الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، وَمَعْنَاهُ لَكِنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ يَتَعَلَّقُونَ بِالشُّبْهَةِ وَيَضَعُونَهَا مَوْضِعَ الْحُجَّةِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ [النِّسَاءِ: ١٥٧] وَقَالَ النَّابِغَةُ:
İkinci Görüş: Bu, munkatı' bir istisnadır. Anlamı şudur: Lakin onlardan zulmedenler şüpheye sarılırlar ve onu delil yerine koyarlar. Bu, Allah Teâlâ'nın: { مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ } [en-Nisâ 157] “Onların buna dair hiçbir bilgileri yoktur, ancak zanna uymaktadırlar” buyruğu gibidir. Nâbiğa da şöyle demiştir:
وَلَا عَيْبَ فِيهِمْ غَيْرَ أَنَّ سُيُوفَهُمْ ... بِهِنَّ فُلُولٌ مِنْ قِرَاعِ الْكَتَائِبِ
Onlarda, kılıçlarının savaş birlikleriyle çarpışmaktan çentilmiş olmasından başka bir ayıp yoktur.
وَمَعْنَاهُ: لَكِنْ بِسُيُوفِهِمْ فُلُولٌ وَلَيْسَ بِعَيْبٍ وَيُقَالُ مَا لَهُ عَلَيَّ حَقٌّ إِلَّا التَّعَدِّي يَعْنِي لَكِنَّهُ يَتَعَدَّى وَيَظْلِمُ، وَنَظِيرُهُ أَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنِّي لَا يَخافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ إِلَّا مَنْ ظَلَمَ [النَّمْلِ: ١٠، ١١] وَقَالَ: لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ [هُودٍ: ٤٣] وَهَذَا النَّوْعُ مِنَ الْكَلَامِ عَادَةٌ مَشْهُورَةٌ لِلْعَرَبِ.
Bunun anlamı: 'Lakin onların kılıçlarında çentikler vardır ve bu da bir ayıp değildir.' Bir de 'Haddi aşması dışında onun benim üzerimde bir hakkı yoktur' denir; yani 'Fakat o haddi aşmakta ve zulmetmektedir.' Bunun bir benzeri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { إِنِّي لَا يَخَافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ إِلَّا مَنْ ظَلَمَ } [en-Neml 10-11] “Şüphesiz benim katımda peygamberler korkmaz. Ancak kim zulmederse...” ve yine: { لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ } [Hûd 43] “Bugün Allah'ın merhamet ettiği kimseden başkası için O'nun emrinden koruyucu yoktur” buyurmuştur. Sözün bu türü Arapların meşhur bir âdetidir.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: زَعَمَ أَبُو عُبَيْدَةَ أَنَّ (إِلَّا) بِمَعْنَى الْوَاوِ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ وَلِلَّذِينِ ظَلَمُوا وَأَنْشَدَ:
Üçüncü Görüş: Ebû Ubeyde 'illâ' (إِلَّا) edatının 'vav' (وَ) anlamında olduğunu ileri sürmüştür; sanki Allah Teâlâ: 'İnsanların da zulmedenlerin de size karşı bir delili olmasın diye' buyurmuştur ve şu şiiri okumuştur:
وَكُلُّ أَخٍ مُفَارِقُهُ أَخُوهُ ... لَعَمْرُ أَبِيكَ إِلَّا الْفَرْقَدَانِ
Babanın ömrüne yemin olsun ki, iki kutup yıldızı (Farkadân) hariç, her kardeş kardeşinden ayrılır.
يَعْنِي: وَالْفَرْقَدَانِ.
Yani: 'Ve iki kutup yıldızı da [ayrılır]' demektir.
الْقَوْلُ الرَّابِعُ: قَالَ قُطْرُبٌ: مَوْضِعُ الَّذِينَ خَفْضٌ لِأَنَّهُ بَدَلٌ مِنَ الْكَافِ وَالْمِيمِ فِي عَلَيْكُمْ كَأَنَّهُ قِيلَ: لِئَلَّا يَكُونَ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا فَإِنَّهُ يَكُونُ حُجَّةً عَلَيْهِمْ وَهُمُ الْكُفَّارُ، قَالَ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى: هَذَانِ الْوَجْهَانِ بَعِيدَانِ.
Dördüncü Görüş: Kutrub şöyle demiştir: 'ellezîne' (الَّذِينَ) kelimesinin iraptaki yeri cerdir (kesredir); çünkü 'aleyküm' (عَلَيْكُمْ) ibaresindeki 'kâf' ve 'mîm' zamirinden bedeldir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Onların aleyhine bir delil olması dışında, sizin aleyhinize bir delil olmasın.' Onlar da kâfirlerdir. Ali b. Îsâ: 'Bu iki vecih de uzaktır' demiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي فَالْمَعْنَى لَا تَخْشَوْا مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِمَّنْ يَتَعَنَّتُ وَيُجَادِلُ وَيُحَاجُّ، وَلَا تَخَافُوا مَطَاعِنَهُمْ فِي قِبْلَتِكُمْ فإنهم لا يضرنكم وَاخْشَوْنِي، يَعْنِي احْذَرُوا عِقَابِي إِنْ أَنْتُمْ عَدَلْتُمْ عما ألزمتكم وفرضت عليكم، وهذه الآية يدل عَلَى أَنَّ الْوَاجِبَ عَلَى الْمَرْءِ فِي كُلِّ أَفْعَالِهِ وَتُرُوكِهِ أَنْ يَنْصِبَ بَيْنَ عَيْنَيْهِ: خَشْيَةَ عِقَابِ اللَّهِ، وَأَنْ يَعْلَمَ أَنَّهُ لَيْسَ فِي يَدِ الْخَلْقِ شَيْءٌ الْبَتَّةَ، وَأَنْ/ لَا يَكُونَ مُشْتَغِلَ الْقَلْبِ بِهِمْ، وَلَا مُلْتَفِتَ الْخَاطِرِ إِلَيْهِمْ.
Allah Teâlâ'nın: { فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي } “Onlardan korkmayın, benden korkun” buyruğuna gelince; anlamı şudur: İnatçılık eden, münakaşaya girişen ve tartışan kimselerden daha önce zikredilenlerden korkmayın; onların kıbleniz hakkındaki ayıplamalarından endişe etmeyin, zira onlar size zarar veremezler. 'Ve benden korkun', yani şayet size zorunlu kıldığım ve farz kıldığım şeyden saparsanız azabımdan sakının. Bu ayet gösterir ki; bir kimsenin tüm fiillerinde ve terk ettiklerinde iki gözünün önüne Allah'ın azap korkusunu koyması, yaratılmışların elinde kesinlikle hiçbir şey olmadığını bilmesi, kalbini onlarla meşgul etmemesi ve aklını onlara çevirmemesi vaciptir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي مُتَعَلَّقِ اللَّامِ عَلَى وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ، ولِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ حَوَّلَهُمْ إِلَى هَذِهِ الْكَعْبَةِ لِهَاتَيْنِ الْحِكْمَتَيْنِ. إِحْدَاهُمَا: لِانْقِطَاعِ حُجَّتِهِمْ عَنْهُ. وَالثَّانِيَةُ: لِتَمَامِ النِّعْمَةِ، وَقَدْ بَيَّنَ أَبُو مُسْلِمِ بْنُ بَحْرٍ الْأَصْفَهَانِيُّ مَا فِي ذَلِكَ مِنَ النِّعْمَةِ، وَهُوَ أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا يَفْتَخِرُونَ بِاتِّبَاعِ إِبْرَاهِيمَ فِي جَمِيعِ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ فَلَمَّا حُوِّلَ ﷺ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ لَحِقَهُمْ ضَعْفُ قَلْبٍ، وَلِذَلِكَ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُحِبُّ التَّحَوُّلَ إِلَى الْكَعْبَةِ لِمَا فِيهِ مِنْ شَرَفِ الْبُقْعَةِ فَهَذَا مَوْضِعُ النِّعْمَةِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ مُتَعَلَّقَ اللَّامِ مَحْذُوفٌ، مَعْنَاهُ: وَلِإِتْمَامِ النِّعْمَةِ عَلَيْكُمْ وَإِرَادَتِي اهْتِدَاءَكُمْ أَمَرْتُكُمْ بِذَلِكَ. وَثَالِثُهَا: أَنْ يُعْطَفَ عَلَى عِلَّةٍ مُقَدَّرَةٍ، كَأَنَّهُ قيل: واحشوني لِأُوَفِّقَكُمْ وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَقْرَبُ إِلَى الصَّوَابِ فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى أَنْزَلَ عِنْدَ قُرْبِ وَفَاةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي [الْمَائِدَةِ: ٣] فَبَيَّنَ أَنَّ تَمَامَ النِّعْمَةِ إِنَّمَا حَصَلَ ذَلِكَ الْيَوْمَ، فَكَيْفَ قَالَ قَبْلَ ذَلِكَ الْيَوْمِ بِسِنِينَ كَثِيرَةٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ قُلْنَا: تَمَامُ النِّعْمَةِ اللَّائِقَةِ فِي كُلِّ وَقْتٍ هُوَ الَّذِي خَصَّهُ بِهِ،
Allah Teâlâ'nın: { وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ } “ve üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım” buyruğuna gelince; 'lâm' harfinin müteallakı (bağlantılı olduğu yer) hususunda birtakım vecihler üzere ihtilaf etmişlerdir. Birincisi: Bu, Allah Teâlâ'nın: { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ } “İnsanların size karşı bir delili olmasın diye” ve { وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ } “ve üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım [diye]” buyruğuna râcidir. Allah Teâlâ, onları şu iki hikmet sebebiyle bu Kâbe'ye yönelttiğini açıklamıştır: Birincisi: Onların O'na karşı hüccetlerinin kesilmesi için; ikincisi: Nimetin tamamlanması için. Ebû Müslim b. Bahr el-İsfahânî bundaki nimetin ne olduğunu açıklamıştır; o da şudur: Bu topluluk yaptıkları her işte İbrahim'e uymakla iftihar ediyorlardı. sallallâhu aleyhi ve sellem Beytülmakdis'e çevrildiğinde kalplerine bir gevşeklik/üzüntü geldi. Bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, o mekânın şerefinden ötürü Kâbe'ye dönmeyi arzuluyordu. İşte nimetin yeri burasıdır. İkincisi: 'Lâm'ın müteallakı hazfedilmiştir; anlamı: 'Üzerinizdeki nimeti tamamlamak ve hidayete ermenizi murat ettiğim için size bunu emrettim' demektir. Üçüncüsü: Takdir edilen bir illete atfedilmiştir; sanki: 'Sizi muvaffak kılmam ve üzerinizdeki nimetimi tamamlamam için benden korkun' denilmiştir. Birinci görüş doğruya daha yakındır. Şayet denilirse ki: Allah Teâlâ, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem vefatına yakın bir zamanda: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي } [el-Mâide 3] “Bugün sizin dininizi kemale erdirdim ve üzerinizdeki nimetimi tamamladım” buyruğunu indirerek nimetin tamamlanmasının ancak o gün gerçekleştiğini bildirmiştir; öyleyse o günden yıllar önce bu ayette nasıl: { وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ } “ve üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım” buyurmuştur? Deriz ki: Her vakte layık olan nimetin tamamlanması, [Allah'ın] o vakte tahsis ettiği şeydir.
وَفِي الْحَدِيثِ: «تَمَامُ النِّعْمَةِ دُخُولُ الْجَنَّةِ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: 'Nimetin tamamı cennete girmektir.'
وَعَنْ عَلِيٍّ ﵁: تَمَامُ النِّعْمَةِ الْمَوْتُ عَلَى الْإِسْلَامِ.
Ali'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre: 'Nimetin tamamı İslam üzere ölmektir.'
وَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِي حَكَيْنَاهُ عَنْ أَبِي مُسْلِمٍ ﵀ مِنَ التَّشَكُّكِ فِي صَلَاةِ الرَّسُولِ وَصَلَاةِ أُمَّتِهِ إِلَى بَيْتِ
Bil ki, Resul'ün ve ümmetinin Beytü'l-
الْمَقْدِسِ، فَإِنْ كَانَ مُرَادُهُ أَنَّ أَلْفَاظَ الْقُرْآنِ لَا تَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ فَقَدْ أَصَابَ، لِأَنَّ شَيْئًا مِنْ أَلْفَاظِ الْقُرْآنِ لَا دَلَالَةَ فِيهِ عَلَى ذَلِكَ الْبَتَّةَ عَلَى مَا بَيَّنَاهُ، وَإِنْ أَرَادَ بِهِ إِنْكَارَهُ أَصْلًا، فَبَعِيدٌ، لِأَنَّ الْأَخْبَارَ فِي ذَلِكَ قَرِيبَةٌ مِنَ الْمُتَوَاتِرِ، وَلِأَبِي مُسْلِمٍ ﵀ أَنْ يُمْنَعَ التَّوَاتُرُ، وَعِنْدَ ذَلِكَ يَقُولُ: لَا يَصِحُّ التَّعْوِيلُ فِي الْقَطْعِ بِوُقُوعِ النَّسْخِ فِي شَرْعِنَا عَلَى خَبَرِ الْوَاحِدِ وَاللَّهُ أعلم.
Makdis'e namaz kılması hususunda Ebû Müslim'den rahimehullâh naklettiğimiz şüpheye gelince; eğer onun muradı Kur'an lafızlarının buna delalet etmediği ise doğru söylemiştir. Zira açıkladığımız üzere Kur'an lafızlarından hiçbirinde buna kesinlikle bir delalet yoktur. Şayet bununla onun aslını inkâr etmeyi kastettiyse bu uzaktır; çünkü bu konudaki haberler mütevatire yakındır. Ebû Müslim'in rahimehullâh tevatürü kabul etmeme hakkı vardır; o takdirde ise şöyle der: 'Şeriatımızda neshin vuku bulduğunu kesin olarak kabul etmede haber-i vâhide dayanmak sahih olmaz.' En doğrusunu Allah bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٥١]
[Bakara Suresi (2) : Âyet 151]
كَما أَرْسَلْنا فِيكُمْ رَسُولاً مِنْكُمْ يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِنا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (١٥١)
{ كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ } “Nitekim kendi içinizden size ayetlerimizi okuyan, sizi arındıran, size Kitab'ı ve hikmeti öğreten ve bilmediklerinizi size bildiren bir elçi gönderdik.” (151)
اعْلَمْ أَنَّا قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى اسْتَدَلَّ عَلَى صِحَّةِ دِينِ مُحَمَّدٍ ﵊ بِوُجُوهٍ، بَعْضُهَا إِلْزَامِيَّةٌ، وَهُوَ أَنَّ هَذَا الدِّينَ دِينُ إِبْرَاهِيمَ فَوَجَبَ قَبُولُهُ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ [الْبَقَرَةِ: ١٣٠] وَبَعْضُهَا بُرْهَانِيَّةٌ وَهُوَ قَوْلُهُ: قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ [الْبَقَرَةِ: ١٣٦] ثُمَّ إِنَّهُ ﷾ عَقَّبَ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ بِحِكَايَةِ/ شُبْهَتَيْنِ لَهُمْ. إِحْدَاهُمَا: قَوْلُهُ: وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا [الْبَقَرَةِ: ١٣٥] . وَالثَّانِيَةُ: اسْتِدْلَالُهُمْ بِإِنْكَارِ النَّسْخِ عَلَى الْقَدْحِ فِي هَذِهِ الشَّرِيعَةِ، وَهُوَ قول: سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها [الْبَقَرَةِ: ١٤٢] وَأَطْنَبَ اللَّهُ تعالى في الجواب عن هذه الشبهة وبالحق فعل ذلك، لأن أعظم الشبهة لِلْيَهُودِ فِي إِنْكَارِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊ إِنْكَارُ النَّسْخِ، فَلَا جَرَمَ أَطْنَبَ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْجَوَابِ عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ، وَخَتَمَ ذَلِكَ الْجَوَابَ بِقَوْلِهِ: وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ فَصَارَ هَذَا الْكَلَامُ مَعَ مَا فِيهِ مِنَ الْجَوَابِ عَنِ الشُّبْهَةِ تَنْبِيهًا عَلَى عَظِيمِ نِعَمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَا شَكَّ أَنَّ ذَلِكَ أَشَدُّ اسْتِمَالَةً لحصول العز والشرف في الدنيا، والتخلص في الذُّلِّ وَالْمَهَانَةِ يَكُونُ مَرْغُوبًا فِيهِ، وَعِنْدَ اجْتِمَاعِ الْأَمْرَيْنِ فَقَدْ بَلَغَ النِّهَايَةَ فِي هَذَا الْبَابِ.
Bil ki, Allah Teâlâ'nın Muhammed'in aleyhisselâm dininin sıhhatine birtakım vecihlerle delil getirdiğini açıklamıştık: Bunların bir kısmı ilzamidir (bağlayıcıdır); o da bu dinin İbrahim'in dini olduğu, dolayısıyla kabul edilmesinin vacip bulunduğudur ki Allah'ın şu buyruğundan murat budur: { وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ } [el-Bakara 130] “Kendini bilmeyenden başka kim İbrahim'in dininden yüz çevirir?”. Bir kısmı ise burhanidir (kesin delillidir); o da şu buyruğudur: { قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ } [el-Bakara 136] “Deyin ki: Biz Allah'a, bize indirilene, İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve torunlarına indirilenlere iman ettik...”. Sonra O celle celâluhu bu istidlalin ardından onların iki şüphesini zikretmiştir: Birincisi: { وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا } [el-Bakara 135] “Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız, dediler” buyruğudur. İkincisi: Bu şeriata dil uzatmak için neshi inkâr etmelerini delil getirmeleridir ki bu da şu buyruktur: { سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا } [el-Bakara 142] “İnsanlardan birtakım beyinsizler: 'Üzerinde bulundukları kıblelerinden onları çeviren nedir?' diyecekler”. Allah Teâlâ bu şüphenin cevabını ayrıntılı olarak açıklamış ve bunu yapmakla da haklı davranmıştır; çünkü Yahudilerin Muhammed'in aleyhisselâm peygamberliğini inkâr etmedeki en büyük şüpheleri neshin inkârıdır. Bu yüzden Allah Teâlâ bu şüphenin cevabını geniş tutmuş ve bu cevabı: { وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ } “ve üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım” buyruğuyla noktalamıştır. Dolayısıyla bu kelam, şüphenin cevabını içermesiyle birlikte Allah Teâlâ'nın büyük nimetlerine de bir dikkat çekme olmuştur. Şüphe yok ki dünyada izzet ve şerefin elde edilmesi, zillet ve aşağılanmaktan kurtulma hususunda daha cezbedici olup arzu edilen bir şeydir; iki husus bir araya geldiğinde ise bu bâbda son noktaya ulaşılmış olur.
أَمَّا قَوْلُهُ: كَما أَرْسَلْنا فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { كَمَا أَرْسَلْنَا } “Nitekim gönderdik” buyruğuna gelince; bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذَا الْكَافُ إِمَّا أَنْ يَتَعَلَّقَ بِمَا قَبْلَهُ أَوْ بِمَا بَعْدَهُ، فَإِنْ قُلْنَا: إِنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِمَا قَبْلَهُ فَفِيهِ وُجُوهٌ.
