كَقَوْلِهِ ﵇: «شَارِبُ الْخَمْرِ كَعَابِدِ الْوَثَنِ»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın: { شَارِبُ الْخَمْرِ كَعَابِدِ الْوَثَنِ } “İçki içen kimse puta tapan gibidir” buyruğu gibidir.
وَأَيْضًا رُوِيَ أَنَّ سُلَيْمَانَ ﵇ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ بَعْدَ الْأَنْبِيَاءِ بِأَرْبَعِينَ خَرِيفًا لِمَكَانِ مُلْكِهِ، وَآخِرُ الصَّحَابَةِ دُخُولًا الْجَنَّةَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ لِمَكَانِ غِنَاهُ، وَفِي الْخَبَرِ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ كُلُّهَا مِصْرَاعَانِ إِلَّا بَابَ الصَّبْرِ فَإِنَّهُ مِصْرَاعٌ وَاحِدٌ وَأَوَّلُ مَنْ يَدْخُلُهُ أَهْلُ الْبَلَاءِ وَأَمَامُهُمْ أَيُّوبُ ﵇.
Ayrıca rivayet edilmiştir ki, Süleyman aleyhisselâm mülkünden dolayı peygamberlerden kırk sonbahar sonra cennete girecektir; sahabeden cennete en son girecek olan da zenginliğinden dolayı Abdurrahman b. Avf'tır. Haberde [şöyle] geçmektedir: 'Cennet kapılarının tamamı iki kanatlıdır; ancak sabır kapısı müstesnadır, zira o tek kanatlıdır. Oraya ilk girecek olanlar bela ehli olup önlerinde de Eyyûb aleyhisselâm bulunacaktır.'
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أُمُورٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ هَذِهِ الْمِحَنَ لَا يَجِبُ أَنْ تَكُونَ عُقُوبَاتٍ لِأَنَّهُ تَعَالَى وَعَدَ بِهَا الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الرَّسُولِ وَأَصْحَابِهِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ هَذِهِ الْمِحَنَ إِذَا قَارَنَهَا الصَّبْرُ أَفَادَتْ دَرَجَةً عَالِيَةً فِي الدِّينِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ كُلَّ هَذِهِ الْمِحَنِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى خِلَافَ قَوْلِ الثَّنَوِيَّةِ الَّذِينَ يَنْسُبُونَ الْأَمْرَاضَ وَغَيْرَهَا إِلَى شَيْءٍ آخَرَ، وَخِلَافَ قَوْلِ الْمُنَجِّمِينَ الَّذِينَ يَنْسُبُونَهَا إِلَى سَعَادَةِ الْكَوَاكِبِ وَنُحُوسَتِهَا. وَرَابِعُهَا: أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْغِذَاءَ لَا يُفِيدُ الشِّبَعَ، وَشُرْبُ الْمَاءِ لَا يُفِيدُ الرِّيَّ، بَلْ كُلُّ ذَلِكَ يَحْصُلُ بِمَا أَجْرَى اللَّهُ الْعَادَةَ بِهِ عِنْدَ هَذِهِ الْأَسْبَابِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ صَرِيحٌ فِي إِضَافَةِ هَذِهِ الْأُمُورِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَلَقَ أَسْبَابَهَا صَحَّ مِنْهُ هَذَا الْقَوْلُ ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ مَجَازٌ وَالْعُدُولُ إِلَى الْمَجَازِ لَا يُمْكِنُ إِلَّا بَعْدَ تَعَذُّرِ الحقيقة.
Altıncı Mesele: Bu ayet birtakım hususlara delalet etmiştir. Birincisi: Bu mihnetlerin ceza olması gerekmez; çünkü Allah Teâlâ bunları Resûl ve ashabından olan müminlere vadetmiştir. İkincisi: Bu mihnetlere sabır eşlik ettiğinde dinde yüce bir derece kazandırır. Üçüncüsü: Hastalıkları ve benzeri şeyleri başka bir şeye nispet eden Seneviyye'nin (düalistlerin) ve bunları yıldızların uğur veya uğursuzluğuna bağlayan müneccimlerin görüşünün aksine, bütün bu mihnetler Allah Teâlâ'dandır. Dördüncüsü: [Bu ayet] gıdanın doymayı sağlamadığına, su içmenin de kanmayı sağlamadığına, aksine bütün bunların Allah'ın bu sebepler nezdinde cari kıldığı adet ile meydana geldiğine delalet eder; zira O'nun { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ } “Andolsun sizi imtihan edeceğiz” buyruğu, bu hususların Allah Teâlâ'ya nispet edilmesinde açıktır. 'Allah Teâlâ bunların sebeplerini yarattığı için bu söz O'ndan sadır olmakla sahih olmuştur' diyen kimsenin sözü ise zayıftır; çünkü bu mecazdır ve mecaza yönelmek ancak hakikatin imkânsızlığı sonrasında mümkündür.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٥٦ الى ١٥٧]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 156-157]
الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ (١٥٦) أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ (١٥٧)
{ الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ (١٥٦) أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ (١٥٧) } “Onlar, kendilerine bir musibet isabet ettiği zaman: 'Biz şüphesiz Allah'a aidiz ve muhakkak O'na döneceğiz' derler. (156) İşte Rablerinden bağışlanmalar ve rahmet onların üzerinedir ve işte onlar doğru yola erdirilenlerin ta kendileridir. (157)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تعالى لما قال: وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ [البقرة: ١٥٥] بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْإِنْسَانَ كَيْفَ يَكُونُ صَابِرًا، وَأَنَّ تِلْكَ الْبِشَارَةَ كَيْفَ هِيَ؟ ثُمَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ: { وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ } “Sabredenleri müjdele” [Bakara, 155] buyurunca, bu ayette insanın nasıl sabreden olacağını ve o müjdenin nasıl olduğunu beyan etmiştir. Sonra bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْمَصَائِبَ قَدْ تَكُونُ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى وَقَدْ تَكُونُ مِنْ فِعْلِ الْعَبْدِ، أَمَّا الْخَوْفُ الَّذِي يَكُونُ مِنَ اللَّهِ فَمِثْلُ الخوف من الغرق والحريق وَالصَّاعِقَةِ وَغَيْرِهَا، وَالَّذِي مِنْ فِعْلِ الْعَبْدِ، فَهُوَ أَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا مُجْتَمِعِينَ عَلَى عَدَاوَةِ النَّبِيِّ ﷺ، وَأَمَّا الْجُوعُ فَلِأَجْلِ الْفَقْرِ، وَقَدْ يَكُونُ الْفَقْرُ مِنَ اللَّهِ بِأَنْ يُتْلِفَ أَمْوَالَهُمْ، وَقَدْ يَكُونُ مِنَ الْعَبْدِ بِأَنْ يُغْلَبُوا عَلَيْهِ فَيُتْلِفُوهُ، وَنَقْصُ الْأَمْوَالِ مِنَ اللَّهِ تعالى إنما يكون بالجوانح الَّتِي تُصِيبُ الْأَمْوَالَ وَالثَّمَرَاتِ، وَمِنَ الْعَدُوِّ إِنَّمَا يَكُونُ لِأَنَّ الْقَوْمَ لِاشْتِغَالِهِمْ لَا يَتَفَرَّغُونَ لِعِمَارَةِ الْأَرَاضِي، وَنَقْصُ الْأَنْفُسِ مِنَ اللَّهِ بِالْإِمَاتَةِ وَمِنَ الْعِبَادِ بِالْقَتْلِ.
Birinci Mesele: Bil ki bu musibetler bazen Allah Teâlâ'nın fiilinden, bazen de kulun fiilinden olabilir. Allah'tan olan korkuya gelince; boğulma, yangın, yıldırım ve benzeri korkular gibidir. Kulun fiilinden olan ise, Arapların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in düşmanlığı üzerinde toplanmış olmalarıdır. Açlığa gelince, o fakirlik sebebiyledir. Fakirlik bazen Allah'ın onların mallarını telef etmesiyle O'ndan olabilir; bazen de [düşmanların] onlara üstün gelip [mallarını] telef etmesiyle kuldan olabilir. Allah Teâlâ'dan malların eksilmesi ancak mallara ve ürünlere isabet eden afetlerle olur; düşmandan olması ise kavmin meşguliyetleri sebebiyle arazileri imar etmeye vakit bulamamaları yüzündendir. Canların eksilmesi Allah'tan vefat ettirmekle, kullardan ise öldürmekle olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْقَاضِي: إِنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُضِفْ هَذِهِ الْمُصِيبَةَ إِلَى نَفْسِهِ بَلْ عَمَّمَ وَقَالَ: الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ يَدْخُلُ تَحْتَهَا كُلُّ مَضَرَّةٍ يَنَالُهَا مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى، وَيَنَالُهَا مِنْ قِبَلِ الْعِبَادِ، لِأَنَّ فِي الْوَجْهَيْنِ جَمِيعًا عَلَيْهِ تَكْلِيفًا، وَإِنْ عَدَلَ عَنْهُ إِلَى خِلَافِهِ كَانَ تَارِكًا لِلتَّمَسُّكِ بِأَدَائِهِ فَالَّذِي يَنَالُهُ مِنْ قِبَلِهِ تَعَالَى يَجِبُ أَنْ يَعْتَقِدَ فِيهِ أَنَّهُ حِكْمَةٌ وَصَوَابٌ وَعَدْلٌ وَخَيْرٌ وَصَلَاحٌ وَأَنَّ الْوَاجِبَ عَلَيْهِ الرِّضَا بِهِ وَتَرْكُ الْجَزَعِ وَكُلُّ ذَلِكَ دَاخِلٌ تَحْتَ قَوْلِهِ: إِنَّا لِلَّهِ لِأَنَّ فِي إِقْرَارِهِمْ بِالْعُبُودِيَّةِ تَفْوِيضَ الْأُمُورِ إِلَيْهِ وَالرِّضَا بِقَضَائِهِ فِيمَا يَبْتَلِيهِمْ بِهِ، لِأَنَّهُ لَا يَقْضِي إِلَّا بِالْحَقِّ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَقْضُونَ بِشَيْءٍ [غَافِرٍ: ٢٠] أَمَّا إِذَا نَزَلَتْ بِهِ الْمُصِيبَةُ مِنْ غَيْرِهِ فَتَكْلِيفُهُ أن يرجع إلى الله تعالى في الانتصاب مِنْهُ وَأَنْ يَكْظِمَ غَيْظَهُ وَغَضَبَهُ فَلَا يَتَعَدَّى إِلَى مَا لَا يَحِلُّ لَهُ مِنْ شُفَعَاءَ غَيْظُهُ، وَيَدْخُلُ أَيْضًا تَحْتَ قَوْلِهِ: إِنَّا لِلَّهِ لِأَنَّهُ الَّذِي أَلْزَمَهُ سُلُوكَ هَذِهِ الطَّرِيقَةِ حَتَّى لَا يُجَاوِزَ أَمْرَهُ كَأَنَّهُ يَقُولُ فِي الْأَوَّلِ، إنا الله يُدَبِّرُ فِينَا كَيْفَ يَشَاءُ، وَفِي الثَّانِي يَقُولُ: إِنَّا لِلَّهِ يَنْتَصِفُ لَنَا كَيْفَ يَشَاءُ.
İkinci Mesele: Kadı şöyle demiştir: Allah Teâlâ bu musibeti zâtına nispet etmemiş, bilakis genel tutarak: { الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ } “Onlar, kendilerine bir musibet isabet ettiği zaman...” buyurmuştur. Zahir olan şudur ki, Allah Teâlâ tarafından kendisine ulaşan her zarar da kullar tarafından kendisine ulaşan her zarar da bunun altına girer. Çünkü her iki durumda da onun üzerinde bir yükümlülük vardır; şayet bundan yüz çevirip aksine yönelirse, bu yükümlülüğü yerine getirmeye sarılmayı terk etmiş olur. Dolayısıyla Allah Teâlâ tarafından kendisine ulaşan hususta onun hikmet, isabet, adalet, hayır ve salah olduğuna; üzerine düşenin ise buna rıza gösterip feryat etmeyi terk etmek olduğuna inanması vaciptir. Bütün bunlar: { إِنَّا لِلَّهِ } “Biz şüphesiz Allah'a aidiz” sözünün altına girer; zira kulluğu ikrar etmelerinde, işleri O'na havale etmek ve kendilerini imtihan ettiği hususlarda kazasına rıza göstermek vardır; çünkü O ancak hak ile hükmeder. Nitekim Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَقْضُونَ بِشَيْءٍ } “Allah hak ile hükmeder. O'ndan başka yalvardıkları ise hiçbir şeye hükmedemezler” [Mü'min, 20] buyurmuştur. Musibet O'ndan başkası tarafından başına geldiğinde ise yükümlülüğü, hakkını almak konusunda Allah Teâlâ'ya müracaat etmesi, öfkesini ve kızgınlığını yutması, böylece öfkesini yatıştırmak için kendisine helal olmayan şeylere tecavüz etmemesidir. Bu da yine: { إِنَّا لِلَّهِ } “Biz şüphesiz Allah'a aidiz” sözünün altına girer; zira emrini aşmaması için bu yolu izlemeyi ona vacip kılan O'dur. Sanki kul birincisinde: 'Biz Allah'a aidiz, O hakkımızda dilediği gibi tasarruf eder' demekte; ikincisinde ise: 'Biz Allah'a aidiz, O bizim için dilediği gibi hakkımızı alır' demektedir.
المسألة الثانية: أَمَالَ الْكِسَائِيُّ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ مِنْ إِنَّا وَلَامِ لِلَّهِ وَالْبَاقُونَ بِالتَّفْخِيمِ وَإِنَّمَا جَازَتِ الْإِمَالَةُ فِي هَذِهِ الْأَلِفِ لِلْكَسْرَةِ مَعَ كَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ، حَتَّى صَارَتْ بِمَنْزِلَةِ الْكَلِمَةِ الْوَاحِدَةِ، قَالَ الْفَرَّاءُ وَالْكِسَائِيُّ:
İkinci Mesele: Kisâî bazı rivayetlerde { إِنَّا } 'nın [elifinde] ve { لِلَّهِ } 'nin lâmında imâle (sesi kesreye meylettirme) yapmıştır; diğer kıraat imamları ise tefhim (kalın okuma) ile okumuşlardır. Bu elifte imâle ancak kesre sebebiyle ve çok kullanımdan ötürü caiz olmuştur; öyle ki adeta tek bir kelime hükmüne gelmiştir. Ferrâ ve Kisâî şöyle demiştir:
لَا يَجُوزُ إِمَالَةُ «إِنَّا» مَعَ غَيْرِ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِنَّمَا وَجَبَ ذَلِكَ لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الْحُرُوفِ وَمَا جَرَى مَجْرَاهَا امْتِنَاعُ الْإِمَالَةِ وَكَذَلِكَ لَا يَجُوزُ إِمَالَةُ «حَتَّى» وَ «لَكِنَّ» .
Allah Teâlâ'nın ismi dışında «إِنَّا» kelimesinin imâle yapılması caiz değildir. Bu durum ancak harflerde ve harf hükmünde olanlarda asıl olanın imâlenin imkânsızlığı olması sebebiyle vacip olmuştur. Aynı şekilde «حَتَّى» ve «لَكِنَّ» kelimelerinde de imâle caiz değildir.
أَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: { إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ } “Biz şüphesiz Allah'a aidiz ve muhakkak O'na döneceğiz” buyruğuna gelince; bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْوَرَّاقُ إِنَّا لِلَّهِ إِقْرَارٌ مِنَّا لَهُ بِالْمُلْكِ: وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ إِقْرَارٌ عَلَى أَنْفُسِنَا بِالْهَلَاكِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الرُّجُوعَ إِلَيْهِ لَيْسَ عِبَارَةً عَنِ الِانْتِقَالِ إِلَى مَكَانٍ أَوْ جِهَةٍ، فَإِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ، بَلِ الْمُرَادُ أَنَّهُ يَصِيرُ إِلَى حَيْثُ لَا يَمْلِكُ الْحُكْمَ فِيهِ سواء، وَذَلِكَ هُوَ الدَّارُ الْآخِرَةُ، لِأَنَّ عِنْدَ ذَلِكَ لَا يَمْلِكُ لَهُمْ أَحَدٌ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا، وَمَا دَامُوا فِي الدُّنْيَا قَدْ يَمْلِكُ غَيْرُ اللَّهِ نَفْعَهُمْ وَضَرَّهُمْ بِحَسَبِ الظَّاهِرِ، فَجَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا رُجُوعًا إِلَيْهِ تَعَالَى، كَمَا يُقَالُ: إِنَّ الْمُلْكَ وَالدَّوْلَةَ يَرْجِعُ إِلَيْهِ/ لَا بِمَعْنَى الِانْتِقَالِ بَلْ بِمَعْنَى الْقُدْرَةِ وَتَرْكِ الْمُنَازَعَةِ.
