpheye düşenlerden olma!” kavline gelince; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ فِي مَاذَا اخْتَلَفُوا فِيهِ عَلَى أَقْوَالٍ. أَحَدُهَا: فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ فِي أَنَّ الَّذِينَ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ عَلِمُوا صِحَّةَ نُبُوَّتِكَ، وَأَنَّ بَعْضَهُمْ عَانَدَ وَكَتَمَ، قَالَهُ الْحَسَنُ. وَثَانِيهَا: بَلْ يَرْجِعُ إِلَى أَمْرِ الْقِبْلَةِ. وَثَالِثُهَا: إِلَى صِحَّةِ نُبُوَّتِهِ وَشَرْعِهِ، وَهَذَا هُوَ الْأَقْرَبُ لِأَنَّ أَقْرَبَ الْمَذْكُورَاتِ إِلَيْهِ قَوْلُهُ:
Birinci Mesele: { فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “Sakın şüpheye düşenlerden olma!” hitabı ne husustadır? Bu konuda farklı görüşler üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: "Zikri geçen kimselerin senin peygamberliğinin sıhhatini bildikleri, bazılarının ise inat edip [bunu] gizlediği hususunda sakın şüpheye düşenlerden olma" [demektir]. Bunu el-Hasan söylemiştir. İkincisi: Bilakis kıble meselesine racidir. Üçüncüsü: Onun peygamberliğinin ve şeriatının sıhhatine [racidir]. En uygun olanı da budur; çünkü buna zikredilenlerin en yakını O'nun:
الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَإِذَا كَانَ ظَاهِرُهُ يَقْتَضِي النُّبُوَّةَ وَمَا تَشْتَمِلُ عَلَيْهِ مِنْ/ قُرْآنٍ وَوَحْيٍ وَشَرِيعَةٍ، فَقَوْلُهُ: فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ رَاجِعًا إليه.
{ الْحَقُّ مِن رَّبِّكَ } “Hak Rabbindendir” kavlidir. Bunun zahiri peygamberliği ve onun ihtiva ettiği Kur'an'ı, vahyi ve şeriatı iktiza ettiğine göre, O'nun: { فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “Sakın şüpheye düşenlerden olma!” kavlinin de ona raci olması vacip olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى وَإِنْ نَهَاهُ عَنِ الِامْتِرَاءِ فَلَا يَدُلُّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ كَانَ شَاكًّا فِيهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي بَيَانِ هذه المسألة والله أعلم.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ her ne kadar onu şüphe etmekten nehyetmiş olsa da bu durum onun bu konuda şüphe içinde olduğuna delalet etmez. Bu meselenin beyanına dair açıklama daha önce geçmişti. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٤٨]
[Bakara Suresi (2), 148. Ayet]
وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيها فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ أَيْنَ ما تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعاً إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٤٨)
{ وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ أَيْنَ مَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٤٨) } “Herkesin yöneldiği bir yönü (kıblesi) vardır. Hayırlarda yarışın! Nerede olursanız olun, Allah hepinizi bir araya getirir. Şüphesiz Allah her şeye kadirdir. (148)”
اعْلَمْ أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا في المراد بقوله: لِكُلٍ
Bil ki onlar { لِكُلٍّ } “Herkesin...” kavlinden neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir.
وفيه مسألتان:
Bunda iki mesele vardır:
المسألة الأولى: إنما قال: لِكُلٍ
Birinci Mesele: O ancak { لِكُلٍّ } “Herkesin...” demiş,
وَلَمْ يَقُلْ لِكُلِّ قَوْمٍ أَوْ أُمَّةٍ لِأَنَّهُ مَعْرُوفُ الْمَعْنَى عِنْدَهُمْ فَلَمْ يَضُرَّ حَذْفُ الْمُضَافِ إِلَيْهِ وَهُوَ كَثِيرٌ فِي كَلَامِهِمْ كَقَوْلِهِ: لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً [الْمَائِدَةِ: ٤٨] .
"her kavmin" veya "her ümmetin" dememiştir; çünkü bu onların nezdinde manası bilinen bir husustur. Dolayısıyla muzafun ileyhin (tamlayanın) hazfedilmesi bir zarar vermemiştir. Bu durum onların kelamında, Allah Teâlâ'nın: { لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا } [el-Mâide: 48] “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik” kavlinde olduğu gibi pek çoktur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِيهِ أَرْبَعَةَ أَوْجُهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْفِرَقِ، أَعْنِي الْمُسْلِمِينَ وَالْيَهُودَ وَالنَّصَارَى وَالْمُشْرِكِينَ، وَهُوَ قَوْلُ الْأَصَمِّ، قَالَ: لِأَنَّ فِي الْمُشْرِكِينَ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ الْأَصْنَامَ وَيَتَقَرَّبُ بِذَلِكَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى كَمَا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ: هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ [يُونُسَ: ١٨] . وَثَانِيهَا: وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ عُلَمَاءِ التَّابِعِينَ، أَنَّ الْمُرَادَ أَهْلُ الْكِتَابِ وَهُمُ: الْمُسْلِمُونَ وَالْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، وَالْمُشْرِكُونَ غَيْرُ دَاخِلِينَ فِيهِ.
İkinci Mesele: Bu hususta dört vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Müslümanlar, Yahudiler, Hristiyanlar ve müşrikler olmak üzere bütün fırkaları kapsamaktadır. Bu, el-Esam'ın görüşüdür; o şöyle demiştir: Çünkü müşrikler içinde putlara tapan ve Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği: { هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِندَ اللَّهِ } [Yûnus: 18] “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir” kavlinde olduğu gibi bununla Allah Teâlâ'ya yakınlaşmaya çalışan kimseler vardı. İkincisi: Tâbiîn âlimlerinin çoğunun görüşüdür; kastedilenler Ehl-i Kitap'tır, yani Müslümanlar, Yahudiler ve Hristiyanlardır; müşrikler buna dâhil değildir.
وَثَالِثُهَا: قَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ لِكُلِّ قَوْمٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وِجْهَةٌ أَيْ جِهَةٌ مِنَ الْكَعْبَةِ يُصَلِّي إِلَيْهَا: جَنُوبِيَّةٌ أَوْ شَمَالِيَّةٌ، أَوْ شَرْقِيَّةٌ أَوْ غَرْبِيَّةٌ، وَاحْتَجُّوا عَلَى هذا القول بوجهين. الأول: قوله تعالى: وَمُوَلِّيها
Üçüncüsü: Bazıları şöyle demiştir: Kastedilen, Müslümanlardan her bir kavmin Kâbe'den namaz kıldığı güney, kuzey, doğu veya batı gibi bir cihetinin (yönünün) olmasıdır. Bu görüşe iki vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَمُوَلِّيهَا } [kavli olup],
يَعْنِي اللَّهُ مُوَلِّيهَا وَتَوْلِيَةُ اللَّهِ لَمْ تَحْصُلْ إِلَّا فِي الْكَعْبَةِ، لِأَنَّ مَا عَدَاهَا تَوْلِيَةُ الشَّيْطَانِ. الثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى عَقَّبَهُ بِقَوْلِهِ: اسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ
yani "Allah onları oraya yöneltendir" demektir; Allah'ın yöneltmesi ise Kâbe'den başkasında gerçekleşmemiştir, çünkü onun dışındakiler şeytanın yöneltmesidir. İkincisi: Allah Teâlâ bunu: { فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ } “Hayırlarda yarışın!” kavliyle takip ettirmiştir;
وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْخَيْرَاتِ مَا لِكُلِّ أَحَدٍ مِنْ جِهَةٍ، وَالْجِهَاتُ الْمَوْصُوفَةُ بِالْخَيْرِيَّةِ لَيْسَتْ إِلَّا جِهَاتُ الْكَعْبَةِ. وَرَابِعُهَا: قَالَ آخَرُونَ: وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ أَيْ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الرُّسُلِ وَأَصْحَابِ الشَّرَائِعِ جِهَةُ قِبْلَةٍ، فَقِبْلَةُ الْمُقَرَّبِينَ: الْعَرْشُ، وَقِبْلَةُ الرُّوحَانِيِّينَ: الْكُرْسِيُّ، وَقِبْلَةُ الْكَرُوبِيِّينَ: الْبَيْتُ الْمَعْمُورُ، وَقِبْلَةُ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ قَبْلَكَ بَيْتُ الْمَقْدِسِ، وقبلتك الكعبة.
zahir olan şudur ki bu hayırlardan maksat, her bir kimsenin sahip olduğu cihettir (yöndür); hayırlı olmakla vasfedilen cihetler ise ancak Kâbe'nin cihetleridir. Dördüncüsü: Başkaları şöyle demiştir: { وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ } “Herkesin yöneldiği bir yönü vardır” [ifadesi]; yani elçilerden ve şeriat sahiplerinden her birinin bir kıble ciheti vardır; nitekim Mukarrebûn'un kıblesi Arş, Rûhâniyyûn'un kıblesi Kürsî, Kerrûbiyyûn'un kıblesi el-Beytü'l-Ma'mûr, senden önceki peygamberlerin kıblesi Beytü'l-Makdis, senin kıblen ise Kâbe'dir.
أما قوله تعالى: جْهَةٌ
Allah Teâlâ'nın: { وِجْهَةٌ } kavline gelince;
ففيه مسألتان:
bunda iki mesele vardır:
المسألة الأولى: قرئ: لِكُلٍّ وِجْهَةٌ
Birinci Mesele: { وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ } [ibaresi],
عَلَى الْإِضَافَةِ وَالْمَعْنَى: وَكُلُّ وُجْهَةٍ هُوَ مُوَلِّيهَا فَزِيدَتِ اللَّامُ لِتَقَدُّمِ الْمَفْعُولِ كَقَوْلِكَ: لِزَيْدٍ ضَرَبْتَ، وَلِزَيْدٍ أَبُوهُ ضَارِبٌ.
izafetle [yani { وَلِكُلِّ وِجْهَةٍ } şeklinde] de okunmuştur. Manası: "Her cihete O [Allah] yöneltendir" demektir. Tıpkı senin: "Zeyd'i vurdun" (لِزَيْدٍ ضَرَبْتَ) ve "Zeyd'i babası dövmektedir" (لِزَيْدٍ أَبُوهُ ضَارِبٌ) sözünde olduğu gibi meful öne geçtiği için lâm harfi zaid kılınmıştır (fazladan getirilmiştir).