Birinci Mesele: Bu 'kâf' harfi ya kendisinden öncesine ya da sonrasına bağlıdır. Şayet öncesine bağlı olduğunu söylersek bunda birtakım vecihler vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ راجع إلى قوله: وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ [البقرة: ١٥٠] أي ولأتم نعمتي عليكم في الدنيا بحصول الشرف، وفي الآخرة بالفوز بالثواب، كما أتممتها عَلَيْكُمْ فِي الدُّنْيَا بِإِرْسَالِ الرَّسُولِ. الثَّانِي: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ قَالَ: رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ ... وَيُزَكِّيهِمْ [الْبَقَرَةِ: ١٢٩] وَقَالَ أَيْضًا: وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنا مَناسِكَنا [الْبَقَرَةِ: ١٢٨] فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ بِبَيَانِ الشَّرَائِعِ، وَأَهْدِيكُمْ إِلَى الدِّينِ إِجَابَةً لِدَعْوَةِ إِبْرَاهِيمَ، كَمَا أَرْسَلْنَا فيكم رسولًا إجابة لدعوة عَنِ ابْنِ جَرِيرٍ. الثَّالِثُ: قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيِّ، وَهُوَ أَنَّ التَّقْدِيرَ: وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا، أَيْ كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْ شَأْنِهِ وَصِفَتِهِ كَذَا وَكَذَا، فَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا، وَأَمَّا إِنْ قُلْنَا: إِنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِمَا بَعْدَهُ، فَالتَّقْدِيرُ: كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ يُعَلِّمُكُمُ الدِّينَ وَالشَّرْعَ، فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَهُوَ اخْتِيَارُ الْأَصَمِّ وَتَقْرِيرُهُ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ عَلَى صُورَةٍ لَا تَتْلُونَ كِتَابًا، وَلَا تَعْلَمُونَ رَسُولًا، وَمُحَمَّدٌ ﷺ رَجُلٌ مِنْكُمْ لَيْسَ بِصَاحِبِ كِتَابٍ، ثُمَّ أَتَاكُمْ بِأَعْجَبِ الْآيَاتِ يَتْلُوهُ عَلَيْكُمْ بِلِسَانِكُمْ وَفِيهِ مَا فِي كُتُبِ الْأَنْبِيَاءِ، وَفِيهِ الْخَبَرُ عَنْ أَحْوَالِهِمْ، وَفِيهِ التَّنْبِيهُ عَلَى دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ وَالْمَعَادِ وَفِيهِ التَّنْبِيهُ عَلَى الْأَخْلَاقِ الشَّرِيفَةِ، وَالنَّهْيُ عَنْ أَخْلَاقِ السُّفَهَاءِ، وَفِي ذَلِكَ أَعْظَمُ الْبُرْهَانِ عَلَى صِدْقِهِ فَقَالَ: كَمَا أَوْلَيْتُكُمْ هَذِهِ النِّعْمَةَ وَجَعَلْتُهَا لَكُمْ دَلِيلًا، فَاذْكُرُونِي بِالشُّكْرِ عَلَيْهَا، أَذْكُرْكُمْ بِرَحْمَتِي وَثَوَابِي، والذي
Birincisi: Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ } [el-Bakara 150] “ve üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım” buyruğuna râcidir; yani: Dünyada peygamber göndermekle üzerinizdeki nimetimi tamamladığım gibi, dünyada şerefin elde edilmesiyle, ahirette de sevaba kavuşmakla üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım. İkincisi: İbrahim aleyhisselâm: { رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ ... وَيُزَكِّيهِمْ } [el-Bakara 129] “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine ayetlerini okuyan... ve onları arındıran bir peygamber gönder” demiş ve yine: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا } [el-Bakara 128] “Zürriyetimizden de sana teslim olmuş bir ümmet kıl ve bize ibadet yerlerimizi göster” demiştir. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: 'İbrahim'in duasına icabet ederek içinizde bir elçi gönderdiğimiz gibi, İbrahim'in duasına icabetle şeriatları açıklayarak üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım ve sizi dine hidayet edeyim' (İbn Cerîr'den rivayetle). Üçüncüsü: Ebû Müslim el-İsfahânî'nin görüşüdür; o da takdirin şöyle olmasıdır: 'İçinizde bir elçi gönderdiğimiz gibi, sizi de vasat bir ümmet kıldık'; yani hali ve sıfatı şöyle şöyle olan bir elçiyi içinizde gönderdiğimiz gibi, sizi de vasat bir ümmet kıldık. Şayet sonrasına bağlı olduğunu söylersek takdir şöyledir: 'İçinizden size dini ve şeriatı öğreten bir peygamber gönderdiğimiz gibi, siz de beni anın ki ben de sizi anayım.' Bu, el-Esam'ın tercihidir ve açıklaması şudur: Sizler ne bir kitap okuyan ne de bir peygamber tanıyan bir haldeydiniz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ise kitap sahibi olmayan içinizden bir adamdı. Sonra o, sizin dilinizle size okuduğu en hayret verici ayetlerle size geldi. Onda peygamberlerin kitaplarındakiler, onların durumlarına dair haberler, tevhid ve ahiret delillerine dikkat çekmeler, yüce ahlaka yönlendirmeler ve beyinsizlerin ahlakından nehiyler vardır. Bunda onun doğruluğuna dair en büyük burhan mevcuttur. Böylece Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: 'Size bu nimeti bahşettiğim ve onu size bir delil kıldığım gibi, siz de buna şükrederek beni anın ki, ben de sizi rahmetim ve sevabımla anayım.' Bunu
يُؤَكِّدُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٦٤] فَلَمَّا ذَكَّرَهُمْ هَذِهِ النِّعْمَةَ وَالْمِنَّةَ، أَمَرَهُمْ فِي مُقَابَلَتِهَا بِالذِّكْرِ وَالشُّكْرِ فَإِنْ قِيلَ: كَما هَلْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَوَابًا؟ قُلْنَا:
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da tekit etmektedir: { لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ } [Âl-i İmrân 164] “Andolsun ki Allah, müminlere kendilerinden bir elçi göndermekle lütufta bulunmuştur”. Onlara bu nimeti ve minneti hatırlatınca, buna karşılık olarak onlara zikretmeyi ve şükretmeyi emretti. Şayet 'kemâ' (كَما) lafzının bir cevap olması caiz midir? denilirse, deriz ki:
جوزه الفراء وجعل لأذكروني جَوَابَيْنِ. أَحَدُهُمَا: كَما. وَالثَّانِي: أَذْكُرْكُمْ وَوَجْهُ ذَلِكَ لِأَنَّهُ أَوْجَبَ عَلَيْهِمُ الذِّكْرَ لِيَذْكُرَهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَتِهِ، وَلِمَا سَلَفَ مِنْ نِعْمَتِهِ، قَالَ الْقَاضِي: وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّهُ قَبْلَ الْكَلَامِ إِذَا وُجِدَ مَا يَتِمُّ بِهِ الْكَلَامُ مِنْ غَيْرِ فَصْلٍ فَتَعَلُّقُهُ بِهِ أَوْلَى.
el-Ferrâ buna cevaz vermiş ve 'uzkürûnî' (اذْكُرُونِي) kelimesi için iki cevap belirlemiştir: Birincisi: 'kemâ' (كَما), ikincisi: 'ezkürküm' (أَذْكُرْكُمْ). Bunun gerekçesi de şudur: Zira Allah'ın onlara rahmetiyle mukabelede bulunması için ve geçmişteki nimetinden dolayı onlara zikretmeyi vacip kılmıştır. Kâdı şöyle demiştir: 'Birinci vecih daha evladır; çünkü sözden önce, kelamın fasılasız tamamlanmasını sağlayan bir unsur bulunduğunda ona bağlanması daha uygundur.'
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي وَجْهِ التشبيه قولان: إن قلنا لكاف مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي كَانَ الْمَعْنَى/ أَنَّ النِّعْمَةَ فِي أَمْرِ الْقِبْلَةِ كَالنِّعْمَةِ بِالرِّسَالَةِ لِأَنَّهُ تَعَالَى يَفْعَلُ الْأَصْلَحَ، وَإِنْ قُلْنَا إِنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاذْكُرُونِي دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ النِّعْمَةَ بِالذِّكْرِ جَارِيَةٌ مَجْرَى النِّعْمَةِ بِالرِّسَالَةِ.
İkinci Mesele: Teşbihin (benzetmenin) yönü hususunda iki görüş vardır: Eğer 'kâf' harfinin { وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي } “ve üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım” buyruğuna bağlı olduğunu söylersek mana şöyle olur: Kıble meselesindeki nimet, risalet nimeti gibidir; çünkü Allah Teâlâ en uygun olanı yapar. Eğer Allah Teâlâ'nın: { فَاذْكُرُونِي } “Beni anın” buyruğuna bağlı olduğunu söylersek bu, zikir nimetinin risalet nimeti mesabesinde cereyan ettiğine delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: «مَا» فِي قَوْلِهِ: كَما أَرْسَلْنا مَصْدَرِيَّةٌ كَأَنَّهُ قِيلَ: كَإِرْسَالِنَا فِيكُمْ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ كَافَّةً.
Üçüncü Mesele: { كَمَا أَرْسَلْنَا } “Nitekim gönderdik” buyruğundaki 'mâ' (مَا) mastariyyedir; sanki 'içinizde elçi göndermemiz gibi' denilmiştir. Kâffe (engelleme harfi) olması da muhtemeldir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فِيكُمْ فَالْمُرَادُ بِهِ الْعَرَبُ وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: مِنْكُمْ وَفِي إِرْسَالِهِ فِيهِمْ وَمِنْهُمْ، نِعَمٌ عَظِيمَةٌ عَلَيْهِمْ لِمَا لَهُمْ فِيهِ الشَّرَفِ، وَلِأَنَّ الْمَشْهُورَ مِنْ حَالِ الْعَرَبِ الْأَنَفَةُ الشَّدِيدَةُ مِنَ الِانْقِيَادِ لِلْغَيْرِ فَبَعَثَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ وَاسِطَتِهِمْ لِيَكُونُوا إِلَى الْقَبُولِ أَقْرَبَ.
Allah Teâlâ'nın: { فِيكُمْ } “içinizde” buyruğuna gelince; bununla murat edilen Araplardır. { مِنْكُمْ } “sizden / kendi aranızdan” buyruğu da böyledir. Onun onların içinde ve onlardan gönderilmesinde, kendileri için taşıdığı şereften ötürü onlar adına büyük nimetler vardır. Bir de Arapların durumundan meşhur olan şey, başkasına boyun eğmekten son derece çekinmeleridir; bu sebeple kabule daha yakın olsunlar diye Allah Teâlâ onu kendi aralarından göndermiştir.
أَمَّا قوله تعالى: يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِنا فَاعْلَمْ أَنَّهُ مِنْ أَعْظَمِ النِّعَمِ لِأَنَّهُ مُعْجِزَةٌ بَاقِيَةٌ، وَلِأَنَّهُ يُتْلَى فَيَتَأَدَّى بِهِ الْعِبَادَاتُ، وَلِأَنَّهُ يُتْلَى فَيُسْتَفَادُ مِنْهُ جَمِيعُ الْعُلُومِ، وَلِأَنَّهُ يُتْلَى فَيُسْتَفَادُ مِنْهُ مَجَامِعُ الْأَخْلَاقِ الْحَمِيدَةِ، فَكَأَنَّهُ يَحْصُلُ مِنْ تِلَاوَتِهِ كُلُّ خَيْرَاتِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.
Allah Teâlâ'nın: { يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا } “Ayetlerimizi size okuyan” buyruğuna gelince; bil ki bu en büyük nimetlerdendir; çünkü o baki kalan bir mucizedir, çünkü o okunur ve onunla ibadetler ifa edilir, çünkü o okunur ve ondan bütün ilimler istifade edilir ve çünkü o okunur ve ondan övülen ahlakın tamamı elde edilir. Sanki onun tilavetinden dünya ve ahiretin bütün hayırları hâsıl olmaktadır.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَيُزَكِّيكُمْ فَفِيهِ أَقْوَالٌ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ ﵊ يُعَلِّمُهُمْ مَا إِذَا تَمَسَّكُوا بِهِ صَارُوا أَزْكِيَاءَ عَنِ الْحَسَنِ. وَثَانِيهَا: يُزَكِّيهِمْ بِالثَّنَاءِ وَالْمَدْحِ، أَيْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ مَحَاسِنِ الْأَخْلَاقِ فَيَصِفُكُمْ بِهِ، كَمَا يُقَالُ: إِنَّ الْمُزَكِّيَ زَكَّى الشَّاهِدَ، أَيْ وَصَفَهُ بِالزَّكَاءِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ التَّزْكِيَةَ عِبَارَةٌ عَنِ التَّنْمِيَةِ، كَأَنَّهُ قَالَ يُكَثِّرُكُمْ، كَمَا قَالَ: إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ [الْأَعْرَافِ: ٨٦] وَذَلِكَ بِأَنْ يَجْمَعَهُمْ عَلَى الْحَقِّ فَيَتَوَاصَلُوا وَيَكْثُرُوا، عَنْ أَبِي مُسْلِمٍ، قَالَ الْقَاضِي: وَهَذِهِ الْوُجُوهُ غَيْرُ مُتَنَافِيَةٍ فَلَعَلَّهُ تَعَالَى يَفْعَلُ بِالْمُطِيعِ كُلَّ ذَلِكَ.
{ وَيُزَكِّيكُمْ } “ve sizi arındıran” buyruğuna gelince; bunda birtakım görüşler vardır: Birincisi: Hasan'dan rivayetle, o aleyhisselâm kendilerine sarıldıklarında tertemiz kimseler olacakları şeyleri öğretir. İkincisi: Onları övgü ve senâ ile tezkiye eder; yani sizin üzerinizde bulunduğunuz güzel ahlakı bilir ve sizi onunla niteler; nitekim 'Müzekki (tezkiye eden kimse) şahidi tezkiye etti', yani 'onu temizlikle/güvenilirlikle niteledi' denilmesi gibidir. Üçüncüsü: Tezkiye çoğaltmaktan ve artırmaktan ibarettir; sanki Ebû Müslim'den rivayetle: { إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ } [el-A'râf 86] “Hani siz az idiniz de O sizi çoğalttı” buyurduğu gibi 'sizi çoğaltır' demiştir ki bu da onları hak üzere bir araya getirmesi, böylece birbirleriyle kaynaşıp çoğalmaları suretiyle olur. Kâdı şöyle demiştir: 'Bu vecihler birbirine zıt değildir; dolayısıyla Allah Teâlâ itaatkâr kimseye bunların hepsini yapıyor olabilir.'
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ فَلَيْسَ بِتَكْرَارٍ لِأَنَّ تِلَاوَةَ الْقُرْآنِ عَلَيْهِمْ غَيْرُ تَعْلِيمِهِ إِيَّاهُمْ، وَأَمَّا الْحِكْمَةَ فَهِيَ الْعِلْمُ بِسَائِرِ الشَّرِيعَةِ الَّتِي يَشْتَمِلُ الْقُرْآنُ عَلَى تَفْصِيلِهَا، وَلِذَلِكَ قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁ الْحِكْمَةَ هِيَ سُنَّةُ الرَّسُولِ ﵇.
Allah Teâlâ'nın: { وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ } “ve size Kitab'ı öğreten” buyruğuna gelince; bu bir tekrar değildir; zira Kur'an'ın onlara okunması, onu onlara öğretmekten farklıdır. Hikmete ({ وَالْحِكْمَةَ }) gelince; o, Kur'an'ın tafsilatını ihtiva ettiği şeriatın geri kalanının bilinmesidir. Bu sebeple Şâfiî radıyallâhu anh: 'Hikmet, Resul'ün aleyhisselâm sünnetidir' demiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ فَهَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَرْسَلَهُ عَلَى حِينِ فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ وَجَهَالَةٍ مِنَ الْأُمَمِ، فَالْخَلْقُ كَانُوا مُتَحَيِّرِينَ ضَالِّينَ فِي أَمْرِ أَدْيَانِهِمْ فَبَعَثَ اللَّهُ تَعَالَى مُحَمَّدًا بِالْحَقِّ حَتَّى عَلَّمَهُمْ مَا احْتَاجُوا إِلَيْهِ فِي دِينِهِمْ وَذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ أنواع النعم.