Birinci Mesele: Ebû Bekir el-Verrâk şöyle demiştir: { إِنَّا لِلَّهِ } 'Biz Allah'a aidiz', mülkiyetin O'na ait olduğunu O'na ikrar etmemizdir; { وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ } 've muhakkak O'na döneceğiz' ise kendi nefsimize yok oluşu ikrar etmektir. Bil ki O'na dönüş, bir mekâna yahut bir yöne intikal etmekten ibaret değildir; zira bu Allah hakkında imkânsızdır. Bilakis kastedilen, O'ndan başka hiçbir kimsenin hüküm sahibi olamayacağı bir duruma intikal edilmesidir ki bu da ahiret yurdudur. Çünkü o vakit hiç kimse onlar için ne bir faydaya ne de bir zarara malik olabilir. Dünyada kaldıkları müddetçe ise zahire göre Allah'tan başkası onların fayda ve zararına malik olabilir. İşte Allah Teâlâ bunu Zâtına bir dönüş kılmıştır; nitekim 'Mülk ve devlet ona döner' denilmesi gibi / bu bir mekâna intikal manasında değil, kudret ve çekişmeyi terk etme manasındadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ إِقْرَارٌ بِالْبَعْثِ وَالنُّشُورِ، وَالِاعْتِرَافِ بِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ سَيُجَازِي الصَّابِرِينَ عَلَى قَدْرِ اسْتِحْقَاقِهِمْ، وَلَا يَضِيعُ عِنْدَهُ أَجْرُ الْمُحْسِنِينَ.
İkinci Mesele: Bu, bunun öldükten sonra dirilişi ikrar etmek olduğuna ve Sübhânehu'nun sabredenleri hak ettikleri ölçüde mükâfatlandıracağını, iyilik edenlerin ecrini katında zayi etmeyeceğini itiraf etmek olduğuna delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: إِنَّا لِلَّهِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ رَاضِيًا بِكُلِّ مَا نَزَلَ بِهِ فِي الْحَالِ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَلَاءِ وَقَوْلُهُ:
Üçüncü Mesele: O'nun: { إِنَّا لِلَّهِ } “Biz şüphesiz Allah'a aidiz” sözü, kulun o anda başına gelen her türlü bela çeşidine razı olduğuna delalet eder; O'nun:
وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ فِي الْحَالِ رَاضِيًا بِكُلِّ مَا سَيَنْزِلُ بِهِ بَعْدَ ذَلِكَ، مِنْ إِثَابَتِهِ عَلَى مَا كَانَ مِنْهُ، وَمِنْ تَفْوِيضِ الْأَمْرِ إِلَيْهِ عَلَى مَا نَزَلَ بِهِ، ومن الانتصاب مِمَّنْ ظَلَمَهُ، فَيَكُونُ مُذَلِّلًا نَفْسَهُ، رَاضِيًا بِمَا وَعَدَهُ اللَّهُ بِهِ مِنَ الْأَجْرِ فِي الْآخِرَةِ.
{ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ } “Ve muhakkak O'na döneceğiz” sözü ise, kendisinden sadır olanlara karşılık mükâfatlandırılması, başına gelenler hususunda işi O'na havale etmesi ve kendisine zulmedenden hakkını alması bakımından bundan sonra başına gelecek her şeye halihazırda razı olduğuna delalet eder. Böylece o nefsini alçakgönüllü kılan, Allah'ın ahirette vadettiği ecir sebebiyle razı olan bir kimse olur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْأَخْبَارُ فِي هَذَا الْبَابِ كَثِيرَةٌ. أَحَدُهَا:
Dördüncü Mesele: Bu bapta rivayetler pek çoktur. Birincisi:
عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «مَنِ اسْتَرْجَعَ عِنْدَ الْمُصِيبَةِ: جَبَرَ اللَّهُ مُصِيبَتَهُ، وَأَحْسَنَ عُقْبَاهُ، وَجَعَلَ لَهُ خَلَفًا صَالِحًا يَرْضَاهُ» .
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur]: { مَنِ اسْتَرْجَعَ عِنْدَ الْمُصِيبَةِ: جَبَرَ اللَّهُ مُصِيبَتَهُ، وَأَحْسَنَ عُقْبَاهُ، وَجَعَلَ لَهُ خَلَفًا صَالِحًا يَرْضَاهُ } “Kim musibet anında istircâda bulunur (istircâ duasını okur)sa, Allah onun musibetini telafi eder, akıbetini güzel kılar ve ona razı olacağı salih bir halef nasip eder.”
وَثَانِيهَا:
İkincisi:
رُوِيَ أَنَّهُ طُفِئَ سِرَاجُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ» فَقِيلَ أَمُصِيبَةٌ هِيَ؟ قَالَ: نَعَمْ كُلُّ شَيْءٍ يُؤْذِي الْمُؤْمِنَ فَهُوَ لَهُ مُصِيبَةٌ.
Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kandili söndü, bunun üzerine: { إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ } “Biz şüphesiz Allah'a aidiz ve muhakkak O'na döneceğiz” dedi. 'Bu da bir musibet midir?' denilince: 'Evet, mümine eziyet veren her şey onun için bir musibettir' buyurdu.
وَثَالِثُهَا:
Üçüncüsü:
قَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ: حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «مَا مِنْ مُسْلِمٍ يُصَابُ بِمُصِيبَةٍ فَيَفْزَعُ إِلَى مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ اللَّهُمَّ عِنْدَكَ احْتَسَبْتُ مُصِيبَتِي فَأْجُرْنِي فِيهَا وَعَوِّضْنِي خَيْرًا مِنْهَا إِلَّا آجَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهَا وَعَوَّضَهُ خَيْرًا مِنْهَا» قَالَتْ: فَلَمَّا تُوُفِّيَ أَبُو سَلَمَةَ ذَكَرْتُ هَذَا الْحَدِيثَ وَقُلْتُ هَذَا الْقَوْلَ: فَعَوَّضَنِي اللَّهُ تَعَالَى مُحَمَّدًا ﵊.
Ümmü Seleme şöyle demiştir: Ebû Seleme bana [Resûlullah] aleyhisselâm'ın şöyle buyurduğunu rivayet etti: { مَا مِنْ مُسْلِمٍ يُصَابُ بِمُصِيبَةٍ فَيَفْزَعُ إِلَى مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ اللَّهُمَّ عِنْدَكَ احْتَسَبْتُ مُصِيبَتِي فَأْجُرْنِي فِيهَا وَعَوِّضْنِي خَيْرًا مِنْهَا إِلَّا آجَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهَا وَعَوَّضَهُ خَيْرًا مِنْهَا } “Başına bir musibet gelen hiçbir Müslüman yoktur ki, Allah'ın emrettiği üzere: 'Biz şüphesiz Allah'a aidiz ve muhakkak O'na döneceğiz. Allahım! Musibetimin ecrini Senden bekliyorum, beni bunda mükâfatlandır ve bana bundan daha hayırlısını ver' diyerek [duaya] sığınsın da Allah onu bundan dolayı mükâfatlandırmasın ve ona bundan daha hayırlısını vermesin.” [Ümmü Seleme] dedi ki: 'Ebû Seleme vefat edince bu hadisi hatırladım ve bu sözü söyledim; bunun üzerine Allah Teâlâ bana [eş olarak] Muhammed aleyhisselâm'ı lütfetti.'
وَرَابِعُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَخْبَرَ اللَّهُ أَنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا سَلَّمَ لِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَرَجَعَ وَاسْتَرْجَعَ عِنْدَ مُصِيبَتِهِ كَتَبَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ ثَلَاثَ خِصَالٍ: الصَّلَاةُ مِنَ اللَّهِ، وَالرَّحْمَةُ وَتَحْقِيقُ سَبِيلِ الْهُدَى.
Dördüncüsü: İbn Abbâs şöyle demiştir: Allah Teâlâ bildirmiştir ki mümin kimse Allah Teâlâ'nın emrine teslim olur, musibeti anında [O'na] döner ve istircâda bulunursa, Allah Teâlâ onun için üç haslet yazar: Allah'tan salat (bağışlanma/övgü), rahmet ve hidayet yolunun gerçekleşmesi.
وَخَامِسُهَا: عَنْ عُمَرَ ﵁ قَالَ: نِعْمَ الْعَدْلَانِ وَهُمَا: أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَنِعْمَتِ الْعِلَاوَةُ وَهِيَ قَوْلُهُ: وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: لَأَنْ أَخِرَّ مِنَ السَّمَاءِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أَقُولَ لِشَيْءٍ قَضَاهُ اللَّهُ تَعَالَى: لَيْتَهُ لَمْ يَكُنْ.
Beşincisi: Ömer radıyallâhu anh'tan [rivayet edildiğine göre] o şöyle demiştir: Şu iki denk (yük) ne güzeldir ki onlar: { أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ } “İşte Rablerinden bağışlanmalar ve rahmet onların üzerinedir” ayetidir; şu ilave yük de ne güzeldir ki o da: { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ } “ve işte onlar doğru yola erdirilenlerin ta kendileridir” ayetidir. İbn Mes'ûd ise şöyle demiştir: Gökten yere düşmem, Allah Teâlâ'nın takdir ettiği bir şey hakkında 'Keşke olmasaydı' dememden bana daha sevimlidir.
أَمَّا قَوْلُهُ: أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ فَاعْلَمْ أَنَّ الصَّلَاةَ مِنَ اللَّهِ هِيَ: الثَّنَاءُ وَالْمَدْحُ وَالتَّعْظِيمُ، وَأَمَّا رَحْمَتُهُ فَهِيَ: النِّعَمُ الَّتِي أَنْزَلَهَا بِهِ عَاجِلًا ثُمَّ آجِلًا.
O'nun: { أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ } “İşte Rablerinden bağışlanmalar ve rahmet onların üzerinedir” buyruğuna gelince; bil ki Allah'tan olan salat: Övgü, sena ve yüceltmedir. O'nun rahmeti ise: Dünyada peşin, ahirette ise daha sonra kulun üzerine indirdiği nimetlerdir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ فَفِيهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: أَنَّهُمُ الْمُهْتَدُونَ لِهَذِهِ الطَّرِيقَةِ الْمُوصِّلَةِ بِصَاحِبِهَا
O'nun: { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ } “Ve işte onlar doğru yola erdirilenlerin ta kendileridir” buyruğuna gelince; bunda birkaç vecih vardır. Birincisi: Onlar, sahibini
إِلَى كُلِّ خَيْرٍ. وَثَانِيهَا: الْمُهْتَدُونَ إِلَى الْجَنَّةِ، الْفَائِزُونَ بِالثَّوَابِ. وَثَالِثُهَا: الْمُهْتَدُونَ لِسَائِرِ مَا لَزِمَهُمْ، وَالْأَقْرَبُ فِيهِ مَا يَصِيرُ دَاخِلًا فِي الْوَعْدِ حَتَّى يَكُونَ عَطْفُهُ عَلَى مَا ذَكَرَهُ مِنَ الصَّلَوَاتِ وَالرَّحْمَةِ صَحِيحًا، وَلَا يَكُونُ كَذَلِكَ إِلَّا وَالْمُرَادُ بِهِ أَنَّهُمُ الْفَائِزُونَ بِالثَّوَابِ وَالْجَنَّةِ، وَالطَّرِيقِ إِلَيْهَا لِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ دَاخِلٌ فِي الِاهْتِدَاءِ، وَإِنْ كَانَ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يُرَادَ بِذَلِكَ أَنَّهُمُ الْمُتَأَدِّبُونَ بِآدَابِهِ الْمُتَمَسِّكُونَ بِمَا أَلْزَمَ وَأَمَرَ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ: اشْتَمَلَتِ الْآيَةُ عَلَى حُكْمَيْنِ:
her türlü hayra ulaştıran bu yola erdirilenlerdir. İkincisi: Cennete erdirilenler, sevaba kavuşanlardır. Üçüncüsü: Kendilerine gereken diğer hususlara hidayet edilenlerdir. Bu konuda en uygun olan, zikredilen salat ve rahmet üzerine atfı sahih olsun diye vaadin içine giren manadır; bu da ancak bununla onların sevaba, cennete ve ona giden yola kavuşanlar olmalarının kastedilmesiyle mümkündür. Çünkü bütün bunlar hidayete ermenin kapsamındadır; her ne kadar bununla onların O'nun edepleriyle edeplenen, vacip kıldığı ve emrettiği şeylere sımsıkı sarılan kimseler olmalarının kastedilmesi de caiz olsa bile. Ebû Bekir er-Râzî şöyle demiştir: Bu ayet iki hükmü ihtiva etmiştir:
فَرْضٍ وَنَفْلٍ، أَمَّا الْفَرْضُ فَهُوَ التَّسْلِيمُ لِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالرِّضَا بِقَضَائِهِ، وَالصَّبْرُ عَلَى أَدَاءِ فَرَائِضِهِ، لَا يَصْرِفُ عَنْهَا مَصَائِبَ الدُّنْيَا وَأَمَّا النَّفْلُ فَإِظْهَارًا لِقَوْلِهِ: إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ فَإِنَّ فِي إِظْهَارِهِ فَوَائِدَ جَزِيلَةً مِنْهَا أَنَّ غَيْرَهُ يَقْتَدِي/ بِهِ إِذَا سَمِعَهُ، وَمِنْهَا غَيْظُ الْكُفَّارِ وَعِلْمُهُمْ بِجِدِّهِ وَاجْتِهَادِهِ فِي دِينِ اللَّهِ وَالثَّبَاتِ عَلَيْهِ وَعَلَى طَاعَتِهِ، وَحُكِيَ عَنْ دَاوُدَ الطَّائِيِّ قَالَ: الزُّهْدُ فِي الدُّنْيَا أَنْ لَا يُحَبَّ الْبَقَاءُ فِيهَا، وَأَفْضَلُ الْأَعْمَالِ الرِّضَا عَنِ اللَّهِ وَلَا يَنْبَغِي لِلْمُسْلِمِ أَنْ يَحْزُنَ لِأَنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّ لِكُلِّ مُصِيبَةٍ ثَوَابًا.
Farz ve nafile. Farz olan; Allah Teâlâ'nın emrine teslim olmak, kazasına rıza göstermek ve dünya musibetleri kendisini bunlardan alıkoymayacak şekilde farzlarını eda etmeye sabretmektir. Nafile olan ise: { إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ } “Biz şüphesiz Allah'a aidiz ve muhakkak O'na döneceğiz” sözünü açıkça söylemektir. Zira bunu izhar etmekte pek büyük faydalar vardır; bunlardan biri, başkasının bunu işittiğinde ona uymasıdır; diğer bir faydası da kâfirlerin öfkelenmesi ve onun Allah'ın dinindeki ciddiyetini, gayretini, bunun ve O'na itaatin üzerindeki sebatını bilmeleridir. Dâvûd et-Tâî'den şöyle dediği nakledilmiştir: Dünyada züht, onda kalmayı sevmemektir. Amellerin en faziletlisi ise Allah'tan razı olmaktır; Müslümana da her musibetin bir sevabı olduğunu bildiği için hüzünlenmek yakışmaz.
وَلْنَخْتِمْ تَفْسِيرَ هَذِهِ الْآيَةِ بِبَيَانِ الرِّضَا بِالْقَضَاءِ فَنَقُولُ: الْعَبْدُ إِنَّمَا يَصْبِرُ رَاضِيًا بِقَضَاءِ اللَّهِ تَعَالَى بِطَرِيقَيْنِ: إِمَّا بِطَرِيقِ التَّصَرُّفِ، أَوْ بِطَرِيقِ الْجَذْبِ، أَمَّا طَرِيقُ التَّصَرُّفِ فَمِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ مَتَى مَالَ قَلْبُهُ إِلَى شَيْءٍ وَالْتَفَتَ خَاطِرُهُ إِلَى شَيْءٍ جَعَلَ ذَلِكَ الشَّيْءَ مَنْشَأً لِلْآفَاتِ فَحِينَئِذٍ يَنْصَرِفُ وَجْهُ الْقَلْبِ عَنْ عَالَمِ الْحُدُوثِ إِلَى جَانِبِ الْقُدُسِ فَإِنَّ آدَمَ ﵇ لَمَّا تَعَلَّقَ قَلْبُهُ بِالْجَنَّةِ جَعَلَهَا مِحْنَةً عَلَيْهِ حَتَّى زَالَتِ الْجَنَّةُ، فَبَقِيَ آدَمُ مَعَ ذِكْرِ اللَّهِ، وَلَمَّا اسْتَأْنَسَ يَعْقُوبُ بِيُوسُفَ ﵉ أَوْقَعَ الْفِرَاقَ بَيْنَهُمَا حَتَّى بَقِيَ يَعْقُوبُ مَعَ ذِكْرِ الْحَقِّ، وَلَمَّا طَمِعَ مُحَمَّدٌ ﵇ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ فِي النُّصْرَةِ وَالْإِعَانَةِ صَارُوا مِنْ أَشَدِّ النَّاسِ عَلَيْهِ حَتَّى
Bu ayetin tefsirini kazaya rızayı beyan ederek bitirelim ve şöyle diyelim: Kul, Allah Teâlâ'nın kazasına ancak iki yoldan biriyle razı olarak sabreder: Ya tasarruf yoluyla yahut cezb (çekilme) yoluyla. Tasarruf yoluna gelince, bu birkaç vecihtendir. Birincisi: Kalbi bir şeye meylettiğinde ve hatırı bir şeye yöneldiğinde, [Allah] o şeyi afetlerin menşei kılar; işte o zaman kalbin yönü yaratılmışlar aleminden kudsiyet tarafına döner. Zira Âdem aleyhisselâm'ın kalbi cennete bağlandığında, [Allah] cennet zail oluncaya kadar onu kendisine bir imtihan kıldı; böylece Âdem Allah'ın zikri ile baş başa kaldı. Ya'kûb, Yûsuf aleyhimesselâm ile ünsiyet kurduğunda, Ya'kûb Hakk'ın zikri ile baş başa kalıncaya kadar aralarında ayrılık meydana getirdi. Muhammed aleyhisselâm Mekke ehlinden yardım ve destek umduğunda, onlar kendisine karşı insanların en şiddetlisi haline geldiler; hatta
قَالَ: «مَا أُوذِيَ نَبِيٌّ مِثْلَ مَا أُوذِيتُ» .
[Peygamber] şöyle buyurdu: { مَا أُوذِيَ نَبِيٌّ مِثْلَ مَا أُوذِيتُ } “Hiçbir peygambere bana eziyet edildiği gibi eziyet edilmedi.”
وَثَانِيهَا: أَنْ لَا يَجْعَلَ ذَلِكَ الشَّيْءَ بَلَاءً وَلَكِنْ يَرْفَعُهُ مِنَ الْبَيْنِ حَتَّى لَا يَبْقَى لَا الْبَلَاءُ وَلَا الرَّحْمَةُ فَحِينَئِذٍ يَرْجِعُ الْعَبْدُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْعَبْدَ مَتَى تَوَقَّعَ مِنْ جَانِبٍ شَيْئًا أَعْطَاهُ اللَّهُ تَعَالَى بِلَا وَاسِطَةٍ خَيْرًا مِنْ مُتَوَقَّعِهِ فَيَسْتَحِي الْعَبْدُ فَيَرْجِعُ إِلَى بَابِ رَحْمَةِ اللَّهِ.
İkincisi: O şeyi bir bela kılmaması, fakat ortadan kaldırmasıdır; öyle ki ne bela ne de rahmet kalır. İşte o vakit kul Allah Teâlâ'ya döner. Üçüncüsü: Kul bir taraftan bir şey beklediğinde, Allah Teâlâ'nın ona vasıtasız olarak beklediğinden daha hayırlısını vermesidir; bunun üzerine kul haya eder ve Allah'ın rahmet kapısına döner.
وَأَمَّا طَرِيقُ الْجَذْبِ فَهُوَ كَمَا
Cezb yoluna gelince;
قَالَ ﵇: «جَذْبَةٌ مِنْ جَذَبَاتِ الْحَقِّ تُوَازِي عَمَلَ الثَّقَلَيْنِ» .
[Peygamber] aleyhisselâm'ın: { جَذْبَةٌ مِنْ جَذَبَاتِ الْحَقِّ تُوَازِي عَمَلَ الثَّقَلَيْنِ } “Hakk'ın cezblerinden bir cezb, sekaleyn'in (insan ve cinlerin) ameline denk gelir” buyurduğu gibidir.
وَمَنْ جَذَبَهُ الْحَقُّ إِلَى نَفْسِهِ صَارَ مَغْلُوبًا لِأَنَّ الْحَقَّ غَالِبٌ لَا مَغْلُوبٌ، وَصِفَةُ الرَّبِّ الرُّبُوبِيَّةُ، وَصِفَةُ الْعَبْدِ الْعُبُودِيَّةُ، وَالرُّبُوبِيَّةُ غَالِبَةٌ عَلَى الْعُبُودِيَّةِ لَا بِالضِّدِّ، وَصِفَةُ الْحَقِّ حَقِيقَةٌ، وَصِفَةُ الْعَبْدِ مَجَازٌ، وَالْحَقِيقَةُ غَالِبَةٌ عَلَى الْمَجَازِ لَا بِالضِّدِّ، وَالْغَالِبُ يَقْلِبُ الْمَغْلُوبَ مِنْ صِفَةٍ إِلَى صِفَةٍ تَلِيقُ بِهِ، وَالْعَبْدُ إِذَا دَخَلَ عَلَى السُّلْطَانِ الْمَهِيبِ نَسِيَ نَفْسَهُ وَصَارَ بِكُلِّ قَلْبِهِ وَفِكْرِهِ وَحِسِّهِ مُقْبِلًا عَلَيْهِ وَمُشْتَغِلًا بِهِ وَغَافِلًا عَنْ غَيْرِهِ، فكيف بمن لحظ نصره حَضْرَةَ السُّلْطَانِ الَّذِي كَانَ مَنْ عَدَاهُ حَقِيرٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ، فَيَصِيرُ الْعَبْدُ هُنَالِكَ كَالْفَانِي عَنْ نَفْسِهِ وَعَنْ حُظُوظِ نَفْسِهِ فَيَصِيرُ هُنَالِكَ رَاضِيًا بِأَقْضِيَةِ الْحَقِّ ﷾ وَأَحْكَامِهِ مِنْ غَيْرِ أن يبقى في طاعته شبهة المنازعة.
Hak Teâlâ kimi Zâtına çekerse o kimse mağlup olur; çünkü Hak galip olandır, mağlup olan değil. Rabbin sıfatı rubûbiyettir (rablik), kulun sıfatı ise ubûdiyettir (kulluk). Rubûbiyet ubûdiyete galiptir, aksi değil. Hakk'ın sıfatı hakikattir, kulun sıfatı ise mecazdır; hakikat mecaza galiptir, aksi değil. Galip olan ise mağlup olanı bir sıfattan kendisine layık olan bir sıfata çevirir. Kul, heybetli bir hükümdarın huzuruna girdiğinde kendini unutur; bütün kalbi, düşüncesi ve hissiyle ona yönelir, onunla meşgul olur ve diğer her şeyden gafil kalır. Artık bakışı, kendisinin dışındakilerin O'na nispetle değersiz olduğu hükümdarın huzurunu müşahede eden kimse nasıl olur? İşte o zaman kul orada adeta nefsinden ve nefsinin arzularından fani olur; böylece itaatinde hiçbir çekişme şüphesi kalmaksızın orada Hak Teâlâ'nın kazalarına ve hükümlerine razı hale gelir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٥٨]
[Bakara Suresi (2), Ayet 158]
إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ (١٥٨)
{ إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ (١٥٨) } “Şüphesiz Safa ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir. Artık kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, o ikisini tavaf etmesinde (aralarında sa'y yapmasında) kendisine bir günah yoktur. Kim de gönülden gelerek bir hayır yaparsa, şüphesiz Allah şükrün karşılığını veren ve hakkıyla bilendir. (158)”
وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ تَعَلُّقَ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ إِنَّمَا حَوَّلَ الْقِبْلَةَ إِلَى الْكَعْبَةِ لِيُتِمَّ إِنْعَامَهُ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ وَأُمَّتِهِ بِإِحْيَاءِ شَرَائِعِ إِبْرَاهِيمَ/ وَدِينِهِ عَلَى ما قال: وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ [البقرة:
Birinci Mesele: Bil ki bu ayetin öncesiyle irtibatı birkaç vecihtendir. Birincisi: Allah Teâlâ: { وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ } “Ve üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım” [Bakara, 150] buyruğuna binaen, kıbleyi Kâbe'ye ancak İbrahim'in şeriatlarını / ve dinini ihya etmek suretiyle Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ümmetine olan nimetini tamamlamak için çevirdiğini beyan etmiştir.
١٥٠] وَكَانَ السَّعْيُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ مِنْ شَعَائِرِ إِبْرَاهِيمَ عَلَى مَا ذَكَرَ فِي قِصَّةِ بِنَاءِ الْكَعْبَةِ وَسَعْيِ هَاجَرَ بَيْنَ الْجَبَلَيْنِ فَلَمَّا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْحُكْمَ عَقِيبَ تِلْكَ الْآيَةِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قال: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ [البقرة: ١٥٥] إِلَى قَوْلِهِ: وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ قَالَ: إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ وَإِنَّمَا جَعَلَهُمَا كَذَلِكَ لِأَنَّهُمَا مِنْ آثَارِ هَاجَرَ وَإِسْمَاعِيلَ مِمَّا جَرَى عَلَيْهِمَا مِنَ الْبَلْوَى وَاسْتَدَلُّوا بِذَلِكَ عَلَى أَنَّ مَنْ صَبَرَ عَلَى الْبَلْوَى لَا بُدَّ وَأَنْ يَصِلَ إِلَى أَعْظَمِ الدَّرَجَاتِ وَأَعْلَى الْمَقَامَاتِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ أَقْسَامَ تَكْلِيفِ اللَّهِ تَعَالَى ثَلَاثَةٌ.
Safa ile Merve arasında sa'y etmek de Kâbe'nin inşası ve Hâcer'in iki dağ arasındaki sa'yine dair kıssada zikredildiği üzere İbrahim'in şiarlarındandı. Durum böyle olunca Allah Teâlâ bu hükmü o ayetin ardından zikretti. İkincisi: Allah Teâlâ: { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ } “Andolsun sizi biraz korku ve açlıkla imtihan edeceğiz” [Bakara, 155] ayetinden { وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ } “Sabredenleri müjdele” sözüne kadar [zikrettikten sonra]: { إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ } “Şüphesiz Safa ile Merve Allah'ın nişanelerindendir” buyurdu. Bu ikisini şiar kılmasının sebebi, ikisinin Hâcer ile İsmâil'in başlarına gelen belalara dair izlerden olmasıdır. Buradan hareketle âlimler, belaya sabreden kimsenin mutlaka en büyük derecelere ve en yüce makamlara ulaşacağına delil getirmişlerdir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın yükümlülüklerinin kısımları üçtür.
أَحَدُهَا: مَا يَحْكُمُ الْعَقْلُ بِحُسْنِهِ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ فَذَكَرَ هَذَا الْقِسْمَ أَوَّلًا وَهُوَ قَوْلُهُ: فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ [الْبَقَرَةِ: ١٥٢] فَإِنَّ كان عَاقِلٍ يَعْلَمُ أَنَّ ذِكْرَ الْمُنْعِمِ بِالْمَدْحِ وَالثَّنَاءِ وَالْمُوَاظَبَةِ عَلَى شُكْرِهِ أَمْرٌ مُسْتَحْسَنٌ فِي الْعُقُولِ. وَثَانِيهَا: مَا يَحْكُمُ الْعَقْلُ بِقُبْحِهِ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ إِلَّا أَنَّهُ بِسَبَبِ وُرُودِ الشَّرْعِ بِهِ يُسَلِّمُ حُسْنَهُ، وَذَلِكَ مِثْلُ إِنْزَالِ الْآلَامِ وَالْفَقْرِ وَالْمِحَنِ فَإِنَّ ذَلِكَ كَالْمُسْتَقْبَحِ فِي الْعُقُولِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يَنْتَفِعُ بِهِ وَيَتَأَلَّمُ الْعَبْدُ مِنْهُ فَكَانَ ذَلِكَ كَالْمُسْتَقْبَحِ إِلَّا أَنَّ الشَّرْعَ لَمَّا وَرَدَ بِهِ وَبَيَّنَ الْحِكْمَةَ فِيهِ، وَهِيَ الِابْتِلَاءُ وَالِامْتِحَانُ عَلَى مَا قَالَ:
Birincisi: Aklın ilk bakışta güzelliğine hükmettiği şeylerdir. Allah Teâlâ ilk olarak bu kısmı zikretmiş olup o da: { فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ } “Öyleyse siz beni zikredin ki ben de sizi zikredeyim; bana şükredin, nankörlük etmeyin” [Bakara, 152] buyruğudur. Zira her akıl sahibi bilir ki, nimet vereni övgü ve sena ile anmak ve O'na şükre devam etmek akıllarda güzel görülen bir husustur. İkincisi: Şeriatın onunla gelmesi sebebiyle güzelliğini kabul etmesi müstesna, aklın ilk bakışta çirkinliğine hükmettiği hususlardır; bu da acıların, fakirliğin ve mihnetlerin indirilmesi gibidir. Çünkü bu akıllarda çirkin görülen bir şey gibidir; zira Allah Teâlâ bundan faydalanmaz ve kul da bundan elem duyar; bu sebeple çirkin bir şey gibi olmuştur. Ancak şeriat bununla gelip bundaki hikmeti, yani şu buyruğunda olduğu gibi:
وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ [البقرة: ١٥٥] فَحِينَئِذٍ يَعْتَقِدُ الْمُسْلِمُ حُسْنَهُ وَكَوْنَهُ حِكْمَةً وَصَوَابًا.
{ وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ } “Andolsun sizi biraz korku ve açlıkla imtihan edeceğiz” [Bakara, 155] imtihan ve sınama olduğunu beyan edince; işte o zaman Müslüman onun güzelliğine, hikmet ve isabet olduğuna inanır.
وَثَالِثُهَا: الْأَمْرُ الَّذِي لَا يُهْتَدَى لَا إِلَى حُسْنِهِ وَلَا إِلَى قُبْحِهِ، بَلْ يَرَاهُ كَالْعَبَثِ الْخَالِي عَنِ الْمَنْفَعَةِ وَالْمَضَرَّةِ وَهُوَ مِثْلُ أَفْعَالِ الْحَجِّ مِنَ السَّعْيِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْقِسْمَ عَقِيبَ الْقِسْمَيْنِ الْأَوَّلِينَ لِيَكُونَ قَدْ نَبَّهَ عَلَى جَمِيعِ أَقْسَامِ تَكَالِيفِهِ وذكراً لِكُلِّهَا عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِيفَاءِ وَالِاسْتِقْصَاءِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Üçüncüsü: Ne güzelliğine ne de çirkinliğine akıl erdirilemeyen, bilakis faydadan ve zarardan hâli abes bir iş gibi görünen husustur ki bu da hac fiillerinden Safa ile Merve arasında sa'y etmek gibidir. Allah Teâlâ bütün teklif çeşitlerine dikkat çekmiş olmak ve hepsini eksiksiz ve etraflıca zikretmek için ilk iki kısmın ardından bu kısmı zikretmiştir; doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ عَلَمَانِ لِلْجَبَلَيْنِ الْمَخْصُوصَيْنِ إِلَّا أَنَّ النَّاسَ تَكَلَّمُوا فِي أَصْلِ اشْتِقَاقِهِمَا قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: قِيلَ إِنَّ الصَّفَا وَاحِدٌ وَيُجْمَعُ عَلَى صِفِيِّ وَأَصْفَاءٍ كَمَا يُقَالُ عَصَا وَعِصِيٌّ، وَرَحَا وَأَرْحَاءٌ قَالَ الزاجر:
İkinci Mesele: Bil ki Safâ ve Merve iki hususi dağın özel ismidir; ne var ki insanlar bunların iştikakının aslı hakkında konuşmuşlardır. el-Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir: Safâ'nın tekil olduğu, çoğulunun ise tıpkı «عَصَا» (asâ) ve «عِصِيٌّ» (isiyy), «رَحَا» (değirmen taşı) ve «أَرْحَاءٌ» (erhâ') denildiği gibi «صِفِيِّ» (sıfiyy) ve «أَصْفَاءٍ» (asfâ') şeklinde geldiği söylenmiştir. Develeri süren şair şöyle demiştir:
كَأَنَّ مَتْنَيْهِ مِنَ النَّفِيِّ ... مَوَاقِعُ الطَّيْرِ مِنَ الصِّفِيِّ
Sanki onun sırtı tozdan/terden ötürü ... Kuşların düz kayalıklar üzerindeki yerleri gibidir.
وَقَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى جَمْعٍ وَاحِدَتُهُ صَفَاةٌ قَالَ جَرِيرٌ:
[Safâ] çoğul manasında da olabilir; tekili ise safât (صَفَاة)'tır. Cerîr şöyle demiştir:
إِنَّا إِذَا قَرَعَ الْعَدُوُّ صَفَاتَنَا ... لَاقَوْا لَنَا حَجَرًا أَصَمَّ صَلُودَا
Düşman bizim sert kayamıza çarptığı zaman ... Karşılarında bize ait sağır ve sarp bir kaya buldular.
وَفِي كِتَابِ الْخَلِيلِ: الصَّفَا الْحَجَرُ الضَّخْمُ الصُّلْبُ الْأَمْلَسُ، وَإِذَا نَعَتُوا الصَّخْرَةَ قَالُوا: صَفَاةٌ صَفْوَاءُ، وَإِذَا ذَكَّرُوا قَالُوا: صَفَا صَفْوَانُ: فَجَعَلَ الصَّفَا وَالصَّفَاةَ كَأَنَّهُمَا فِي مَعْنًى وَاحِدٍ وَقَالَ الْمُبَرِّدُ الصَّفَا كُلُّ حَجَرٍ لَا يُخَالِطُهُ غَيْرُهُ مِنْ طِينٍ أَوْ تراب متصل به، واشتقاقه من صفا يصفوا إِذَا خَلُصَ وَأَمَّا الْمَرْوَةُ فَقَالَ الْخَلِيلُ: مِنَ الْحِجَارَةِ مَا كَانَ أَبْيَضَ أَمْلَسَ صُلْبًا شَدِيدَ الصلابة، وقاله غير: هو الحجارة الصغيرة يجمع فِي الْقَلِيلِ مَرَوَاتٌ وَفِي الْكَثِيرِ مَرْوٌ قَالَ أَبُو ذُؤَيْبٍ:
Halîl'in Kitab'ında [şöyle geçer]: Safâ; büyük, sert ve pürüzsüz taştır. Kayayı niteledikleri zaman: «صَفَاةٌ صَفْوَاءُ» (safâtun safvâ') derler; müzekker kıldıklarında ise: «صَفَا صَفْوَانُ» (safâ safvân) derler. Böylece o, safâ ile safât'ı adeta aynı manada kılmıştır. el-Müberred ise şöyle demiştir: Safâ; kendisine çamur veya yapışık toprak gibi başka bir şey karışmamış olan her taştır ve bunun iştikakı arı-duru olduğu zaman kullanılan «صَفَا يَصْفُو» (safâ yasfû) kökündendir. Merve'ye gelince; Halîl: 'Taşlardan beyaz, pürüzsüz, sert ve son derece sağlam olanıdır' demiştir. Başkası ise: 'O, küçük taşlardır; azlıkta çoğulu «مَرَوَاتٌ» (meravât), çoklukta ise «مَرْوٌ» (merv) olarak gelir' demiştir. Ebû Züeyb şöyle demiştir:
حَتَّى كَأَنِّي لِلْحَوَادِثِ مَرْوَةٌ ... بِصَفَا الْمَشَاعِرِ كُلَّ يَوْمٍ يَقْرَعُ
Hatta sanki ben hadiseler karşısında ... Hac mekanlarının Safa'sında her gün dövülen bir çakıl taşı gibiyim.
وَأَمَّا شَعائِرِ اللَّهِ فَهِيَ أَعْلَامُ طَاعَتِهِ، وَكُلُّ شَيْءٍ جُعِلَ عَلَمًا مِنْ أَعْلَامِ طَاعَةِ اللَّهِ فَهُوَ مِنْ شَعَائِرِ/ اللَّهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ [الْحَجِّ: ٣٦] أَيْ عَلَامَةً لِلْقُرْبَةِ، وَقَالَ: ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ [الْحَجِّ: ٣٢] وَشَعَائِرُ الْحَجِّ: مَعَالِمُ نُسُكِهِ وَمِنْهُ الْمَشْعَرُ الْحَرَامُ، وَمِنْهُ إِشْعَارُ السَّنَامِ: وَهُوَ أَنْ يُعَلَّمَ بِالْمُدْيَةِ فَيَكُونُ ذَلِكَ عَلَمًا عَلَى إِحْرَامِ صَاحِبِهَا، وَعَلَى أَنَّهُ قَدْ جَعَلَهُ هَدْيًا لِبَيْتِ اللَّهِ، وَمِنْهُ الشَّعَائِرُ فِي الْحَرْبِ،
{ شَعائِرِ اللَّهِ } 'Allah'ın şiarları'na gelince; bunlar O'na itaatin alametleridir. Allah'a itaatin alametlerinden kılınan her şey Allah'ın şiarlarındandır / . Allah Teâlâ: { وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ } “Kurbanlık develeri de sizin için Allah'ın nişanelerinden kıldık” [Hac, 36] yani yakınlaşmanın bir alameti kıldık buyurmuştur. Yine: { ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ } “İşte böyle; kim Allah'ın nişanelerine saygı gösterirse...” [Hac, 32] buyurmuştur. Haccın şiarları ise onun menasikinin alametleridir; el-Meş'arü'l-Harâm da bundandır. Hörgücün işaretlenmesi (iş'âr) de bundandır: Bu da sahibinin ihramına ve onu Allah'ın Beyt'ine kurbanlık olarak adadığına bir alamet olsun diye bıçakla işaret vurulmasıdır. Savaştaki parolalar da bundandır;
وَهُوَ الْعَلَامَةُ الَّتِي يَتَبَيَّنُ بِهَا إِحْدَى الْفِئَتَيْنِ مِنَ الْأُخْرَى وَالشَّعَائِرُ جَمْعُ شَعِيرَةٍ، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْإِشْعَارِ الَّذِي هُوَ الْإِعْلَامُ وَمِنْهُ قَوْلُكَ: شَعَرْتُ بِكَذَا، أَيْ عَلِمْتُ.
bu da iki fırkadan birinin diğerinden ayırt edildiği alamettir. «الشَّعَائِرُ» (şeâir), «شَعِيرَةٍ» (şeîre) kelimesinin çoğuludur; bildirmek manasına gelen «الْإِشْعَارِ» (iş'âr) kökünden türetilmiştir; senin: «شَعَرْتُ بِكَذَا» 'şunu bildim/hissettim' yani «عَلِمْتُ» 'bildim' demen de bundandır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الشَّعَائِرُ إِمَّا أَنْ نَحْمِلَهَا عَلَى الْعِبَادَاتِ أَوْ عَلَى النُّسُكِ، أَوْ نَحْمِلَهَا عَلَى مَوَاضِعِ الْعِبَادَاتِ وَالنُّسُكِ، فَإِنْ قُلْنَا بِالْأَوَّلِ حَصَلَ فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، لِأَنَّ نَفْسَ الْجَبَلَيْنِ لَا يَصِحُّ وَصْفُهُمَا بِأَنَّهُمَا دِينٌ وَنُسُكٌ، فَالْمُرَادُ بِهِ أَنَّ الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا وَالسَّعْيَ مِنْ دِينِ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِنْ قُلْنَا بِالثَّانِي اسْتَقَامَ ظَاهِرُ الْكَلَامِ، لِأَنَّ هَذَيْنِ الْجَبَلَيْنِ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَا مَوْضِعَيْنِ لِلْعِبَادَاتِ وَالْمَنَاسِكِ وَكَيْفَ كَانَ فَالسَّعْيُ بَيْنَ هَذَيْنِ الْجَبَلَيْنِ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ وَمِنْ أَعْلَامِ دِينِهِ، وَقَدْ شَرَعَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَلِإِبْرَاهِيمَ ﵇ قَبْلَ ذَلِكَ، وَهُوَ مِنَ الْمَنَاسِكِ الَّذِي حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أنه قال: وَأَرِنا مَناسِكَنا [البقرة: ١٢٨] وَاعْلَمْ أَنَّ السَّعْيَ لَيْسَ عِبَادَةً تَامَّةً فِي نَفْسِهِ بَلْ إِنَّمَا يَصِيرُ عِبَادَةً إِذَا صَارَ بَعْضًا مِنْ أَبْعَاضِ الْحَجِّ، فَلِهَذَا السِّرِّ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى الْمَوْضِعَ الَّذِي فِيهِ يَصِيرُ السَّعْيُ عِبَادَةً فَقَالَ: فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما.
Üçüncü Mesele: Şiarları ya ibadetlere ya menasike (hac ibadetlerine) yahut ibadet ve menasik mahallerine hamlederiz. Eğer birinci görüşü söylersek sözde bir hazif (gizli kelime) meydana gelir; çünkü iki dağın kendisinin din ve menasik olarak nitelenmesi sahih olmaz; binaenaleyh bundan maksat, ikisi arasında tavaf ve sa'y etmenin Allah Teâlâ'nın dininden olmasıdır. Eğer ikinci görüşü söylersek sözün zahiri müstakim olur; zira bu iki dağın ibadetlerin ve menasikin mahalleri olması mümkündür. Nasıl olursa olsun, bu iki dağ arasında sa'y etmek Allah'ın şiarlarından ve dininin alametlerindendir. Allah Teâlâ bunu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine ve bundan önce de İbrahim aleyhisselâm'a meşru kılmıştır. Bu, Allah Teâlâ'nın İbrahim aleyhisselâm'dan naklen onun: { وَأَرِنا مَناسِكَنا } “Ve bize ibadet yerlerimizi/usullerimizi göster” [Bakara, 128] dediğini bildirdiği menasiktendir. Bil ki sa'y kendi başına tam bir ibadet değildir; bilakis o ancak haccın cüzlerinden bir cüz olduğu zaman ibadet haline gelir. İşte bu sırdan dolayı Allah Teâlâ sa'yin kendisinde ibadet haline geldiği mahalli beyan ederek şöyle buyurmuştur: { فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما } “Artık kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, o ikisini tavaf etmesinde (aralarında sa'y yapmasında) kendisine bir günah yoktur.”
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْحِكْمَةُ فِي شَرْعِ هَذَا السَّعْيِ الْحِكَايَةُ الْمَشْهُورَةُ وَهِيَ أَنَّ هَاجَرَ أُمَّ إِسْمَاعِيلَ حِينَ ضَاقَ بِهَا الْأَمْرُ فِي عَطَشِهَا وَعَطَشِ ابْنِهَا إِسْمَاعِيلَ ﵇ أَغَاثَهَا اللَّهُ تَعَالَى بِالْمَاءِ الَّذِي أَنْبَعَهُ لَهَا وَلِابْنِهَا مِنْ زَمْزَمَ حَتَّى يَعْلَمَ الْخَلْقُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ وَإِنْ كَانَ لَا يُخَلِّي أَوْلِيَاءَهُ فِي دَارِ الدُّنْيَا مِنْ أَنْوَاعِ الْمِحَنِ إِلَّا أَنَّ فَرَجَهُ قَرِيبٌ مِمَّنْ دَعَاهُ فَإِنَّهُ غِيَاثُ الْمُسْتَغِيثِينَ، فَانْظُرْ إِلَى حَالِ هَاجَرَ وَإِسْمَاعِيلَ كَيْفَ أَغَاثَهُمَا وَأَجَابَ دُعَاءَهُمَا، ثُمَّ جَعَلَ أَفْعَالَهُمَا طَاعَةً لِجَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَآثَارَهُمَا قُدْوَةً لِلْخَلَائِقِ أَجْمَعِينَ لِيُعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ، وَكُلُّ ذَلِكَ تَحْقِيقٌ لِمَا أَخْبَرَ بِهِ قَبْلَ ذَلِكَ مِنْ أَنَّهُ يَبْتَلِي عِبَادَهُ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ إِلَّا أَنَّ مَنْ صَبَرَ عَلَى ذَلِكَ نَالَ السَّعَادَةَ فِي الدَّارَيْنِ وَفَازَ بِالْمَقْصِدِ الْأَقْصَى فِي الْمَنْزِلَيْنِ.
Dördüncü Mesele: Bu sa'yin meşru kılınmasındaki hikmet meşhur kıssadır; o da şudur: İsmail'in annesi Hacer, kendisinin ve oğlu İsmail aleyhisselâm'ın susuzluğundan dolayı darda kaldığında, Allah Teâlâ onun ve oğlunun imdadına Zemzem'den fışkırttığı su ile yetişti. Tâ ki mahlûkat bilsin ki O Sübhânehu ve Teâlâ, her ne kadar dünya yurdunda dostlarını çeşitli sıkıntılardan uzak tutmasa da O'nun ferahlığı, Kendisine dua edene pek yakındır; zira O, yardım isteyenlerin yardımcısıdır. Hacer ile İsmail'in haline bir bak: Allah onların imdadına nasıl yetişti, dualarına nasıl icabet etti! Sonra onların fiillerini kıyamet gününe kadar bütün mükellefler için bir itaat, bıraktıkları izleri de Allah'ın iyilik edenlerin ecrini zayi etmeyeceğinin bilinmesi için bütün mahlûkata bir örnek kıldı. Bütün bunlar, O'nun daha önce kullarını biraz korku, açlık, mallardan, canlardan ve ürünlerden eksiltmekle imtihan edeceğini haber verdiği şeyin gerçekleşmesidir; şu kadar var ki buna sabreden kimse her iki yurtta da saadete erer ve iki menzilde de en yüce gayeyi elde eder.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: ذَكَرَ الْقَفَّالُ فِي لَفْظِ الْحَجِّ أَقْوَالًا. الْأَوَّلُ: الْحَجُّ فِي اللُّغَةِ كَثْرَةُ الِاخْتِلَافِ إِلَى شَيْءٍ وَالتَّرَدُّدِ إِلَيْهِ، فَمَنْ زَارَ الْبَيْتَ لِلْحَجِّ فَإِنَّهُ يَأْتِيهِ أَوَّلًا لِيَعْرِفَهُ ثُمَّ يَعُودُ إِلَيْهِ لِلطَّوَافِ ثُمَّ يَنْصَرِفُ إِلَى مِنًى ثُمَّ يَعُودُ إِلَيْهِ لِطَوَافِ الزِّيَارَةِ ثُمَّ يَعُودُ إِلَيْهِ لِطَوَافِ الصَّدْرِ. الثَّانِي: قَالَ قُطْرُبٌ: الْحَجُّ الْحَلْقُ يُقَالُ: احْجُجْ شَجَّتَكَ، وَذَلِكَ أَنْ يَقْطَعَ الشَّعْرَ مِنْ نَوَاحِي الشجة ليدخل المحجاج فِي الشَّجَّةِ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: حَجَّ فُلَانٌ أَيْ خلق، قَالَ الْقَفَّالُ وَهَذَا مُحْتَمَلٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُؤُسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ [الْفَتْحِ: ٢٧] أَيْ حُجَّاجًا وَعُمَّارًا، فَعَبَّرَ عَنْ ذَلِكَ بِالْحَلَقِ فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ الْحَجُّ مُسَمًّى بِهَذَا الِاسْمِ لِمَعْنَى الْحَلْقِ. الثَّالِثُ: قَالَ قَوْمٌ الْحَجُّ الْقَصْدُ، يُقَالُ: رَجُلٌ مَحْجُوجٌ، وَمَكَانٌ/ مَحْجُوجٌ إِذَا كَانَ مَقْصُودًا، وَمِنْ ذَلِكَ مَحَجَّةُ الطَّرِيقِ، فَكَانَ الْبَيْتُ لَمَّا كَانَ مَقْصُودًا بِهَذَا النَّوْعِ مِنَ الْعِبَادَةِ سُمِّيَ ذَلِكَ الْفِعْلُ حَجًّا، قَالَ الْقَفَّالُ: وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَشْبَهُ بِالصَّوَابِ لِأَنَّ قَوْلَهُمْ رَجُلٌ مَحْجُوجٌ إِنَّمَا هُوَ فِيمَنْ يُخْتَلَفُ إِلَيْهِ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى، وَكَذَلِكَ مَحَجَّةُ الطَّرِيقِ هُوَ الَّذِي كَثُرَ السَّيْرُ إِلَيْهِ.