Allah Teâlâ'nın: { وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ } “ve bilmediklerinizi size bildiren” buyruğuna gelince; bu, Allah Teâlâ'nın onu peygamberlerin kesintiye uğradığı (fetret) ve ümmetlerin cehalet içinde bulunduğu bir dönemde gönderdiğine bir dikkat çekmedir. İnsanlar dinleri hususunda şaşkın ve sapkın bir halde idiler; nihayet Allah Teâlâ dinlerinde ihtiyaç duydukları şeyleri kendilerine öğretmesi için Muhammed'i hak ile gönderdi. Bu da nimet türlerinin en büyüklerindendir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٥٢]
[Bakara Suresi (2) : Âyet 152]
فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ (١٥٢)
{ فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ } “Öyleyse beni anın ki ben de sizi anayım; bana şükredin ve bana nankörlük etmeyin.” (152)
اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَلَّفَنَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِأَمْرَيْنِ: الذِّكْرِ، وَالشُّكْرِ، أَمَّا الذِّكْرُ فَقَدْ يَكُونُ بِاللِّسَانِ، وَقَدْ يَكُونُ بِالْقَلْبِ، وَقَدْ يَكُونُ بِالْجَوَارِحِ، فَذِكْرُهُمْ إِيَّاهُ بِاللِّسَانِ أَنْ يَحْمَدُوهُ وَيُسَبِّحُوهُ وَيُمَجِّدُوهُ وَيَقْرَءُوا كِتَابَهُ، وَذِكْرُهُمْ إِيَّاهُ
Bil ki Allah Teâlâ bu ayette bizi iki şeyle mükellef kılmıştır: Zikir ve şükür. Zikre gelince; bazen dille, bazen kalple, bazen de azalarla olur. Onların O'nu dille zikretmeleri; O'na hamdetmeleri, O'nu tesbih etmeleri, O'nu yüceltmeleri ve O'nun Kitab'ını okumalarıdır. Onların O'nu
بِقُلُوبِهِمْ عَلَى ثَلَاثَةِ أَنْوَاعٍ. أَحَدُهَا: أَنْ يَتَفَكَّرُوا فِي الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ، وَيَتَفَكَّرُوا فِي الْجَوَابِ عَنِ الشُّبْهَةِ الْقَادِحَةِ فِي تِلْكَ الدَّلَائِلِ. وَثَانِيهَا: أَنْ يَتَفَكَّرُوا فِي الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى كَيْفِيَّةِ تَكَالِيفِهِ وَأَحْكَامِهِ وَأَوَامِرِهِ وَنَوَاهِيهِ وَوَعْدِهِ، وَوَعِيدِهِ، فَإِذَا عَرَفُوا/ كَيْفِيَّةَ التَّكْلِيفِ وَعَرَفُوا مَا فِي الْفِعْلِ مِنَ الْوَعْدِ، وَفِي التَّرْكِ مِنَ الْوَعِيدِ سَهُلَ فِعْلُهُ عَلَيْهِمْ. وَثَالِثُهَا: أَنْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَسْرَارِ مَخْلُوقَاتِ اللَّهِ تَعَالَى حَتَّى تَصِيرَ كُلُّ ذَرَّةٍ مِنْ ذَرَّاتِ الْمَخْلُوقَاتِ كَالْمِرْآةِ الْمَجْلُوَّةِ الْمُحَاذِيَةِ لِعَالَمِ الْقُدُسِ، فَإِذَا نَظَرَ الْعَبْدُ إِلَيْهَا انْعَكَسَ شُعَاعُ بَصَرِهِ مِنْهَا إِلَى عَالَمِ الْجَلَالِ وَهَذَا الْمَقَامُ مَقَامٌ لَا نِهَايَةَ لَهُ، أَمَّا ذِكْرُهُمْ إِيَّاهُ تَعَالَى بِجَوَارِحِهِمْ، فَهُوَ أَنْ تَكُونَ جَوَارِحُهُمْ مُسْتَغْرِقَةً فِي الْأَعْمَالِ الَّتِي أُمِرُوا بِهَا، وَخَالِيَةً عَنِ الْأَعْمَالِ الَّتِي نُهُوا عَنْهَا، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ سَمَّى اللَّهُ تَعَالَى الصَّلَاةَ ذِكْرًا بقوله: فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ فَصَارَ الْأَمْرُ بِقَوْلِهِ: فَاذْكُرُونِي مُتَضَمِّنًا جَمِيعَ الطَّاعَاتِ، فَلِهَذَا رُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّهُ قَالَ:
kalpleriyle zikretmeleri üç türlüdür: Birincisi: Zâtına ve sıfatlarına delalet eden deliller üzerinde tefekkür etmeleri ve bu delilleri zedeleyen şüphelere verilecek cevapları düşünmeleridir. İkincisi: O'nun tekliflerinin, hükümlerinin, emir ve yasaklarının, vaad ve vaidinin nasıllığına delalet eden delilleri düşünmeleridir; zira mükellefiyetin nasıllığını bildiklerinde, fiildeki vaadi ve terkteki vaidi anladıklarında onu yapmak kendilerine kolay gelir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın yarattıklarının sırları üzerinde tefekkür etmeleridir; öyle ki mahlukatın her bir zerresi kuds alemine dönük cilalı bir ayna gibi olur; kul ona baktığında gözünün ışığı oradan celal alemine yansır. Bu makam nihayetsiz bir makamdır. Onların Allah Teâlâ'yı azalarıyla zikretmelerine gelince; o da azalarının kendilerine emredilen amellerle meşgul olması ve yasaklandıkları amellerden uzak kalmasıdır. Bu minval üzere Allah Teâlâ: { فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ } “Allah'ın zikrine koşun” buyruğuyla namazı 'zikir' olarak isimlendirmiştir. Böylece: { فَاذْكُرُونِي } “Beni anın” buyruğundaki emir bütün itaatleri kapsar hale gelmiştir; bu sebeple Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediği rivayet edilmiştir:
اذْكُرُونِي بِطَاعَتِي فَأَجْمَلَهُ حَتَّى يَدْخُلَ الْكُلُّ فِيهِ، أَمَّا قَوْلُهُ: أَذْكُرْكُمْ فَلَا بُدَّ مِنْ حَمْلِهِ عَلَى مَا يَلِيقُ بِالْمَوْضِعِ، وَالَّذِي لَهُ تَعَلُّقٌ بِذَلِكَ الثَّوَابِ وَالْمَدْحِ، وَإِظْهَارِ الرِّضَا وَالْإِكْرَامِ، وَإِيجَابِ الْمَنْزِلَةِ، وَكُلُّ ذَلِكَ دَاخِلٌ تَحْتَ قَوْلِهِ:
'Beni bana itaatle anın.' O, hepsinin içine girmesi için bunu mücmel tutmuştur. O'nun: { أَذْكُرْكُمْ } “Ben de sizi anayım” buyruğuna gelince; bunu bu makama layık olan bir manaya hamletmek gerekir; o da sevap, övgü, rızayı ve ikramı izhar etmek ve makam vermektir. Bütün bunlar O'nun:
أَذْكُرْكُمْ ثُمَّ لِلنَّاسِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عِبَارَاتٌ. الْأُولَى: اذْكُرُونِي بِطَاعَتِي أَذْكُرْكُمْ بِرَحْمَتِي. الثَّانِيَةُ: اذْكُرُونِي بِالْإِجَابَةِ وَالْإِحْسَانِ وَهُوَ بِمَنْزِلَةِ قَوْلِهِ: ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ [غَافِرٍ: ٦٠] وَهُوَ قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ قَالَ: أَمَرَ الْخَلْقَ بِأَنْ يَذْكُرُوهُ رَاغِبِينَ رَاهِبِينَ، وَرَاجِينَ خَائِفِينَ وَيُخْلِصُوا الذِّكْرَ لَهُ عَنِ الشُّرَكَاءِ، فَإِذَا هُمْ ذَكَرُوهُ بِالْإِخْلَاصِ فِي عِبَادَتِهِ وَرُبُوبِيَّتِهِ ذَكَرَهُمْ بِالْإِحْسَانِ وَالرَّحْمَةِ وَالنِّعْمَةِ فِي الْعَاجِلَةِ وَالْآجِلَةِ. الثَّالِثَةُ: اذْكُرُونِي بِالثَّنَاءِ وَالطَّاعَةِ أَذْكُرْكُمْ بِالثَّنَاءِ وَالنِّعْمَةِ. الرَّابِعَةُ: اذْكُرُونِي فِي الدُّنْيَا أَذْكُرْكُمْ فِي الْآخِرَةِ. الْخَامِسَةُ: اذْكُرُونِي فِي الْخَلَوَاتِ أَذْكُرْكُمْ فِي الْفَلَوَاتِ. السَّادِسَةُ: اذْكُرُونِي فِي الرَّخَاءِ أَذْكُرْكُمْ فِي الْبَلَاءِ. السَّابِعَةُ: اذْكُرُونِي بِطَاعَتِي أَذْكُرْكُمْ بِمَعُونَتِي. الثَّامِنَةُ:
{ أَذْكُرْكُمْ } “Ben de sizi anayım” buyruğunun kapsamına dahildir. Sonra bu ayet hakkında insanların birtakım ifadeleri olmuştur: Birincisi: 'Beni itaatle anın ki, ben de sizi rahmetimle anayım.' İkincisi: 'Beni icabet ve ihsanla anın.' Bu, O'nun: { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } [Gâfir 60] “Bana dua edin, size icabet edeyim” buyruğu mesabesindedir. Bu, Ebû Müslim'in görüşüdür; o şöyle demiştir: 'Allah mahlukata, O'na rağbet ederek ve çekinerek, umarak ve korkarak O'nu anmalarını ve zikri ortaklardan O'nun için arındırmalarını emretmiştir. Onlar O'na kullukta ve Rabliğinde ihlasla O'nu andıklarında, O da onları peşin ve gelecekte ihsan, rahmet ve nimetle anar.' Üçüncüsü: 'Beni övgü ve itaatle anın, ben de sizi övgü ve nimetle anayım.' Dördüncüsü: 'Beni dünyada anın, ben de sizi ahirette anayım.' Beşincisi: 'Beni tenhalarda anın, ben de sizi çöllerde anayım.' Altıncısı: 'Beni bollukta anın, ben de sizi darlıkta/belada anayım.' Yedincisi: 'Beni bana itaatle anın, ben de sizi yardımımla anayım.' Sekizincisi:
اذْكُرُونِي بِمُجَاهَدَتِي أَذْكُرْكُمْ بِهِدَايَتِي. التَّاسِعَةُ: اذْكُرُونِي بِالصِّدْقِ وَالْإِخْلَاصِ أَذْكُرْكُمْ بِالْخَلَاصِ وَمَزِيدِ الِاخْتِصَاصِ. الْعَاشِرَةُ: اذْكُرُونِي بِالرُّبُوبِيَّةِ فِي الفاتحة أذكركم بالرحمة والعبودية في الخاتمة.
'Beni benim için mücahedeyle anın, ben de sizi hidayetimle anayım.' Dokuzuncusu: 'Beni doğruluk ve ihlasla anın, ben de sizi kurtuluş ve hususi yakınlığı artırmakla anayım.' Onuncusu: 'Beni başlangıçta Rablikle anın, ben de sizi sonda rahmet ve kullukla anayım.'
[سورة البقرة (٢) : آية ١٥٣]
[Bakara Suresi (2) : Âyet 153]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (١٥٣)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Ey iman edenler! Sabır ve namaz ile yardım isteyin. Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir.” (153)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَوْجَبَ بِقَوْلِهِ: فَاذْكُرُونِي جَمِيعَ الْعِبَادَاتِ، وَبِقَوْلِهِ: وَاشْكُرُوا لِي مَا يَتَّصِلُ بِالشُّكْرِ أَرْدَفَهُ بِبَيَانِ مَا يُعِينُ عَلَيْهِمَا فَقَالَ: اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّمَا خَصَّهُمَا بِذَلِكَ لِمَا فِيهِمَا مِنَ الْمَعُونَةِ عَلَى الْعِبَادَاتِ، أَمَّا الصَّبْرُ فَهُوَ قَهْرُ النَّفْسِ عَلَى احْتِمَالِ الْمَكَارِهِ فِي ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَوْطِينِهَا عَلَى تَحَمُّلِ الْمَشَاقِّ وَتَجَنُّبِ الْجَزَعِ، وَمَنْ حَمَلَ نَفْسَهُ وَقَلْبَهُ عَلَى هَذَا التَّذْلِيلِ سَهُلَ عَلَيْهِ فِعْلُ الطَّاعَاتِ وَتَحَمُّلُ مَشَاقِّ الْعِبَادَاتِ، وَتَجَنُّبُ الْمَحْظُورَاتِ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ حَمَلَ الصَّبْرَ عَلَى الصَّوْمِ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى الْجِهَادِ لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ بَعْدَهُ: وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ١٥٤] وَأَيْضًا فَلِأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِالتَّثَبُّتِ فِي الْجِهَادِ فَقَالَ:
Bil ki Allah Teâlâ: { فَاذْكُرُونِي } “Beni anın” buyruğuyla bütün ibadetleri, { وَاشْكُرُوا لِي } “ve bana şükredin” buyruğuyla da şükürle bağlantılı şeyleri vacip kılınca, bu ikisine yardımcı olacak hususu da ardından beyan ederek: { اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ } “Sabır ve namaz ile yardım isteyin” buyurmuştur. İbadetlere yardım sağlayıcı özellikleri bulunduğu için sadece bu ikisini tahsis etmiştir. Sabra gelince; o, Allah Teâlâ uğrunda hoşa gitmeyen şeylere katlanmak, meşakkatleri yüklenmeye kendini alıştırmak ve sabırsızlıktan sakınmak üzere nefsi dizginlemektir. Nefsini ve kalbini bu boyun eğişe alıştıran kimseye itaatleri yapmak, ibadetlerin zorluklarına katlanmak ve yasaklardan kaçınmak kolay gelir. İnsanlardan sabrı oruca hamledenler olduğu gibi, cihada hamledenler de vardır; zira Allah Teâlâ bundan sonra: { وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } [el-Bakara 154] “Allah yolunda öldürülenlere... demeyin” buyruğunu zikretmiştir. Ayrıca Allah Teâlâ cihadda sebat etmeyi emrederek şöyle buyurmuştur:
إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا [الْأَنْفَالِ: ٤٥] وَبِالتَّثَبُّتِ فِي الصَّلَاةِ أَيْ فِي الدُّعَاءِ فَقَالَ: وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٤٧] . / إِلَّا أَنَّ الْقَوْلَ الَّذِي اخْتَرْنَاهُ أَوْلَى لعموم اللفظ وعدم تقيده، والاستعانة بالصلاة لأنه يَجِبُ أَنْ تُفْعَلَ عَلَى طَرِيقِ الْخُضُوعِ وَالتَّذَلُّلِ لِلْمَعْبُودِ وَالْإِخْلَاصِ لَهُ، وَيَجِبُ أَنْ يُوَفِّرَ هَمَّهُ وَقَلْبَهُ عَلَيْهَا وَعَلَى مَا يَأْتِي فِيهَا مِنْ قراءة فيتدبر الوعد والوعيد والترغيب والترهيب ومن سلك هذه الطريقة في الصلاة فقد ذلل نفسه لاحتمال المشقة فيما عداها من العبادات وَلِذَلِكَ قَالَ: إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ [الْعَنْكَبُوتِ: ٤٥] وَلِذَلِكَ نَرَى أَهْلَ الْخَيْرِ
{ إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا } [el-Enfâl 45] “Bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat edin”; namazda yani duada sebat etmeyi de emrederek: { وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ } [Âl-i İmrân 147] “Onların sözü ancak: 'Rabbimiz! Günahlarımızı ve işimizdeki taşkınlıklarımızı bağışla, ayaklarımızı sabit kıl ve inkârcı topluluğa karşı bize yardım et' demekten ibaretti” buyurmuştur. Ancak bizim tercih ettiğimiz görüş, lafzın umumiliği ve kayıtlı olmaması sebebiyle daha evladır. Namazla yardım istemeye gelince; çünkü onun Mabud'a boyun eğme, tezellül ve O'na ihlas yoluyla ifa edilmesi vaciptir. İnsanın bütün gayretini ve kalbini ona ve onda okunan kıraate vermesi gerekir; böylece vaad ve vaidi, teşvik ve korkutmayı tefekkür eder. Namazda bu yolu tutan kimse, onun dışındaki diğer ibadetlerde de meşakkati göğüslemek için nefsini boyun eğdirmiş olur. Bu sebeple Allah Teâlâ: { إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ } [el-Ankebût 45] “Şüphesiz namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar” buyurmuştur. Bu sebepledir ki hayır ehlinin,
عِنْدَ النَّوَائِبِ مُتَّفِقِينَ عَلَى الْفَزَعِ إِلَى الصَّلَاةِ،
musibetler anında namaza sığınma hususunda müttefik olduklarını görürüz.
وَرُوِيَ أَنَّهُ ﵊ كَانَ إِذَا حَزَبَهُ أَمْرٌ فَزَعَ إِلَى الصَّلَاةِ.
Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm kendisini üzen bir işle karşılaştığında hemen namaza sığınırdı.
ثُمَّ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ يَعْنِي فِي النَّصْرِ لَهُمْ كَمَا قَالَ: فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ [الْبَقَرَةِ: ١٣٧] فَكَأَنَّهُ تَعَالَى ضَمِنَ لَهُمْ إِذَا هُمُ اسْتَعَانُوا عَلَى طَاعَاتِهِ بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ أَنْ يَزِيدَهُمْ تَوْفِيقًا وَتَسْدِيدًا وَأَلْطَافًا كَمَا قَالَ: وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً [مريم: ٧٦] .
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir” buyurmuştur; yani tıpkı: { فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } [el-Bakara 137] “Allah onlara karşı seni koruyacaktır; O hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyurduğu gibi onlara yardım etme hususunda [beraberdir]. Sanki Allah Teâlâ, sabır ve namaz ile O'nun itaatine sığındıkları takdirde, tıpkı: { وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدًى } [Meryem 76] “Allah, hidayete erenlerin hidayetini artırır” buyurduğu gibi onların muvaffakiyetlerini, istikametlerini ve lütuflarını artırmayı kendilerine garanti etmiştir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٥٤]
[Bakara Suresi (2) : Âyet 154]
وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْياءٌ وَلكِنْ لَا تَشْعُرُونَ (١٥٤)
{ وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَكِنْ لَا تَشْعُرُونَ } “Allah yolunda öldürülenler için 'ölüler' demeyin; bilakis onlar diridirler, fakat siz farkında değilsiniz.” (154)
اعْلَمْ أن هذه الآية نظيرة قَوْلِهِ فِي آلِ عِمْرَانَ: بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٦٩] وَوَجْهُ تَعَلُّقِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا كَأَنَّهُ قِيلَ: اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ فِي إِقَامَةِ دِينِي، فَإِنِ احْتَجْتُمْ فِي تِلْكَ الْإِقَامَةِ إِلَى مُجَاهَدَةِ عَدُوِّي بِأَمْوَالِكُمْ وَأَبْدَانِكُمْ فَفَعَلْتُمْ ذَلِكَ فَتَلِفَتْ نُفُوسُكُمْ فَلَا تَحْسَبُوا أَنَّكُمْ ضَيَّعْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بَلِ اعْلَمُوا أَنَّ قَتْلَاكُمْ أَحْيَاءٌ عِنْدِي وَهَاهُنَا مَسَائِلُ:
Bil ki bu ayet, Âl-i İmrân'daki: { بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ } [Âl-i İmrân 169] “Bilakis onlar Rableri katında diridirler, rızıklandırılırlar” buyruğunun bir benzeridir. Ayetin kendisinden öncesiyle irtibat yönü ise sanki şöyle denilmiş gibidir: 'Dinimi ikame etmede sabır ve namaz ile yardım isteyin; şayet bu ikamede mallarınız ve canlarınızla düşmanıma karşı cihat etmeye muhtaç olursanız ve bunu yapıp canlarınız helak olursa, kendinizi zayi ettiğinizi sanmayın; bilakis bilin ki sizin öldürülenleriniz benim katımda diridirler.' Burada birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي قَتْلَى بَدْرٍ وَقُتِلَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَئِذٍ أَرْبَعَةَ عَشَرَ رَجُلًا، سِتَّةٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَثَمَانِيَةٌ مِنَ الْأَنْصَارِ، فَمِنَ الْمُهَاجِرِينَ: عُبَيْدَةُ بن الحرث بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَعُمَرُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ، وَذُو الشَّمَالَيْنِ، وَعَمْرُو بْنُ نُفَيْلَةَ، وَعَامِرُ بْنُ بَكْرٍ، وَمِهْجَعُ بْنُ عَبْدِ اللَّه. وَمِنَ الْأَنْصَارِ:
Birinci Mesele: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Ayet Bedir'de öldürülenler hakkında inmiştir. O gün Müslümanlardan altısı muhacirlerden, sekizi de ensardan olmak üzere on dört kişi öldürülmüştür. Muhacirlerden olanlar: Ubeyde b. el-Hâris b. Abdilmuttalib, Ömer b. Ebî Vakkâs, Zü'ş-Şimâleyn, Amr b. Nüfeyle, Âmir b. Bükeyr ve Mihca' b. Abdillâh. Ensardan olanlar ise:
سَعِيدُ بْنُ خَيْثَمَةَ، وَقَيْسُ بْنُ عَبْدِ الْمُنْذِرِ، وزيد بن الحرث، وَتَمِيمُ بْنُ الْهُمَامِ، وَرَافِعُ بْنُ الْمُعَلَّى، وَحَارِثَةُ بْنُ سُرَاقَةَ، وَمُعَوِّذُ بْنُ عَفْرَاءَ، وَعَوْفُ بْنُ عَفْرَاءَ، وَكَانُوا يَقُولُونَ: مَاتَ فُلَانٌ وَمَاتَ فُلَانٌ فَنَهَى اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يُقَالَ فِيهِمْ إِنَّهُمْ مَاتُوا. وَعَنْ آخَرِينَ أَنَّ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ قَالُوا: إِنَّ النَّاسَ يَقْتُلُونَ أَنْفُسَهُمْ طَلَبًا لِمَرْضَاةِ مُحَمَّدٍ مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
Sa'd b. Hayseme, Kays b. Abdi'l-Münzir, Yezîd b. el-Hâris, Temîm b. el-Hümâm, Râfi' b. el-Muallâ, Hârise b. Sürâka, Muavviz b. Afrâ ve Avf b. Afrâ'dır. İnsanlar: 'Filanca öldü, falan öldü' diyorlardı; bunun üzerine Allah Teâlâ onlar hakkında 'öldüler' denilmesini yasakladı. Başkalarından rivayet edildiğine göre ise kâfirler ve münafıklar: 'İnsanlar Muhammed'in rızasını kazanmak için hiçbir fayda olmaksızın kendilerini öldürtüyorlar' dediler, bunun üzerine bu ayet indi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَمْواتٌ رُفِعَ لِأَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: لَا تَقُولُوا هُمْ أَمْوَاتٌ.