Beşinci Mesele: Kaffâl «الْحَجِّ» (hac) lafzı hakkında görüşler zikretmiştir: Birincisi: Hac lügatte bir şeye çokça gidip gelmek ve oraya uğramaktır. Hac için Beyt'i ziyaret eden kimse, önce orayı bilmek/öğrenmek için gelir, sonra tavaf için oraya döner, sonra Mina'ya gider, sonra ziyaret tavafı için oraya döner, sonra da veda tavafı (tavâfü's-sadr) için oraya döner. İkincisi: Kutrub şöyle demiştir: Hac tıraş etmektir (el-halk). "Yaranın etrafını tıraş et" anlamında «احْجُجْ شَجَّتَكَ» denir; bu da yarayı muayene eden alet (mihcâc) yaraya girsin diye yaranın etrafındaki saçın kesilmesidir. Buna göre mana: "Falan kimse hac yaptı" yani "tıraş oldu" demektir. Kaffâl şöyle demiştir: Bu, Allah Teâlâ'nın: { لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُؤُسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ } “Allah dilerse, başlarınızı tıraş etmiş ve kısaltmış olarak güven içinde Mescid-i Harâm'a mutlaka gireceksiniz” [Fetih, 27] ayetine dayanması muhtemeldir; yani hacılar ve umreciler olarak [gireceksiniz]. Bunu tıraş ile ifade etmiştir; binaenaleyh haccın tıraş manasından dolayı bu isimle adlandırılmış olması uzak bir ihtimal değildir. Üçüncüsü: Bir topluluk şöyle demiştir: Hac yönelmek (el-kasd) demektir. Yönelinen kişi veya mekan hakkında «رَجُلٌ مَحْجُوجٌ» (kendisine yönelinen adam) ve «مَكَانٌ مَحْجُوجٌ» (yönelinen mekan) denir; yolun ana caddesine «مَحَجَّةُ الطَّرِيقِ» denmesi de bundandır. Dolayısıyla Beyt bu tür bir ibadetle kastedilen/yönelinen yer olunca bu fiile hac adı verilmiştir. Kaffâl şöyle der: Birinci görüş doğruya daha yakındır; zira onların «رَجُلٌ مَحْجُوجٌ» sözü ancak defalarca kendisine gidip gelinen kimse hakkında kullanılır; nitekim yolun ana caddesi (mahaccetü't-tarîk) de üzerinde çokça yürünen yerdir.
وَأَمَّا الْعُمْرَةُ فَقَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: الِاعْتِمَارُ هُوَ الْقَصْدُ وَالزِّيَارَةُ، قَالَ الْأَعْشَى:
Umreye gelince; lügat ehli şöyle demiştir: İ'timâr (الاعتمار), yönelmek ve ziyaret etmektir. A'şâ şöyle demiştir:
وَجَاشَتِ النَّفْسُ لَمَّا جَاءَ جَمْعُهُمُ ... وَرَاكِبٌ جَاءَ مِنْ تَثْلِيثِ مُعْتَمِرِ
"Toplulukları ve Teslîs'ten ziyaret amacıyla gelen bir binekli geldiğinde nefs heyecanlandı / yürek hopladı."
وَقَالَ قُطْرُبٌ: الْعُمْرَةُ فِي كَلَامِ عَبْدِ الْقَيْسِ: الْمَسْجِدُ، وَالْبَيْعَةُ، وَالْكَنِيسَةُ، قَالَ الْقَفَّالُ: وَلَا شُبْهَةَ فِي
Kutrub da şöyle demiştir: Abdülkays kabilesinin kelamında umre; mescid, havra ve kilisedir. Kaffâl şöyle demiştir: Şüphe yoktur ki,
الْعُمْرَةِ إِذَا أُضِيفَتْ إِلَى الْبَيْتِ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى الزِّيَارَةِ، لِأَنَّ الْمُعْتَمِرَ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، ثُمَّ يَنْصَرِفُ كَالزَّائِرِ، وَأَمَّا الْجَنَاحُ فَهُوَ مِنْ قَوْلِهِمْ: جَنَحَ إِلَى كَذَا أَيْ مَالَ إِلَيْهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها [الْأَنْفَالِ: ٦١] وَجَنَحَتِ السَّفِينَةُ إِذَا لَزِمَتِ الْمَاءَ فَلَمْ تَمْضِ، وَجَنَحَ الرَّجُلُ فِي الشَّيْءِ يُعَلِّمُهُ بِيَدِهِ إِذَا مَالَ إِلَيْهِ بِصَدْرِهِ وَقِيلَ لِلْأَضْلَاعِ: جَوَانِحُ لِاعْوِجَاجِهَا، وَجَنَاحُ الطَّائِرِ مِنْ هَذَا، لِأَنَّهُ يَمِيلُ فِي أَحَدِ شِقَّيْهِ وَلَا يَطِيرُ عَلَى مُسْتَوَى خِلْقَتِهِ فَثَبَتَ أَنَّ أَصْلَهُ مِنَ الْمَيْلِ، ثُمَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ إِنَّهُ بَقِيَ فِي عُرْفِ الْقُرْآنِ كَذَلِكَ أَيْضًا فَمَعْنَى: لَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَيْنَمَا ذُكِرَ فِي الْقُرْآنِ: لَا مَيْلَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ بِمُطَالَبَةِ شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: بَلْ هُوَ مُخْتَصٌّ بِالْمَيْلِ إِلَى الْبَاطِلِ وَإِلَى مَا يَأْثَمُ بِهِ.
umre Beyt'e izafe edildiğinde ziyaret manasındadır; zira umre yapan kimse Beyt'i, Safâ ve Merve'yi tavaf eder, sonra da bir ziyaretçi gibi ayrılıp gider. Günaha (el-Cünâh / الجناح) gelince; bu, Arapların «جَنَحَ إِلَى كَذَا» yani "ona meyletti" sözünden gelir. Allah Teâlâ: { وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها } “Eğer barışa meylederlerse sen de ona meylet” [Enfâl, 61] buyurmuştur. Gemi sığ suya saplanıp ilerlemediğinde «جَنَحَتِ السَّفِينَةُ» denir. Adam eliyle işaret ettiği bir şeye göğsüyle meylettiğinde «جَنَحَ الرَّجُلُ فِي الشَّيْءِ» denir. Kaburga kemiklerine eğriliklerinden dolayı «جَوَانِحُ» (cevânih) denmiştir. Kuşun kanadına (cenâh) da bundan dolayı bu isim verilmiştir; çünkü o iki yanından birine meyleder ve yaratılışının düzlüğü üzere uçmaz. Böylece bunun aslının meyletmekten geldiği sabit olmuştur. Sonra insanlardan bazıları Kur'an'ın örfünde de bunun bu şekilde kaldığını söylemiştir; binaenaleyh Kur'an'da nerede geçerse geçsin «لَا جُنَاحَ عَلَيْهِ» ifadesinin manası: "Hiçbir şey talep edilerek hiç kimsenin onun aleyhine bir meyli/yönelimi yoktur" demektir. Onlardan bazıları da: "Bilakis o, batıla ve günah olan şeye meyletmeye mahsustur" demiştir.
وَقَوْلُهُ: أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما أَيْ يَتَطَوَّفَ فَأُدْغِمَتِ التاء في الطاء كما قال: يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ [المدثر: ١] ، يا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ [الْمُزَّمِّلِ: ١] أَيْ الْمُتَدَثِّرُ وَالْمُتَزَمِّلُ، وَيُقَالُ: طَافَ وَأَطَافَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ.
O'nun: { أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما } “O ikisini tavaf etmesinde” kavli yani { يَتَطَوَّفَ } demektir; { يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ } “Ey örtüsüne bürünen” [Müddessir, 1] ve { يا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ } “Ey örtünüp bürünen” [Müzzemmil, 1] ayetlerinde olduğu gibi 'te' harfi 'tı' harfine idgam edilmiştir; yani el-mütedessir ve el-mütezemmil demektir. «طَافَ» ile «أَطَافَ» aynı manada kullanılır.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: ظَاهِرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِثْمَ عَلَيْهِ، وَالَّذِي يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِثْمَ فِي فِعْلِهِ يَدْخُلُ تَحْتَهُ الْوَاجِبُ وَالْمَنْدُوبُ وَالْمُبَاحُ، ثُمَّ يَمْتَازُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ عن الآخر بقيد زائد، فإذن ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ السَّعْيَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَاجِبٌ، أَوْ لَيْسَ بِوَاجِبٍ، لِأَنَّ اللَّفْظَ الدَّالَّ عَلَى الْقَدْرِ الْمُشْتَرَكِ بَيْنَ الْأَقْسَامِ لَا دَلَالَةَ فِيهِ الْبَتَّةَ عَلَى خُصُوصِيَّةٍ مِنَ الرُّجُوعِ إِلَى دَلِيلٍ آخَرَ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ ﵀ أَنَّ هَذَا السَّعْيَ رُكْنٌ، وَلَا يَقُومُ الدَّمُ مَقَامَهُ، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ أَنَّهُ لَيْسَ بِرُكْنٍ، وَيَقُومُ الدَّمُ مَقَامَهُ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ وَمُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ، أَنَّ مَنْ تَرَكَهُ فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵁ مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: مَا
Altıncı Mesele: Allah Teâlâ'nın: { فَلا جُناحَ عَلَيْهِ } “Kendisine bir günah yoktur” kavlinin zahiri, onun üzerine bir günah olmadığıdır. Fiilinde günah olmadığı doğru olan şeyin altına vacip, mendup ve mubah girer; sonra bu üçünden her biri diğerinden ziyade bir kayıtla ayrılır. O halde bu ayetin zahiri Safâ ile Merve arasında sa'y etmenin vacip olduğuna veya vacip olmadığına delalet etmez; çünkü kısımlar arasındaki müşterek miktara delalet eden lafızda, başka bir delile müracaat etmeksizin bir hususiyete kesinlikle delalet yoktur. Bunu bildiğinde deriz ki: Şâfiî rahimehullâh'ın mezhebi bu sa'yin bir rükün olduğu ve kurban kesmenin (dem) onun yerine geçmeyeceğidir. Ebû Hanîfe rahimehullâh'a göre ise o rükün değildir ve kurban kesmek onun yerine geçer. İbnü'z-Zübeyr, Mücâhid ve Atâ'dan, onu terk edene bir şey gerekmediği rivayet edilmiştir. Şâfiî radıyallâhu anh'ın birkaç vecihten delili vardır: Birincisi:
رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَيْكُمُ السَّعْيَ فَاسْعَوْا» ،
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre o şöyle buyurmuştur: «إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَيْكُمُ السَّعْيَ فَاسْعَوْا» "Şüphesiz Allah size sa'y etmeyi farz kıldı, öyleyse sa'y ediniz."
فَإِنْ قِيلَ: هَذَا الْحَدِيثُ مَتْرُوكُ الظَّاهِرِ، لِأَنَّهُ يَقْتَضِي وُجُوبَ السَّعْيِ وَهُوَ الْعَدْوُ، ذَلِكَ غَيْرُ وَاجِبٍ قُلْنَا: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ السَّعْيَ عِبَارَةٌ عَنِ الْعَدْوِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ [الْجُمُعَةِ: ٩] وَالْعَدْوُ فِيهِ غَيْرُ وَاجِبٍ، وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى [النَّجْمِ: ٣٩] وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْعَدْوَ، بَلِ الْجِدَّ وَالِاجْتِهَادَ فِي الْقَصْدِ وَالنِّيَّةِ، سَلَّمْنَا أَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى الْعَدْوِ، وَلَكِنَّ الْعَدْوَ مُشْتَمِلٌ عَلَى صِفَةِ تَرْكِ الْعَمَلِ بِهِ فِي حَقِّ هَذِهِ الصِّفَةِ، فَيَبْقَى أَصْلُ الْمَشْيِ وَاجِبًا.
Eğer: "Bu hadisin zahiri terk edilmiştir; çünkü o koşmak anlamına gelen sa'yin vacip olmasını gerektirir, bu ise vacip değildir" denilirse, deriz ki: Sa'yin koşmaktan ibaret olduğunu kabul etmiyoruz; bunun delili Allah'ın: { فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ } “Allah'ın zikrine koşun (yönelin)” [Cuma, 9] kavlidir, halbuki orada koşmak vacip değildir. Allah Teâlâ: { وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى } “İnsan için ancak çalıştığı (sa'y ettiği) vardır” [Necm, 39] buyurmuştur ve buradaki maksat da koşmak değil, kast ve niyetteki ciddiyet ve gayrettir. Hadisin koşmaya delalet ettiğini kabul etsek bile, koşmak bu vasfa dair amelin terki vasfını içerir; dolayısıyla yürümenin aslı vacip olarak kalır.
وَثَانِيهَا: مَا ثَبَتَ
İkincisi: Sabit olan şu rivayettir:
أَنَّهُ ﵇ سَعَى لَمَّا دَنَا مِنَ الصَّفَا فِي حَجَّتِهِ، وَقَالَ: «إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ابْدَءُوا بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ» فَبَدَأَ بِالصَّفَا فَرَقَى عَلَيْهِ حَتَّى رَأَى/ الْبَيْتَ،
O aleyhisselâm haccında Safâ'ya yaklaştığında sa'y etti ve: «إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ابْدَءُوا بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ» "Şüphesiz Safâ ile Merve Allah'ın şiarlarındandır; Allah'ın başladığı ile başlayınız" buyurdu. Böylece Safâ'dan başladı ve Beyt'i görünceye kadar üzerine çıktı.
وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ ﵇ سَعَى وَجَبَ أَنْ يَجِبَ عَلَيْنَا السَّعْيُ لِلْقُرْآنِ وَالْخَبَرِ، أَمَّا الْقُرْآنُ: فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَاتَّبِعُوهُ وَقَوْلُهُ: قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي [آلِ عِمْرَانَ: ٣١] وَقَوْلُهُ: لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ [الْأَحْزَابِ: ٢١] وَأَمَّا الْخَبَرُ
O aleyhisselâm'ın sa'y ettiği sabit olunca, Kur'an ve haber (hadis) gereğince sa'y etmenin bize de vacip olması gerekmiştir. Kur'an'a gelince; Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّبِعُوهُ } “Ve ona uyun” kavli, { قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي } “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun” [Âl-i İmrân, 31] kavli ve { لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun ki sizin için Allah'ın Resûlü'nde güzel bir örnek vardır” [Ahzâb, 21] kavlidir. Habere gelince;
فَقَوْلُهُ ﵇: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ»
O aleyhisselâm'ın: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» "Hac ibadetlerinizi benden alınız" sözüdür;
وَالْأَمْرُ لِلْوُجُوبِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ أَشْوَاطٌ شُرِعَتْ فِي بُقْعَةٍ مِنْ بِقَاعِ الْحَرَمِ، أَوْ يُؤْتَى بِهِ فِي إِحْرَامٍ كَامِلٍ فَكَانَ جِنْسُهَا رُكْنًا كَطَوَافِ الزِّيَارَةِ، وَلَا يَلْزَمُ طَوَافُ الصَّدْرِ لِأَنَّ الْكَلَامَ لِلْجِنْسِ لِوُجُوبِهِ مَرَّةً، وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁ بِوَجْهَيْنِ. أَحَدُهُمَا: هَذِهِ الْآيَةُ وَهِيَ قَوْلُهُ: فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما وَهَذَا لَا يُقَالُ فِي الْوَاجِبَاتِ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَبَيَّنَ أَنَّهُ تَطَوُّعٌ وَلَيْسَ بِوَاجِبٍ.
emir ise vücup (farziyet) bildirir. Üçüncüsü: O, Harem bölgelerinden bir bölgede meşru kılınmış veya tam bir ihram içinde eda edilen şavtlardır; binaenaleyh ziyâret tavafı gibi onun cinsi de rükündür. Veda tavafı (tavâfü's-sadr) ise bağlayıcı bir itiraz teşkil etmez; çünkü buradaki söz, bir defa vacip olması sebebiyle cins hakkındadır. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise iki vecihle delil getirmiştir: Birincisi: Bu ayettir, o da: { فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما } “O ikisini tavaf etmesinde kendisine bir günah yoktur” kavlidir; bu ise vacipler hakkında söylenmez. Ayrıca Allah Teâlâ bunu: { وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً } “Kim gönülden bir hayır yaparsa” kavliyle pekiştirmiş, böylece onun nafile (tatavvu) olup vacip olmadığını beyan etmiştir.
وَثَانِيهِمَا:
İkincisi ise:
قَوْلُهُ: «الْحَجُّ عَرَفَةُ»
«الْحَجُّ عَرَفَةُ» "Hac Arafat'tır" hadisidir.
وَمَنْ أَدْرَكَ عَرَفَةَ فَقَدْ تَمَّ حَجُّهُ، وَهَذَا يَقْتَضِي التَّمَامَ مِنْ جَمِيعِ الْوُجُوهِ، تُرِكَ الْعَمَلُ بِهِ فِي بَعْضِ الْأَشْيَاءِ، فَيَبْقَى مَعْمُولًا بِهِ فِي السَّعْيِ وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ مِنْ وُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: مَا بَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَهُ: فَلا جُناحَ عَلَيْهِ لَيْسَ فِيهِ إِلَّا أَنَّهُ لَا إِثْمَ عَلَى فَاعِلِهِ، وَهَذَا الْقَدْرُ الْمُشْتَرَكُ بَيْنَ الْوَاجِبِ وَغَيْرِهِ، فَلَا يَكُونُ فِيهِ دَلَالَةٌ
Kim Arafat'a yetişirse onun haccı tamam olmuştur; bu da her yönden tamam olmayı gerektirir. Bazı şeylerde bu hadisin ameli terk edilmiştir; dolayısıyla sa'y hakkında amele devam edilir. Birinci [itiraza] cevap birkaç vecihtendir: Birincisi: Açıkladığımız üzere { فَلا جُناحَ عَلَيْهِ } “Kendisine bir günah yoktur” kavlinde, failin üzerinde günah olmadığından başka bir anlam yoktur. Bu ise vacip ile diğerleri arasında müşterek olan miktardır; binaenaleyh bunda
عَلَى نَفْيِ الْوُجُوبِ وَالَّذِي يُحَقِّقُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ [النِّسَاءِ: ١٠١] وَالْقَصْرُ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ وَاجِبٌ، مَعَ أَنَّهُ قَالَ فِيهِ: فَلا جُناحَ عَلَيْهِ فَكَذَا هَاهُنَا. الثَّانِي: أَنَّهُ رَفَعَ الْجُنَاحَ عَنِ الطَّوَافِ بِهِمَا لَا عَنِ الطَّوَافِ بَيْنَهُمَا، وَعِنْدَنَا الْأَوَّلُ غَيْرُ وَاجِبٍ، وَإِنَّمَا الثَّانِي هُوَ الْوَاجِبُ. الثَّالِثُ:
vücubun nefyine dair bir delalet yoktur. Bunu teyit eden husus Allah Teâlâ'nın: { فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ } “Eğer korkarsanız namazdan kısaltmanızda size bir günah yoktur” [Nisâ, 101] kavlidir. Halbuki Ebû Hanîfe'ye göre kısaltma (kasr) vaciptir; buna rağmen ayette hakkında: { فَلا جُناحَ عَلَيْهِ } buyurmuştur; burada da böyledir. İkincisi: Allah, o ikisi arasında tavaftan değil, o ikisini tavaf etmekten günahı kaldırmıştır; bize göre birincisi vacip değildir, ancak ikincisi vaciptir. Üçüncüsü:
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ عَلَى الصَّفَا صَنَمٌ وَعَلَى الْمَرْوَةِ صَنَمٌ وَكَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَطُوفُونَ بِهِمَا وَيَتَمَسَّحُونَ بِهِمَا فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ كَرِهَ الْمُسْلِمُونَ الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا لِأَجْلِ الصَّنَمَيْنِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ انْصَرَفَتِ الْإِبَاحَةُ إِلَى وُجُودِ الصَّنَمَيْنِ حَالَ الطَّوَافِ لَا إِلَى نَفْسِ الطَّوَافِ كما لو كان في الثواب نَجَاسَةٌ يَسِيرَةٌ عِنْدَكُمْ، أَوْ دَمُ الْبَرَاغِيثِ عِنْدَنَا، فَقِيلَ: لَا جُنَاحَ عَلَيْكَ أَنْ تُصَلِّيَ فِيهِ، فَإِنَّ رَفْعَ الْجُنَاحِ يَنْصَرِفُ إِلَى مَكَانِ النَّجَاسَةِ لَا إِلَى نَفْسِ الصَّلَاةِ. الرَّابِعُ: رُوِيَ عَنْ عُرْوَةَ أَنَّهُ قَالَ لِعَائِشَةَ: إِنِّي أَرَى أَنْ لَا حَرَجَ عَلَيَّ فِي أَنْ لَا أَطُوفَ بِهِمَا، فَقَالَتْ: بِئْسَ مَا قُلْتَ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَقَالَ: أَنْ لَا يَطَّوَّفَ بِهِمَا، ثُمَّ حَكَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ الصَّنَمَيْنِ، وَتَفْسِيرُ عَائِشَةَ راجع عَلَى تَفْسِيرِ التَّابِعِينَ، فَإِنْ قَالُوا: قَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ: (فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لَا يَطَّوَّفَ بِهِمَا) وَاللَّفْظُ أَيْضًا مُحْتَمِلٌ لَهُ كَقَوْلِهِ: يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا [النِّسَاءِ: ١٧٦] أَيْ أَنْ لَا تَضِلُّوا، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ [الْأَعْرَافِ: ١٧٢] مَعْنَاهُ: أَنْ لَا تَقُولُوا، قُلْنَا: الْقِرَاءَةُ الشَّاذَّةُ لَا يُمْكِنُ اعْتِبَارُهَا فِي الْقُرْآنِ لِأَنَّ تَصْحِيحَهَا يَقْدَحُ فِي كَوْنِ الْقُرْآنِ مُتَوَاتِرًا. الْخَامِسُ: كَمَا أَنَّ قَوْلَهُ: فَلا جُناحَ عَلَيْهِ لَا يُطْلَقُ عَلَى الْوَاجِبِ، فَكَذَلِكَ لَا يُطْلَقُ عَلَى الْمَنْدُوبِ، وَلَا شَكَّ فِي أَنَّ السَّعْيَ مَنْدُوبٌ، فَقَدْ صَارَتِ الْآيَةُ مَتْرُوكَةَ الْعَمَلِ بِظَاهِرِهَا.
İbn Abbâs şöyle demiştir: Safâ üzerinde bir put, Merve üzerinde de bir put vardı; Câhiliye ehli o ikisini tavaf eder ve onlara yüz sürerdi. İslâm gelince Müslümanlar iki put sebebiyle bu ikisi arasında tavaf etmeyi hoş görmediler; bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Bunu bildiğinde deriz ki: İbaha (günahın kalkması), tavafın bizzat kendisine değil, tavaf esnasında iki putun bulunmasına racidir; nitekim size göre elbisede az bir necaset veya bize göre pire kanı bulunduğunda: "Bunun içinde namaz kılmanda bir günah yoktur" denilmesine benzer; zira günahın kaldırılması namazın kendisine değil necasetin yerine racidir. Dördüncüsü: Urve'den rivayet edildiğine göre o, Âişe'ye: "Ben o ikisini tavaf etmememde bana bir vebal olmadığı kanaatindeyim" demiş; Âişe de: "Ne kötü söyledin! Eğer öyle olsaydı, 'o ikisini tavaf etmemesinde' derdi" demiş, sonra da iki putla ilgili yukarıda geçen hususu anlatmıştır. Âişe'nin tefsiri tâbiîlerin tefsirine tercih edilir. Eğer: "İbn Mes'ûd: (فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لَا يَطَّوَّفَ بِهِما) şeklinde okumuştur ve { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا } “Sapmayasınız diye Allah size açıklıyor” [Nisâ, 176] yani «أن لا تضلوا» kavlinde ve Allah Teâlâ'nın: { أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet günü demeyesiniz diye” [A'râf, 172] yani «أن لا تقولوا» kavlinde olduğu gibi lafız da buna muhtemeldir" derlerse, deriz ki: Şaz kıraatin Kur'an olarak itibar edilmesi mümkün değildir; çünkü onun tashih edilmesi Kur'an'ın mütevatir olmasına halel getirir. Beşincisi: { فَلا جُناحَ عَلَيْهِ } kavli vacip için mutlak olarak kullanılmadığı gibi mendup için de mutlak olarak kullanılmaz. Sa'yin mendup olduğunda ise şüphe yoktur; dolayısıyla ayetin zahiriyle amel terk edilmiş olmaktadır.
وَأَمَّا التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ: فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَضَعِيفٌ، لِأَنَّ هَذَا لَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا التَّطَوُّعِ هُوَ الطَّوَافُ الْمَذْكُورُ أَوَّلًا، بَلْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ شَيْئًا آخَرَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ [الْبَقَرَةِ: ١٨٤] ثُمَّ قَالَ: فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ [البقرة: ١٨٤] فَأَوْجَبَ عَلَيْهِمُ الطَّعَامَ، ثُمَّ نَدَبَهُمْ إِلَى التَّطَوُّعِ بِالْخَيْرِ فَكَانَ الْمَعْنَى: فَمَنْ تَطَوَّعَ وَزَادَ عَلَى طَعَامِ مِسْكِينٍ كَانَ خَيْرًا، فَكَذَا هَاهُنَا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هَذَا التَّطَوُّعُ مَصْرُوفًا إِلَى شَيْءٍ آخَرَ وَهُوَ مِنْ وَجْهَيْنِ. أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ يَزِيدُ فِي الطَّوَافِ فَيَطُوفُ أَكْثَرَ مِنَ الطَّوَافِ الْوَاجِبِ مِثْلَ أَنْ يَطُوفَ ثَمَانِيَةً أَوْ أَكْثَرَ. الثَّانِي: أَنْ يَتَطَوَّعَ بَعْدَ حَجِّ الْفَرْضِ وَعُمْرَتِهِ بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ مَرَّةً أُخْرَى حَتَّى طَافَ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ تَطَوُّعًا وَأَمَّا الْحَدِيثُ الَّذِي تَمَسَّكُوا بِهِ فَنَقُولُ: ذَلِكَ الْحَدِيثُ عَامٌّ وَحَدِيثُنَا خَاصٌّ وَالْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
{ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً } “Kim gönülden bir hayır yaparsa” kavline tutunmaya gelince, bu zayıftır; çünkü bu, buradaki nafileden (tatavvudan) maksadın öncelikle zikredilen tavaf olmasını gerektirmez, bilakis maksadın başka bir şey olması da caizdir. Allah Teâlâ: { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ } “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksulu doyuracak fidye gerekir” [Bakara, 184] buyurmuş, sonra da: { فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ } “Kim gönülden bir hayır yaparsa bu kendisi için daha hayırlıdır” [Bakara, 184] buyurmuştur. Böylece onlara yiyecek vermeyi farz kılmış, sonra da onları hayırda nafileye (tatavvua) teşvik etmiştir. Mana şöyle olmaktadır: "Kim gönülden verir de bir yoksulun yiyeceğinden fazlasını eklerse bu hayırlı olur." İşte burada da bu nafilenin başka bir şeye çevrilmiş olması muhtemeldir; bu da iki vecihledir: Birincisi: Tavafta ziyade yapıp vacip olan tavaftan fazlasını tavaf etmesidir; sekiz veya daha fazla tavaf etmesi gibi. İkincisi: Farz hac ve umresinden sonra tekrar nafile hac ve umre yapmasıdır; öyle ki Safâ ve Merve'yi nafile olarak tavaf eder. Delil getirdikleri hadise gelince, deriz ki: O hadis umumdur, bizim hadisimiz ise husustur; husus ise umuma takdim edilir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً } “Kim gönülden bir hayır yaparsa” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قِرَاءَةُ حَمْزَةَ وَعَاصِمٍ وَالْكِسَائِيِّ (يَطَّوَّعْ) بِالْيَاءِ وَجَزْمِ الْعَيْنِ، وَتَقْدِيرُهُ: يَتَطَوَّعُ، إِلَّا أَنَّ التَّاءَ أُدْغِمَتْ فِي الطَّاءِ لِتَقَارُبِهِمَا، وَهَذَا أَحْسَنُ لِأَنَّ الْمَعْنَى عَلَى الِاسْتِقْبَالِ وَالشَّرْطُ وَالْجَزَاءُ الْأَحْسَنُ فِيهِمَا الِاسْتِقْبَالُ، وَإِنْ كَانَ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ مَنْ أَتَانِي أَكْرَمْتُهُ فَيُوقِعُ الْمَاضِي مَوْقِعَ الْمُسْتَقْبَلِ فِي الْجَزَاءِ، إِلَّا أَنَّ اللَّفْظَ إِذَا كَانَ يُوَافِقُ الْمَعْنَى كَانَ أَحْسَنَ، وَأَمَّا الْبَاقُونَ مِنَ الْقُرَّاءِ فَقَرَءُوا تَطَوَّعَ عَلَى وَزْنِ تَفَعَّلَ مَاضِيًا وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ تَحْتَمِلُ أَمْرَيْنِ.
Birinci Mesele: Hamza, Âsım ve Kisâî'nin kıraati ye harfiyle ve ayn'ın cezmiyle (يَطَّوَّعْ) şeklindedir; takdiri «يَتَطَوَّعُ»dur; ancak te harfi, birbirine yakın olmalarından dolayı tı harfine idgam edilmiştir. Bu daha güzeldir; çünkü mana gelecek zaman (istikbal) üzeredir, şart ve cezada da en güzel olan istikbaldir. Gerçi cezada maziyi istikbalin yerine koyarak «مَنْ أَتَانِي أَكْرَمْتُهُ» (Kim bana gelirse ona ikram ederim) denmesi caiz olsa da lafız manaya uygun olduğunda daha güzel olur. Diğer kıraat imamlarına gelince; onlar mazi olarak «تَفَعَّلَ» vezninde «تَطَوَّعَ» şeklinde okumuşlardır. Bu kıraat iki hususu muhtemel kılar:
أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ مَوْضِعُ تَطَوَّعَ جَزْمًا. الثَّانِي: أَنْ لَا يُجْعَلَ (مِنْ) لِلْجَزَاءِ، وَلَكِنْ يَكُونُ بِمَنْزِلَةِ (الَّذِي) وَيَكُونُ مُبْتَدَأً وَالْفَاءُ مَعَ مَا بَعْدَهَا فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ لِكَوْنِهَا خَبَرَ الْمُبْتَدَأِ الْمَوْصُولِ وَالْمَعْنَى فِيهِ مَعْنَى مُبْتَدَأِ الْخَبَرِ، إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الْفَاءَ إِذَا دَخَلَتْ فِي خَبَرِ الْمَوْصُولِ أَوِ النَّكِرَةِ الْمَوْصُوفَةِ، أَفَادَتْ أَنَّ الثَّانِيَ إِنَّمَا وَجَبَ لِوُجُوبِ الْأَوَّلِ كَقَوْلِهِ: وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ [النَّحْلِ: ٥٣] فَمَا مُبْتَدَأٌ مَوْصُولٌ، وَالْفَاءُ مَعَ مَا بَعْدَهَا خَبَرٌ لَهُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: الَّذِينَ
Birincisi: «تَطَوَّعَ» kelimesinin mahallinin cezm olmasıdır. İkincisi: «مَنْ» edatının ceza (şart) için kılınmayıp «الَّذِي» (ellezî) konumunda olmasıdır; bu durumda mübteda olur, fe harfi ile ardındaki kısım da sıla olan mübtedanın haberi olması hasebiyle ref mahallinde bulunur; bundaki mana mübteda-haber manasıdır. Ancak bu fe harfi, sılanın veya mevsuf nekranın haberine dahil olduğunda, ikincinin ancak birincinin vücubundan dolayı vacip olduğunu ifade eder; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } “Sizde nimet namına ne varsa hepsi Allah'tandır” [Nahl, 53] kavlinde böyledir; buradaki «ما» mevsul mübtedadır, fe ve ardındaki kısım ise onun haberidir. Bunun bir benzeri de O'nun: { الَّذِينَ }
يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ
{ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ } “Mallarını infak edenler...”
[النساء: ٣٨] إلى قوله: لَهُمْ أَجْرُهُمْ [البقرة: ٢٧٤] وَقَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ [الْبُرُوجِ: ١٠] إِلَى قَوْلِهِ: فَلَهُمْ عَذابُ جَهَنَّمَ وَقَوْلُهُ: وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وقوله: وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا وَقَوْلُهُ: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَقَوْلُهُ: فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ وَنَذْكُرُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ عِنْدَ قَوْلِهِ: الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً
[Nisâ, 38] kavlinden: { لَهُمْ أَجْرُهُمْ } “Onların mükâfatları vardır” [Bakara, 274] kavline kadar olan yer; { إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ } [Bürûc, 10] kavlinden: { فَلَهُمْ عَذابُ جَهَنَّمَ } “Onlar için cehennem azabı vardır” kavline kadar olan yer; { وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ } “Kim de tekrar dönerse Allah ondan intikam alır”; { وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا } “Kim de inkâr ederse onu az bir süre faydalandırırım”; { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها } “Kim bir iyilikle gelirse ona onun on katı vardır”; { فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ } “Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin” kavilleridir. İnşallah bu meseleyi: { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً } “Mallarını gece ve gündüz, gizli ve açık infak edenler...”