İkinci Mesele: 'Emvâtün' (أَمْوَاتٌ) kelimesi mahzuf bir mübtedanın haberi olduğu için merfudur; takdiri: 'Onlar ölülerdir demeyin' şeklindedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي الْآيَةِ أَقْوَالٌ:
Üçüncü Mesele: Ayet hakkında birtakım görüşler vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ فِي الْوَقْتِ أَحْيَاءٌ كَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَحْيَاهُمْ لِإِيصَالِ الثَّوَابِ إِلَيْهِمْ وَهَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ وَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُطِيعِينَ يَصِلُ ثَوَابُهُمْ إِلَيْهِمْ وَهُمْ فِي الْقُبُورِ، فَإِنْ قِيلَ: نَحْنُ نُشَاهِدُ أَجْسَادَهُمْ مَيْتَةً فِي الْقُبُورِ، فَكَيْفَ يَصِحُّ مَا ذَهَبْتُمْ إِلَيْهِ؟ قُلْنَا: أَمَّا عِنْدَنَا فَالْبِنْيَةُ لَيْسَتْ شَرْطًا فِي الْحَيَاةِ وَلَا امْتِنَاعَ فِي أَنْ يعبد اللَّهُ الْحَيَاةَ إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الذَّرَّاتِ وَالْأَجْزَاءِ الصَّغِيرَةِ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ/ إِلَى التَّرْكِيبِ وَالتَّأْلِيفِ، وَأَمَّا عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُعِيدَ اللَّهُ الْحَيَاةَ إِلَى الْأَجْزَاءِ الَّتِي لَا بُدَّ مِنْهَا فِي مَاهِيَّةِ الْحَيِّ وَلَا يُعْتَبَرُ بِالْأَطْرَافِ، وَيُحْتَمَلُ أَيْضًا أَنْ يُحْيِيَهُمْ إِذَا لَمْ يُشَاهَدُوا.
Birinci Görüş: Onlar şu anda diridirler; sanki Allah Teâlâ sevabı kendilerine ulaştırmak için onları diriltmiştir. Bu, müfessirlerin çoğunun görüşüdür ve itaatkâr kimselerin kabirlerinde iken sevaplarının kendilerine ulaştığına delildir. Şayet 'Biz onların cesetlerini kabirlerde ölü olarak müşahede ediyoruz, bu savunduğunuz görüş nasıl sahih olur?' denilirse, deriz ki: Bize göre beden yapısı (bünye) hayat için bir şart değildir; Allah'ın, bir terkip ve birleşime ihtiyaç duymaksızın bu zerrelerin ve küçük parçaların her birine hayatı iade etmesinde hiçbir imkânsızlık yoktur. Mutezile'ye göre ise Allah'ın, canlının mahiyetinde bulunması zorunlu olan parçalara hayatı iade etmesi ve uzuvları dikkate almaması uzak bir ihtimal değildir. Ayrıca onlar müşahede edilmedikleri zaman Allah'ın onları diriltmesi de muhtemeldir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَ الْأَصَمُّ: يَعْنِي لَا تُسَمُّوهُمْ بِالْمَوْتَى وَقُولُوا لَهُمُ الشُّهَدَاءَ الْأَحْيَاءَ وَيُحْتَمَلُ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ قَالُوا: هُمْ أَمْوَاتٌ فِي الدِّينِ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ [الْأَنْعَامِ: ١٢٢] فَقَالَ: وَلَا تَقُولُوا لِلشُّهَدَاءِ مَا قَالَهُ الْمُشْرِكُونَ، وَلَكِنْ قُولُوا: هُمْ أَحْيَاءٌ فِي الدِّينِ وَلَكِنْ لَا يَشْعُرُونَ، يَعْنِي الْمُشْرِكُونَ لَا يَعْلَمُونَ أَنَّ مَنْ قُتِلَ عَلَى دِينِ مُحَمَّدٍ ﵊ حَيٌّ فِي الدِّينِ، وَعَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِ وَنُورٍ كَمَا رُوِيَ فِي بَعْضِ الْحِكَايَاتِ أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِرَجُلٍ: مَا مَاتَ رَجُلٌ خَلَفَ مِثْلَكَ، وَحُكِيَ عَنْ بُقْرَاطَ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ لِتَلَامِذَتِهِ: مُوتُوا بِالْإِرَادَةِ تَحْيَوْا بِالطَّبِيعَةِ أَيْ بِالرُّوحِ.
İkinci Görüş: el-Esamm şöyle demiştir: Yani onlara ölüler demeyin; onlara diri şehitler deyin. Müşriklerin, Allah Teâlâ'nın: { أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ } “Ölü iken dirilttiğimiz... kimse mi?” [En'âm 122] buyurduğu gibi: "Onlar dinde ölülerdir" demiş olmaları da muhtemeldir. Bunun üzerine [Allah]: Şehitler hakkında müşriklerin dediğini demeyin, aksine: "Onlar dinde diridirler fakat [müşrikler] farkında değillerdir" deyin buyurmuştur. Yani müşrikler, Muhammed aleyhisselâm'ın dini üzere öldürülen kimsenin dinde diri olduğunu, Rabbinden bir hidayet ve nur üzere bulunduğunu bilmezler. Nitekim bazı rivayetlerde bir adamın bir başkasına: "Senin gibi birini geride bırakan kimse ölmemiştir" dediği nakledilmiştir. Hipokrat'tan da talebelerine: "İrade ile ölünüz ki tabiatla, yani ruh ile diri kalasınız" dediği rivayet edilmiştir.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّ أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ ﷺ يَقْتُلُونَ أَنْفُسَهُمْ وَيَخْسَرُونَ حَيَاتَهُمْ فَيَخْرُجُونَ مِنَ الدُّنْيَا بِلَا فَائِدَةٍ وَيُضَيِّعُونَ أَعْمَارَهُمْ إِلَى غَيْرِ شَيْءٍ، وَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ قَالُوا ذَلِكَ، يُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ كَانُوا دَهْرِيَّةً، يُنْكِرُونَ الْمَعَادَ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ بِالْمَعَادِ إِلَّا أَنَّهُمْ كَانُوا مُنْكِرِينَ لِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊، فَلِذَلِكَ قَالُوا هَذَا الْكَلَامَ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَلَا تَقُولُوا كَمَا قَالَ الْمُشْرِكُونَ إِنَّهُمْ أَمْوَاتٌ لَا يُنْشَرُونَ وَلَا يَنْتَفِعُونَ بِمَا تَحَمَّلُوا مِنَ الشَّدَائِدِ فِي الدُّنْيَا، وَلَكِنِ اعْلَمُوا أَنَّهُمْ أَحْيَاءٌ، أَيْ سَيَحْيَوْنَ فَيُثَابُونَ وَيُنَعَّمُونَ فِي الْجَنَّةِ وَتَفْسِيرُ قَوْلِهِ: أَحْياءٌ بِأَنَّهُمْ سَيَحْيَوْنَ غَيْرُ بَعِيدٍ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ [الِانْفِطَارِ: ١٣، ١٤] وَقَالَ: أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها [الْكَهْفِ: ٢٩] وَقَالَ: إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ [النِّسَاءِ: ١٤٥] وَقَالَ: فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ [الْحَجِّ: ٥٦] عَلَى مَعْنَى أَنَّهُمْ سَيَصِيرُونَ كَذَلِكَ وَهَذَا الْقَوْلُ اخْتِيَارُ الْكَعْبِيِّ وَأَبِي مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيِّ وَاعْلَمْ أَنَّ أَكْثَرَ الْعُلَمَاءِ عَلَى تَرْجِيحِ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: الْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى عَذَابِ الْقَبْرِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ [غَافِرٍ: ١١] وَالْمَوْتَتَانِ لَا تَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ حُصُولِ الْحَيَاةِ فِي الْقَبْرِ، وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا [نُوحٍ: ٢٥] وَالْفَاءُ لِلتَّعْقِيبِ، وَقَالَ: النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ [غَافِرٍ: ٤٦] وَإِذَا ثَبَتَ عَذَابُ الْقَبْرِ وَجَبَ الْقَوْلُ بِثَوَابِ الْقَبْرِ أَيْضًا لِأَنَّ الْعَذَابَ حَقُّ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى الْعَبْدِ وَالثَّوَابَ حَقٌّ للعبد على الله تعالى، فاسقط الْعِقَابِ أَحْسَنُ مِنْ إِسْقَاطِ الثَّوَابِ فَحَيْثُمَا أَسْقَطَ الْعِقَابَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ بَلْ حَقَّقَهُ فِي الْقَبْرِ، كَانَ ذَلِكَ فِي الثَّوَابِ أَوْلَى. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمَعْنَى لَوْ كَانَ عَلَى مَا قِيلَ فِي الْقَوْلِ الثَّانِي وَالثَّالِثِ لَمْ يَكُنْ لِقَوْلِهِ: وَلكِنْ لَا تَشْعُرُونَ مَعْنًى لِأَنَّ الْخِطَابَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَقَدْ كَانُوا لَا يَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ سَيَحْيَوْنَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَأَنَّهُمْ مَاتُوا عَلَى هُدًى وَنُورٍ، فَعُلِمَ أَنَّ الْأَمْرَ عَلَى مَا قُلْنَا مِنْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَحْيَاهُمْ فِي قُبُورِهِمْ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٧٠] دَلِيلٌ عَلَى حُصُولِ الْحَيَاةِ فِي الْبَرْزَخِ قَبْلَ الْبَعْثِ. وَرَابِعُهَا:
Üçüncü Görüş: Müşrikler: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı kendilerini öldürtüyor, hayatlarını ziyan ediyor, dünyadan hiçbir fayda elde etmeksizin çıkıyor ve ömürlerini boş yere heba ediyorlar" diyorlardı. Bunu söyleyenlerin ahireti inkâr eden dehriyye (materyalistler) olmaları muhtemel olduğu gibi, ahirete inanan fakat Muhammed aleyhisselâm'ın peygamberliğini inkâr eden kimseler olmaları da muhtemeldir; işte bu yüzden böyle demişlerdir. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Müşriklerin dediği gibi onların yeniden diriltilmeyecek ve dünyada katlandıkları sıkıntılardan faydalanamayacak ölüler olduğunu söylemeyin; bilakis onların diri olduklarını, yani diriltilip cennette mükâfatlandırılacaklarını ve nimetlere nail edileceklerini bilin. { أَحْياءٌ } “diridirler” sözünün, onların ileride diriltilecekleri şeklinde tefsir edilmesi uzak bir ihtimal değildir. Nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ } “Şüphesiz iyiler nimet içindedirler, kötüler ise cehennemdedirler” [İnfitâr 13-14], { أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها } “...Onun duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmıştır” [Kehf 29], { إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ } “Şüphesiz münafıklar cehennemin en aşağı tabakasındadırlar” [Nisâ 145] ve { فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ } “İman edip salih amel işleyenler ise Naim cennetlerindedirler” [Hac 56] buyurmuş olup bunların anlamı 'ileride öyle olacaklardır' demektir. Bu görüş, el-Ka'bî ve Ebû Müslim el-İsfahânî'nin tercihidir. Bil ki âlimlerin çoğu birinci görüşü tercih etmiştir. Buna delalet eden vecihler şunlardır: Birincisi: Kabr azabına delalet eden ayetlerdir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قالُوا رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ } “Dediler ki: 'Rabbimiz, bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin'” [Gâfir 11]. İki ölüm ancak kabirde bir hayatın gerçekleşmesiyle mümkün olur. Yine Allah Teâlâ: { أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا } “Boğuldular, hemen ateşe sokuldular” [Nûh 25] buyurmuştur; buradaki 'fâ' (فَ) harfi takip (gecikmesizlik) içindir. Yine şöyle buyurmuştur: { النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ } “Onlar sabah akşam ateşe sunulurlar. Kıyamet koptuğu gün de: 'Firavun ailesini en şiddetli azaba sokun!' [denir]” [Gâfir 46]. Kabir azabı sabit olunca, kabir sevabının varlığını söylemek de zorunlu olur; çünkü azap, Allah Teâlâ'nın kul üzerindeki hakkıdır, sevap ise kulun Allah Teâlâ üzerindeki hakkıdır (lütfudur). Cezayı düşürmek (ertelemek), sevabı ertelemekten daha evladır. Dolayısıyla cezayı kıyamet gününe ertelemeyip kabirde gerçekleştirdiğine göre, bunun sevap hakkında olması öncelikle geçerlidir. İkincisi: Şayet mana ikinci ve üçüncü görüşte söylendiği gibi olsaydı, { وَلكِنْ لَا تَشْعُرُونَ } “fakat siz farkında değilsiniz” sözünün bir anlamı kalmazdı; çünkü hitap müminleredir ve onlar kıyamet gününde diriltileceklerini, hidayet ve nur üzere öldüklerini zaten biliyorlardı. Böylece durumun bizim söylediğimiz gibi, yani Allah Teâlâ'nın onları kabirlerinde dirilttiği şeklinde olduğu anlaşılmış oldu. Üçüncüsü: { وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ } “Kendilerine henüz katılmamış olanlara müjde vermek isterler” [Âl-i İmrân 170] ayeti, yeniden dirilişten önce berzahta hayatın varlığına delildir. Dördüncüsü:
قَوْلُهُ ﵊: «الْقَبْرُ رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ أَوْ حُفْرَةٌ مِنْ حُفَرِ النِّيرَانِ»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın şu buyruğudur: { الْقَبْرُ رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ أَوْ حُفْرَةٌ مِنْ حُفَرِ النِّيرَانِ } “Kabir, ya cennet bahçelerinden bir bahçe yahut cehennem çukurlarından bir çukurdur.”
وَالْأَخْبَارُ فِي ثَوَابِ الْقَبْرِ وَعَذَابِهِ كَالْمُتَوَاتِرَةِ،
Kabir sevabı ve azabı hakkındaki rivayetler ise mütevatir derecesindedir.
وَكَانَ ﵊ يَقُولُ فِي آخِرِ/ صَلَاتِهِ: «وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ» .
[Peygamber] aleyhisselâm namazının sonunda: { وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ } “Ve kabir azabından sana sığınırım” derdi.
وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: أَنَّهُمْ أَحْيَاءٌ أَنَّهُمْ سَيَحْيَوْنَ، فَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى لِتَخْصِيصِهِمْ بِهَذَا فَائِدَةٌ، أَجَابَ عَنْهُ أَبُو مُسْلِمٍ بِأَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا خَصَّهُمْ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ دَرَجَتَهُمْ فِي الْجَنَّةِ أَرْفَعُ وَمَنْزِلَتَهُمْ أَعْلَى وَأَشْرَفُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ [النِّسَاءِ: ٦٩] فَأَرَادَهُمْ بِالذِّكْرِ تَعْظِيمًا.
Beşincisi: Şayet O'nun { أَنَّهُمْ أَحْيَاءٌ } “onlar diridirler” sözünden maksat onların ileride diriltilecekleri olsaydı, o takdirde şehitlerin bu ifadeyle tahsis edilmesinin hiçbir faydası kalmazdı. Ebû Müslim buna; Allah Teâlâ'nın onları zikretmekle tahsis etmesinin sebebinin, cennetteki derecelerinin daha yüce, makamlarının daha üstün ve şerefli olması olduğunu söyleyerek cevap vermiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ } “Kim Allah'a ve Peygamber'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler” [Nisâ 69]. Dolayısıyla onları tazim amacıyla zikretmek istemiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْجَوَابَ ضَعِيفٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْزِلَةَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ أَعْظَمُ مَعَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَا خَصَّهُمْ بِالذِّكْرِ. وَسَادِسُهَا: أَنَّ النَّاسَ يَزُورُونَ قُبُورَ الشُّهَدَاءِ وَيُعَظِّمُونَهَا وَذَلِكَ يَدُلُّ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ، وَاحْتَجَّ أَبُو مُسْلِمٍ عَلَى تَرْجِيحِ قَوْلِهِ بِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ فِي آلِ عِمْرَانَ فَقَالَ: بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ [آل عمران: ١٦٩] وَهَذِهِ الْعِنْدِيَّةُ لَيْسَتْ بِالْمَكَانِ، بَلْ بِالْكَوْنِ فِي الْجَنَّةِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ أَهْلَ الثَّوَابِ لَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ إِلَّا بَعْدَ الْقِيَامَةِ. وَالْجَوَابُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ هَذِهِ الْعِنْدِيَّةَ لَيْسَتْ إِلَّا بِالْكَوْنِ فِي الْجَنَّةِ بَلْ بِإِعْلَاءِ الدَّرَجَاتِ وَإِيصَالِ الْبِشَارَاتِ إِلَيْهِ وَهُوَ فِي الْقَبْرِ أَوْ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ، وَاعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ قَوْلًا آخَرَ وَهُوَ: أَنَّ ثَوَابَ الْقَبْرِ وَعَذَابَهُ لِلرُّوحِ لَا لِلْقَالَبِ، وَهَذَا الْقَوْلُ بِنَاءً عَلَى مَعْرِفَةِ الرُّوحِ، وَلْنُشِرْ إِلَى خُلَاصَةِ حَاصِلِ قَوْلِ هَؤُلَاءِ فَنَقُولُ:
Bil ki bu cevap zayıftır; çünkü peygamberlerin ve sıddîkların makamı daha yüce olduğu halde Allah Teâlâ onları [burada] özellikle zikretmemiştir. Altıncısı: İnsanlar şehitlerin kabirlerini ziyaret edip onlara tazim gösterirler; bu da bir bakıma zikrettiğimiz hususa delalet eder. Ebû Müslim kendi görüşünün tercihine, Allah Teâlâ'nın bu ayeti Âl-i İmrân suresinde zikredip: { بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Bilakis onlar Rableri katında diridirler” [Âl-i İmrân 169] buyurmasını delil getirmiştir; buradaki 'indiyyet' (katında olma) mekân ile değil, cennette bulunmak iledir ve malumdur ki sevap ehli cennete ancak kıyametten sonra girecektir. Cevap: Bu indiyyetin sadece cennette bulunmakla olduğunu kabul etmiyoruz; bilakis kabrinde veya başka bir yerde iken derecelerinin yükseltilmesi ve kendisine müjdelerin ulaştırılması ile de olur. Bil ki bu ayet hakkında bir başka görüş daha vardır ki o da şudur: Kabir sevabı ve azabı cesede değil ruha aittir. Bu görüş ruhun mahiyetini bilme esasına dayanır. Bunların savunduğu görüşün özetine şöyle işaret edelim:
إِنَّهُمْ قَالُوا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عِبَارَةً عَنْ هَذَا الْهَيْكَلِ الْمَحْسُوسِ، أَمَّا إِنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عِبَارَةً عَنْ هَذَا الْهَيْكَلِ فَلِوَجْهَيْنِ:
Onlar şöyle demişlerdir: İnsanın bu duyulur (hissedilir) bedenden ibaret olması caiz değildir. Onun bu bedenden ibaret olmasının caiz olmamasına gelince, bu iki yöndendir:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ أَجْزَاءَ هَذَا الْهَيْكَلِ أَبَدًا فِي النُّمُوِّ وَالذُّبُولِ وَالزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ وَالِاسْتِكْمَالِ وَالذَّوَبَانِ وَلَا شَكَّ أَنَّ الْإِنْسَانَ من حيث هُوَ أَمْرٌ بَاقٍ مِنْ أَوَّلِ عُمُرِهِ، وَالْبَاقِي غَيْرُ مَا هُوَ غَيْرُ بَاقٍ، وَالْمُشَارُ إِلَيْهِ عِنْدَ كُلِّ أَحَدٍ بِقَوْلِهِ: «أَنَا» وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُغَايِرًا لِهَذَا الْهَيْكَلِ.
Birinci yön: Bu bedenin parçaları daima büyüme, solma, artma, eksilme, yetkinleşme ve erime halindedir. Şüphe yok ki insan, insan olması bakımından ömrünün başından sonuna kadar baki kalan bir varlıktır; baki olan ise baki olmayandan başkadır. Herkesin "ben" diyerek işaret ettiği şeyin, zorunlu olarak bu bedenden başka bir şey olması gerekir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنِّي أَكُونُ عَالِمًا بِأَنِّي أَنَا حَالَ مَا أَكُونُ غَافِلًا عَنْ جَمِيعِ أَجَزَائِي وَأَبْعَاضِي، وَالْمَعْلُومُ غَيْرُ مَا هُوَ غَيْرُ مَعْلُومٍ، فَالَّذِي أُشِيرُ إِلَيْهِ بِقَوْلِي (أَنَا) مُغَايِرٌ لِهَذِهِ الْأَعْضَاءِ وَالْأَبْعَاضِ، وَأَمَّا أَنَّ الْإِنْسَانَ غَيْرُ مَحْسُوسٍ فَلِأَنَّ الْمَحْسُوسَ إِنَّمَا هُوَ السَّطْحُ وَاللَّوْنُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْإِنْسَانَ لَيْسَ هُوَ مُجَرَّدُ اللَّوْنِ وَالسَّطْحِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا عِنْدَ ذَلِكَ فِي أَنَّ الَّذِي يُشِيرُ إِلَيْهِ كُلُّ أَحَدٍ بِقَوْلِهِ (أَنَا) أَيُّ شَيْءٍ هُوَ؟ وَالْأَقْوَالُ فِيهِ كَثِيرَةٌ إِلَّا أَنَّ أَشَدَّهَا تَلْخِيصًا وَتَحْصِيلًا وَجْهَانِ. أَحَدُهُمَا: أَنَّ أَجْزَاءَ جِسْمَانِيَّةً سَارِيَةٌ فِي هَذَا الْهَيْكَلِ سَرَيَانَ النَّارِ فِي الْفَحْمِ وَالدُّهْنِ فِي السِّمْسِمِ وَمَاءِ الْوَرْدِ فِي الْوَرْدِ وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ فَرِيقَانِ. أَحَدُهُمَا: الَّذِينَ اعْتَقَدُوا تَمَاثُلَ الْأَجْسَامِ فَقَالُوا: إِنَّ تِلْكَ الْأَجْسَامَ مُمَاثِلَةٌ لِسَائِرِ الْأَجْزَاءِ الَّتِي مِنْهَا يَتَأَلَّفُ هَذَا الْهَيْكَلُ إِلَّا أَنَّ الْقَادِرَ الْمُخْتَارَ سُبْحَانَهُ يُبْقِي بَعْضَ الْأَجْزَاءِ مِنْ أَوَّلِ الْعُمُرِ إِلَى آخِرِهِ فَتِلْكَ الْأَجْزَاءُ هِيَ الَّتِي يُشِيرُ إِلَيْهَا كُلُّ أَحَدٍ بِقَوْلِهِ (أَنَا) ثُمَّ إِنَّ تِلْكَ الْأَجْزَاءَ حَيَّةٌ بِحَيَاةٍ يَخْلُقُهَا اللَّهُ تَعَالَى فِيهَا فَإِذَا زَالَتِ الحياة ماتت وهذا قول أكثر المتكلفين. وَثَانِيهِمَا: الَّذِينَ اعْتَقَدُوا اخْتِلَافَ الْأَجْسَامِ وَزَعَمُوا أَنَّ الْأَجْسَامَ الَّتِي هِيَ بَاقِيَةٌ مِنْ أَوَّلِ الْعُمُرِ إِلَى آخِرِ الْعُمُرِ أَجْسَامٌ مُخَالِفَةٌ بِالْمَاهِيَّةِ وَالْحَقِيقَةِ لِلْأَجْسَامِ الَّتِي يَتَأَلَّفُ مِنْهَا هَذَا الْهَيْكَلُ وَتِلْكَ الْأَجْسَامُ حَيَّةٌ لِذَاتِهَا مُدْرِكَةٌ لِذَاتِهَا، فَإِذَا خَالَطَتْ هَذَا الْبَدَنَ وَصَارَتْ سَارِيَةً فِي هَذَا الْهَيْكَلِ، سَرَيَانَ النَّارِ فِي الْفَحْمِ صَارَ هَذَا الْهَيْكَلُ مُسْتَطِيرًا بِنُورِ ذَلِكَ الرُّوحِ/ مُتَحَرِّكًا بِتَحَرُّكِهِ، ثُمَّ إِنَّ هَذَا الْهَيْكَلَ أَبَدًا فِي الذَّوَبَانِ وَالتَّحَلُّلِ وَالتَّبَدُّلِ، إِلَّا أَنَّ تِلْكَ الْأَجْزَاءَ بَاقِيَةٌ بِحَالِهَا، وَإِنَّمَا لَا يَعْرِضُ لَهَا التَّحَلُّلُ لِأَنَّهَا مُخَالِفَةٌ بِالْمَاهِيَّةِ لِهَذِهِ الْأَجْسَامِ الْبَالِيَةِ، فَإِذَا فَسَدَ هَذَا الْقَالَبُ انْفَصَلَتْ تِلْكَ الْأَجْسَامُ اللَّطِيفَةُ النُّورَانِيَّةُ إِلَى عالم السموات وَالْقُدُسِ وَالطَّهَارَةِ إِنْ كَانَتْ مِنْ جُمْلَةِ السُّعَدَاءِ، وَإِلَى الْجَحِيمِ وَعَالَمِ الْآفَاتِ إِنْ كَانَتْ مِنْ جُمْلَةِ الْأَشْقِيَاءِ.
İkinci yön: Ben bütün cüzlerimden ve organlarımdan gafil olduğum bir anda dahi kendimin ben olduğunu bilmekteyim; bilinen ise bilinmeyenden başkadır. Dolayısıyla benim "ben" sözümle işaret ettiğim şey, bu organlardan ve parçalardan başkadır. İnsanın duyularla algılanamaz olmasına gelince; çünkü duyularla algılanan şey yalnızca yüzey ve renktir, insanın ise sadece renk ve yüzeyden ibaret olmadığında şüphe yoktur. Bundan sonra herkesin "ben" sözüyle işaret ettiği şeyin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bu konudaki görüşler pek çoktur; ancak en derli toplu ve net olanı iki görüştür. Birincisi: Ateşin kömüre, yağın susama ve gül suyunun güle sirayet ettiği gibi bu bedene sirayet eden cismani parçalardır. Bu görüşü savunanlar iki gruptur. Birincisi: Cisimlerin birbirinin benzeri (mütemasil) olduğuna inananlardır; bunlar şöyle demişlerdir: O cisimler, bu bedeni oluşturan diğer parçaların benzeridir; ancak her şeye gücü yeten ve dilediğini seçen [Allah] Sübhânehu bazı parçaları ömrün başından sonuna kadar baki bırakır. İşte herkesin "ben" sözüyle işaret ettiği parçalar bunlardır. Sonra bu parçalar, Allah Teâlâ'nın kendilerinde yarattığı bir hayat ile canlıdır; o hayat zail olduğunda ise ölürler. Bu, kelamcıların çoğunun görüşüdür. İkincisi ise: Cisimlerin birbirinden farklı olduğuna inanan ve ömrün başından sonuna kadar baki kalan cisimlerin, bu bedeni oluşturan cisimlerden mahiyet ve hakikat bakımından farklı olduğunu ileri sürenlerdir. Bu cisimler zatı gereği canlıdır ve zatı gereği idrak edendir. Bu bedene karışıp ateşin kömüre sirayet ettiği gibi bu bedene sirayet ettiğinde, bu beden o ruhun nuruyla aydınlanır ve onun hareketiyle hareket eder. Sonra bu beden daima erime, çözülme ve değişme halindedir; ancak o parçalar olduğu gibi kalır. Onlara çözülmenin arız olmaması, bu çürüyen cisimlerden mahiyetçe farklı olmalarındandır. Bu kalıp bozulduğunda, şayet bahtiyar kimselerden ise o latif ve nurani cisimler semavat, kudsiyet ve temizlik âlemine; şayet bedbaht kimselerden ise cehenneme ve afetler âlemine ayrılıp gider.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الَّذِي يُشِيرُ إِلَيْهِ كُلُّ أَحَدٍ بِقَوْلِهِ: (أَنَا مَوْجُودٌ) لَيْسَ بِمُتَحَيِّزٍ وَلَا قَائِمٌ بِالْمُتَحَيِّزِ، وَأَنَّهُ لَيْسَ دَاخِلَ الْعَالَمِ وَلَا خَارِجَ الْعَالَمِ وَلَا يَلْزَمُ مِنْ كَوْنِهِ كَذَلِكَ أَنْ يَكُونَ مِثْلَ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ الِاشْتِرَاكَ فِي السُّلُوكِ لَا يَقْتَضِي الِاشْتِرَاكَ فِي الْمَاهِيَّةِ، وَاحْتَجُّوا عَلَى ذَلِكَ بِأَنَّ فِي الْمَعْلُومَاتِ مَا هُوَ فَرْدٌ حَقًّا فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْعِلْمُ بِهِ فَرْدًا حَقًّا، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمَوْصُوفُ بِذَلِكَ الْعِلْمِ فَرْدًا حَقًّا، وَكُلُّ جِسْمٍ وَكُلُّ حَالٍ فِي الْجِسْمِ فَلَيْسَ بِفَرْدٍ حَقًّا، فَذَلِكَ الَّذِي يَصْدُقُ عَلَيْهِ مِنَّا أَنَّهُ يَعْلَمُ هَذِهِ الْمُفْرَدَاتِ، وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ جِسْمًا وَلَا جِسْمَانِيًّا أَمَّا أَنَّ فِي الْمَعْلُومَاتِ مَا هُوَ فَرْدٌ حَقًّا فَلِأَنَّهُ لَا شَكَّ فِي وُجُودِ شَيْءٍ، فَهَذَا الْمَوْجُودُ إِنْ كَانَ فَرْدًا حَقًّا فَهُوَ الْمَطْلُوبُ، وَإِنْ كَانَ مُرَكَّبًا فَالْمُرَكَّبُ مُرَكَّبٌ عَلَى الْفَرْدِ، فَلَا بُدَّ مِنَ الْفَرْدِ عَلَى كُلِّ الْأَحْوَالِ، وَأَمَّا أَنَّهُ إِذَا كَانَ فِي الْمَعْلُومَاتِ مَا هُوَ فَرْدٌ كَانَ فِي الْمَعْلُومِ مَا هُوَ فَرْدٌ لِأَنَّ الْعِلْمَ الْمُتَعَلِّقَ بِذَلِكَ الْفَرْدِ إِنْ كَانَ مُنْقَسِمًا فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَائِهِ أَوْ بَعْضِ أَجْزَائِهِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ عِلْمًا بِذَلِكَ الْمَعْلُومِ وَهُوَ مُحَالٌ، لِأَنَّهُ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْجُزْءُ مُسَاوِيًا لِلْكُلِّ وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ شَيْءٌ مِنْ أَجْزَائِهِ عِلْمًا بِذَلِكَ الْمَعْلُومِ، فَعِنْدَ اجْتِمَاعِ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ إِمَّا أَنْ يَحْدُثَ زَائِدٌ هُوَ الْعِلْمُ بِذَلِكَ الْمَعْلُومِ الْفَرْدِ، فَحِينَئِذٍ يَكُونُ الْعِلْمُ بِذَلِكَ الْمَعْلُومِ هُوَ هَذِهِ الْكَيْفِيَّةُ الْحَادِثَةُ لَا تِلْكَ الْأَشْيَاءُ الَّتِي فَرَضْنَاهَا قَبْلَ ذَلِكَ ثُمَّ هذه الكيفية
İkinci Görüş: Herkesin "ben varım" diyerek işaret ettiği varlık ne yer tutan (mütehayyiz) bir varlıktır ne de yer tutan bir varlıkla kaimdir; o ne âlemin içindedir ne de âlemin dışındadır. Onun bu nitelikte olmasından, Allah Teâlâ'nın bir benzeri olması gerekmez; çünkü olumsuz nitelemelerde (selbî sıfatlarda) ortaklık, mahiyette ortaklığı gerektirmez. Onlar buna şöyle delil getirmişlerdir: Bilinen şeyler (malumat) arasında hakiki anlamda tek (bölünemez/fert) olan bir şey vardır. Dolayısıyla onu bilmenin de hakiki anlamda tek olması gerekir; bu bilgiyle nitelenen şeyin de hakiki anlamda tek olması zorunludur. Oysa her cisim ve cisimde yerleşmiş her araz, hakiki anlamda tek değildir. O halde bizden bu tekil şeyleri bildiği doğru olan varlığın, ne bir cisim ne de cismani bir varlık olmaması gerekir. Bilinenler arasında hakiki anlamda tek olanın bulunmasına gelince; çünkü herhangi bir şeyin var olduğunda şüphe yoktur. Bu mevcut olan şey eğer hakiki anlamda tek ise aranan bulunmuştur; şayet bileşik (mürekkep) ise, bileşik olan tekin üzerinde kuruludur. Dolayısıyla her halükarda tek olanın bulunması zorunludur. Bilinenler arasında tek olan bulunduğunda bilginin de tek olmasına gelince; çünkü o tek şeye taalluk eden bilgi şayet bölünebilir olsaydı, onun parçalarının her biri veya bazı parçaları ya o bilinen şeyin bilgisi olurdu ki bu imkânsızdır; çünkü parçanın bütüne eşit olması gerekir ve bu batıldır. Ya da parçalarından hiçbir şey o bilinenin bilgisi olmazdı; bu durumda o parçalar bir araya geldiğinde ya o tek bilinenin bilgisi olan ilave bir durum ortaya çıkar ki bu takdirde o bilinenin bilgisi bundan önce varsaydığımız şeyler değil, bu yeni ortaya çıkan keyfiyet olur. Sonra bu keyfiyet
إِنْ كَانَتْ مُنْقَسِمَةً عَادَ الْحَدِيثُ فِيهِ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ مُنْقَسِمَةً فَهُوَ الْمَطْلُوبُ، وَأَمَّا أَنَّهُ إِذَا كَانَ فِي الْمَعْلُومِ عِلْمٌ لَا يَقْبَلُ الْقِسْمَةَ كَانَ الْمَوْصُوفُ بِهِ أَيْضًا كَذَلِكَ، فَلِأَنَّ الْمَوْصُوفَ بِهِ لَوْ كَانَ قَبِلَ الْقِسْمَةَ، لَكَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ أَوْ شَيْءٌ مِنْهَا إِنْ كَانَ مَوْصُوفًا بِهِ بِتَمَامِهِ فَحِينَئِذٍ يَكُونُ الْعَرَضُ الْوَاحِدُ حَالًّا فِي أَشْيَاءَ كَثِيرَةٍ وَهُوَ مُحَالٌ، أَوْ يَتَوَزَّعُ أَجْزَاءُ الْحَالِّ عَلَى أَجْزَاءِ الْمَحَلِّ، فَيُقَسَّمُ الْحَالُّ وَقَدْ فَرَضْنَا أَنَّهُ غَيْرُ مُنْقَسِمٍ أَوْ لَا يَتَّصِفُ شَيْءٌ مِنْ أَجْزَاءِ الْمَحَلِّ إِلَّا بِتَمَامِ الْحَالِّ وَلَا شَيْءَ مِنْ أَجْزَاءِ ذَلِكَ الْحَالِّ، فَحِينَئِذٍ يَكُونُ ذَلِكَ الْمَحَلُّ خَالِيًا عَنْ ذَلِكَ الْحَالِّ وَقَدْ فَرَضْنَاهُ مَوْصُوفًا بِهِ هَذَا خُلْفٌ، وَأَمَّا أَنَّ كُلَّ مُتَحَيِّزٍ يَنْقَسِمُ فَبِالدَّلَائِلِ الْمَذْكُورَةِ فِي نَفْيِ الْجَوْهَرِ الْفَرْدِ، قَالُوا: فَثَبَتَ أَنَّ الَّذِي يُشِيرُ إِلَيْهِ كُلُّ أَحَدٍ بِقَوْلِهِ: (أَنَا مَوْجُودٌ) لَيْسَ بِمُتَحَيِّزٍ وَلَا قَائِمٌ بِالْمُتَحَيِّزِ ثُمَّ نَقُولُ: هَذَا الْمَوْجُودُ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ مُدْرِكًا لِلْجُزْئِيَّاتِ لِأَنَّهُ لَا يُمْكِنُنِي أَنْ أَحْكُمَ عَلَى هَذَا الشَّخْصِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ بِأَنَّهُ إِنْسَانٌ وَلَيْسَ بِفَرَسٍ، وَالْحَاكِمُ بِشَيْءٍ عَلَى شَيْءٍ لَا بُدَّ وَأَنْ يُحْضِرَ الْمَقْضِيَّ عَلَيْهِمَا فَهَذَا الشَّيْءُ مُدْرِكٌ لِهَذَا الْجُزْئِيِّ وَلِلْإِنْسَانِ الْكُلِّيِّ حَتَّى يُمْكِنَهُ أَنْ يَحْكُمَ بِهَذَا الْكُلِّيِّ عَلَى هَذَا الْجُزْئِيِّ وَالْمُدْرِكِ لِلْكُلِّيَّاتِ هُوَ النَّفْسُ وَالْمُدْرِكُ لِلْجُزْئِيَّاتِ أَيْضًا هُوَ النَّفْسُ، فَكُلُّ مَنْ كَانَ مُدْرِكًا لِلْجُزْئِيَّاتِ فَإِنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَلْتَذَّ وَيَتَأَلَّمَ، قَالُوا: إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: هَذِهِ الْأَرْوَاحُ بَعْدَ الْمُفَارَقَةِ تَتَأَلَّمُ وَتَلْتَذُّ إِلَى أَنْ يَرُدَّهَا اللَّهُ تَعَالَى إِلَى الْأَبْدَانِ/ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَهُنَاكَ يَحْصُلُ الِالْتِذَاذُ وَالتَّأَلُّمُ لِلْأَبْدَانِ، فَهَذَا قَوْلٌ قَالَ بِهِ عَالَمٌ مِنَ النَّاسِ قَالُوا: وَهَبْ أَنَّهُ لَمْ يَقُمْ بُرْهَانٌ قَاهِرٌ عَلَى الْقَوْلِ بِهِ وَلَكِنْ لَمْ يَقُمْ دَلِيلٌ عَلَى فَسَادِهِ، فَإِنَّهُ مِمَّا يُؤَيِّدُ الشَّرْعُ وَيَنْصُرُ ظَاهِرَ الْقُرْآنِ وَيُزِيلُ الشُّكُوكَ وَالشُّبُهَاتِ عَمَّا وَرَدَ فِي كِتَابِ اللَّهِ مِنْ ثَوَابِ الْقَبْرِ وَعَذَابِهِ فَوَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ فَهَذَا هُوَ الْإِشَارَةُ الْمُخْتَصَرَةُ فِي تَوْجِيهِ هَذَا الْقَوْلِ، وَاللَّهُ هُوَ الْعَالِمُ بِحَقَائِقِ الْأُمُورِ.
şayet bölünebilirse aynı söz onun hakkında da tekrarlanır; şayet bölünemezse aranan bulunmuş demektir. Bilinenler içinde bölünme kabul etmeyen bir bilgi bulunduğunda onunla nitelenenin de öyle olmasına gelince; çünkü onunla nitelenen şey şayet bölünmeyi kabul etseydi, o parçaların her biri veya onlardan bir şey eğer onun tamamıyla nitelenmiş olsaydı, bu durumda tek bir araz birçok şeyde yerleşmiş olurdu ki bu imkânsızdır. Yahut yerleşenin parçaları yerleştiği mahallin parçalarına dağılırdı ve yerleşen bölünürdü; oysa biz onun bölünemez olduğunu varsaymıştık. Yahut mahallin parçalarından hiçbiri ne yerleşenin tamamıyla ne de o yerleşenin parçalarından bir şeyle nitelenirdi; bu durumda o mahal o yerleşenden hali kalırdı; oysa biz onu onunla nitelenmiş varsaymıştık, bu ise bir çelişkidir. Yer kaplayan (mütehayyiz) her şeyin bölünebilir olmasına gelince; bu, bölünemeyen cüzün (cevher-i ferdin) nefyinde zikredilen delillerle sabittir. Dediler ki: Böylece herkesin "ben varım" diyerek işaret ettiği şeyin yer kaplayan bir varlık olmadığı ve yer kaplayan bir varlıkla da kaim olmadığı sabit olmuştur. Sonra biz deriz ki: Bu varlığın zorunlu olarak cüzileri idrak edici olması gerekir; çünkü işaret edilen bu şahsın insan olduğuna ve at olmadığına hükmetmem başka türlü mümkün değildir. Bir şey hakkında bir şeye hüküm veren kimsenin, hakkında hüküm verilen iki şeyi de hazır bulundurması gerekir. Dolayısıyla bu varlık hem bu cüziyi hem de külli olan insanı idrak edicidir ki bu külli ile bu cüziye hükmedebilsin. Küllileri idrak eden nefistir, cüzileri idrak eden de nefistir. Cüzileri idrak eden her varlığın ise lezzet alması ve elem duyması imkânsız değildir. Dediler ki: Bu sabit olduğuna göre şöyle deriz: Bu ruhlar bedenden ayrıldıktan sonra, Allah Teâlâ onları kıyamet gününde bedenlere iade edinceye kadar elem duyarlar ve lezzet alırlar. İşte o zaman bedenler için de lezzet alma ve elem duyma gerçekleşir. Bu, insanlardan büyük bir topluluğun söylediği bir görüştür. Onlar şöyle demişlerdir: Farz edilsin ki bunu savunmaya dair kesin bir burhan ikame edilmemiş olsun; fakat onun batıl olduğuna dair de bir delil ikame edilmemiştir. Üstelik o, şeriatı teyit eden, Kur'an'ın zahirine destek olan ve Allah'ın Kitabı'nda kabir sevabı ile azabı hakkında gelen naslardan şüpheleri ve tereddütleri gideren bir görüştür; dolayısıyla onu benimsemek zorunludur. İşte bu görüşün temellendirilmesindeki kısa işaret budur. İşlerin hakikatini en iyi bilen Allah'tır.
قَالُوا: وَمِمَّا يُؤَكِّدُ هَذَا الْقَوْلَ هُوَ أَنَّ ثَوَابَ الْقَبْرِ وَعَذَابَهُ إِمَّا أَنْ يَصِلَ إِلَى هَذِهِ الْبِنْيَةِ أَوْ إِلَى جُزْءٍ مِنْ أَجْزَائِهَا، وَالْأَوَّلُ مُكَابَرَةٌ لِأَنَّا نَجِدُ هَذِهِ البينة مُتَفَرِّقَةً مُتَمَزِّقَةً فَكَيْفَ يُمْكِنُ الْقَوْلُ بِوُصُولِ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ إِلَيْهَا؟ فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُحْيِي بَعْضَ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ الصَّغِيرَةِ وَيُوصِلُ الثَّوَابَ وَالْعِقَابَ إِلَيْهَا، وَإِذَا جَازَ ذَلِكَ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: الْإِنْسَانُ هُوَ الرُّوحُ فَإِنَّهُ لَا يَعْرِضُ لَهُ التَّفَرُّقُ وَالتَّمَزُّقُ فَلَا جَرَمَ يَصِلُ إِلَيْهِ الْأَلَمُ وَاللَّذَّةُ ثُمَّ إِنَّهُ ﷾ يَرُدُّ الرُّوحَ إِلَى البدن يوم القيامة الكبرى، حتى تنظم الأحوال الجسمانية إلى الأحوال الروحانية.
Dediler ki: Bu görüşü teyit eden hususlardan biri de şudur: Kabir sevabı ve azabı ya bu beden yapısına (bünyeye) ya da onun parçalarından bir parçaya ulaşır. Birincisi gerçeği inkâr etmektir (mükâberedir); çünkü biz bu bedenin darmadağın olduğunu ve parçalandığını görüyoruz; o halde sevap ve cezanın ona ulaşacağını söylemek nasıl mümkün olur? Geriye sadece Allah Teâlâ'nın o küçük parçaların bir kısmını dirilttiğini ve sevap ile cezayı onlara ulaştırdığını söylemek kalır. Bu caiz olduğuna göre, 'İnsan ruhtan ibarettir; çünkü ona dağılmak ve parçalanmak arız olmaz, dolayısıyla elem ve lezzet elbette ona ulaşır; sonra Allah celle celâlühû cismani hallerin ruhani hallere eklenmesi için büyük kıyamet gününde ruhu bedene iade eder' denilmesi niçin caiz olmasın?
[سورة البقرة (٢) : آية ١٥٥]
[Bakara Suresi (2), Âyet 155]
وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ (١٥٥)
{ وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ } “Andolsun ki sizi biraz korku ve açlıkla; mallardan, canlardan ve ürünlerden biraz eksiltmekle deneriz. Sabredenleri müjdele!” (155)
[في قوله تعالى ولنبلون بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ والأنفس والثمرات] اعْلَمْ أَنَّ الْقَفَّالَ ﵀ قَالَ: هَذَا متعلق بقوله: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ [البقرة: ٤٥] أَيِ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ فَإِنَّا نَبْلُوكُمْ بِالْخَوْفِ وبكذا وفيه مسائل:
[Allah Teâlâ'nın: { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ } “Andolsun ki sizi biraz korku ve açlıkla; mallardan, canlardan ve ürünlerden biraz eksiltmekle deneriz” kavli hakkında] Bil ki el-Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir: Bu, O'nun: { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } “Sabır ve namaz ile yardım isteyin” [Bakara 45] kavline bağlıdır; yani 'Sabır ve namaz ile yardım isteyin; çünkü biz sizi korkuyla ve şunlarla deneriz' demektir. Bunda birtakım meseleler vardır:
المسألة الأولى: [الشكر يوجب المزيد فَكَيْفَ أَرْدَفَهُ بِقَوْلِهِ: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ] فَإِنْ قِيلَ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ [البقرة: ١٥٢] وَالشُّكْرُ يُوجِبُ الْمَزِيدَ عَلَى مَا قَالَ: لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ فَكَيْفَ أَرْدَفَهُ بِقَوْلِهِ: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ. وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ أَنَّ إِكْمَالَ الشَّرَائِعِ إِتْمَامُ النِّعْمَةِ، فَكَانَ ذَلِكَ مُوجِبًا لِلشُّكْرِ، ثُمَّ أَخْبَرَ أَنَّ الْقِيَامَ بِتِلْكَ الشَّرَائِعِ لَا يُمْكِنُ إِلَّا بِتَحَمُّلِ الْمِحَنِ، فَلَا جَرَمَ أَمَرَ فِيهَا بِالصَّبْرِ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى أَنْعَمَ أَوَّلًا فَأَمَرَ بِالشُّكْرِ، ثُمَّ ابْتَلَى وَأَمَرَ بِالصَّبْرِ، لِيَنَالَ الرَّجُلُ دَرَجَةَ الشَّاكِرِينَ وَالصَّابِرِينَ مَعًا، فَيَكْمُلُ إِيمَانُهُ عَلَى مَا
Birinci Mesele: [Şükür artırmayı gerektirir, peki bunu "Ve sizi biraz korku ile deneriz" sözüyle nasıl peş peşe getirmiştir?] Şayet: Allah Teâlâ: { وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ } “Bana şükredin ve bana nankörlük etmeyin” [Bakara 152] buyurmuştur; şükür ise: { لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ } “Andolsun, şükrederseniz elbette size [nimetimi] artırırım” [İbrâhîm 7] buyurduğu üzere [nimeti] artırmayı gerektirir; o halde bunu { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ } “Andolsun ki sizi biraz korku ile deneriz” sözüyle nasıl peş peşe getirmiştir? denilirse, buna iki yönden cevap verilir: Birincisi: Allah Teâlâ şeriatları tamamlamanın nimetin kemale erdirilmesi olduğunu haber vermiştir ki bu şükrü gerektirir; sonra bu şeriatların yerine getirilmesinin ancak sıkıntılara katlanmakla mümkün olacağını bildirmiş ve dolayısıyla bunda sabrı emretmiştir. İkincisi: Allah Teâlâ önce nimet vermiş ve şükrü emretmiş, sonra imtihan etmiş ve sabrı emretmiştir ki insan hem şükredenlerin hem de sabredenlerin derecesine aynı anda nail olsun da imanı kâmil olsun; nitekim
قَالَ ﵊: «الْإِيمَانُ نِصْفَانِ: نِصْفُ صَبْرٍ وَنِصْفُ شُكْرٍ» .
[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: { الْإِيمَانُ نِصْفَانِ: نِصْفُ صَبْرٍ وَنِصْفُ شُكْرٍ } “İman iki yarımdır: Yarısı sabır, yarısı şükürdür.”
المسألة الثانية: [المراد بهذه المخاطبة] رُوِيَ عَنْ عَطَاءٍ وَالرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْمُخَاطَبَةِ أَصْحَابُ النَّبِيِّ ﷺ بَعْدَ الْهِجْرَةِ.
İkinci Mesele: [Bu hitaptan murat edilen kimseler] Atâ ve er-Rebî' b. Enes'ten rivayet edildiğine göre bu hitaptan murat, hicretten sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَمَّا أَنَّ الِابْتِلَاءَ كَيْفَ يَصِحُّ عَلَى اللَّهِ ﵎ فَقَدْ تَقَدَّمَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ [البقرة: ١٢٤] وأما الحكمة في تقدم تَعْرِيفِ هَذَا الِابْتِلَاءِ فَفِيهَا وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: لِيُوَطِّنُوا أَنْفُسَهُمْ عَلَى الصَّبْرِ عَلَيْهَا إِذَا وَرَدَتْ، فَيَكُونُ ذَلِكَ أَبْعَدَ لَهُمْ عَنِ الْجَزَعِ، وَأَسْهَلَ عَلَيْهِمْ/ بَعْدَ الْوُرُودِ. وَثَانِيهَا:
Üçüncü Mesele: İmtihanın (ibtilâ) Allah celle celâlühû hakkında nasıl sahih olacağına gelince; bu, Allah Teâlâ'nın: { وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ } “Hani Rabbi İbrahim'i imtihan etmişti...” [Bakara 124] kavlinin tefsirinde geçmişti. Bu imtihanın önceden bildirilmesindeki hikmete gelince, bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Bu sıkıntılar başlarına geldiğinde sabretmeye kendilerini alıştırsınlar, böylece bu durum feryat edip sızlanmaktan onları daha uzak tutsun ve başa geldikten sonra kendilerine daha kolay gelsin diyedir. İkincisi:
أَنَّهُمْ إِذَا عَلِمُوا أَنَّهُ ستصل إليهم تلك المحن، اشتد خرقهم، فَيَصِيرُ ذَلِكَ الْخَوْفُ تَعْجِيلًا لِلِابْتِلَاءِ، فَيَسْتَحِقُّونَ بِهِ مَزِيدَ الثَّوَابِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْكُفَّارَ إِذَا شَاهَدُوا مُحَمَّدًا وَأَصْحَابَهُ مُقِيمِينَ عَلَى دِينِهِمْ مُسْتَقِرِّينَ عَلَيْهِ مَعَ مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنْ نِهَايَةِ الضُّرِّ وَالْمِحْنَةِ وَالْجُوعِ، يَعْلَمُونَ أَنَّ الْقَوْمَ إِنَّمَا اخْتَارُوا هَذَا الدِّينَ لِقَطْعِهِمْ بِصِحَّتِهِ، فَيَدْعُوهُمْ ذَلِكَ إِلَى مَزِيدِ التَّأَمُّلِ فِي دَلَائِلِهِ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ الظَّاهِرِ أَنَّ التَّبَعَ إِذَا عَرَفُوا أَنَّ الْمَتْبُوعَ فِي أَعْظَمِ الْمِحَنِ بِسَبَبِ الْمَذْهَبِ الَّذِي يَنْصُرُهُ، ثُمَّ رَأَوْهُ مَعَ ذَلِكَ مُصِرًّا عَلَى ذَلِكَ الْمَذْهَبِ كَانَ ذَلِكَ أَدْعَى لَهُمْ إِلَى اتِّبَاعِهِ مِمَّا إِذَا رَأَوْهُ مُرَفَّهَ الْحَالِ لَا كُلْفَةَ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ الْمَذْهَبِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ بِوُقُوعِ ذَلِكَ الِابْتِلَاءِ قَبْلَ وُقُوعِهِ، فَوُجِدَ مُخْبِرُ ذَلِكَ الْخَبَرِ عَلَى مَا أَخْبَرَ عَنْهُ فَكَانَ ذَلِكَ إِخْبَارًا عَنِ الْغَيْبِ فَكَانَ مُعْجِزًا. وَخَامِسُهَا: أَنَّ مِنَ الْمُنَافِقِينَ مَنْ أَظْهَرَ مُتَابَعَةَ الرَّسُولِ طَمَعًا مِنْهُ فِي الْمَالِ وَسَعَةِ الرِّزْقِ فَإِذَا اخْتَبَرَهُ تَعَالَى بِنُزُولِ هَذِهِ الْمِحَنِ فَعِنْدَ ذَلِكَ يَتَمَيَّزُ الْمُنَافِقُ عَنِ الْمُوَافِقِ لِأَنَّ الْمُنَافِقَ إِذَا سَمِعَ ذَلِكَ نَفَرَ مِنْهُ وَتَرَكَ دِينَهُ فَكَانَ فِي هَذَا الِاخْتِبَارِ هَذِهِ الْفَائِدَةُ. وَسَادِسُهَا: أَنَّ إِخْلَاصَ الْإِنْسَانِ حَالَةَ الْبَلَاءِ وَرُجُوعَهُ إِلَى بَابِ اللَّهِ تَعَالَى أَكْثَرُ مِنْ إِخْلَاصِهِ حَالَ إِقْبَالِ الدُّنْيَا عَلَيْهِ، فَكَانَتِ الْحِكْمَةُ فِي هَذَا الِابْتِلَاءِ ذَلِكَ.
Bu sıkıntıların kendilerine ulaşacağını bildiklerinde korkuları şiddetlenir, böylece o korku imtihanın peşinleşmesi haline gelir ve bu sayede daha fazla sevap kazanmaya hak kazanırlar. Üçüncüsü: Kâfirler, Muhammed'i ve ashabını maruz kaldıkları son derece şiddetli darlık, meşakkat ve açlığa rağmen dinleri üzere sebat eder ve onda sabit kalır halde gördüklerinde, bu topluluğun bu dini ancak onun doğruluğuna kesin inançlarından dolayı seçtiğini anlarlar; bu da onları o dinin delilleri üzerinde daha çok düşünmeye sevk eder. Gayet açık ve bilinmektedir ki tâbi olanlar, peşinden gittikleri önderin savunduğu mezhep sebebiyle en büyük sıkıntılar içinde olduğunu bilip buna rağmen onun o mezhepte ısrar ettiğini gördüklerinde; onu refah içinde ve o mezhep uğrunda hiçbir külfete katlanmaz gördükleri duruma kıyasla, ona tâbi olmaya daha çok yönelirler. Dördüncüsü: Allah Teâlâ bu imtihanın gerçekleşeceğini vuku bulmadan önce haber vermiş ve o haberin bildiricisi de aynen haber verdiği gibi gerçekleşmiştir; bu ise gaybten bir haber verme olup bir mucizedir. Beşincisi: Münafıklardan bazıları mala ve rızık genişliğine tamah ederek Peygamber'e uymuş gibi görünürdü; Allah Teâlâ bu sıkıntıları indirerek onları sınadığında, işte o vakit münafık olan ile samimi olarak uyan birbirinden ayrılır. Çünkü münafık bunu işittiğinde bundan ürker ve dinini terk eder. İşte bu imtihanda böyle bir fayda vardır. Altıncısı: İnsanın bela anındaki ihlası ve Allah Teâlâ'nın kapısına yönelişi, dünyanın kendisine yöneldiği andaki ihlasından daha fazladır; bu imtihandaki hikmet de işte buydu.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: إِنَّمَا قَالَ بِشَيْءٍ عَلَى الْوُحْدَانِ، وَلَمْ يَقُلْ بِأَشْيَاءَ عَلَى الْجَمْعِ لِوَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: لِئَلَّا يُوهِمَ بِأَشْيَاءَ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ، فَيَدُلُّ عَلَى ضُرُوبِ الْخَوْفِ وَالتَّقْدِيرُ بِشَيْءٍ مِنْ كَذَا وَشَيْءٍ مِنْ كَذَا. الثَّانِي: مَعْنَاهُ بِشَيْءٍ قَلِيلٍ مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ.
Dördüncü Mesele: [Ayet-i kerimede] çoğul olarak 'eşyâin' (أشياء) demeyip tekil olarak { بِشَيْءٍ } “bir şey ile” buyurması iki sebeptendir: Birincisi: Her birinden birtakım şeylerin [olacağı] vehmini vermemek içindir; çünkü bu takdirde korkunun her türlüsüne delalet ederdi, takdiri ise 'şundan bir şey ve bundan bir şey ile'dir. İkincisi: Bunun anlamı 'bu şeylerden az bir şey ile' demektir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ كُلَّ مَا يُلَاقِيكَ مِنْ مَكْرُوهٍ وَمَحْبُوبٍ، فَيَنْقَسِمُ إِلَى مَوْجُودٍ فِي الْحَالِ وَإِلَى مَا كَانَ مَوْجُودًا فِي الْمَاضِي وَإِلَى مَا سَيُوجَدُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، فَإِذَا خَطَرَ بِبَالِكَ مَوْجُودٌ فِيمَا مَضَى سُمِّيَ ذِكْرًا وَتَذَكُّرًا وَإِنْ كَانَ مَوْجُودًا فِي الْحَالِ: يُسَمَّى ذَوْقًا وَوَجْدًا وَإِنَّمَا سُمِّيَ وَجْدًا لِأَنَّهَا حَالَةٌ تَجِدُهَا مِنْ نَفْسِكَ وَإِنْ كَانَ قَدْ خَطَرَ بِبَالِكَ وُجُودُ شَيْءٍ فِي الاستقبال وغلب ذلك على قبلك، سُمِّيَ انْتِظَارًا وَتَوَقُّعًا، فَإِنْ كَانَ الْمُنْتَظَرُ مَكْرُوهًا حَصَلَ مِنْهُ أَلَمٌ فِي الْقَلْبِ يُسَمَّى خَوْفًا وَإِشْفَاقًا، وَإِنْ كَانَ مَحْبُوبًا سُمِّيَ ذَلِكَ ارْتِيَاحًا، والارتياح رجاء، فالخوف هو تألم الْقَلْبِ لِانْتِظَارِ مَا هُوَ مَكْرُوهٌ عِنْدَهُ، وَالرَّجَاءُ هُوَ ارْتِيَاحُ الْقَلْبِ لِانْتِظَارِ مَا هُوَ مَحْبُوبٌ عِنْدَهُ، وَأَمَّا الْجُوعُ فَالْمُرَادُ مِنْهُ الْقَحْطُ وَتَعَذُّرُ تَحْصِيلِ الْقُوتِ: قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: أَمَّا الْخَوْفُ الشَّدِيدُ فَقَدْ حَصَلَ لَهُمْ عِنْدَ مُكَاشَفَتِهِمُ الْعَرَبَ بِسَبَبِ الدِّينِ، فَكَانُوا لَا يَأْمَنُونَ قَصْدَهُمْ إِيَّاهُمْ وَاجْتِمَاعَهُمْ عَلَيْهِمْ، وَقَدْ كَانَ مِنَ الْخَوْفِ فِي وَقْعَةِ الْأَحْزَابِ مَا كَانَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: هُنالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزالًا شَدِيداً [الْأَحْزَابِ: ١١] وَأَمَّا الْجُوعُ فَقَدْ أَصَابَهُمْ فِي أَوَّلِ مُهَاجَرَةِ النَّبِيِّ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ لِقِلَّةِ أَمْوَالِهِمْ، حَتَّى أَنَّهُ ﵇ كَانَ يَشُدُّ الْحَجَرَ عَلَى بَطْنِهِ،
Beşinci Mesele: Bil ki senin karşılaştığın hoşlanılmayan veya sevilen her şey; şimdiki zamanda bulunan, geçmişte bulunmuş olan ve gelecekte bulunacak olan diye kısımlara ayrılır. Geçmişte var olmuş bir şey zihnine gelirse buna zikir ve tezekkür (hatırlama) denir. Şimdiki zamanda mevcut ise zevk ve vecd (duyuş) adı verilir. Buna vecd denilmesinin sebebi, kişinin onu kendi nefsinde bizzat bulduğu (vecede) bir hal olmasıdır. Gelecekte bir şeyin bulunacağı zihnine gelir ve bu kalbine galip gelirse buna intizar (bekleyiş) ve tevekkuk (beklenti) denir. Eğer beklenen şey hoşlanılmayan bir durum ise kalpte bundan ötürü bir elem hasıl olur ki buna havf (korku) ve işfâk (endişe) denir. Şayet sevilen bir durum ise buna irtiyâh (ferahlık) denir, irtiyah ise recâdır (umut). O halde korku, kişinin nezdinde hoşlanılmayan bir şeyin beklenmesinden ötürü kalbin elem duymasıdır; umut ise nezdinde sevilen bir şeyin beklenmesinden ötürü kalbin ferahlamasıdır. Açlığa gelince, bundan maksat kıtlık ve azık temininin zorlaşmasıdır. el-Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir: Şiddetli korku, din sebebiyle Araplarla karşı karşıya geldiklerinde meydana gelmiştir; zira onların kendilerini hedef almasından ve aleyhlerine birleşmesinden emin olamıyorlardı. Ahzâb Savaşı'nda yaşanan korku da malumdur; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { هُنالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزالًا شَدِيداً } “İşte orada müminler imtihan edilmiş ve şiddetli bir sarsıntıyla sarsılmışlardı” [Ahzâb 11]. Açlığa gelince, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Medine'ye ilk hicretinde mallarının azlığından dolayı onlara isabet etmiştir; hatta [Peygamber] aleyhisselâm karnına taş bağlardı.
وَرَوَى أَبُو الْهَيْثَمِ بْنُ التَيِّهَانِ أَنَّهُ ﵇ لَمَّا خَرَجَ الْتَقَى مَعَ أَبِي بَكْرٍ قَالَ: مَا أَخْرَجَكَ؟ قَالَ: الْجُوعُ. قَالَ:
Ebü'l-Heysem b. et-Teyyihân, [Peygamber] aleyhisselâm'ın dışarı çıktığında Ebû Bekir ile karşılaştığını ve: "Seni çıkaran nedir?" diye sorduğunu, onun da: "Açlık" dediğini rivayet etmiştir. [Peygamber] şöyle buyurdu:
أَخْرَجَنِي مَا أَخْرَجَكَ:
“Beni de seni çıkaran şey çıkardı.”
وَأَمَّا النَّقْصُ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ فَقَدْ يَحْصُلُ ذَلِكَ عِنْدَ مُحَارَبَةِ الْعَدُوِّ بِأَنْ يُنْفِقَ الْإِنْسَانُ مَالَهُ فِي الِاسْتِعْدَادِ لِلْجِهَادِ وَقَدْ يُقْتَلُ، فَهُنَاكَ يَحْصُلُ/ النَّقْصُ فِي الْمَالِ وَالنَّفْسِ وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ [التَّوْبَةِ: ٤١] وَقَدْ يَحْصُلُ الجوع في السفر الْجِهَادِ عِنْدَ فَنَاءِ الزَّادِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ [التَّوْبَةِ: ١٢٠] وَقَدْ يَكُونُ النَّقْصُ فِي النَّفْسِ بِمَوْتِ بَعْضِ
Mallarda ve canlarda meydana gelen eksilmeye gelince; bu, düşmanla savaşırken insanın malını cihat hazırlığında harcaması ve öldürülmesi suretiyle meydana gelebilir; işte orada malda ve canda eksilme hasıl olur. Allah Teâlâ: { وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ } “Mallarınızla ve canlarınızla cihat edin” [Tevbe 41] buyurmuştur. Cihat yolculuğunda azık tükendiğinde açlık da baş gösterebilir; Allah Teâlâ: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Bu, Allah yolunda onlara hiçbir susuzluk, yorgunluk ve açlığın isabet etmemesi sebebiyledir...” [Tevbe 120] buyurmuştur. Candaki eksilme, bazı
الْإِخْوَانِ وَالْأَقَارِبِ عَلَى مَا هُوَ التَّأْوِيلُ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [النِّسَاءِ: ٢٩] وَأَمَّا نَقْصُ الثَّمَرَاتِ فَقَدْ يَكُونُ بِالْجَدْبِ وَقَدْ يَكُونُ بِتَرْكِ عِمَارَةِ الضِّيَاعِ لِلِاشْتِغَالِ بِجِهَادِ الْأَعْدَاءِ، وَقَدْ يَكُونُ ذَلِكَ بِالْإِنْفَاقِ عَلَى مَنْ كَانَ يَرِدُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ من الْوُفُودِ، هَذَا آخِرُ كَلَامِ الْقَفَّالِ ﵀، قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: الْخَوْفُ: خَوْفُ اللَّهِ، وَالْجُوعُ: صِيَامُ شَهْرِ رَمَضَانَ، وَالنَّقْصُ مِنَ الْأَمْوَالِ: الزَّكَوَاتُ وَالصَّدَقَاتُ، وَمِنَ الْأَنْفُسِ: الْأَمْرَاضُ، وَمِنَ الثمرات: موت الأولاد [في قوله تعالى وبشر الصابرين] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ بَيَّنَ جُمْلَةَ الصَّابِرِينَ عَلَى هَذِهِ الْأُمُورِ بِقَوْلِهِ تعالى:
din kardeşlerinin ve akrabaların ölmesiyle de olabilir; nitekim: { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Birbirinizi öldürmeyin” [Nisâ 29] kavlindeki tevil de böyledir. Ürünlerin eksilmesine gelince; bu bazen kuraklık sebebiyle, bazen düşmanlarla cihatla meşguliyetten ötürü arazilerin imarını terk etmekle, bazen de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelen heyetlere harcamada bulunmakla olur. el-Kaffâl rahimehullâh'ın sözünün sonu burasıdır. eş-Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: Korku; Allah korkusudur, açlık; ramazan ayı orucudur, mallardan eksilme; zekâtlar ve sadakalardır, canlardan eksilme; hastalıklardır, ürünlerden eksilme ise; çocukların vefatıdır. [Allah Teâlâ'nın: { وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ } “Sabredenleri müjdele” kavli hakkında] Sonra Allah Teâlâ bu şeyleri zikredince, bu durumlara karşı sabredenler topluluğunu Allah Teâlâ şu buyruğuyla açıklamıştır:
وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ [البقرة: ١٥٥] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
{ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ } “Sabredenleri müjdele!” [Bakara 155]. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ الصَّبْرَ وَاجِبٌ عَلَى هَذِهِ الْأُمُورِ إِذَا كَانَ مِنْ قِبَلِهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّ كُلَّ ذَلِكَ عَدْلٌ وَحِكْمَةٌ، فَأَمَّا مَنْ لَمْ يَكُنْ مُحَقَّقًا فِي الْإِيمَانِ كَانَ كَمَنْ قَالَ فِيهِ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ فَإِنْ أَصابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَإِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيا وَالْآخِرَةَ [الْحَجِّ: ١١] فَأَمَّا مَا يَكُونُ مِنْ جَانِبِ الظُّلْمَةِ فَلَا يَجِبُ الصَّبْرُ عَلَيْهِ مِثَالُهُ: أَنَّ الْمُرَاهِقَ يَلْزَمُهُ أَنْ يَصْبِرَ عَلَى مَا يَفْعَلُهُ بِهِ أَبُوهُ مِنَ التَّأْدِيبِ، وَلَوْ فَعَلَهُ بِهِ غَيْرُهُ، لَكَانَ لَهُ أَنْ يُمَانِعَ بَلْ يُحَارِبَ، وَكَذَا فِي الْعَبْدِ مَعَ مَوْلَاهُ فَمَا يُدَبِّرُ تَعَالَى عِبَادَهُ عَلَيْهِ لَيْسَ ذَلِكَ إِلَّا حِكْمَةً وَصَوَابًا بِخِلَافِ مَا يَفْعَلُ الْعِبَادُ مِنَ الظُّلْمِ.
Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ tarafından geldiğinde bu durumlara sabretmek vaciptir; çünkü [mümin], bütün bunların adalet ve hikmet olduğunu bilir. İmanı tahkik derecesine ermemiş kimseye gelince, o hakkında şöyle buyrulan kimse gibidir: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ فَإِنْ أَصابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَإِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيا وَالْآخِرَةَ } “İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan (şüphe içinde) ibadet eder. Kendisine bir iyilik dokunursa onunla huzur bulur; başına bir imtihan gelirse yüzüstü döner. Dünyayı da ahireti de kaybetmiştir” [Hac 11]. Zalimlerin tarafından gelen şeylere gelince; bunlara sabretmek vacip değildir. Bunun misali: Ergenlik çağındaki çocuğun, babasının terbiyevi olarak kendisine yaptığı muameleye sabretmesi gerekir; şayet bunu ona bir başkası yapsaydı, ona engel olma hatta onunla savaşma hakkı olurdu. Kölenin efendisiyle olan durumu da böyledir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın kulları hakkında takdir edip idare ettiği şeyler ancak hikmet ve doğrudur; kulların yaptığı zulüm ise böyle değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْخِطَابُ فِي وَبَشِّرِ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَوْ لِكُلِّ مَنْ يَتَأَتَّى مِنْهُ الْبِشَارَةُ.
İkinci Mesele: { وَبَشِّرِ } “Müjdele” lafzındaki hitap, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e veya kendisinden müjdeleme sadır olabilecek herkese yöneliktir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الشَّيْخُ الْغَزَالِيُّ ﵀: اعْلَمْ أَنَّ الصَّبْرَ مِنْ خَوَاصِّ الْإِنْسَانِ وَلَا يُتَصَوَّرُ ذَلِكَ فِي الْبَهَائِمِ وَالْمَلَائِكَةِ، أَمَّا فِي الْبَهَائِمِ فَلِنُقْصَانِهَا، وَأَمَّا فِي الْمَلَائِكَةِ فَلِكَمَالِهَا، بَيَانُهُ أَنَّ الْبَهَائِمَ سُلِّطَتْ عَلَيْهَا الشَّهَوَاتُ، وَلَيْسَ لِشَهَوَاتِهَا عَقْلٌ يُعَارِضُهَا، حَتَّى يُسَمَّى ثَبَاتُ تِلْكَ الْقُوَّةِ فِي مُقَابَلَةِ مُقْتَضَى الشَّهْوَةِ صَبْرًا، وَأَمَّا الْمَلَائِكَةُ فَإِنَّهُمْ جُرِّدُوا لِلشَّوْقِ إِلَى حَضْرَةِ الرُّبُوبِيَّةِ وَالِابْتِهَاجِ بِدَرَجَةِ الْقُرْبِ مِنْهَا وَلَمْ يُسَلَّطْ عَلَيْهِمْ شَهْوَةٌ صَارِفَةٌ عَنْهَا، حَتَّى تَحْتَاجَ إِلَى مُصَادَمَةِ مَا يَصْرِفُهَا عَنْ حَضْرَةِ الْجَلَالِ بِجُنْدٍ آخَرَ، وَأَمَّا الْإِنْسَانُ فَإِنَّهُ خُلِقَ فِي ابْتِدَاءِ الصِّبَا نَاقِصًا مِثْلَ الْبَهِيمَةِ، وَلَمْ يُخْلَقْ فِيهِ إِلَّا شَهْوَةُ الْغِذَاءِ الَّذِي هُوَ مُحْتَاجٌ إِلَيْهِ، ثُمَّ يَظْهَرُ فِيهِ شَهْوَةُ اللَّعِبِ، ثُمَّ شَهْوَةُ النِّكَاحِ، وَلَيْسَ لَهُ قُوَّةُ الصَّبْرِ الْبَتَّةَ، إِذِ الصَّبْرُ عِبَارَةٌ عَنْ ثَبَاتِ جُنْدٍ فِي مُقَابَلَةِ جُنْدٍ آخَرَ، قَامَ الْقِتَالُ بَيْنَهُمَا لِتَضَادِّ مَطَالِبِهِمَا أَمَّا الْبَالِغُ فَإِنَّ فِيهِ شَهْوَةً تَدْعُوهُ إِلَى طَلَبِ اللَّذَّاتِ الْعَاجِلَةِ، وَالْإِعْرَاضِ عَنِ الدَّارِ الْآخِرَةِ، وَعَقْلًا يَدْعُوهُ إِلَى الْإِعْرَاضِ عَنْهَا، وَطَلَبُ اللَّذَّاتِ الرُّوحَانِيَّةِ الْبَاقِيَةِ، فَإِذَا عَرَفَ الْعَقْلُ أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِطَلَبِ هذه اللذات العاجلة، عَنِ الْوُصُولِ إِلَى تِلْكَ اللَّذَّاتِ الْبَاقِيَةِ، صَارَتْ دَاعِيَةُ الْعَقْلِ صَادَّةً وَمَانِعَةً لِدَاعِيَةِ الشَّهْوَةِ مِنَ الْعَمَلِ، فَيُسَمَّى ذَلِكَ الصَّدُّ وَالْمَنْعُ صَبْرًا، ثُمَّ اعْلَمْ أَنَّ الصَّبْرَ ضَرْبَانِ. أَحَدُهُمَا: بَدَنِيٌّ، كَتَحَمُّلِ الْمَشَاقِّ بِالْبَدَنِ وَالثَّبَاتِ عَلَيْهِ، وَهُوَ إِمَّا بِالْفِعْلِ كَتَعَاطِي الْأَعْمَالِ الشَّاقَّةِ أَوْ بِالِاحْتِمَالِ/ كَالصَّبْرِ عَلَى الضَّرْبِ الشَّدِيدِ وَالْأَلَمِ الْعَظِيمِ. وَالثَّانِي: هُوَ الصَّبْرُ النَّفْسَانِيُّ وَهُوَ مَنْعُ النَّفْسِ عَنْ مُقْتَضَيَاتِ الشَّهْوَةِ وَمُشْتَهِيَاتِ الطَّبْعِ، ثُمَّ هَذَا الضَّرْبُ إِنْ كَانَ صَبْرًا عَنْ شَهْوَةِ الْبَطْنِ وَالْفَرْجِ سُمِّيَ عِفَّةً، وَإِنْ كَانَ عَلَى احْتِمَالٍ مَكْرُوهٍ اخْتَلَفَتْ أَسَامِيهِ عِنْدَ النَّاسِ بِاخْتِلَافِ الْمَكْرُوهِ الَّذِي عَلَيْهِ الصَّبْرُ، فَإِنْ كَانَ فِي مُصِيبَةٍ اقْتُصِرَ عَلَيْهِ بِاسْمِ الصَّبْرِ وَيُضَادُّهُ حَالَةٌ تُسَمَّى الْجَزَعَ وَالْهَلَعَ، وَهُوَ إِطْلَاقُ دَاعِي الْهَوَى فِي رَفْعِ الصَّوْتِ وَضَرْبِ الْخَدِّ وَشَقِّ الْجَيْبِ وَغَيْرِهَا وَإِنْ كَانَ فِي حَالِ الْغِنَى يُسَمَّى ضَبْطَ النَّفْسِ وَيُضَادُّهُ حَالَةٌ تُسَمَّى:
Üçüncü Mesele: Şeyh el-Gazzâlî rahimehullâh şöyle demiştir: Bil ki sabır insana mahsus özelliklerdendir; hayvanlar ve melekler hakkında ise düşünülemez. Hayvanlarda bulunmayışı noksanlıklarından, meleklerde bulunmayışı ise kemallerindendir. Bunun açıklaması şudur: Hayvanların üzerine şehvetler musallat kılınmıştır ve şehvetlerine karşı koyacak bir akılları yoktur ki şehvetin gereğine karşı o gücün sebat göstermesine sabır adı verilsin. Meleklere gelince; onlar Rablik makamına iştiyak duymaya ve O'na yakınlık derecesinin sevinciyle yetinmeye has kılınmışlardır, kendilerini bundan alıkoyacak bir şehvet üzerlerine musallat edilmemiştir ki celal makamından kendilerini çeviren şeyle başka bir kuvvetle çarpışmaya ihtiyaç duysunlar. İnsana gelince; o, çocukluğunun başlangıcında tıpkı hayvan gibi noksan yaratılmıştır; kendisinde ihtiyaç duyduğu gıdaya olan iştiyaktan başka bir şey yaratılmamıştır. Sonra onda oyun şehveti, ardından evlenme şehveti belirir ve onda kesinlikle bir sabır kuvveti yoktur; zira sabır, talepleri birbirine zıt olduğu için aralarında savaş çıkmış bir ordunun diğer orduya karşı sebat göstermesinden ibarettir. Bâliğ olan kimseye gelince; onda peşin lezzetleri aramaya ve ahiret yurdundan yüz çevirmeye çağıran bir arzu ve şehvet ile ahiretten yüz çevirmekten alıkoyup baki olan ruhani lezzetleri talep etmeye çağıran bir akıl vardır. Akıl, bu peşin lezzetleri aramakla meşgul olmanın o baki lezzetlere ulaşmaktan alıkoyduğunu bildiğinde, aklın çağrısı şehvetin çağrısını amel etmekten engelleyen ve alıkoyan bir güç haline gelir; işte bu engellemeye ve men etmeye sabır adı verilir. Sonra bil ki sabır iki kısımdır. Birincisi: Bedenle meşakkatlere katlanmak ve buna sebat etmek gibi bedeni sabırdır. Bu ya zorlu işleri icra etmek gibi fiilidir yahut şiddetli dayağa ve büyük acıya sabretmek gibi tahammül iledir. İkincisi: Nefsani sabırdır; bu da nefsi şehvetin gereklerinden ve tabiatın arzuladığı şeylerden alıkoymaktır. Sonra bu kısım; şayet mide ve tenasül uzvunun şehvetinden men etmek şeklinde olursa iffet adını alır. Şayet hoşlanılmayan bir duruma tahammül şeklinde olursa, üzerine sabredilen hoşa gitmeyen duruma göre insanlar nezdinde farklı isimler alır. Eğer bir musibette olursa sadece sabır adıyla anılır; buna zıt olan durum ise ceza' (sızlanma) ve hela' (tahammülsüzlük) diye isimlendirilir ki bu, ses yükseltmek, yanakları tokatlamak ve yakayı yırtmak gibi hususlarda heva çağrısını serbest bırakmaktır. Şayet zenginlik halinde olursa nefsine hakim olma (zabtu'n-nefs) adını alır; buna zıt olan durum ise
الْبَطَرَ. وَإِنْ كَانَ فِي حَرْبٍ وَمُقَاتِلَةٍ يُسَمَّى: شَجَاعَةً، وَيُضَادُّهُ الْجُبْنُ، وَإِنْ كَانَ فِي كَظْمِ الْغَيْظِ وَالْغَضَبِ يُسَمَّى:
şımarıklık (batar) olarak isimlendirilir. Şayet savaşta ve çatışmada olursa şecaat (cesaret) adını alır; zıddı ise korkaklıktır (cübn). Şayet öfkeyi ve gayzı yutmada olursa
حِلْمًا، وَيُضَادُّهُ النَّزَقُ، وَإِنْ كَانَ فِي نَائِبَةٍ مِنْ نَوَائِبِ الزَّمَانِ مُضْجِرَةٍ سُمِّيَ: سِعَةَ الصَّدْرِ، وَيُضَادُّهُ الضَّجَرُ وَالنَّدَمُ
hilim adını alır; zıddı ise tez canlılık ve öfkeliliktir (nezak). Şayet zamanın usandırıcı felaketlerinden bir felakette olursa gönül genişliği (siatü's-sadr) adını alır; zıddı ise bıkkınlık, pişmanlık
وَضِيقُ الصَّدْرِ وَإِنْ كَانَ فِي إِخْفَاءِ كَلَامٍ يُسَمَّى: كِتْمَانَ النَّفْسِ وَيُسَمَّى صَاحِبُهُ: كَتُومًا، وَإِنْ كَانَ عَنْ فُضُولِ الْعَيْشِ سُمِّيَ زُهْدًا، وَيُضَادُّهُ الْحِرْصُ وَإِنْ كَانَ عَلَى قَدْرٍ يَسِيرٍ مِنَ الْمَالِ سُمِّيَ بِالْقَنَاعَةِ وَيُضَادُّهُ الشَّرَهُ وَقَدْ جَمَعَ اللَّهُ تَعَالَى أَقْسَامَ ذَلِكَ وَسَمَّى الْكُلَّ صَبْرًا فقال: الصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ أَيِ الْمُصِيبَةِ: وَالضَّرَّاءِ أَيِ الْفَقْرِ: وَحِينَ الْبَأْسِ أَيِ الْمُحَارِبَةِ: أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ [الْبَقَرَةِ: ١٧٧] قَالَ الْقَفَّالُ ﵀ لَيْسَ الصَّبْرُ أَنْ لَا يَجِدَ الْإِنْسَانُ أَلَمَ الْمَكْرُوهِ وَلَا أَنْ لَا يَكْرَهَ ذَلِكَ لِأَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ مُمْكِنٍ، إِنَّمَا الصَّبْرُ هُوَ حَمْلُ النَّفْسِ عَلَى تَرْكِ إِظْهَارِ الْجَزَعِ، فَإِذَا كَظَمَ الْحُزْنَ وَكَفَّ النَّفْسَ عَنْ إِبْرَازِ آثَارِهِ كَانَ صَاحِبُهُ صَابِرًا، وَإِنْ ظَهَرَ دَمْعُ عَيْنٍ أَوْ تَغَيُّرُ لَوْنٍ،
ve göğüs darlığıdır. Şayet bir sözü gizlemede olursa sır saklama (kitmânü'n-nefs) adını alır ve sahibine çok ketum (ketûm) denir. Şayet dünya lüksünden el çekmede olursa züht adını alır; zıddı ise hırstır. Şayet malın az bir miktarıyla yetinmede olursa kanaat adını alır; zıddı ise açgözlülüktür (şereh). Allah Teâlâ bütün bu kısımları toplamış ve hepsine birden sabır ismini vererek şöyle buyurmuştur: { الصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ } “...Sıkıntı (yani musibet),” { وَالضَّرَّاءِ } “hastalık ve zorluk (yani fakirlik)” { وَحِينَ الْبَأْسِ } “ve şiddetli savaş anında (yani muharebede) sabredenlerdir. İşte doğru olanlar onlardır ve takva sahipleri de ancak onlardır” [Bakara 177]. el-Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir: Sabır, insanın hoşlanılmayan şeyin acısını duymaması veya ondan hoşlanmaması demek değildir; çünkü bu mümkün değildir. Sabır ancak nefsi feryat ve sızlanmayı izhar etmekten alıkoymaktır. Kişi hüznünü yutar ve nefsi onun izlerini açığa vurmaktan men ederse, gözyaşı belirse veya yüzünün rengi değişse bile o kimse sabreden biri olur.
قَالَ ﵇: «الصَّبْرُ عِنْدَ الصَّدْمَةِ الْأُولَى»
[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: { الصَّبْرُ عِنْدَ الصَّدْمَةِ الْأُولَى } “Sabır, ilk sarsıntı anında [gösterilen]dir.”
وَهُوَ كَذَلِكَ، لِأَنَّ مَنْ ظَهَرَ مِنْهُ فِي الِابْتِدَاءِ مَا لَا يُعَدُّ مَعَهُ مِنَ الصَّابِرِينَ ثُمَّ صَبَرَ، فَذَلِكَ يُسَمَّى سَلْوًا وَهُوَ مِمَّا لَا بُدَّ مِنْهُ قَالَ الْحَسَنُ: لَوْ كُلِّفَ النَّاسُ إِدَامَةَ الْجَزَعِ لَمْ يَقْدِرُوا عَلَيْهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bu böyledir; çünkü başlangıçta kendisinden sabredenlerden sayılmayacağı bir tavır zuhur eden ve daha sonra sabreden kimsenin bu hali avunma (teselli bulma) olarak adlandırılır ve bu zaten kaçınılmaz bir durumdur. el-Hasan şöyle demiştir: 'İnsanlara sızlanmayı sürekli kılmaları emredilseydi buna güç yetiremezlerdi.' En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي فَضِيلَةِ الصَّبْرِ قَدْ وَصَفَ اللَّهُ تَعَالَى الصَّابِرِينَ بِأَوْصَافٍ وَذَكَرَ الصَّبْرَ فِي الْقُرْآنِ فِي نَيِّفٍ وَسَبْعِينَ مَوْضِعًا وَأَضَافَ أَكْثَرَ الْخَيْرَاتِ إِلَيْهِ فَقَالَ: وَجَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا [السَّجْدَةِ: ٢٤] وَقَالَ: وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا [الْأَعْرَافِ: ١٣٧] وَقَالَ: وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ [النحل: ٩٦] وَقَالَ: أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا [الْقَصَصِ: ٥٤] وَقَالَ: إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ [الزُّمَرِ: ١٠] فَمَا مِنْ طَاعَةٍ إِلَّا وَأَجْرُهَا مُقَدَّرًا إِلَّا الصَّبْرَ، وَلِأَجْلِ كَوْنِ الصَّوْمِ مِنَ الصَّبْرِ قَالَ تَعَالَى: الصَّوْمُ لِي فَأَضَافَهُ إِلَى نَفْسِهِ، وَوَعَدَ الصَّابِرِينَ بِأَنَّهُ مَعَهُمْ فَقَالَ: وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ [الْأَنْفَالِ: ٤٦] وَعَلَّقَ النُّصْرَةَ عَلَى الصَّبْرِ فَقَالَ: بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٢٥] وَجَمَعَ لِلصَّابِرِينَ أُمُورًا لَمْ يَجْمَعْهَا لِغَيْرِهِمْ فَقَالَ: أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ [الْبَقَرَةِ: ١٥٧] . وَأَمَّا الْأَخْبَارُ
Dördüncü Mesele: Sabrın fazileti hakkındadır. Allah Teâlâ sabredenleri birtakım vasıflarla nitelemiş, Kur'an'da sabrı yetmişten fazla yerde zikretmiş ve hayırların çoğunu ona izafe ederek şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا } “Sabrettikleri zaman içlerinden emrimizle hidayete erdiren önderler kıldık” [Secde 24], { وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا } “Sabretmelerine karşılık Rabbinin İsrailoğullarına verdiği güzel söz tam yerine geldi” [A'râf 137], { وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Sabredenlerin mükâfatını, yaptıklarının en güzeliyle mutlaka vereceğiz” [Nahl 96], { أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا } “İşte onlara, sabretmelerinden ötürü mükâfatları iki defa verilir” [Kasas 54] ve { إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ } “Yalnızca sabredenlere mükâfatları hesapsızca tastamam verilir” [Zümer 10]. Sabır hariç, mükâfatı belirli bir ölçüyle takdir edilmemiş hiçbir ibadet yoktur. Orucun da sabırdan olması hasebiyle Allah Teâlâ: 'Oruç benim içindir' buyurarak onu kendi zatına izafe etmiştir. Sabredenlere onlarla beraber olduğunu vaat ederek: { وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Sabredin; şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir” [Enfâl 46] buyurmuş, yardımı da sabra bağlayarak: { بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ } “Evet, eğer sabreder ve sakınırsanız, onlar da hemen şu anda üzerinize gelirlerse, Rabbiniz size beş bin melek ile yardım eder” [Âl-i İmrân 125] buyurmuştur. Başkaları için bir arada toplamadığı hususları sabredenler için toplayarak şöyle buyurmuştur: { أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ } “İşte Rablerinden bağışlanmalar ve rahmet onların üzerinedir ve doğru yolu bulanlar da işte onlardır” [Bakara 157]. Hadislere gelince;
فَقَالَ ﵊: «الصَّبْرُ نِصْفُ الْإِيمَانِ»
[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: { الصَّبْرُ نِصْفُ الْإِيمَانِ } “Sabır imanın yarısıdır.”
وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الْإِيمَانَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بَعْدَ تَرْكِ مَا لَا يَنْبَغِي مِنَ الْأَقْوَالِ وَالْأَعْمَالِ وَالْعَقَائِدِ، وَبِحُصُولِ مَا يَنْبَغِي، فَالِاسْتِمْرَارُ عَلَى تَرْكِ مَا لَا يَنْبَغِي هُوَ الصَّبْرُ وَهُوَ النِّصْفُ الْآخَرُ، فَعَلَى مُقْتَضَى هَذَا الْكَلَامِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْإِيمَانُ كُلُّهُ صَبْرًا إِلَّا أَنَّ تَرَكَ مَا لَا يَنْبَغِي وَفِعْلَ/ مَا يَنْبَغِي قَدْ يَكُونُ مُطَابِقًا لِلشَّهْوَةِ، فَلَا يَحْتَاجُ فِيهِ إِلَى الصَّبْرِ، وَقَدْ يَكُونُ مُخَالِفًا لِلشَّهْوَةِ فَيَحْتَاجُ فِيهِ إِلَى الصَّبْرِ، فَلَا جَرَمَ جَعَلَ الصَّبْرَ نِصْفَ الْإِيمَانِ،
Bunun izahı şudur: İman ancak sözlerden, amellerden ve inançlardan uygun olmayanları terk etmekle ve uygun olanları elde etmekle tamamlanır. Uygun olmayan şeyleri terk etmeyi sürdürmek sabırdır ve bu da [imanın] diğer yarısıdır. Bu söze göre imanın tamamının sabır olması gerekirdi; ancak uygun olmayanı terk etmek ve uygun olanı yapmak bazen şehvete uygun düşer ve bu durumda sabra ihtiyaç duyulmaz, bazen de şehvete aykırı düşer ve bu durumda sabra ihtiyaç duyulur. İşte bu sebeple sabrı imanın yarısı kılmıştır.
وَقَالَ ﵇: «مِنْ أَفْضَلِ مَا أُوتِيتُمُ الْيَقِينُ وَعَزِيمَةُ الصَّبْرِ وَمَنْ أُعْطِيَ حَظَّهُ مِنْهُمَا لَمْ يُبَالِ مَا فَاتَهُ مِنْ قِيَامِ اللَّيْلِ وَصِيَامِ النَّهَارِ»
[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: { مِنْ أَفْضَلِ مَا أُوتِيتُمُ الْيَقِينُ وَعَزِيمَةُ الصَّبْرِ وَمَنْ أُعْطِيَ حَظَّهُ مِنْهُمَا لَمْ يُبَالِ مَا فَاتَهُ مِنْ قِيَامِ اللَّيْلِ وَصِيَامِ النَّهَارِ } “Size verilen şeylerin en faziletlisi yakîn ve sabır azmidir. Kim bunlardan nasibini alırsa, gece ibadetinden ve gündüz orucundan kaçırdıklarına aldırış etmez.”
وَقَالَ ﵇: «الْإِيمَانُ هُوَ الصَّبْرُ»
[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: { الْإِيمَانُ هُوَ الصَّبْرُ } “İman sabırdan ibarettir.”
وَهَذَا شَبَهُ
Bu ise,
قَوْلِهِ ﵇: «الْحَجُّ عَرَفَةُ» .
[Peygamber] aleyhisselâm'ın: { الْحَجُّ عَرَفَةُ } “Hac Arafat'tır” sözüne benzer.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: في بيان أن الصبر أفضل الشُّكْرَ؟ قَالَ الشَّيْخُ الْغَزَالِيُّ ﵀: دَلَالَةُ الْأَخْبَارِ عَلَى فَضِيلَةِ الصَّبْرِ أَشَدُّ
Beşinci Mesele: Sabrın mı yoksa şükrün mü daha faziletli olduğunun beyanı hakkındadır. Şeyh el-Gazzâlî rahimehullâh şöyle demiştir: Rivayetlerin sabrın faziletine delaleti daha kuvvetlidir.
قَالَ ﵇: «مِنْ أَفْضَلِ مَا أُوتِيتُمُ الْيَقِينُ وَعَزِيمَةُ الصَّبْرِ»
[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: { مِنْ أَفْضَلِ مَا أُوتِيتُمُ الْيَقِينُ وَعَزِيمَةُ الصَّبْرِ } “Size verilen şeylerin en faziletlisi yakîn ve sabır azmidir.”
وَقَالَ: «يُؤْتَى بِأَشْكَرِ أَهْلِ الْأَرْضِ فَيَجْزِيهِ اللَّهُ جَزَاءَ الشَّاكِرِينَ، وَيُؤْتَى بِأَصْبَرِ أَهْلِ الْأَرْضِ فَيُقَالُ لَهُ: أَتَرْضَى أَنْ نَجْزِيَكَ كَمَا جَزَيْنَا هَذَا الشَّاكِرَ؟
Ve şöyle buyurmuştur: { يُؤْتَى بِأَشْكَرِ أَهْلِ الْأَرْضِ فَيَجْزِيهِ اللَّهُ جَزَاءَ الشَّاكِرِينَ، وَيُؤْتَى بِأَصْبَرِ أَهْلِ الْأَرْضِ فَيُقَالُ لَهُ: أَتَرْضَى أَنْ نَجْزِيَكَ كَمَا جَزَيْنَا هَذَا الشَّاكِرَ؟ } “Yeryüzü ehlinin en çok şükredeni getirilir ve Allah ona şükredenlerin mükâfatını verir. Yeryüzü ehlinin en çok sabredeni getirilir ve ona: 'Sana bu şükredene verdiğimiz mükâfat gibi mükâfat vermemize razı olur musun?' denilir.”
فَيَقُولُ: نَعَمْ يَا رَبِّ فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: لَقَدْ أَنْعَمْتُ عَلَيْكَ فَشَكَرْتَ، وَابْتَلَيْتُكَ فَصَبَرْتَ، لَأُضَعِّفَنَّ لَكَ الْأَجْرَ فَيُعْطَى أَضْعَافَ جَزَاءِ الشَّاكِرِينَ»
{ فَيَقُولُ: نَعَمْ يَا رَبِّ فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: لَقَدْ أَنْعَمْتُ عَلَيْكَ فَشَكَرْتَ، وَابْتَلَيْتُكَ فَصَبَرْتَ، لَأُضَعِّفَنَّ لَكَ الْأَجْرَ فَيُعْطَى أَضْعَافَ جَزَاءِ الشَّاكِرِينَ } “O da: 'Evet ya Rabbi' der. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurur: 'Sana nimet verdim şükrettin, seni imtihan ettim sabrettin; elbette senin ecrini kat kat artıracağım.' Böylece ona şükredenlerin mükâfatının kat kat fazlası verilir.”
وَأَمَّا
[Peygamber] aleyhisselâm'ın şu buyruğuna gelince:
قَوْلُهُ ﵇: «الطَّاعِمُ الشَّاكِرُ بِمَنْزِلَةِ الصَّائِمِ الصَّابِرِ»
{ الطَّاعِمُ الشَّاكِرُ بِمَنْزِلَةِ الصَّائِمِ الصَّابِرِ } “Yiyip şükreden kimse, oruç tutup sabreden kimse derecesindedir.”
فَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى فَضْلِ الصَّبْرِ، لِأَنَّ هَذَا إِنَّمَا يُذْكَرُ فِي مَعْرِضِ الْمُبَالَغَةِ، وَهِيَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا إِذَا كَانَ الْمُشَبَّهُ بِهِ أَعْظَمَ دَرَجَةً مِنَ الْمُشَبَّهِ
Bu da sabrın faziletine delildir; çünkü bu ancak mübalağa sadedinde zikredilir, mübalağa ise ancak kendisine benzetilenin derece bakımından benzeyenden daha büyük olması halinde hasıl olur.