[الْبَقَرَةِ: ٢٧٤] .
[Bakara, 274] kavlinin yanında zikredeceğiz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: تَطَوَّعَ تَفَعَّلَ مِنَ الطَّاعَةِ وَسَوَاءٌ قَوْلُ الْقَائِلِ: طَاعَ وَتَطَوَّعَ، كَمَا يُقَالُ: حَالَ وَتَحَوَّلَ وَقَالَ وَتَقَوَّلَ وَطَافَ وَتَطَوَّفَ وَتَفَعَّلَ بِمَعْنَى فَعَلَ كَثِيرًا، وَالطَّوْعُ هُوَ الِانْقِيَادُ، وَالطَّوْعُ مَا تَرْغَبُ بِهِ مِنْ ذَاتِ نَفْسِكَ مِمَّا لَا يَجِبُ عَلَيْكَ.
İkinci Mesele: Ebû Müslim şöyle demiştir: «تَطَوَّعَ», itaat (الطاعة) kökünden «تَفَعَّلَ» veznindedir. Konuşanın «طَاعَ» veya «تَطَوَّعَ» demesi birdir; nitekim «حَالَ» ve «تَحَوَّلَ», «قَالَ» ve «تَقَوَّلَ», «طَافَ» ve «تَطَوَّفَ» denir. «تَفَعَّلَ» çokça yapmak manasındadır. Tav' (الطَّوْعُ) boyun eğmektir (el-inkıyâd); tav' ayrıca sana vacip olmayan şeylerden kendi gönlünle arzuladığın şeydir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الَّذِينَ قَالُوا: السَّعْيُ وَاجِبٌ، فَسَّرُوا هَذَا التَّطَوُّعَ بِالسَّعْيِ الزَّائِدِ عَلَى قَدْرِ الْوَاجِبِ وَمِنْهُمْ مَنْ فَسَّرَهُ بِالسَّعْيِ فِي الْحَجَّةِ الثَّانِيَةِ الَّتِي هِيَ غَيْرُ وَاجِبَةٍ وَقَالَ الْحَسَنُ: الْمُرَادُ مِنْهُ جَمِيعُ الطَّاعَاتِ وَهَذَا أَوْلَى لِأَنَّهُ أَوْفَقُ لِعُمُومِ اللَّفْظِ.
Üçüncü Mesele: "Sa'y vaciptir" diyenler, bu nafileyi (tatavvuyu) vacip olan miktara ziyade edilen sa'y ile tefsir etmişlerdir. Onlardan bazıları da bunu vacip olmayan ikinci hacdaki sa'y ile tefsir etmiştir. Hasan[-ı Basrî] ise: "Ondan maksat bütün itaatlerdir" demiştir; lafzın umumuna daha uygun olduğu için evla olan da budur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ فَاعْلَمْ أَنَّ الشَّاكِرَ فِي اللُّغَةِ هُوَ الْمُظْهِرُ لِلْإِنْعَامِ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ، فَالشَّاكِرُ فِي حَقِّهِ تَعَالَى مَجَازٌ، وَمَعْنَاهُ الْمُجَازِي عَلَى الطَّاعَةِ: وَإِنَّمَا سَمَّى الْمُجَازَاةَ عَلَى الطَّاعَةِ شُكْرًا لِوُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّفْظَ خَرَجَ مَخْرَجَ التَّلَطُّفِ لِلْعِبَادِ مُبَالَغَةً فِي الْإِحْسَانِ/ إِلَيْهِمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً [الْبَقَرَةِ: ٢٤٥] وَهُوَ تَعَالَى لَا يَسْتَقْرِضُ مِنْ عِوَضٍ، وَلَكِنَّهُ تَلَطُّفٌ فِي الِاسْتِدْعَاءِ كَأَنَّهُ قِيلَ: مَنْ ذَا الَّذِي يَعْمَلُ عَمَلَ الْمُقْرِضِ بِأَنْ يُقَدِّمَ فَيَأْخُذَ أَضْعَافَ مَا قَدَّمَ. الثَّانِي: أَنَّ الشُّكْرَ لَمَّا كَانَ مُقَابِلًا لِلْإِنْعَامِ أَوِ الْجَزَاءِ عَلَيْهِ سُمِّيَ كُلُّ مَا كَانَ جَزَاءً شُكْرًا عَلَى سَبِيلِ التَّشْبِيهِ. الثَّالِثُ: كَأَنَّهُ يَقُولُ: أَنَا وَإِنْ كُنْتُ غَنِيًّا عَنْ طَاعَتِكَ إِلَّا أَنِّي أَجْعَلُ لَهَا مِنَ الْمَوْقِعِ بِحَيْثُ لَوْ صَحَّ عَلَى أَنْ أَنْتَفِعَ بِهَا لَمَا ازْدَادَ وَقْعُهُ عَلَى مَا حَصَلَ وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمَقْصُودُ بَيَانُ أَنَّ طَاعَةَ الْعَبْدِ مَقْبُولَةٌ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى وَوَاقِعَةٌ مَوْقِعَ الْقَبُولِ فِي أَقْصَى الدَّرَجَاتِ.
Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah şükrün karşılığını verendir, hakkıyla bilendir” kavline gelince; bil ki lügatte şâkir, kendisine yapılan iyiliği açığa vuran kimsedir. Bu ise Allah Teâlâ hakkında muhaldir; binaenaleyh O'nun hakkında şâkir mecazdır ve manası itaate karşılık verendir (el-mücâzî). İtaate karşılık vermeyi birkaç yönden dolayı "şükür" olarak adlandırmıştır: Birincisi: Bu lafız kullara lütufta bulunmak ve onlara yapılan ihsanda mübalağa etmek üzere sevk edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } “Kimdir o kimse ki Allah'a güzel bir borç versin” [Bakara, 245] buyurmuştur. Halbuki O Teâlâ bir bedel karşılığı borç almaz; fakat bu, davette bir lütuftur; sanki: "Önden verip verdiğinin kat kat fazlasını almak suretiyle borç verenin amelini kim işler?" denilmiştir. İkincisi: Şükür, nimete karşılık veya onun cezası (mükâfatı) olduğu için, teşbih yoluyla ceza/mükâfat olan her şeye şükür adı verilmiştir. Üçüncüsü: Sanki O şöyle buyurmaktadır: "Ben senin itaatine muhtaç olmasam da, şayet ondan faydalanmam sahih olsaydı onun değeri bundan fazla olmayacak derecede ona bir değer veririm." Hasılı maksat, kulun itaatinin Allah Teâlâ katında makbul olduğunu ve en üst derecede kabule mazhar olduğunu beyan etmektir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: عَلِيمٌ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ يَعْلَمُ قَدْرَ الْجَزَاءِ فَلَا يَبْخَسُ الْمُسْتَحِقَّ حَقَّهُ لِأَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِقَدْرِهِ وَعَالِمٌ بِمَا يَزِيدُ عَلَيْهِ مِنَ التَّفَضُّلِ، وَهُوَ أَلْيَقُ بِالْكَلَامِ لِيَكُونَ لقوله تعالى: عَلِيمٌ تعلق بشاكر وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ يُرِيدُ أَنَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَأْتِي الْعَبْدُ فَيَقُومُ بِحَقِّهِ مِنَ الْعِبَادَةِ وَالْإِخْلَاصِ وَمَا يَفْعَلُهُ لَا عَلَى هَذَا الْحَدِّ، وَذَلِكَ تَرْغِيبٌ فِي أَدَاءِ مَا يَجِبُ عَلَى شُرُوطِهِ، وَتَحْذِيرٌ من خلاف ذلك.
O'nun: { عَلِيمٌ } kavline gelince; mana, O'nun mükâfatın miktarını bildiği, dolayısıyla hak sahibinin hakkını eksiltmeyeceğidir; zira O Teâlâ onun miktarını ve ona ziyade edeceği lütfunu bilendir. Allah Teâlâ'nın { عَلِيمٌ } kavlinin { شاكِرٌ } ile irtibatlı olması için söze en uygun olan budur. Kulun ne getirdiğini, kulluk ve ihlas hakkını yerine getirip getirmediğini, yoksa bu sınırda olmaksızın mı yaptığını bildiği manası da muhtemeldir; bu da vacip olan şeyleri şartlarına uygun olarak eda etmeye teşvik ve bunun aksinden de sakındırmadır.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٥٩]
[Bakara Suresi (2), Âyet 159]
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتابِ أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللاَّعِنُونَ (١٥٩)
{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتابِ أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللاَّعِنُونَ } “İndirdiğimiz apaçık delilleri ve hidayeti, Kitap'ta insanlara açıkladıktan sonra gizleyenler var ya, işte onlara Allah lanet eder ve lanet ediciler de lanet eder.” (159)
[في هذه الْآيَةِ مَسَائِلُ] الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ قَوْلَانِ. أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ يَتَنَاوَلُ كُلَّ مَنْ كَتَمَ شَيْئًا مِنَ الدِّينِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَيْسَ يَجْرِي عَلَى ظَاهِرِهِ فِي الْعُمُومِ ثُمَّ مِنْ هَؤُلَاءِ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ فِي الْيَهُودِ خَاصَّةً قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ جَمَاعَةً مِنَ الْأَنْصَارِ سَأَلُوا نَفَرًا مِنَ الْيَهُودِ عَمَّا فِي التَّوْرَاةِ مِنْ صِفَاتِ النَّبِيِّ ﵊، وَمِنَ الْأَحْكَامِ، فَكَتَمُوا، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَالْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَالرَّبِيعِ وَالسُّدِّيِّ وَالْأَصَمِّ. وَالْأَوَّلُ أَقْرَبُ إِلَى الصَّوَابِ لِوُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ وَالْعَارِضُ الْمَوْجُودُ، وَهُوَ نزوله عند سبب معين لا يَقْتَضِي الْخُصُوصَ عَلَى مَا ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا
[Bu ayette birkaç mesele vardır:] Birinci Mesele: O'nun: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ } “O gizleyenler...” kavli hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bunun dinden herhangi bir şeyi gizleyen herkesi kapsayan müstakil bir söz olmasıdır. İkincisi: Zahirindeki umumilik üzere cereyan etmemesidir; sonra bunlardan bazıları bunun özellikle yahudiler hakkında olduğunu ileri sürmüştür. İbn Abbâs şöyle demiştir: Ensardan bir grup, yahudilerden bir topluluğa Tevrat'ta Nebi aleyhisselâm'ın sıfatlarına ve hükümlere dair olan hususları sordu; onlar da gizlediler. Bunun üzerine ayet indi. İbn Abbâs, Mücâhid, Hasan, Katâde, Rebî', Süddî ve Esamm'dan nakledildiğine göre ise ayet yahudiler ve hristiyanlardan oluşan Ehl-i Kitap hakkında inmiştir. Birinci görüş birkaç vecihten dolayı doğruya daha yakındır: Birincisi: Lafız umumidir; mevcut olan arızî durum, yani belirli bir sebep üzerine inmiş olması, fıkıh usulünde sabit olduğu üzere hususiliği gerektirmez; zira muteber olan, sebebin hususiliği değil
بِخُصُوصِ السَّبَبِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ ثَبَتَ أَيْضًا فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ تَرْتِيبَ الْحُكْمِ عَلَى الْوَصْفِ مُشْعِرٌ بِكَوْنِ الْوَصْفِ عِلَّةً لِذَلِكَ الْحُكْمِ لَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ الْوَصْفُ مُنَاسِبًا لِلْحُكْمِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ كِتْمَانَ الدِّينِ يُنَاسِبُهُ اسْتِحْقَاقُ اللَّعْنِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِذَا كَانَ هَذَا الْوَصْفُ عِلَّةً لِهَذَا الْحُكْمِ وَجَبَ عُمُومُ هَذَا الْحُكْمِ عِنْدَ عُمُومِ الْوَصْفِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ جَمَاعَةً مِنَ الصَّحَابَةِ حَمَلُوا هَذَا اللَّفْظَ عَلَى الْعُمُومِ، وَعَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ: مَنْ زَعَمَ أَنَّ مُحَمَّدًا ﵊ كَتَمَ شَيْئًا مِنَ الْوَحْيِ فَقَدْ أَعْظَمَ الْفِرْيَةَ عَلَى اللَّهِ، وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى فَحُمِلَتِ الْآيَةُ عَلَى الْعُمُومِ، وَعَنْ/ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: لَوْلَا آيَتَانِ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ مَا حَدَّثْتُ حَدِيثًا بَعْدَ أَنْ قَالَ النَّاسُ: أَكْثَرَ أَبُو هُرَيْرَةَ. وَتَلَا: إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى وَاحْتَجَّ مَنْ خَصَّ الْآيَةَ بِأَهْلِ الْكِتَابِ، أَنَّ الْكِتْمَانَ لَا يَصِحُّ إِلَّا مِنْهُمْ فِي شَرْعِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊، فَأَمَّا الْقُرْآنُ فَإِنَّهُ مُتَوَاتِرٌ، فَلَا يَصِحُّ كِتْمَانُهُ، قُلْنَا: الْقُرْآنُ قَبْلَ صَيْرُورَتِهِ مُتَوَاتِرًا يَصِحُّ كِتْمَانُهُ، وَالْمُجْمَلُ مِنَ الْقُرْآنِ إِذَا كَانَ بَيَانُهُ عِنْدَ الْوَاحِدِ صَحَّ كِتْمَانُهُ وَكَذَا الْقَوْلُ فِيمَا يَحْتَاجُ الْمُكَلَّفُ إِلَيْهِ مِنَ الدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ.
lafzın umumiliğidir. İkincisi: Fıkıh usulünde yine sabittir ki hükmün bir vasfa bağlanması, o vasfın o hükmün illeti olduğunu hissettirir; özellikle de vasıf hükme münasip olduğunda. Şüphe yoktur ki dinin gizlenmesine, Allah Teâlâ'dan laneti hak etmek münasiptir. Bu vasıf bu hükmün illeti olunca, vasfın umumi olmasıyla bu hükmün de umumi olması vacip olur. Üçüncüsü: Sahabeden bir cemaat bu lafzı umuma hamletmiştir. Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Kim Muhammed aleyhisselâm'ın vahiyden bir şeyi gizlediğini iddia ederse Allah'a karşı büyük bir iftirada bulunmuş olur; halbuki Allah Teâlâ: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى } 'İndirdiğimiz apaçık delilleri ve hidayeti gizleyenler...' buyurmaktadır." Böylece ayet umuma hamledilmiştir. Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o, insanların: "Ebû Hureyre çok hadis rivayet etti" demeleri üzerine şöyle demiştir: "Allah'ın Kitabı'ndan iki ayet olmasaydı hiçbir hadis rivayet etmezdim." Ve: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى } ayetini okudu. Ayeti Ehl-i Kitap'a has kılanlar, gizlemenin Muhammed aleyhisselâm'ın nübüvvet şeriatında ancak onlardan sadır olabileceğiyle delil getirdiler; zira Kur'an mütevatirdir, dolayısıyla onun gizlenmesi sahih olmaz. Deriz ki: Mütevatir olmadan önce Kur'an'ın gizlenmesi mümkündür; Kur'an'ın mücmel olan kısmının beyanı tek bir kişinin yanında olduğunda onun gizlenmesi de mümkündür. Mükellefin muhtaç olduğu aklî deliller hakkında söylenecek söz de böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْقَاضِي: الْكِتْمَانُ تَرْكُ إِظْهَارِ الشَّيْءِ مَعَ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ، وَحُصُولُ الدَّاعِي إِلَى إِظْهَارِهِ لِأَنَّهُ مَتَى لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ لَا يُعَدُّ كِتْمَانًا، فَلَمَّا كَانَ مَا أَنْزَلَهُ اللَّهُ مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ أَشَدِّ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ فِي الدِّينِ، وَصَفَ مَنْ عَلِمَهُ وَلَمْ يُظْهِرْهُ بِالْكِتْمَانِ، كَمَا يُوصَفُ أَحَدُنَا فِي أُمُورِ الدُّنْيَا بِالْكِتْمَانِ، إِذَا كَانَتْ مِمَّا تَقْوَى الدَّوَاعِي عَلَى إِظْهَارِهَا، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يُمْدَحُ مَنْ يَقْدِرُ عَلَى كِتْمَانِ السِّرِّ، لِأَنَّ الْكِتْمَانَ مِمَّا يَشُقُّ عَلَى النَّفْسِ.
İkinci Mesele: Kādî şöyle demiştir: Ketm (gizlemek), bir şeye ihtiyaç duyulması ve onu açığa vurmaya sevk eden saik bulunduğu halde o şeyi açığa vurmayı terk etmektir; çünkü böyle olmadığı zaman ketm sayılmaz. Allah'ın indirdiği apaçık deliller ve hidayet, dinde en çok ihtiyaç duyulan şeylerden olunca, onu bilip de açığa vurmayan kimseyi ketm (gizleme) ile nitelemiştir; nitekim dünya işlerinde de birimiz, açığa vurulmasına yönelik saikler güçlü olan şeylerde gizleyen olarak nitelenir. İşte bu açıdan sırrı gizlemeye gücü yeten kimse övülür; çünkü ketm nefse ağır gelen şeylerdendir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَا يَتَّصِلُ بِالدِّينِ وَيَحْتَاجُ إِلَيْهِ الْمُكَلَّفُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُكْتَمَ، ومن كتمه فقد عظمت خطيئته، ونظيره هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ [آلِ عِمْرَانَ: ١٨٧] وَقَرِيبٌ مِنْهُمَا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا [الْبَقَرَةِ: ١٧٤] فَهَذِهِ الْآيَةُ كُلُّهَا مُوجِبَةٌ لِإِظْهَارِ عُلُومِ الدِّينِ تَنْبِيهًا لِلنَّاسِ وَزَاجِرَةٌ عَنْ كِتْمَانِهَا، وَنَظِيرُهَا فِي بَيَانِ الْعِلْمِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهَا ذِكْرُ الْوَعِيدِ لِكَاتِمِهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ [التَّوْبَةِ: ١٢٢]
Üçüncü Mesele: Bu ayet, dinle ilgili olan ve mükellefin ihtiyaç duyduğu hususların gizlenmesinin caiz olmadığına delalet eder; kim onu gizlerse günahı büyük olmuştur. Bu ayetin bir benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ } “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden, 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız ve gizlemeyeceksiniz' diye söz almıştı” [Âl-i İmrân, 187] kavlidir. İkisine yakın olan bir diğeri de Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا } “Allah'ın indirdiği kitaptan bir şeyi gizleyip onu az bir paraya satanlar var ya...” [Bakara, 174] kavlidir. Bu ayetlerin hepsi, insanları uyarmak amacıyla din ilimlerinin açığa vurulmasını gerektirmekte ve onları gizlemekten sakındırmaktadır. İlmi açıklamaya dair olup gizleyen hakkında tehdit zikredilmeyen benzer bir ayet de Allah Teâlâ'nın: { فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ } “Onların her fırkasından bir taife, dinde derin bilgi sahibi olmak ve kavimleri kendilerine döndüklerinde onları uyarmak için sefere çıksaydı ya! Umulur ki sakınırlar” [Tevbe, 122] kavlidir.
وَرَوَى حَجَّاجٌ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «مَنْ كَتَمَ عِلْمًا يَعْلَمُهُ جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُلْجَمًا بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ» .
Haccâc, Atâ'dan, o Ebû Hureyre'den, o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: «مَنْ كَتَمَ عِلْمًا يَعْلَمُهُ جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُلْجَمًا بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ» "Kim bildiği bir ilmi gizlerse kıyamet günü ateşten bir gem vurulmuş olarak gelir."
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ فَالْمُرَادُ كُلُّ مَا أنزله على الأنبياء كتاباً وحياً دُونَ أَدِلَّةِ الْعُقُولِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْهُدى يَدْخُلُ فِيهِ الدَّلَائِلُ الْعَقْلِيَّةُ وَالنَّقْلِيَّةُ، لِأَنَّا بَيَّنَّا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢] أَنَّ الْهُدَى عِبَارَةٌ عَنِ الدَّلَائِلِ فَيَعُمُّ الْكُلَّ فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ قَالَ: وَالْهُدى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتابِ فَعَادَ إِلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ قُلْنَا: الْأَوَّلُ هُوَ التَّنْزِيلُ وَالثَّانِي مَا يَقْتَضِيهِ التَّنْزِيلُ مِنَ الْفَوَائِدِ.
Allah Teâlâ'nın: { مَا أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ } “İndirdiğimiz apaçık delilleri” kavline gelince; bundan maksat, akıl delilleri hariç, peygamberlere kitap ve vahiy olarak indirdiği her şeydir. Allah Teâlâ'nın: { وَالْهُدى } “Ve hidayeti” kavline ise aklî ve naklî deliller girer; zira biz Allah Teâlâ'nın: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakiler için bir hidayettir” [Bakara, 2] kavlinin tefsirinde hidayetin delillerden ibaret olduğunu, dolayısıyla hepsini kapsadığını açıklamıştık. Eğer: "Nitekim O: { وَالْهُدى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتابِ } buyurmuştur; böylece birinci veche dönmüştür" denilirse, deriz ki: Birincisi tenzildir (indirilen metindir), ikincisi ise tenzilin gerektirdiği faydalardır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْكِتَابَ لَمَّا دَلَّ عَلَى أَنَّ خَبَرَ الْوَاحِدِ وَالْإِجْمَاعَ وَالْقِيَاسَ حُجَّةٌ فَكُلُّ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ أَحَدُ هَذِهِ الْأُمُورِ فَقَدْ دَلَّ عَلَيْهِ الْكِتَابُ فَكَانَ كِتْمَانُهُ دَاخِلًا تَحْتَ الْآيَةِ فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى تَوَعَّدَ عَلَى كِتْمَانِ الدَّلَائِلِ السَّمْعِيَّةِ وَالْعَقْلِيَّةِ وَجَمَعَ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ فِي الْوَعِيدِ، فَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ أَمْكَنَهُ بَيَانُ أُصُولِ الدِّينِ بِالدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ لِمَنْ كَانَ مُحْتَاجًا إِلَيْهَا ثُمَّ تَرَكَهَا أَوْ كَتَمَ شَيْئًا مِنْ أَحْكَامِ الشَّرْعِ مَعَ شِدَّةِ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ فَقَدْ لَحِقَهُ الْوَعِيدُ الْعَظِيمُ.
Bil ki Kitap, haber-i vahidin, icmânın ve kıyasın hüccet olduğuna delalet edince, bu hususlardan birinin delalet ettiği her şeye Kitap da delalet etmiş olur; dolayısıyla onu gizlemek ayetin kapsamına girer. Böylece Teâlâ'nın sem'î ve aklî delilleri gizleme üzerine tehditte bulunduğu ve tehditte bu iki hususu birleştirdiği sabit olmuştur. İşte bu ayet, aklî delillerle dinin asıllarını açıklamaya gücü yetip de buna muhtaç olan kimseye bunu terk eden veya şiddetli ihtiyaç bulunmasına rağmen şer'î hükümlerden bir şeyi gizleyen kimseye büyük bir tehdidin ulaştığına delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: هَذَا الْإِظْهَارُ فَرْضٌ عَلَى الْكِفَايَةِ لَا عَلَى التَّعْيِينِ وَهَذَا لِأَنَّهُ إِذَا أَظْهَرَ الْبَعْضُ/ صَارَ بِحَيْثُ
Dördüncü Mesele: Bu [ilmi] açığa vurmak farz-ı ayn değil, farz-ı kifâyedir. Bu da şundan dolayıdır: Bir kısmı bunu açığa vurduğunda,
يَتَمَكَّنُ كُلُّ أَحَدٍ مِنَ الْوُصُولِ إِلَيْهِ فَلَمْ يَبْقَ مَكْتُومًا، وَإِذَا خَرَجَ عَنْ حَدِّ الْكِتْمَانِ لم يجب على الباقيين إِظْهَارُهُ مَرَّةً أُخْرَى.
herkesin ona ulaşması mümkün olacak hale gelir ve gizli kalmış olmaz; gizlilik sınırından çıkınca da geride kalanların onu tekrar açığa vurması vacip olmaz.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ يَحْتَجُّ بِهَذِهِ الْآيَاتِ فِي قَبُولِ خَبَرِ الْوَاحِدِ فَقَالَ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَاتُ عَلَى أَنَّ إِظْهَارَ هَذِهِ الْأَحْكَامِ وَاجِبٌ، وَلَوْ لَمْ يَجِبِ الْعَمَلُ بِهَا لَمْ يَكُنْ إِظْهَارُهَا وَاجِبًا وَتَمَامُ التَّقْرِيرِ فِيهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آخِرِ الْآيَةِ: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا [الْبَقَرَةِ: ١٦٠] فَحَكَمَ بِوُقُوعِ الْبَيَانِ بِخَبَرِهِمْ فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مَنْهِيًّا عَنِ الكتمان ومأمور بِالْبَيَانِ لِيَكْثُرَ الْمُخْبِرُونَ فَيَتَوَاتَرَ الْخَبَرُ؟
Beşinci Mesele: İnsanlardan bazıları haber-i vahidin kabulü konusunda bu ayetlerle delil getirip şöyle demiştir: Bu ayetler bu hükümlerin açıklanmasının vacip olduğuna delalet etmiştir; şayet onlarla amel etmek vacip olmasaydı onları açıklamak da vacip olmazdı. Bu husustaki takririn tamamı Allah Teâlâ'nın ayetin sonundaki: { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا } “Ancak tövbe edenler, ıslah edenler ve açıklayanlar müstesna” [Bakara, 160] kavlidir; zira onların haberiyle beyanın vuku bulduğuna hükmetmiştir. Eğer: "Haber verenler çoğalsın da haber mütevatir olsun diye her birinin gizlemekten nehyedilmiş ve açıklamaya emredilmiş olması niçin caiz olmasın?" denilirse,
قُلْنَا: هَذَا غَلَطٌ لِأَنَّهُمْ مَا نُهُوا عَنِ الْكِتْمَانِ إِلَّا وَهُمْ مِمَّنْ يَجُوزُ عَلَيْهِمُ الْكِتْمَانُ وَمَنْ جَازَ مِنْهُمُ التَّوَاطُؤُ عَلَى الْكِتْمَانِ جَازَ مِنْهُمُ التَّوَاطُؤُ عَلَى الْوَضْعِ وَالِافْتِرَاءِ فَلَا يَكُونُ خَبَرُهُمْ مُوجِبًا لِلْعِلْمِ.
deriz ki: Bu yanlıştır; çünkü onlar ancak kendilerinden gizleme sadır olması caiz olan kimseler oldukları için gizlemekten nehyedilmişlerdir. Kendilerinden gizleme hususunda anlaşmaları caiz olan kimselerden ise uydurma ve iftira üzerinde anlaşmaları da caiz olur; binaenaleyh onların haberi kesin bilgi (ilim) ifade etmez.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: احْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَخْذُ الْأُجْرَةِ عَلَى التَّعْلِيمِ لِأَنَّ الْآيَةَ لَمَّا دَلَّتْ عَلَى وُجُوبِ ذَلِكَ التَّعْلِيمِ كَانَ أَخْذُ الْأُجْرَةِ عَلَيْهِ أَخْذًا لِلْأُجْرَةِ عَلَى أَدَاءِ الْوَاجِبِ وَأَنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا [البقرة: ١٧٤] وظاهر ذلك بمنع أَخْذَ الْأُجْرَةِ عَلَى الْإِظْهَارِ وَعَلَى الْكِتْمَانِ جَمِيعًا لأن قوله: وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا [البقرة: ١٧٤] مَانِعٌ أَخَذَ الْبَدَلِ عَلَيْهِ مِنْ جَمِيعِ الْوُجُوهِ.
Altıncı Mesele: [Âlimler] öğretim karşılığında ücret almanın caiz olmadığına bu ayetle delil getirmişlerdir; çünkü ayet bu öğretimin vacip olduğuna delalet edince, onun karşılığında ücret almak vacibin edası karşılığında ücret almak olur ve bu da caiz değildir. Buna ayrıca Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا } “Allah'ın indirdiği kitaptan bir şeyi gizleyip onu az bir paraya satanlar var ya...” [Bakara, 174] kavli de delalet eder. Bunun zahiri hem açıklama hem de gizleme karşılığında ücret almayı meneder; çünkü: { وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا } “Onu az bir paraya satanlar” [Bakara, 174] kavli, onun karşılığında her yönden bedel almayı engelleyicidir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتابِ قيل فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ مِنْ صِفَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَمِنَ الْأَحْكَامِ، وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْمَنْزِلِ الْأَوَّلِ مَا فِي كُتُبِ الْمُتَقَدِّمِينَ، وَالثَّانِي: مَا فِي الْقُرْآنِ.
Allah Teâlâ'nın: { مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتابِ } “Kitap'ta insanlara açıkladıktan sonra” kavline gelince; Tevrat ve İncil'de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in sıfatına ve hükümlere dair açıkladıktan sonra denilmiştir. İndirilen ilk şeyle öncekilerin kitaplarındakileri, ikincisiyle de Kur'an'dakileri kastettiği de söylenmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ فَاللَّعْنَةُ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ هِيَ الْإِبْعَادُ وَفِي عُرْفِ الشَّرْعِ الْإِبْعَادُ مِنَ الثَّوَابِ.
Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ } “İşte onlara Allah lanet eder” kavline gelince; lanet lügatin aslında uzaklaştırmaktır, şeriat örfünde ise sevaptan uzaklaştırmaktır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ فَيَجِبُ أَنْ يحمل على من للعنة تَأْثِيرٌ، وَقَدِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ وَالْأَنْبِيَاءَ وَالصَّالِحِينَ كَذَلِكَ فَهُمْ دَاخِلُونَ تَحْتَ هَذَا الْعُمُومِ لَا مَحَالَةَ، وَيُؤَكِّدُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ [الْبَقَرَةِ: ١٦١] وَالنَّاسُ ذَكَرُوا وُجُوهًا أُخَرَ.
Allah Teâlâ'nın: { وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ } “Ve lanet ediciler de lanet eder” kavline gelince; bunun, lanetinin bir tesiri olan kimseye hamledilmesi vaciptir. Meleklerin, peygamberlerin ve salihlerin böyle olduğu hususunda ittifak etmişlerdir; dolayısıyla onlar bu umumun altına mutlaka dahildirler. Bunu Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenler var ya, işte Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onların üzerinedir” [Bakara, 161] kavli de teyit etmektedir. İnsanlar başka vecihler de zikretmişlerdir:
أَحَدُهَا: أَنَّ اللَّاعِنِينَ هُمْ دَوَابُّ الْأَرْضِ وَهَوَامُّهَا، فَإِنَّهَا تَقُولُ: مُنِعْنَا الْقَطَرَ بِمَعَاصِي بَنِي آدَمَ عَنْ مُجَاهِدٍ وَعِكْرِمَةَ وَإِنَّمَا قَالَ: اللَّاعِنُونَ وَلَمْ يَقُلِ اللَّاعِنَاتُ لِأَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهَا بِصِفَةِ مَنْ يَعْقِلُ فَجَمَعَهَا جَمْعَ مَنْ يَعْقِلُ كَقَوْلِهِ:
Birincisi: Lanet ediciler yeryüzünün hayvanları ve haşereleridir; zira onlar: "Âdemoğlunun günahları yüzünden yağmurdan mahrum bırakıldık" derler. Bu, Mücâhid ve İkrime'den nakledilmiştir. «اللَّاعِنَاتُ» (müennes) demeyip «اللَّاعِنُونَ» (müzekker akil çoğulu) demesi ise, Teâlâ'nın onları akıl sahibi kimselerin vasfıyla nitelemesinden ve tıpkı şu ayetlerde olduğu gibi onları akıl sahiplerinin çoğuluyla çoğul yapmasındandır:
وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ [يُوسُفَ: ٤] ويا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ [النَّمْلِ: ١٨] وقالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا [فُصِّلَتْ: ٢١] ، وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ [الأنبياء: ٣٣] . وَثَانِيهَا: كُلُّ شَيْءٍ سِوَى الثَّقَلَيْنِ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ، فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَصِحُّ اللَّعْنُ مِنَ الْبَهَائِمِ وَالْجَمَادَاتِ؟ قُلْنَا: عَلَى وَجْهَيْنِ:
{ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ } “Güneşi ve ayı da bana secde ederlerken gördüm” [Yûsuf, 4]; { ويا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ } “Ey karıncalar, yuvalarınıza girin” [Neml, 18]; { وقالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا } “Derilerine: 'Niçin aleyhimize şahitlik ettiniz?' dediler” [Fussilet, 21] ve { وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ } “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” [Enbiyâ, 33]. İkincisi: İki ağır yük (sekaleyn) olan cin ve insan dışındaki her şeydir. Eğer: "Hayvanlardan ve cansız varlıklardan lanet nasıl sahih olur?" denilirse, deriz ki: İki vecihledir: