Binûn

Bakara Suresi — 44. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْأَوَّلُ: عَلَى سَبِيلِ الْمُبَالَغَةِ، وَهُوَ أَنَّهَا لَوْ كَانَتْ عَاقِلَةً لَكَانَتْ تَلْعَنُهُمْ. الثَّانِي: أَنَّهَا فِي الْآخِرَةِ إِذَا أُعِيدَتْ وَجُعِلَتْ مِنَ الْعُقَلَاءِ فَإِنَّهَا تَلْعَنُ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فِي الدُّنْيَا وَمَاتَ عَلَيْهِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ أَهْلَ النَّارِ/ يَلْعَنُونَهُمْ أَيْضًا حَيْثُ كَتَمُوهُمُ الدِّينَ، فَهُوَ عَلَى الْعُمُومِ. وَرَابِعُهَا: قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: إِذَا تَلَاعَنَ الْمُتَلَاعِنَانِ وَقَعَتِ اللَّعْنَةُ عَلَى الْمُسْتَحِقِّ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ مُسْتَحِقٌّ رَجَعَتْ عَلَى الْيَهُودِ الَّذِينَ كَتَمُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ ﷾. وَخَامِسُهَا: عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: إِنَّ لَهُمْ لَعْنَتَيْنِ: لَعْنَةَ اللَّهِ. وَلَعْنَةَ الْخَلَائِقِ. قَالَ: وَذَلِكَ إِذَا وُضِعَ الرَّجُلُ فِي قَبْرِهِ فَيُسْأَلُ: مَا دِينُكَ؟ وَمَنْ نَبِيُّكَ؟ وَمَنْ

Birincisi: Mübalağa yoluyladır; o da şudur ki, şayet akıl sahibi olsalardı onlara lanet ederlerdi. İkincisi: Ahirette tekrar diriltilip akıl sahiplerinden kılındıklarında, dünyada bunu yapıp da bu hâl üzere ölen kimseye lanet ederler. Üçüncüsü: Cehennem ehli de kendilerinden dini gizledikleri için onlara lanet ederler; binaenaleyh bu umumidir. Dördüncüsü: İbn Mes'ûd şöyle demiştir: Birbirine lanet eden iki kişi lanetleştiğinde, lanet hak edenin üzerine düşer; şayet hak eden kimse yoksa, Allah azze ve celle'nin indirdiğini gizleyen Yahudilere döner. Beşincisi: İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre: Onlar için iki lanet vardır: Allah'ın laneti ve yaratılmışların laneti. Şöyle demiştir: Bu, kişi kabrine konulduğunda 'Dinin nedir? Peygamberin kimdir? Ve

رَبُّكَ؟ فَيَقُولُ: مَا أَدْرِي فَيُضْرَبُ ضَرْبَةً يَسْمَعُهَا كُلُّ شَيْءٍ إِلَّا الثَّقَلَيْنِ الْإِنْسَ وَالْجِنَّ، فَلَا يَسْمَعُ شَيْءٌ صَوْتَهُ إِلَّا لَعَنَهُ، وَيَقُولُ لَهُ الْمَلَكُ: لَا دَرَيْتَ وَلَا تَلَيْتَ، كَذَلِكَ كُنْتَ فِي الدُّنْيَا. وَسَادِسُهَا: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: (اللَّاعِنُونَ) هُمُ الَّذِينَ آمَنُوا بِهِ، وَمَعْنَى اللَّعْنِ مِنْهُمْ: مُبَاعَدَةُ الْمَلْعُونِ وَمُشَاقَّتُهُ وَمُخَالَفَتُهُ مَعَ السُّخْطِ عَلَيْهِ وَالْبَرَاءَةِ مِنْهُ. قَالَ الْقَاضِي: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ هَذَا الْكِتْمَانَ مِنَ الْكَبَائِرِ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ فِيهِ اللَّعْنَ، وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَحَدًا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ لَمْ يَكْتُمْ مَا حُمِّلَ مِنَ الرسالة وإلا كان داخلًا في الآية.

Rabbin kimdir?' diye sorulduğunda gerçekleşir. O da: 'Bilmiyorum' der; bunun üzerine kendisine, insanlar ve cinler dışındaki her şeyin işiteceği bir vuruşla vurulur. Onun sesini işiten hiçbir şey kalmaz ki ona lanet etmesin. Melek de ona: 'Anlamadın ve [Kur'an] okumadın, dünyada da böyleydin' der. Altıncısı: Ebû Müslim şöyle demiştir: (اللاَّعِنُونَ) O'na iman edenlerdir. Onların lanetinin manası ise: Lanet olunanı uzaklaştırmak, ona düşmanlık etmek, ona muhalefet etmek, bununla birlikte ona öfke duymak ve ondan teberri etmektir. Kâdî şöyle demiştir: Bu ayet, gizlemenin büyük günahlardan olduğuna delalet etmiştir; zira Allah Teâlâ onda laneti vacip kılmıştır. Yine peygamberlerden hiçbirinin kendisine yüklenen risaleti gizlemediğine delalet eder, aksi takdirde ayetin kapsamına girmiş olurdu.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٦٠]

[Bakara Suresi (2), Âyet 160]

إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٦٠)

{ إِلَّا الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Ancak tövbe edenler, [hallerini] düzeltenler ve [gerçeği] açıklayanlar müstesnadır. İşte onların tövbesini kabul ederim. Ben tövbeleri çokça kabul edenim, çok merhametliyim.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ عَظِيمَ الْوَعِيدِ فِي الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ كَانَ يَجُوزُ أَنْ يُتَوَهَّمَ أَنَّ الْوَعِيدَ يَلْحَقُهُمْ عَلَى كُلِّ حَالٍ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ إِذَا تَابُوا تَغَيَّرَ حُكْمُهُمْ، وَدَخَلُوا فِي أَهْلِ الْوَعِيدِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ التَّوْبَةَ عِبَارَةٌ عَنِ النَّدَمِ عَلَى فِعْلِ الْقَبِيحِ لَا لِغَرَضٍ سِوَاهُ، لِأَنَّ مَنْ تَرَكَ رَدَّ الْوَدِيعَةِ ثُمَّ نَدِمَ عَلَيْهِ لِأَنَّ النَّاسَ ذَمُّوهُ، أَوْ لِأَنَّ الْحَاكِمَ رَدَّ شَهَادَتَهُ لَمْ يَكُنْ تَائِبًا، وَكَذَلِكَ لَوْ عَزَمَ عَلَى رَدِّ كُلِّ وَدِيعَةٍ، والقيام بكل واجب، لكي تقبل شهادة، أَوْ يُمْدَحَ بِالثَّنَاءِ عَلَيْهِ لَمْ يَكُنْ تَائِبًا، وَهَذَا مَعْنَى الْإِخْلَاصِ فِي التَّوْبَةِ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ لَا بُدَّ لَهُ بَعْدَ التَّوْبَةِ مِنْ إِصْلَاحِ مَا أَفْسَدَهُ مَثَلًا لَوْ أَفْسَدَ عَلَى غَيْرِهِ دِينَهُ بِإِيرَادِ شُبْهَةٍ عَلَيْهِ يَلْزَمُهُ إِزَالَةُ تِلْكَ الشُّبْهَةِ، ثُمَّ بَيَّنَ ثَالِثًا أَنَّهُ بَعْدَ ذَلِكَ يَجِبُ عَلَيْهِ فِعْلُ ضِدِّ الْكِتْمَانِ، وَهُوَ الْبَيَانُ وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَبَيَّنُوا فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ التَّوْبَةَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِتَرْكِ كُلِّ مَا لَا يَنْبَغِي وَبِفِعْلِ كُلِّ مَا يَنْبَغِي، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّوْبَةَ عَنْ بَعْضِ الْمَعَاصِي مَعَ الْإِصْرَارِ عَلَى الْبَعْضِ لَا تَصِحُّ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَأَصْلَحُوا عَامٌّ فِي الْكُلِّ. وَالْجَوَابُ عَنْهُ: أَنَّ اللَّفْظَ الْمُطْلَقَ يَكْفِي فِي صِدْقِهِ حُصُولُ فَرْدٍ وَاحِدٍ مِنْ أَفْرَادِهِ. قَالَ أَصْحَابُنَا: تَدُلُّ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ قَبُولَ التَّوْبَةِ غَيْرُ وَاجِبٍ عَقْلًا، لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ ذَلِكَ فِي مَعْرِضِ الْمَدْحِ وَالثَّنَاءِ عَلَى نَفْسِهِ وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ وَاجِبًا لَمَا حَسُنَ هَذَا الْمَدْحُ وَمَعْنَى: أَتُوبُ عَلَيْهِمْ أَقْبَلُ تَوْبَتَهُمْ وَقَبُولُ التَّوْبَةِ يَتَضَمَّنُ إِزَالَةَ عِقَابِ مَا تَابَ مِنْهَا فَإِنْ قِيلَ: هَلَّا قُلْتُمْ أَنَّ مَعْنَى فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ هُوَ قَبُولُ التَّوْبَةِ بِمَعْنَى الْمُجَازَاةِ وَالثَّوَابِ كَمَا تَقُولُونَ فِي قَبُولِ الطَّاعَةِ قُلْنَا: الطَّاعَةُ إِنَّمَا أَفَادَ قَبُولُهَا اسْتِحْقَاقَ الثَّوَابِ، لِأَنَّهُ لَا يُسْتَحَقُّ بِهَا سِوَاهُ وَهُوَ الْغَرَضُ بِفِعْلِهَا/ وَلَيْسَ كَذَلِكَ التَّوْبَةُ لِأَنَّهَا مَوْضُوعَةٌ لِإِسْقَاطِ الْعِقَابِ، وَهُوَ الْغَرَضُ بِفِعْلِهَا، وَإِنْ كَانَ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَسْتَحِقَّ بِهَا الثَّوَابَ إِذَا لَمْ يَكُنْ مُخْطِئًا، وَمَعْنَى قَوْلِهِ: وَأَنَا التَّوَّابُ الْقَابِلُ لِتَوْبَةِ كُلِّ ذِي تَوْبَةٍ فَهُوَ مُبَالَغَةٌ فِي هَذَا الْبَابِ، وَمَعْنَى الرَّحِيمِ عَقِيبَ ذَلِكَ: التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُ لِرَحْمَتِهِ بِالْمُكَلَّفِينَ مِنْ عِبَادِهِ، يَقْبَلُ تَوْبَتَهُمْ بَعْدَ التَّفْرِيطِ الْعَظِيمِ منهم.

Bil ki, Allah Teâlâ indirdiğini gizleyenler hakkındaki tehdidin büyüklüğünü açıklayınca, bu tehdidin kendilerine her hâlükârda ulaşacağı zannına kapılmak mümkündü. Bu sebeple Allah Teâlâ, tövbe ettikleri takdirde hükümlerinin değişeceğini ve [artık] tehdit ehline dahil [olmaktan çıkacaklarını] açıkladı. Biz tövbenin, çirkin bir fiili işlemekten ötürü, bundan başka hiçbir gaye olmaksızın duyulan pişmanlıktan ibaret olduğunu zikretmiştik. Zira kendisine bırakılan emaneti geri vermeyi terk eden, sonra da insanlar kendisini yerdiği veya hâkim şahitliğini reddettiği için bundan pişman olan kimse tövbe etmiş sayılmaz. Aynı şekilde şahitliği kabul edilsin veya övgüyle methedilsin diye her emaneti geri vermeye ve her vacibi yerine getirmeye azmeden kimse de tövbe etmiş sayılmaz. İşte tövbede ihlasın manası budur. Sonra Allah Teâlâ, tövbeden sonra bozduğu şeyi düzeltmesinin zorunlu olduğunu beyan etti; örneğin bir başkasının dinini ona bir şüphe yönelterek bozmuşsa, o şüpheyi gidermesi gerekir. Sonra üçüncü olarak, bundan sonra gizlemenin zıddı olan fiili, yani açıklamayı yapmasının vacip olduğunu beyan etti ki: { وَبَيَّنُوا } “ve [gerçeği] açıklayanlar” kavliyle kastedilen budur. Böylece bu ayet, tövbenin ancak uygun olmayan her şeyi terk etmekle ve uygun olan her şeyi yapmakla hâsıl olacağına delalet etti. Mutezile şöyle demiştir: Ayet, günahların bir kısmında ısrar ederken diğer bir kısmından tövbe etmenin sahih olmadığına delalet eder; çünkü { وَأَصْلَحُوا } “[hallerini] düzeltenler” kavli bütününde umumidir. Buna cevap şudur: Mutlak lafzın doğrulanmasında onun fertlerinden tek bir ferdin hâsıl olması yeterlidir. Bizim ashabımız [Ehl-i Sünnet] ise şöyle demiştir: Ayet, tövbenin kabulünün aklen vacip olmadığına delalet eder; zira Allah Teâlâ bunu Zâtını medh ve sena sadedinde zikretmiştir; şayet bu şekilde [kabulü] vacip olsaydı, bu övgü güzel olmazdı. { أَتُوبُ عَلَيْهِمْ } ifadesinin manası: Onların tövbesini kabul ederim, demektir. Tövbenin kabulü ise tövbe edilen şeyin cezasının kaldırılmasını tazammun eder. Eğer: 'Neden { فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ } kavlinin manasının, tıpkı itaatin kabulünde söylediğiniz gibi mükafat ve sevap anlamında tövbenin kabulü olduğunu söylemediniz?' denilirse; deriz ki: İtaatin kabul edilmesi ancak sevap hak etmeyi ifade eder; zira onunla bundan başkası hak edilmez ve itaatin yapılmasındaki gaye de budur. Tövbe ise böyle değildir; çünkü o, cezanın düşürülmesi için konulmuştur ve yapılmasındaki gaye de budur; gerçi [tövbe eden] günahkâr değilse onunla sevabı hak etmesi kaçınılmaz olsa da. O'nun: { وَأَنَا التَّوَّابُ } kavlinin manası ise: Tövbe eden her tövbe sahibinin tövbesini kabul edendir; binaenaleyh bu babda mübalağadır. Bunun hemen ardından gelen { الرَّحِيمُ } kavlinin manası ise: Kulları olan mükelleflere rahmetinden ötürü, kendilerinden sadır olan büyük kusurlardan sonra onların tövbesini kabul ettiğine dikkat çekmektir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٦١ الى ١٦٢]

[Bakara Suresi (2), Âyetler 161-162]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١٦١) خالِدِينَ فِيها لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (١٦٢)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١٦١) خالِدِينَ فِيها لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (١٦٢) } “Şüphesiz inkâr edip de kâfir olarak ölenler var ya, işte Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onların üzerinedir. Onda ebedî kalacaklardır. Onlardan azap hafifletilmez ve onlara mühlet de verilmez.”

اعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:

Bil ki bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ عَامٌّ فِي حَقِّ كُلِّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَلَا وَجْهَ لِتَخْصِيصِهِ بِبَعْضِ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ، وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: يَجِبُ حَمْلُهُ عَلَى الَّذِينَ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ، وَهُمُ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ الْآيَاتِ، وَاحْتُجَّ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ حَالَ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ، ثُمَّ ذَكَرَ حَالَ التَّائِبِينَ مِنْهُمْ، ذَكَرَ أَيْضًا حَالَ مَنْ يَمُوتُ مِنْهُمْ مِنْ غَيْرِ تَوْبَةٍ، وَأَيْضًا أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّ أُولَئِكَ الْكَاتِمِينَ مَلْعُونُونَ حَالَ الْحَيَاةِ، بَيَّنَ فِي هَذِهِ

Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ } “Şüphesiz inkâr edip de kâfir olarak ölenler” kavlinin zahiri, bu durumda olan herkes hakkında umumidir; dolayısıyla onu bu durumda olanların bir kısmına tahsis etmenin hiçbir vechi yoktur. Ebû Müslim ise şöyle demiştir: Bunun, daha önce zikri geçen ve ayetleri gizleyen kimselere hamledilmesi vaciptir. Buna karşı şu delil getirilmiştir: Allah Teâlâ gizleyenlerin hâlini zikredip ardından onlardan tövbe edenlerin hâlini zikredince, tövbe etmeksizin ölenlerin hâlini de zikretmiştir. Yine Allah Teâlâ, o gizleyenlerin hayattayken lanetlenmiş olduklarını zikredince, bu

الْآيَةِ أَنَّهُمْ مَلْعُونُونَ أَيْضًا بَعْدَ الْمَمَاتِ. وَالْجَوَابُ عَنْهُ: أَنَّ هَذَا إِنَّمَا يَصِحُّ مَتَى كَانَ الَّذِينَ يَمُوتُونَ مِنْ غَيْرِ تَوْبَةٍ لَا يَكُونُونَ دَاخِلِينَ تَحْتَ الْآيَةِ الْأُولَى، فَأَمَّا إِذَا دَخَلُوا تَحْتَ الْأُولَى: اسْتُغْنِيَ عَنْ ذِكْرِهِمْ فَيَجِبُ حَمْلُ الْكَلَامِ عَلَى أَمْرٍ مُسْتَأْنَفٍ.

ayette onların ölümden sonra da lanetlenmiş olduklarını beyan etmiştir. Buna cevap şudur: Bu [görüş], ancak tövbesiz ölenlerin birinci ayetin kapsamına girmedikleri takdirde sahih olur. Fakat birinci ayetin kapsamına girdiklerinde, onların [tekrar] zikredilmesine ihtiyaç kalmaz; binaenaleyh sözün müstakil yeni bir konuya hamledilmesi vacip olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَمَّا ذُكِرَ فِي الْكَلَامِ أَنَّهُ إِذَا مَاتَ عَلَى كُفْرِهِ صَارَ الْوَعِيدُ لَازِمًا مِنْ غَيْرِ شَرْطٍ وَلَمَّا كَانَ الْمُعَلَّقُ عَلَى الشَّرْطِ عَدَمًا عِنْدَ عَدَمِ الشَّرْطِ عَلِمْنَا أَنَّ الْكَافِرَ إِذَا تَابَ قَبْلَ الْمَوْتِ لَمْ يَكُنْ حَالُهُ كَذَلِكَ.

İkinci Mesele: İfadede küfrü üzere öldüğü takdirde tehdidin şartsız olarak kesinleştiği zikredilince ve şarta bağlanan şey şartın yokluğunda yok olacağından bildik ki, kâfir ölümden önce tövbe ettiği zaman onun hâli böyle olmaz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَلْعَنُهُ النَّاسُ أَجْمَعُونَ، وَأَهْلُ دِينِهِ لَا يَلْعَنُونَهُ؟ قُلْنَا الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ.

Üçüncü Mesele: Şayet: 'Kendi dininin mensupları ona lanet etmezken, nasıl olur da bütün insanlar ona lanet eder?' denilirse, deriz ki: Buna birkaç vecihle cevap verilir:

أَحَدُهَا: أَنَّ أَهْلَ دِينِهِ يَلْعَنُونَهُ فِي الْآخِرَةِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً [الْعَنْكَبُوتِ: ٢٥] . وَثَانِيهَا: قَالَ قَتَادَةُ وَالرَّبِيعُ: أَرَادَ بِالنَّاسِ أَجْمَعِينَ الْمُؤْمِنِينَ، كَأَنَّهُ لَمْ يَعْتَدَّ بِغَيْرِهِمْ وَحَكَمَ بِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ هُمُ النَّاسُ لَا غَيْرَ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَلْعَنُ الْجَاهِلَ وَالظَّالِمَ لِأَنَّ قُبْحَ ذَلِكَ مُقَرَّرٌ فِي الْعُقُولِ، فَإِذَا كَانَ هُوَ فِي نَفْسِهِ جَاهِلًا أَوْ ظَالِمًا وَإِنْ كَانَ لَا يَعْلَمُ هُوَ مِنْ نَفْسِهِ كَوْنَهُ كَذَلِكَ، كَانَتْ لَعْنَتُهُ عَلَى الْجَاهِلِ وَالظَّالِمِ تَتَنَاوَلُ نَفْسَهُ عَنِ السُّدِّيِّ. وَرَابِعُهَا: أَنْ يُحْمَلَ وُقُوعُ اللَّعْنِ عَلَى اسْتِحْقَاقِ اللَّعْنِ، وَحِينَئِذٍ يَعُمُّ ذَلِكَ.

Birincisi: Kendi dininin mensupları ahirette ona lanet ederler; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً } “Sonra kıyamet günü birbirinizi tanımazlıktan gelecek ve birbirinize lanet edeceksiniz” [Ankebût, 25]. İkincisi: Katâde ve er-Rebî' şöyle demiştir: 'Bütün insanlar' ile müminleri kastetmiştir; sanki onların dışındakilere itibar etmemiş ve insanların sadece müminler olduğuna hükmetmiştir. Üçüncüsü: Herkes cahile ve zalime lanet eder; zira bunların çirkinliği akıllarda yerleşmiştir. Kendisi bizzat cahil veya zalim olduğunda -kendisi böyle olduğunu bilmese bile- cahile ve zalime ettiği lanet kendi nefsini de kapsar. Bu, es-Süddî'den nakledilmiştir. Dördüncüsü: Lanetin vuku bulması, laneti hak etmeye hamledilir; o takdirde bu umumileşir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ فِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ عَلَى الْمُسْلِمِينَ لَعْنَ مَنْ مَاتَ كَافِرًا، / وَأَنَّ زَوَالَ التَّكْلِيفِ عَنْهُ بِالْمَوْتِ لَا يُسْقِطُ عَنَّا لَعْنَهُ وَالْبَرَاءَةَ مِنْهُ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ قَدِ اقْتَضَى أَمْرَنَا بِلَعْنِهِ بَعْدَ مَوْتِهِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكَافِرَ لَوْ جُنَّ لَمْ يَكُنْ زَوَالُ التَّكْلِيفِ عَنْهُ بِالْجُنُونِ مُسْقِطًا لِلَعْنِهِ وَالْبَرَاءَةِ مِنْهُ، وَكَذَلِكَ السَّبِيلُ فِيمَا يُوجِبُ الْمَدْحَ وَالْمُوَالَاةَ مِنَ الْإِيمَانِ وَالصَّلَاحِ، فَإِنَّ مَوْتَ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ أَوْ جُنُونَهُ، لَا يُغَيِّرُ حُكْمَهُ عَمَّا كَانَ عَلَيْهِ قَبْلَ حُدُوثِ الْحَالِ بِهِ.

Dördüncü Mesele: Ebû Bekir er-Râzî şöyle demiştir: Ayette, Müslümanların kâfir olarak ölen kimseye lanet etmelerinin gerektiğine ve ölümle mükellefiyetin ondan kalkmasının, ona lanet etmeyi ve ondan teberri etmeyi üzerimizden düşürmeyeceğine delalet vardır; zira { وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “ve bütün insanların” kavli, ölümünden sonra ona lanet etmemizle emrolunduğumuzu iktiza etmiştir. Bu da delalet eder ki kâfir delirse, delilik sebebiyle mükellefiyetin ondan kalkması, ona lanet etmeyi ve ondan teberri etmeyi düşürmez. İman ve salih amel gibi övgüyü ve dostluğu gerektiren hususlarda da yol böyledir; zira böyle olan birinin ölümü veya delirmesi, başına bu hâl gelmeden önceki hükmünü değiştirmez.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْقَائِلُونَ بِالْمُوَافَاةِ احْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالُوا: عَلَّقَ تَعَالَى وُجُوبَ لَعْنَتِهِ بِأَنْ يَمُوتَ عَلَى كُفْرِهِ فَلَوِ اسْتَحَقَّ ذَلِكَ قَبْلَ الْمَوْتِ لَمْ يَصِحَّ ذَلِكَ، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْكُفْرَ إِنَّمَا يُفِيدُ اسْتِحْقَاقَ اللَّعْنِ لَوْ مَاتَ صَاحِبُهُ عَلَيْهِ وَكَذَا الْإِيمَانُ إِنَّمَا يُفِيدُ اسْتِحْقَاقَ الْمَدْحِ إِذَا مَاتَ صَاحِبُهُ عَلَيْهِ. الْجَوَابُ: الْحُكْمُ الْمُرَتَّبُ عَلَى الَّذِينَ مَاتُوا عَلَى الْكُفْرِ مَجْمُوعُ أُمُورٍ مِنْهَا اللَّعْنُ لَوْ مَاتَ، وَمِنْهَا الْخُلُودُ فِي النَّارِ، وَعِنْدَنَا أَنَّ هَذَا الْمَجْمُوعَ وَهُوَ اللَّعْنُ وَحْدَهُ، لِمَ قُلْتُمْ: أَنَّهُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا فِيهِ.

Beşinci Mesele: Muvâfât (son nefeste iman/küfür üzere ölme) görüşünü savunanlar bu ayeti delil getirerek şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ lanetinin vacip oluşunu küfür üzere ölme şartına bağlamıştır; şayet bunu ölümden önce hak etmiş olsaydı bu sahih olmazdı. Buradan anladık ki küfür, ancak sahibi onun üzere ölürse laneti hak etmeyi ifade eder; aynı şekilde iman da ancak sahibi onun üzere ölürse övgüyü hak etmeyi ifade eder. Cevap: Küfür üzere ölenlere bağlanan hüküm birtakım şeylerin toplamıdır; öldüğü takdirde lanetlenmesi bunlardandır, ateşte ebedî kalması da bunlardandır. Bizim katımızda ise bu toplam -ki o yalnız başına lanettir- neye dayanarak sadece onda hâsıl olur dediniz?

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْكُفْرَ مِنَ الْأَسْمَاءِ الشَّرْعِيَّةِ، وَمَا بَقِيَ عَلَى الْوَضْعِ الْأَصْلِيِّ وَهُمُ الْمُعْتَزِلَةُ احْتَجُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ وَاللَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُمْ حَالَ مَوْتِهِمْ بِأَنَّهُمْ كُفَّارٌ وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْكُفْرَ بِمَعْنَى السَّتْرِ وَالتَّغْطِيَةِ، لَا يَبْقَى فِيهِمْ حَالَ الْمَوْتِ، لِأَنَّ التَّغْطِيَةَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا فِي حَقِّ الْحَيِّ الْفَاهِمِ.

Altıncı Mesele: Küfrün şer'î isimlerden olduğunu, aslî vaz'ı (sözlük anlamı) üzere kalmadığını söyleyenler -ki onlar Mutezile'dir- Allah Teâlâ'nın: { وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ } “ve kâfir olarak ölenler” kavlini delil getirmişlerdir. Allah Teâlâ onları ölüm hâllerinde kâfirler olarak nitelemiştir; malumdur ki örtmek ve gizlemek anlamındaki küfür, ölüm anında onlarda kalmaz; zira örtme fiili ancak yaşayan ve anlayan kimse hakkında hâsıl olur.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى جَوَازِ التَّخْصِيصِ مَعَ التَّوْكِيدِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ مَعَ أَنَّهُ مَخْصُوصٌ عَلَى مَذْهَبِ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ بِالنَّاسِ بَعْضُهُمْ.

Yedinci Mesele: Ayet, tekit ile birlikte tahsisin caiz olduğuna delalet eder; zira 'İnsanlardan maksat onların bir kısmıdır' diyenlerin mezhebine göre tahsis edilmiş olmasına rağmen Allah Teâlâ: { وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “ve bütün insanların” buyurmuştur.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: خالِدِينَ فِيها فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { خالِدِينَ فِيها } “Onda ebedî kalacaklardır” kavline gelince; bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْخُلُودُ اللُّزُومُ الطَّوِيلُ، وَمِنْهُ يُقَالُ: أَخْلَدَ إِلَى كَذَا أَيْ لَزِمَهُ وَرَكَنَ إِلَيْهِ.

Birinci Mesele: Hulûd (خُلُود), uzun süreli ayrılmamaktır. Nitekim: «أَخْلَدَ إِلَى كَذَا» (filan şeye meyletti/bağlandı) denir ki, ona bağlandı ve ona dayandı demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْعَامِلُ فِي خالِدِينَ الظَّرْفُ مِنْ قَوْلِهِ (عَلَيْهِمْ) لِأَنَّ فِيهِ مَعْنَى الِاسْتِقْرَارِ لِلَّعْنَةِ فَهُوَ حَالٌ من

İkinci Mesele: { خالِدِينَ } kelimesinde amel eden [âmil], { عَلَيْهِمْ } kavlindeki zarftır; çünkü onda lanetin yerleşmesi anlamı vardır; dolayısıyla o,

الْهَاءِ وَالْمِيمِ فِي عَلَيْهِمْ كَقَوْلِكَ: عَلَيْهِمُ الْمَالُ صَاغِرِينَ.

tıpkı: «عَلَيْهِمُ الْمَالُ صَاغِرِينَ» (Mal, boyun eğmiş oldukları hâlde onların üzerinedir/onlara borçtur) sözünde olduğu gibi { عَلَيْهِمْ } ifadesindeki 'hâ' ve 'mîm' zamirinden hâldir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: خالِدِينَ فِيها أَيْ فِي اللَّعْنَةِ، وَقِيلَ فِي النَّارِ إِلَّا أَنَّهَا أُضْمِرَتْ تَفْخِيمًا لِشَأْنِهَا وَتَهْوِيلًا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ [الْقَدْرِ: ١] وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِوُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّ الضَّمِيرَ إِذَا وُجِدَ لَهُ مَذْكُورٌ مُتَقَدِّمٌ فَرَدُّهُ إِلَيْهِ أَوْلَى مِنْ رَدِّهِ إِلَى مَا لَمْ يُذْكَرْ. الثَّانِي: أَنَّ حَمْلَ هَذَا الضَّمِيرِ عَلَى اللَّعْنَةِ أَكْثَرُ فَائِدَةً من حمله على النار، لأن اللعنة هُوَ الْإِبْعَادُ مِنَ الثَّوَابِ بِفِعْلِ الْعِقَابِ فِي الْآخِرَةِ وَإِيجَادِهِ فِي الدُّنْيَا فَكَانَ اللَّعْنُ يَدْخُلُ فِيهِ النَّارُ وَزِيَادَةٌ فَكَانَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَيْهِ أَوْلَى. الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ: خالِدِينَ فِيها إِخْبَارٌ عَنِ الْحَالِ، وَفِي حَمْلِ الضَّمِيرِ عَلَى اللَّعْنِ يَكُونُ ذَلِكَ حَاصِلًا فِي الْحَالِ، وَفِي حَمْلِهِ عَلَى النَّارِ لَا يَكُونُ حَاصِلًا فِي الْحَالِ، بَلْ لَا بُدَّ مِنَ التَّأْوِيلِ فَكَانَ ذَلِكَ أَوْلَى، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ هَذَا الْعَذَابَ بِأُمُورٍ ثَلَاثَةٍ. أَحَدُهَا: الْخُلُودُ وَهُوَ الْمُكْثُ الطَّوِيلُ عِنْدَنَا، وَالْمُكْثُ الدَّائِمُ عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ، عَلَى مَا تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ [الْبَقَرَةِ: ٨١] . وَثَانِيهَا: عَدَمُ التَّخْفِيفِ، وَمَعْنَاهُ أَنَّ الَّذِي يَنَالُهُمْ مِنْ/ عَذَابِ اللَّهِ فَهُوَ مُتَشَابِهٌ فِي الْأَوْقَاتِ كُلِّهَا، لَا يَصِيرُ بَعْضُ الْأَوْقَاتِ أَقَلَّ مِنْ بَعْضٍ، فَإِنْ قِيلَ: هَذَا التَّشَابُهُ مُمْتَنِعٌ لِوُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ إِذَا تَصَوَّرَ حَالَ غَيْرِهِ فِي شِدَّةٍ كَالْعِقَابِ، كَانَ ذَلِكَ كَالتَّخْفِيفِ مِنْهُ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى يُوَفِّرُ عَلَيْهِمْ مَا فَاتَ وَقْتُهُ مِنَ الْعَذَابِ ثُمَّ تَنْقَطِعُ تِلْكَ الزِّيَادَةُ فَيَكُونُ ذَلِكَ تَخْفِيفًا. الثَّالِثُ:

Üçüncü Mesele: { خالِدِينَ فِيها } yani lanette ebedîdirler. Ateşte [ebedîdirler] de denilmiştir; ancak tıpkı Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ } “Şüphesiz biz onu Kadir gecesinde indirdik” [Kadr, 1] kavlinde olduğu gibi, şanını yüceltmek ve korkunçluğunu belirtmek için zamir açıkça zikredilmemiştir. Birincisi birkaç vecihten ötürü daha evladır: Birincisi: Zamir için daha önce geçen zikredilmiş bir merci bulunduğunda, onu zikredilmeyene döndürmektense zikredilene döndürmek daha evladır. İkincisi: Bu zamiri lanete hamletmek, ateşe hamletmekten daha fazla fayda sağlar; çünkü lanet, ahirette azabın fiilen gerçekleşmesi ve dünyada var edilmesiyle sevaptan uzaklaştırmaktır. Dolayısıyla lanetin içine ateş ve fazlası girmiş olur, bu yüzden lafzı buna hamletmek daha evladır. Üçüncüsü: { خالِدِينَ فِيها } kavli hâli haber vermektedir; zamir lanete hamledildiğinde bu, hâlihazırda gerçekleşmiş olur; ateşe hamledildiğinde ise hâlihazırda gerçekleşmiş olmaz, bilakis tevil edilmesi gerekir; bu sebeple böylesi daha evladır. Bil ki Allah Teâlâ bu azabı üç özellikle vasfetmiştir: Birincisi: Ebedîlik (hulûd); bu, biz Ehl-i Sünnet'e göre uzun süre kalmaktır, Mutezile'ye göre ise Allah Teâlâ'nın: { بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Evet, kim bir kötülük kazanır da günahı kendisini kuşatırsa, işte onlar cehennem ehlidirler; onlar orada ebedî kalıcıdırlar” [Bakara, 81] kavlinin tefsirinde daha önce geçtiği üzere devamlı kalmaktır. İkincisi: Hafifletilmemesidir; bunun manası, Allah'ın azabından kendilerine ulaşan şeyin bütün vakitlerde birbiriyle aynı (müteşabih) olması, bazı vakitlerin diğerlerinden daha az olmamasıdır. Şayet: 'Bu aynılık birkaç vecihten ötürü imkânsızdır: Birincisi: Kişi azap gibi bir şiddet içindeki başkasının hâlini düşündüğünde bu, kendisi için bir nevi hafifletme gibi olur. İkincisi: Allah Teâlâ azabın vakti geçmiş olanını onlara bolca verir, sonra o fazlalık kesilir; bu da bir hafifletme olur. Üçüncüsü:

أَنَّهُمْ حَيْثُمَا يُخَاطَبُونَ بِقَوْلِهِ: اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ لَا شَكَّ أَنَّهُ يَزْدَادُ غَمُّهُمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ. (أَجَابُوا عَنْهُ) بِأَنَّ التَّفَاوُتَ فِي هَذِهِ الْأُمُورِ الْقَلِيلَةِ، فَالْمُسْتَغْرِقُ بِالْعَذَابِ الشَّدِيدِ لَا يَنْتَبِهُ لِهَذَا الْقَدْرِ الْقَلِيلِ مِنَ التَّفَاوُتِ، قَالُوا:

Kendilerine: { اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } “Aşağılık olarak kalın orada ve benimle konuşmayın!” [kavliyle] hitap edildiğinde, şüphe yok ki o vakitte kederleri artar' denilirse; (Buna şöyle cevap vermişlerdir:) Bu az şeylerdeki farklılığı, şiddetli azaba dalmış olan kimse bu kadarcık az bir farklılığı fark etmez. Şöyle demişlerdir:

وَلَمَّا دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ هَذَا الْعِقَابَ مُتَشَابِهٌ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ دَائِمًا لِأَنَّهُمْ لَوْ جَوَّزُوا انْقِطَاعَ ذَلِكَ مِمَّا يُخَفِّفُ عنهم إذا تصوره، وَبَيَانُ ذَلِكَ أَنَّ الْوَاقِعَ فِي مِحْنَةٍ عَظِيمَةٍ فِي الدُّنْيَا إِذَا بُشِّرَ بِالْخَلَاصِ بَعْدَ أَيَّامٍ فَإِنَّهُ يَفْرَحُ وَيُسَرُّ وَيَسْهُلُ عَلَيْهِ مَوْقِعُ مِحْنَتِهِ وَكُلَّمَا كَانَتْ مِحْنَتُهُ أَعْظُمَ، كَانَ مَا يَلْحَقُهُ مِنَ الرَّوْحِ وَالتَّخْفِيفِ بِتَصَوُّرِ الِانْقِطَاعِ أَكْثَرَ.

Ayet bu cezanın birbirine eşit (kesintisiz) olduğuna delalet edince, sürekli olması da vacip olmuştur; çünkü şayet onun kesilmesini caiz görselerdi, bunu düşündüklerinde onlar için bir hafifleme olurdu. Bunun açıklaması şudur: Dünyada büyük bir sıkıntıya düşen kimseye birkaç gün sonra kurtulacağı müjdelendiğinde sevinir, ferahlar ve uğradığı sıkıntının ağırlığı ona kolay gelir. Sıkıntısı ne kadar büyük olursa, kesintiyi düşünmekle elde edeceği rahatlık ve hafifleme de o kadar çok olur.

الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: مِنْ صِفَاتِ ذَلِكَ الْعِقَابِ: قَوْلُهُ: وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ وَالْإِنْظَارُ هُوَ التَّأْجِيلُ وَالتَّأْخِيرُ قَالَ تَعَالَى: فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٠] وَالْمَعْنَى: أَنَّ عَذَابَهُمْ لَا يُؤَجَّلُ، بَلْ يَكُونُ حَاضِرًا مُتَّصِلًا بِعَذَابٍ مِثْلِهِ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى أَعْلَمَنَا أَنَّ حُكْمَ دَارِ الْعَذَابِ وَالثَّوَابِ بِخِلَافِ حُكْمِ الدُّنْيَا فَإِنَّهُمْ يُمْهَلُونَ فِيهَا إِلَى آجَالٍ قَدَّرَهَا اللَّهُ تَعَالَى، وَفِي الْآخِرَةِ لَا مُهْلَةَ الْبَتَّةَ فَإِذَا اسْتَمْهَلُوا لَا يُمْهَلُونَ، وَإِذَا اسْتَغَاثُوا لَا يُغَاثُونَ وَإِذَا استعتبوا لا يعتبون، وقيل لهم اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠٨] نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ ذَلِكَ وَالْحَاصِلُ أَنَّ هَذِهِ الصِّفَاتِ الثَّلَاثَةَ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى لِلْعِقَابِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلَّتْ عَلَى يَأْسِ الْكَافِرِ مِنَ الِانْقِطَاعِ وَالتَّخْفِيفِ والتأخير

O cezanın sıfatlarından üçüncüsü: { وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ } kavlidir. İnzâr (إنظار), ertelemek ve tehir etmektir. Nitekim Teâlâ: { فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ } “O halde kolaylığa kadar bir erteleme gerekir” [Bakara, 280] buyurmuştur. Mana şudur: Onların azabı ertelenmez; bilakis hazır ve benzeri bir azapla kesintisiz bitişik olur. Sanki Allah Teâlâ bize azap ve sevap yurdunun hükmünün dünya hükmünün aksine olduğunu bildirmiştir; zira dünyada Allah Teâlâ'nın takdir ettiği sürelere kadar kendilerine mühlet verilir. Ahirette ise asla mühlet yoktur; mühlet istediklerinde mühlet verilmez, yardım istediklerinde yardım edilmez, özür beyan etmek istediklerinde özürleri kabul edilmez ve kendilerine: { اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } “Aşağılık olarak kalın orada ve benimle konuşmayın!” [Mü'minûn, 108] denilir. Bundan Allah'a sığınırız. Hâsılı, Allah Teâlâ'nın bu ayette azap için zikrettiği bu üç sıfat, kâfirin [azabın] kesilmesinden, hafifletilmesinden ve ertelenmesinden ümidini kesmesine delalet etmiştir.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٦٣]

[Bakara Suresi (2), Âyet 163]

وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ (١٦٣)

{ وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ } “Sizin ilahınız tek bir ilahtır. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O Rahmân'dır, Rahîm'dir.”

اعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ فِي تَفْسِيرِ لَفْظِ الْإِلَهِ قَدْ تَقَدَّمَ فِي تَفْسِيرِ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ أَمَّا الْوَاحِدُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki, 'ilâh' lafzının tefsirine dair söz { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } tefsirinde geçmişti. 'Vâhid' (tek/bir) lafzına gelince; onda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: قَوْلُهُمْ وَاحِدٌ اسْمٌ جَرَى عَلَى وَجْهَيْنِ فِي كَلَامِهِمْ. أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ اسْمًا وَالْآخَرُ أَنْ يَكُونَ وَصْفًا، فَالِاسْمُ الَّذِي لَيْسَ بِصِفَةٍ قَوْلُهُمْ: وَاحِدٌ الْمُسْتَعْمَلُ فِي الْعَدَدِ نَحْوُ: وَاحِدٌ اثْنَانِ ثَلَاثَةٌ، فَهَذَا اسْمٌ لَيْسَ بِوَصْفٍ كَمَا أَنَّ سَائِرَ أَسْمَاءِ الْعَدَدِ كَذَلِكَ، وَأَمَّا كَوْنُهُ صِفَةً فَنَحْوُ قَوْلِكَ مَرَرْتُ بِرَجُلٍ وَاحِدٍ وَهَذَا شَيْءٌ وَاحِدٌ فَإِذَا أُجْرِيَ هَذَا الِاسْمُ عَلَى الْحَقِّ ﷾ جَازَ أَنْ يَكُونَ الَّذِي هُوَ الْوَصْفُ كَالْعَالِمِ وَالْقَادِرِ،

Birinci Mesele: Ebû Ali şöyle demiştir: Onların 'vâhid' (bir) sözü, kelamlarında iki vecih üzere cereyan eden bir isimdir. Biri isim olması, diğeri ise sıfat olmasıdır. Sıfat olmayan isim, sayıda kullanılan: 'bir, iki, üç' gibi 'bir' sözleridir; bu, diğer sayı isimleri gibi sıfat olmayan bir isimdir. Sıfat olmasına gelince; 'bir adama uğradım' ve 'bu bir şeydir' demen gibidir. Bu isim Hak azze ve celle hakkında kullanıldığında, 'âlim' ve 'kâdir' gibi sıfat olan kısmından olması caizdir;

وَجَازَ أَنْ يَكُونَ الَّذِي هُوَ الِاسْمُ كَقَوْلِنَا شَيْءٌ وَيُقَوِّي الْأَوَّلَ قَوْلُهُ: وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ وَأَقُولُ: تَحْقِيقُ هَذَا الْكَلَامِ فِي الْعَقْلِ أَنَّ الْأَشْيَاءَ الَّتِي يَصْدُقُ عَلَيْهَا أَنَّهَا وَاحِدٌ مُشْتَرِكَةٌ فِي مَفْهُومِ الْوَحْدَانِيَّةِ، وَمُخْتَلِفَةٌ فِي خُصُوصِيَّاتِ مَاهِيَّاتِهَا، أَعْنِي كَوْنَهَا جَوْهَرًا، أَوْ عَرَضًا، أَوْ جِسْمًا، أَوْ مُجَرَّدًا، وَيَصِحُّ أَيْضًا فِعْلُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا، أَعْنِي مَاهِيَّتَهُ، / وَكَوْنَهُ وَاحِدًا مَعَ الذُّهُولِ عَنِ الْآخَرِ، فَإِذَنْ كَوْنُ الْجَوْهَرِ جَوْهَرًا مَثَلًا غَيْرٌ، وَكَوْنُهُ وَاحِدًا غَيْرٌ، وَالْمُرَكَّبُ مِنْهُمَا غَيْرٌ، فَلَفْظُ الْوَاحِدِ تَارَةً يُفِيدُ مُجَرَّدَ مَعْنَى أَنَّهُ وَاحِدٌ، وَهَذَا هُوَ الِاسْمُ، وَتَارَةً يُفِيدُ مَعْنَى أَنَّهُ وَاحِدٌ حِينَ مَا يَحْصُلُ نَعْتًا لِشَيْءٍ آخَرَ، وَهَذَا مَعْنَى كَوْنِهِ نَعْتًا.

'şey' sözümüz gibi isim olan kısmından olması da caizdir. Birinciyi O'nun: { وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ } “Sizin ilahınız tek bir ilahtır” kavli güçlendirmektedir. Ben de derim ki: Bu sözün akıldaki tahkiki şudur: Kendisi hakkında 'bir' olmanın doğrulandığı şeyler vahdaniyet kavramında ortaktırlar; fakat mahiyetlerinin hususiyetlerinde, yani cevher, araz, cisim veya mücerret olmalarında farklıdırlar. Yine diğerinden zihnen gafil olmakla birlikte bu ikisinden her birini, yani mahiyetini ve bir oluşunu akletmek sahihtir. O halde mesela cevherin cevher olması başka bir şeydir, bir olması başka bir şeydir, ikisinin terkibi ise başka bir şeydir. Dolayısıyla vâhid lafzı bazen sadece 'bir' olduğu manasını ifade eder ki bu isimdir; bazen de başka bir şeye niteleme olarak hâsıl olduğu zamandaki 'bir' olma manasını ifade eder ki bu da onun sıfat oluşunun manasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْوَاحِدِيَّةُ هَلْ هِيَ صِفَةٌ زَائِدَةٌ عَلَى الذَّاتِ أَمْ لَا؟ اخْتَلَفُوا فِيهَا فَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّهَا صِفَةٌ زَائِدَةٌ عَلَى الذَّاتِ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِأَنَّا إِذَا قُلْنَا هَذَا الْجَوْهَرُ وَاحِدٌ، فَالْمَفْهُومُ مِنْ كَوْنِهِ جَوْهَرًا، غَيْرُ الْمَفْهُومِ مِنْ كَوْنِهِ وَاحِدًا، بِدَلِيلِ أَنَّ الْجَوْهَرَ يُشَارِكُهُ الْعَرَضُ فِي كَوْنِهِ وَاحِدًا، وَلَا يُشَارِكُهُ فِي كَوْنِهِ جَوْهَرًا، وَلِأَنَّهُ يَصِحُّ أَنْ يُعْقَلَ كَوْنُهُ جَوْهَرًا حَالَ الذُّهُولِ عن كونه واحداً والمعلوم مغايراً لِغَيْرِ الْمَعْلُومِ، وَلِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَوْنُهُ وَاحِدًا نَفْسَ كَوْنِهِ جَوْهَرًا، لَكَانَ قَوْلُنَا الْجَوْهَرُ وَاحِدٌ جَارِيًا مَجْرَى قَوْلِنَا: الْجَوْهَرُ جَوْهَرٌ، وَلِأَنَّ مُقَابِلَ الْجَوْهَرِ هُوَ الْعَرَضُ، وَمُقَابِلَ الْوَاحِدِ هُوَ الْكَثِيرُ، فَثَبَتَ أَنَّ الْمَفْهُومَ مِنْ كَوْنِهِ وَاحِدًا، إِمَّا أَنْ يَكُونَ سَلْبِيًّا أَوْ ثُبُوتِيًّا لَا جَائِزَ أَنْ يَكُونَ سَلْبِيًّا لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ سَلْبِيًّا لَكَانَ سَلْبًا لِلْكَثْرَةِ وَالْكَثْرَةُ إِمَّا أَنْ تَكُونَ سَلْبِيَّةً أَوْ ثُبُوتِيَّةً، فَإِنْ كَانَتِ الْكَثْرَةُ سَلْبِيَّةً، والواحدة سَلْبُ الْكَثْرَةِ، كَانَتِ الْوَحْدَةُ سَلْبًا لِلسَّلْبِ وَسَلْبُ السَّلْبِ ثُبُوتٌ، فَالْوَحْدَةُ ثُبُوتِيَّةٌ وَهُوَ الْمَطْلُوبُ وَإِنْ كَانَتِ الْكَثْرَةُ ثُبُوتِيَّةً وَلَا مَعْنًى لِلْكَثْرَةِ إِلَّا مَجْمُوعَ الْوَحَدَاتِ فَلَوْ كَانَتِ الْوَحْدَةُ سَلْبِيَّةً مَعَ الْكَثْرَةِ كَانَ مَجْمُوعُ الْمَعْدُومَاتِ أَمْرًا مَوْجُودًا وَهُوَ مُحَالٌ، فَثَبَتَ أَنَّ الْوَحْدَةَ صِفَةٌ زَائِدَةٌ ثُبُوتِيَّةٌ، ثُمَّ هَذِهِ الصِّفَةُ الزَّائِدَةُ إِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ لَا تَحَقُّقَ لَهَا إِلَّا فِي الذِّهْنِ أولها تَحَقُّقٌ خَارِجَ الذِّهْنِ وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ وَإِلَّا لَمْ يَكُنِ الذِّهْنِيُّ مُطَابِقًا لِمَا فِي الْخَارِجِ، فَيَلْزَمُ أَنْ لَا يَكُونَ الشَّيْءُ الْوَاحِدُ فِي نَفْسِهِ وَاحِدًا وَهُوَ مُحَالٌ لِأَنَّا نَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ الشَّيْءَ الْمَحْكُومَ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ وَاحِدٌ قَدْ كَانَ واحداً في نفسه قبل أن وجد ذِهْنِيًّا وَفَرَضِيًّا وَاعْتِبَارِيًّا، فَثَبَتَ أَنَّ كَوْنَ الشَّيْءِ وَاحِدًا صِفَةٌ ثُبُوتِيَّةٌ زَائِدَةٌ عَلَى ذَاتِهِ قَائِمَةٌ بِتِلْكَ الذَّاتِ، وَاحْتَجَّ مَنْ أَبَى كَوْنَ الْوَحْدَةِ صِفَةً ثُبُوتِيَّةً بِأَنْ قَالَ: لَوْ كَانَتِ الْوَحْدَةُ صِفَةً زَائِدَةً عَلَى الذَّاتِ، كَانَتِ الْوَحَدَاتُ مُتَسَاوِيَةً فِي مَاهِيَّةِ كَوْنِهَا وَاحِدَةً وَمُتَبَايِنَةً بِتَعَيُّنَاتِهَا، فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ لِلْوَحْدَةِ وَحْدَةٌ أُخْرَى، وَيَنْجَرُّ ذَلِكَ إِلَى مَا لَا نِهَايَةَ لَهُ وَهُوَ مُحَالٌ.

İkinci Mesele: Vâhidiyet (birlik), zâta zâid bir sıfat mıdır yoksa değil midir? Bu hususta ihtilaf etmişlerdir. Bir grup: 'O, zâta zâid bir sıfattır' demiş ve şu delili getirmişlerdir: Biz 'bu cevher birdir' dediğimizde, onun cevher olmasından anlaşılan mana, bir olmasından anlaşılan manadan başkadır. Bunun delili şudur: Araz da bir olmakta cevhere ortak olur ama cevher olmakta ona ortak olmaz. Yine bir oluşundan gafil olunan hâlde onun cevher oluşunun akledilmesi sahihtir; bilinen şey ise bilinmeyen şeyden başkadır. Ayrıca şayet bir olması bizzat cevher olması demek olsaydı, 'cevher birdir' sözümüz 'cevher cevherdir' sözümüz mesabesinde olurdu. Yine cevherin mukabili arazdır, birin mukabili ise çoktur. Böylece sabit oldu ki onun bir olmasından anlaşılan mana ya selbî (olumsuz) ya da sübûtî (olumlu) bir manadır. Selbî olması caiz değildir; zira selbî olsaydı çokluğun selbi (yokluğu) olurdu. Çokluk ise ya selbî ya da sübûtîdir. Şayet çokluk selbî, birlik de çokluğun selbi olursa, birlik selbin selbi (olumsuzun olumsuzu) olur; selbin selbi ise sübûttur (olumludur). Dolayısıyla birlik sübûtîdir ve aranan da budur. Şayet çokluk sübûtî olursa -ki çokluğun birliklerin toplamından başka bir manası yoktur- birlik çoklukla beraber selbî olsaydı madumların toplamı mevcut bir şey olurdu ki bu muhaldir. Böylece birliğin zâid ve sübûtî bir sıfat olduğu sabit oldu. Sonra bu zâid sıfatın ya sadece zihinde bir gerçekleşmesi olduğu söylenir ya da zihnin dışında da bir gerçekleşmesi vardır. Birincisi batıldır; aksi takdirde zihindeki hariçtekine mutabık olmazdı. Bu durumda da tek bir şeyin kendinde bir olmaması gerekirdi ki bu muhaldir; çünkü biz zaruretle biliriz ki 'birdir' diye hüküm verilen şey, zihnî, farazî ve itibarî olarak var olmadan önce de kendinde birdi. Böylece şeyin bir oluşunun, zâtına zâid ve o zât ile kaim sübûtî bir sıfat olduğu sabit oldu. Birliğin sübûtî bir sıfat olmasını kabul etmeyenler ise şöyle delil getirmişlerdir: Şayet birlik zâta zâid bir sıfat olsaydı, birlikler bir olma mahiyetinde eşit, tayinleriyle de birbirinden farklı olurlardı; bu durumda birliğin başka bir birliğinin olması gerekir ve bu durum sonsuza kadar zincirleme devam ederdi (teselsül) ki bu da muhaldir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْوَاحِدُ هُوَ الشَّيْءُ الَّذِي لَا يَنْقَسِمُ مِنْ جِهَةِ مَا قِيلَ لَهُ إِنَّهُ وَاحِدٌ، فَالْإِنْسَانُ الْوَاحِدُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَنْقَسِمَ مِنْ حَيْثُ هُوَ إِنْسَانٌ إِلَى إِنْسَانَيْنِ بَلْ قَدْ يَنْقَسِمُ إِلَى الْأَبْعَاضِ وَالْأَجْزَاءِ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ لَا يَنْفَكُّ عَنِ الْوَحْدَةِ حَتَّى الْعَدَدُ فَإِنَّ الْعَشَرَةَ الْوَاحِدَةَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا عَشَرَةٌ وَاحِدَةٌ قَدْ عَرَضَتِ الْوَحْدَةُ لَهَا فَإِنْ قُلْتَ: عَشَرَتَانِ فَالْعَشَرَتَانِ مَرَّةً وَاحِدَةً قَدْ عَرَضَتِ الْوَحْدَةُ لَهَا مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ، فَلَا شَيْءَ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ يَنْفَكُّ عَنِ الْوَحْدَةِ وَلِأَجْلِ هَذَا اشْتَبَهَ عَلَى بَعْضِهِمُ الْوَحْدَةُ بِالْمَوْجُودِ فَظَنَّ أَنَّ كُلَّ مَوْجُودٍ لَمَّا صَدَقَ عَلَيْهِ أَنَّهُ وَاحِدٌ كَانَ وُجُودُهُ نَفْسَ وَحْدَتِهِ وَالْحَقُّ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ، لِأَنَّ الْوُجُودَ يَنْقَسِمُ إِلَى الْوَاحِدِ وَالْكَثِيرِ وَالْمُنْقَسِمُ إِلَى شَيْءٍ مُغَايِرٌ لِمَا بِهِ الِانْقِسَامُ.

Üçüncü Mesele: Vâhid (bir), kendisine 'birdir' denilen cihetten bölünmeyen şeydir. Bir insan, insan olması bakımından iki insana bölünmesi imkânsızdır; bilakis mevcutlardan parçalara ve cüzlere bölünebilir. Birlikten hiçbir şey ayrılmaz, hatta sayı bile; zira tek bir on sayısı, tek bir on olması bakımından birlik ona arız olmuştur. Şayet 'iki on' dersen, iki on bir defalık olarak bu cihetten birliğe arız olmuştur. Dolayısıyla mevcutlardan hiçbir şey birlikten ayrılmaz. İşte bu sebeple bazılarında birlik ile mevcut birbirine karışmış ve her mevcut hakkında 'birdir' hükmü doğrulandığında, onun varlığının bizzat birliği olduğunu zannetmiştir. Doğrusu ise böyle değildir; çünkü varlık bir ve çoğa bölünür, bir şeye bölünen şey ise kendisiyle bölünmenin gerçekleştiği şeyden başkadır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْحَقُّ ﷾ وَاحِدٌ بِاعْتِبَارَيْنِ. أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ لَيْسَتْ ذَاتُهُ مُرَكَّبَةً مِنِ اجْتِمَاعِ أُمُورٍ كَثِيرَةٍ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْوُجُودِ مَا يُشَارِكُهُ فِي كَوْنِهِ وَاجِبَ الْوُجُودِ وَفِي كَوْنِهِ مَبْدَأً لِوُجُودِ جَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ، فَالْجَوْهَرُ الْفَرْدُ عِنْدَ مَنْ يُثْبِتُهُ وَاحِدٌ بِالتَّفْسِيرِ الْأَوَّلِ، وَلَيْسَ وَاحِدٌ بِالتَّفْسِيرِ الثَّانِي. والبرهان على

Dördüncü Mesele: Hak azze ve celle iki itibarla birdir: Birincisi: Zâtı birçok şeyin birleşmesinden mürekkep (bileşik) değildir. İkincisi: Varlıkta vâcibü'l-vücûd (varlığı zorunlu) olmakta ve bütün mümkünlerin varlığının ilkesi/başlangıcı olmakta O'na ortak olan hiçbir şey yoktur. Cevher-i ferdi (bölünemeyen atomu) kabul edenlere göre o, birinci tefsire göre birdir, fakat ikinci tefsire göre bir değildir. Birinci tefsire göre

ثُبُوتِ الْوَحْدَةِ بِالتَّفْسِيرِ الْأَوَّلِ أَنَّهُ لَوْ كَانَ مُرَكَّبًا لَافْتَقَرَ تَحَقُّقُهُ إِلَى تَحَقُّقِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَائِهِ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَائِهِ غَيْرُهُ، فَكُلُّ مُرَكَّبٍ فَهُوَ مُفْتَقِرٌ إِلَى غَيْرِهِ، وَكُلُّ مُفْتَقِرٍ إِلَى غَيْرِهِ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ وَاجِبٌ لِغَيْرِهِ فَهُوَ مُرَكَّبٌ مُفْتَقِرٌ إِلَى غَيْرِهِ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، فَمَا لَا يَكُونُ كَذَلِكَ اسْتَحَالَ أَنْ يَكُونَ مُرَكَّبًا، فَإِذَنْ حَقِيقَتُهُ سُبْحَانَهُ حَقِيقَةٌ أَحَدِيَّةٌ فَرْدِيَّةٌ لَا كَثْرَةَ فِيهَا بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، لَا كَثْرَةً مِقْدَارِيَّةً، كَمَا تَكُونُ لِلْأَجْسَامِ، وَلَا كَثْرَةً مَعْنَوِيَّةً كَمَا تَكُونُ لِلنَّوْعِ الْمُتَرَكِّبِ مِنَ الْفَصْلِ وَالْجِنْسِ أَوِ الشَّخْصِ الْمُتَرَكِّبِ مِنَ الْمَاهِيَّةِ وَالتَّشَخُّصِ إِلَّا أَنَّهُ قَدْ صَعُبَ ذَلِكَ عَلَى أَقْوَامٍ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ عَالِمٌ قَادِرٌ حَيٌّ مُرِيدٌ، فَالْمَفْهُومُ مِنْ هَذِهِ الصِّفَاتِ إِمَّا هُوَ نَفْسُ الْمَفْهُومِ مِنْ ذَاتِهِ أَوْ لَيْسَ كَذَلِكَ وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِوُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ يُمْكِنُنَا أَنْ نَتَعَقَّلَ ذَاتَهُ مَعَ الذُّهُولِ عَنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الصِّفَاتِ، وَإِنْ لَمْ يُمْكِنْ ذَلِكَ فَلَا شَكَّ أَنَّهُ يُمْكِنُنَا تَعَقُّلُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الصِّفَاتِ مَعَ الذُّهُولِ عَنْ أَنْ نَتَعَقَّلَ ذَاتَهُ الْمَخْصُوصَةَ بَلْ هَذَا هُوَ الْوَاجِبُ عِنْدَ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ ذَاتَهُ الْمَخْصُوصَةَ غَيْرُ مَعْلُومَةٍ، وَصِفَاتُهُ مَعْلُومَةٌ وَالْمَعْلُومُ مُغَايِرٌ لِمَا لَيْسَ بِمَعْلُومٍ، فَإِذَنْ هَذِهِ الصِّفَاتُ أُمُورٌ زَائِدَةٌ عَلَى الذَّاتِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ هَذِهِ الصِّفَاتِ لَوْ كَانَتْ هِيَ نَفْسَ الذَّاتِ لَكَانَ قَوْلُنَا فِي الذَّاتِ: إِنَّهَا عَالِمَةٌ أَوْ لَيْسَتْ عَالِمَةً جَارِيًا مَجْرَى قَوْلِنَا الذات ذات أو لا ذات، ولا استحال أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ فِي الْبَحْثِ يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَامَ الْبُرْهَانُ عَلَى نَفْيِهِ وَإِثْبَاتِهِ فَإِنَّ مَنْ قَالَ: الذَّاتُ ذَاتٌ عَلِمَ كُلُّ أَحَدٍ بِالضَّرُورَةِ صِدْقَهُ وَمَنْ قَالَ: الذَّاتُ لَيْسَتْ بِذَاتٍ عَلِمَ كُلُّ أَحَدٍ بِالضَّرُورَةِ كَذِبَهُ، وَلَمَّا كَانَ قَوْلُنَا: الذَّاتُ عَالِمَةٌ أَوْ لَيْسَتْ عَالِمَةً لَيْسَ بِمَثَابَةِ قَوْلِنَا لِذَاتٍ ذَاتُ الذَّاتِ لَيْسَتْ بِذَاتٍ عَلِمْنَا أَنَّ هَذِهِ الصِّفَاتِ أُمُورٌ زَائِدَةٌ عَلَى الذَّاتِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمَرْجِعُ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ إِلَى ذَاتِهِ فَقَطْ وَذَاتُهُ لَيْسَتْ إِلَّا شَيْئًا وَاحِدًا لَكَانَ الْمَرْجِعُ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ، فَكَانَ يَنْبَغِي أَنْ تَكُونَ إِقَامَةُ الدَّلَالَةِ عَلَى كَوْنِهِ قَادِرًا تُغْنِي عَنْ إِقَامَةِ الدَّلَالَةِ عَلَى كَوْنِهِ عَالِمًا، وَعَلَى كَوْنِهِ حَيًّا، فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ بَلِ افْتَقَرْنَا فِي كُلِّ صِفَةٍ إِلَى دَلِيلٍ خَاصٍّ، عَلِمْنَا أَنَّهُ لَيْسَ الْمَرْجِعُ بِهَا إِلَى الذَّاتِ، إِذَا ثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الصِّفَاتِ أُمُورٌ زَائِدَةٌ عَلَى الذَّاتِ، فَنَقُولُ: هَذِهِ الصِّفَاتُ إِمَّا أَنْ تَكُونَ سَلْبِيَّةً أَوْ ثُبُوتِيَّةً، لَا جَائِزَ أَنْ تَكُونَ سَلْبِيَّةً، لِأَنَّ السَّلْبَ نَفْيٌ مَحْضٌ، وَالنَّفْيُ الْمَحْضُ لَا تَخَصُّصَ فِيهِ، وَلِأَنَّا جَعَلْنَا كَوْنَهُ عَالِمًا قَادِرًا عِبَارَةً عَنْ نَفْيِ الْجَهْلِ وَالْعَجْزِ، فَالْجَهْلُ وَالْعَجْزُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمَرْجِعُ بِهِمَا إِلَى الْعَدَمِ وَأَنَّهُ لَيْسَ بِعَالِمٍ وَلَا قَادِرٍ، أَوْ يَكُونَ الْمَرْجِعُ إِلَى أَمْرٍ ثُبُوتِيٍّ: وَهُوَ أَنَّ الْجَهْلَ عِبَارَةٌ عَنِ اعْتِقَادٍ غَيْرِ مُطَابِقٍ، وَالْعَجْزَ عِبَارَةٌ عَنْ إِخْلَالِ حَالِ الْقُدْرَةِ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ كَانَ الْعِلْمُ وَالْقُدْرَةُ عِبَارَةً عَنْ سَلْبِ السَّلْبِ، فَيَكُونُ ثُبُوتِيًّا، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي لَمْ يَلْزَمْ مِنِ انْتِفَاءِ الْجَهْلِ وَالْعَجْزِ بِهَذَا الْمَعْنَى تَحَقُّقُ الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ، فَإِنَّ الْجَمَادَ قَدِ انْتَفَى عَنْهُ الْجَهْلُ وَالْعَجْزُ بِهَذَا الْمَعْنَى مَعَ/ أَنَّهُ غَيْرُ مَوْصُوفٍ بِالْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ، فَثَبَتَ أَنَّ صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى أُمُورٌ زَائِدَةٌ عَلَى ذَاتِهِ قَائِمَةٌ بِذَاتِهِ، وَالْإِلَهُ عِبَارَةٌ عَنْ مَجْمُوعِ الذَّاتِ وَالصِّفَاتِ، فَقَدْ عَادَ الْقَوْلُ إِلَى أَنَّ حَقِيقَةَ الْإِلَهِ تَعَالَى مُرَكَّبَةٌ مِنْ أُمُورٍ كَثِيرَةٍ، فَكَيْفَ الْقَوْلُ فِيهِ؟

birliğin sübûtunun delili şudur: Şayet mürekkep olsaydı, gerçekleşmesi cüzlerinin her birinin gerçekleşmesine muhtaç olurdu; cüzlerinin her biri ise O'nun gayrıdır. Her mürekkep kendi gayrına muhtaçtır; kendi gayrına muhtaç olan her şey ise zâtı gereği mümkün (mümkin li-zâtihî), gayrı sebebiyle vaciptir (vâcib li-gayrihî); binaenaleyh o gayrına muhtaç olan ve zâtı gereği mümkün olan bir mürekkeptir. Böyle olmayan şeyin ise mürekkep olması imkânsızdır. O halde O Sübhânehu'nun hakikati; cisimlerde olduğu gibi miktarsal bir çokluk taşımayan, fasıl ile cinsten mürekkep türlerde veya mahiyet ile ferdiyetten mürekkep şahıslarda olduğu gibi manevî bir çokluk da taşımayan, hiçbir vecihle içinde çokluk bulunmayan ehadî ve ferdî bir hakikattir. Ne var ki bu durum birtakım topluluklara zor gelmiştir; zira O Sübhânehu âlimdir, kâdirdir, hayydır ve mürîddir. Bu sıfatlardan anlaşılan mana ya bizzat zâtından anlaşılan mananın aynısıdır ya da böyle değildir. Birincisi birkaç vecihten ötürü batıldır: Birincisi: Bu sıfatların her birinden gafil olarak O'nun zâtını akletmemiz mümkündür. Bu mümkün olmasa bile, O'nun mahsus zâtını akletmekten gafil olarak bu sıfatların her birini akletmemizin mümkün olduğunda şüphe yoktur; bilakis: 'O'nun mahsus zâtı bilinemez, sıfatları ise bilinir' diyen kimseye göre vacip olan da budur; bilinen ise bilinmeyenden başkadır. O halde bu sıfatlar zâta zâid hususlardır. İkincisi: Şayet bu sıfatlar zâtın bizzat kendisi olsaydı, zât hakkında: 'O âlimdir veya âlim değildir' sözümüz 'Zât zâttır veya zât değildir' sözümüz mesabesinde olurdu ve araştırmada bunun nefyi veya ispatı üzerine delil getirilmesinin muhtemel olması imkânsızlaşırdı. Zira: 'Zât zâttır' diyen kimsenin doğruluğunu herkes zarureten bilir; 'Zât zât değildir' diyen kimsenin de yalancılığını herkes zarureten bilir. Bizim: 'Zât âlimdir veya âlim değildir' sözümüz ise 'zât için zâtın zâtı zât değildir' sözümüz mesabesinde olmadığına göre, bildik ki bu sıfatlar zâta zâid hususlardır. Üçüncüsü: Şayet bu sıfatlarla kastedilen sadece O'nun zâtı olsaydı ve O'nun zâtı da yalnızca tek bir şeyden ibaret bulunsaydı, bu sıfatlarla kastedilen tek bir şey olurdu; bu durumda O'nun kâdir olduğuna delil getirmek, O'nun âlim ve hayy olduğuna delil getirmeye ihtiyaç bırakmazdı. Durum böyle olmayıp bilakis her bir sıfatta müstakil bir delile muhtaç olduğumuza göre, bildik ki bunlarla merci zât değildir. Bu sıfatların zâta zâid hususlar olduğu sabit olunca deriz ki: Bu sıfatlar ya selbîdir ya da sübûtîdir. Selbî olmaları caiz değildir; çünkü selb sırf yokluktur, sırf yoklukta ise tahsis/özelleşme yoktur. Yine biz O'nun âlim ve kâdir olmasını cehaletin ve aczin nefyi (yokluğu) olarak kabul etsek; cehalet ve aciz ile kastedilen ya ademdir (yokluktur) ve O'nun âlim ve kâdir olmamasıdır; yahut sübûtî bir husustur: O da cehaletin [hakikate] uygun olmayan bir inançtan ibaret olması, aczin de kudret hâlinin bozulmasından ibaret olmasıdır. Şayet birincisi ise ilim ve kudret selbin selbinden ibaret olur ve böylece sübûtî olur. Şayet ikincisi ise bu anlamdaki cehalet ve aczin intifa etmesinden (yok olmasından) ilim ve kudretin gerçekleşmesi gerekmez; zira cansız varlıktan (cemaddan) da bu anlamdaki cehalet ve aciz nefyedilmiştir; halbuki o ilim ve kudretle vasıflanmış değildir. Böylece sabit oldu ki Allah Teâlâ'nın sıfatları O'nun zâtına zâid ve zâtı ile kaim hususlardır. İlâh ise zât ile sıfatların toplamından ibarettir. O halde söz, İlah Teâlâ'nın hakikatinin birçok şeyden mürekkep olduğu neticesine geri döndü; peki bu hususta ne söylenebilir?

وَإِشْكَالٌ آخَرُ: وَهُوَ أَنَّا قَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ الْوَحْدَةَ صِفَةٌ زَائِدَةٌ عَلَى الذَّاتِ قَائِمَةٌ بِالذَّاتِ، فَإِذَا كَانَتْ حَقِيقَةُ الْحَقِّ وَاحِدَةً، فَهُنَاكَ أُمُورٌ ثَلَاثَةٌ: تِلْكَ الْحَقِيقَةُ، وَتِلْكَ الْوَاحِدِيَّةُ وَمَوْصُوفِيَّةُ تِلْكَ الْحَقِيقَةِ بِتِلْكَ الْوَاحِدِيَّةِ، فَذَلِكَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ، فَأَيْنَ التَّوْحِيدُ؟

Başka bir müşkil de şudur: Biz birliğin zâta zâid ve zât ile kaim bir sıfat olduğunu delillendirdik. Hakk'ın hakikati bir olduğunda ortada üç husus vardır: O hakikat, o birlik ve o hakikatin o birlikle vasıflanmış olması. Bu ise üçün üçüncüsüdür; o halde tevhid nerededir?

وَإِشْكَالٌ ثَالِثٌ: وَهُوَ أَنَّ تِلْكَ الْحَقِيقَةَ هَلْ هِيَ مَوْجُودَةٌ وَوَاجِبَةُ الْوُجُودِ أَمْ لَا؟ فَإِنْ كَانَتْ مَوْجُودَةً فَهِيَ بِوُجُودِهَا تُشَارِكُ سَائِرَ الْمَوْجُودَاتِ وَبِمَاهِيَّاتِهَا تَمْتَازُ عَنْ سَائِرِ الْمَوْجُودَاتِ، فَهُنَاكَ كَثْرَةٌ حَاصِلَةٌ بِسَبَبِ الْوُجُودِ وَالْمَاهِيَّةِ، وَإِنْ لَمْ تَكُنْ مَوْجُودَةً فَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى الْعَدَمِ وَكَذَا الْقَوْلُ فِي الْوُجُوبِ، فَإِنَّهَا إِنْ كَانَتْ وَاجِبَةَ الوجود

Üçüncü bir müşkil de şudur: O hakikat mevcut ve vâcibü'l-vücûd mudur yoksa değil midir? Şayet mevcut ise, varlığıyla diğer mevcutlara ortak olmakta, mahiyetiyle de diğer mevcutlardan ayrılmaktadır; o halde burada varlık ve mahiyet sebebiyle hâsıl olan bir çokluk vardır. Şayet mevcut değilse bu yokluğa (ademe) işarettir. Vücûb (zorunluluk) hakkındaki söz de böyledir; zira şayet zâtı gereği vâcibü'l-vücûd ise,

لِذَاتِهَا، فَوُجُوبُ وُجُودِهَا يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ عَيْنَ الذَّاتِ لِأَنَّ الْوُجُوبَ صِفَةٌ لِانْتِسَابِ الْمَوْضُوعِ إِلَى الْمَحْمُولِ بِالْمَوْصُوفِيَّةِ وَالِانْتِسَابُ مُغَايِرٌ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ مُغَايِرٌ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِنْ حَيْثُ هُوَ فَلَأَنْ تَكُونَ صِفَةُ ذَلِكَ الِانْتِسَابِ مُغَايِرَةً لَهُمَا أَوْلَى، وَأَيْضًا فَالذَّاتُ قَائِمَةٌ بِنَفْسِهَا وَيَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ مُسَمَّى الْوَاجِبِ أَمْرًا قَائِمًا بِالنَّفْسِ وَلِأَنَّا نَصِفُ الذَّاتَ بِالْوُجُوبِ وَوَصْفُ الشَّيْءِ بِنَفْسِهِ مُحَالٌ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَوْ وَجَبَ مَوْجُودٌ وَاجِبُ الْوُجُودِ لَكَانَ وُجُوبُ وُجُودِهِ زَائِدًا عَلَى ذَاتِهِ، فَهُنَاكَ أَمْرَانِ تِلْكَ الذَّاتُ مَعَ ذَلِكَ الْوُجُوبِ وَمَعَ الْمَوْصُوفِيَّةِ بِذَلِكَ الْوُجُوبِ فَقَدْ عَادَ التَّثْلِيثُ.

varlığının zorunluluğunun bizzat zâtın aynısı olması imkânsızdır; çünkü vücûb, mevzunun mahmûle mevsuflukla intisabının bir sıfatıdır. İntisap ise iki şey arasında farklıdır, o ikisinin her birinden zâtı cihetiyle başkadır; o intisabın sıfatının ikisinden de başka olması ise daha evladır. Ayrıca zât kendi kendine kaimdir; 'vâcip' diye isimlendirilen şeyin kendi kendine kaim bir husus olması ise imkânsızdır. Yine biz zâtı vücûb ile vasfederiz; bir şeyin kendi kendisiyle vasfedilmesi ise muhaldir. Böylece sabit oldu ki şayet vâcibü'l-vücûd olan bir mevcut vacip olsaydı, onun varlığının vücûbu zâtına zâid olurdu. O halde orada iki husus vardır: O vücûb ile birlikte o zât ve o vücûb ile mevsufluk; böylece teslis (üçleme) geri dönmüş oldu.

وَإِشْكَالٌ رَابِعٌ: وَهُوَ أَنَّ هَذِهِ الْحَقِيقَةَ الْبَسِيطَةَ هَلْ يُمْكِنُ الْإِخْبَارُ عَنْهَا وَهَلْ يُمْكِنُ التَّعْبِيرُ عَنْهَا أَمْ لَا.

Dördüncü bir müşkil de şudur: Bu yalın (basit) hakikat hakkında haber vermek mümkün müdür ve onu ifade etmek mümkün müdür yoksa değil midir?

وَالْأَوَّلُ مُحَالٌ لِأَنَّ الْإِخْبَارَ إِنَّمَا يَكُونُ بِشَيْءٍ عَنْ شَيْءٍ، فَالْمُخْبَرُ عَنْهُ غَيْرُ الْمُخْبَرِ بِهِ فَهُمَا أَمْرَانِ لَا وَاحِدٌ، وَإِنْ لَمْ يكن التعبير عنه فهو غير مَعْلُومٌ الْبَتَّةَ لَا بِالنَّفْيِ وَلَا بِالْإِثْبَاتِ فَهُوَ مَغْفُولٌ عَنْهُ، فَهَذَا جُمْلَةُ مَا فِي هَذَا المقام من السؤال:

Birincisi muhaldir; çünkü haber vermek ancak bir şeyi başka bir şeyle haber vermekle olur; o halde hakkında haber verilen, kendisiyle haber verilenden başkadır; binaenaleyh onlar bir değil iki şeydir. Şayet onu ifade etmek mümkün değilse, o halde o ne nefy ile ne de ispat ile kesinlikle bilinmemektedir; dolayısıyla kendisinden gafil olunmuştur. İşte bu makamdaki suallerin tamamı bundan ibarettir.

وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ ذَاتٌ مَوْصُوفَةٌ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمَجْمُوعَ مُفْتَقِرٌ فِي تَحَقُّقِهِ إِلَى تَحَقُّقِ أَجْزَائِهِ إِلَّا أَنَّ الذَّاتَ قَائِمَةٌ بِنَفْسِهَا وَاجِبَةٌ لِذَاتِهَا، ثُمَّ إِنَّهَا بَعْدَ وُجُوبِهَا بَعْدِيَّةٌ بِالرُّتْبَةِ مُسْتَلْزِمَةٌ لِتِلْكَ النُّعُوتِ والصفات فهذا مما لا امتناع فِيهِ عِنْدَ الْعَقْلِ.

Birinciye cevap şudur: O Sübhânehu bu sıfatlarla mevsuf bir zâttır; şüphe yok ki toplam, gerçekleşmesinde cüzlerinin gerçekleşmesine muhtaçtır; ancak zât kendi kendine kaimdir ve zâtı gereği vaciptir. Sonra o, vücûbundan sonra -rütbe bakımından bir sonralıkla- o vasıfları ve sıfatları gerektirir. İşte bu, akıl nezdinde imkânsızlığı olmayan bir husustur.

وَأَمَّا الْإِشْكَالُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ الْوَحْدَةَ صِفَةٌ زَائِدَةٌ عَلَى الذَّاتِ فَإِذَا نَظَرْتَ إِلَيْهَا مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا وَاحِدَةٌ فَهُنَاكَ أُمُورٌ ثَلَاثَةٌ لَا أَمْرٌ وَاحِدٌ، فَالْجَوَابُ أَنَّ الَّذِي ذَكَرْتُهُ حَقٌّ وَلَكِنْ فُرِّقَ بَيْنَ النَّظَرِ إِلَيْهِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ هُوَ وَبَيْنَ النَّظَرِ إِلَيْهِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ مَحْكُومٌ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ وَاحِدٌ، فَإِذَا نَظَرْتَ إِلَيْهِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ هُوَ مَعَ تَرْكِ الِالْتِفَاتِ إِلَى أَنَّهُ وَاحِدٌ فهناك تتحقق الوحدة وهاهنا حَالَةٌ عَجِيبَةٌ فَإِنَّ الْعَقْلَ مَا دَامَ يَلْتَفِتُ إِلَى الْوَحْدَةِ فَهُوَ بَعْدُ لَمْ يَصِلْ إِلَى عَالَمِ الْوَحْدَةِ، فَإِذَا تَرَكَ الْوَحْدَةَ فَقَدْ وَصَلَ إِلَى الْوَحْدَةِ فَاعْتَبِرْ هَذِهِ الْحَالَةَ بِذِهْنِكَ اللَّطِيفِ لَعَلَّكَ تَصِلُ إِلَى سِرِّهِ وَهَذَا أَيْضًا هُوَ الْجَوَابُ عَنْ إِشْكَالِ الْوُجُودِ وَإِشْكَالِ الْوُجُوبِ.

İkinci müşkil olan; birliğin zâta zâid bir sıfat olması ve bir olması cihetiyle ona baktığında orada tek bir husus değil üç hususun bulunması meselesine gelince; cevap şudur: Zikrettiğin şey haktır; fakat O'na bizzat O olması cihetiyle bakmak ile O'na 'birdir' diye hükmedilmiş olması cihetiyle bakmak birbirinden ayırt edilmiştir. O'na bir olduğuna iltifat etmeyi terk ederek bizzat O olması cihetiyle baktığında, işte orada birlik gerçekleşir. Burada hayret verici bir hâl vardır; zira akıl birliğe iltifat ettiği sürece henüz birlik âlemine ulaşmamıştır; birliği [düşünmeyi] terk ettiğinde ise birliğe ulaşmış olur. Bu hâli ince zihninle iyi düşün, umulur ki onun sırrına eresin. İşte varlık ve vücûb müşkilinin cevabı da budur.

أَمَّا الْإِشْكَالُ الرَّابِعُ: وَهُوَ أَنَّهُ هَلْ يُمْكِنُ التَّعْبِيرُ عَنْهُ؟ فَالْحَقُّ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ التَّعْبِيرُ عَنْهُ لِأَنَّكَ مَتَى عَبَّرْتَ عَنْهُ فَقَدْ أَخْبَرْتَ عَنْهُ بِأَمْرٍ آخَرَ، وَالْمُخْبَرُ عَنْهُ مُغَايِرٌ لِلْمُخْبَرِ بِهِ لَا مَحَالَةَ، فَلَيْسَ هُنَاكَ تَوْحِيدٌ، وَلَوْ أَخْبَرْتَ عَنْهُ بِأَنَّهُ لَا يُمْكِنُ الْإِخْبَارُ عَنْهُ، فَهُنَاكَ ذَاتٌ مَعَ سَلْبٍ خَاصٍّ، فَلَا يَكُونُ هُنَاكَ تَوْحِيدٌ فَأَمَّا إِذَا نَظَرْتَ إِلَيْهِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ هُوَ مِنْ غَيْرِ أَنْ تُخْبِرَ عَنْهُ لَا بِالنَّفْيِ وَلَا بِالْإِثْبَاتِ، فَهُنَاكَ تَحَقَّقَ الْوُصُولُ إِلَى مَبَادِئِ عَالَمِ التَّوْحِيدِ، ثُمَّ الِالْتِفَاتُ الْمَذْكُورُ لَا يُمْكِنُ التَّعْبِيرُ عَنْهُ إِلَّا بِقَوْلِهِ هُوَ فَلِذَلِكَ عَظُمَ وَقْعُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ عِنْدَ الْخَائِضِينَ فِي بِحَارِ التَّوْحِيدِ، وَسَنَذْكُرُ شَمَّةً مِنْ حَقَائِقِهَا فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ بِعَوْنِ اللَّهِ تَعَالَى، أَمَّا الْوَحْدَةُ بِالْمَعْنَى الثَّانِي، وَهِيَ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْوُجُودِ شَيْءٌ يُشَارِكُهُ فِي وُجُوبِ الْوُجُودِ، فكأن هَذِهِ الْوَحْدَةَ هِيَ الْوَحْدَةُ الْخَاصَّةُ بِذَاتِ الْحَقِّ ﷾، وَبَرَاهِينُ ذَلِكَ مَذْكُورَةٌ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الأنبياء: ٢٢] أم الْوَحْدَةُ بِالتَّفْسِيرِ الْأَوَّلِ، فَلَيْسَتْ مِنْ خَوَاصِّ ذَاتِ الْحَقِّ ﷾ لِأَنَّهُ لَا شَكَّ فِي وُجُودِ مَوْجُودَاتٍ وَهَذِهِ الْمَوْجُودَاتُ إِمَّا مُفْرَدَاتٌ أَوْ مُرَكَّبَاتٌ، فَالْمُرَكَّبُ لَا بُدَّ فِيهِ مِنَ الْمُفْرَدَاتِ فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ إِثْبَاتِ الْمُفْرَدَاتِ في عالم الْمُمْكِنَاتِ، فَالْوَاحِدِيَّةُ بِالْمَعْنَى الْأَوَّلِ لَيْسَتْ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي تَوَحَّدَ الْحَقُّ سُبْحَانَهُ بِهَا، أَمَّا الْوَاحِدِيَّةُ بِالْمَعْنَى الثَّانِي فَالْحَقُّ ﷾ مُتَوَحِّدٌ بِهَا وَمُتَفَرِّدٌ بِهَا، وَلَا يُشَارِكُهُ فِي ذَلِكَ النَّعْتِ شَيْءٌ سِوَاهُ، فَهَذِهِ تَلْخِيصُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْمَقَامِ بِحَسَبِ مَا

Dördüncü müşkil olan; O'nu ifade etmenin mümkün olup olmadığı meselesine gelince; gerçek şu ki O'nu ifade etmek mümkün değildir; çünkü O'nu ifade ettiğin zaman O'nun hakkında başka bir şeyle haber vermiş olursun; hakkında haber verilen ise kendisiyle haber verilenden mutlaka başkadır, dolayısıyla orada tevhid kalmaz. Şayet O'nun hakkında 'haber verilmesi mümkün değildir' diye haber versen, orada özel bir olumsuzlukla (selb) birlikte bir zât bulunur ve yine tevhid olmaz. Fakat O'na ne nefy ne de ispat ile hakkında haber vermeksizin sadece O olması cihetiyle baktığında, işte orada tevhid âleminin başlangıçlarına ulaşmak gerçekleşir. Sonra zikredilen bu iltifatı ancak O'nun { هُوَ } “O” kavliyle ifade etmek mümkündür; işte bu sebeple tevhid denizlerine dalanlar nezdinde bu kelimenin mevkii pek büyük olmuştur. Allah Teâlâ'nın yardımıyla bu ayetin tefsirinde onun hakikatlerinden bir nebze zikredeceğiz. İkinci manadaki birliğe -ki o, varlıkta vâcibü'l-vücûd olmakta O'na ortak hiçbir şeyin bulunmamasıdır- gelince; sanki bu birlik, Hak azze ve celle'nin zâtına has olan birliktir. Bunun delilleri Allah Teâlâ'nın: { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } “Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de fesada uğrardı” [Enbiyâ, 22] kavlinin tefsirinde zikredilmiştir. Birinci tefsirdeki birliğe gelince; o, Hak azze ve celle'nin zâtının hususiyetlerinden değildir; zira mevcutların varlığında şüphe yoktur ve bu mevcutlar ya müfrettir (yalındır) ya da mürekkeptir (bileşiktir). Mürekkepte ise mutlaka müfretlerin bulunması gerekir; böylece mümkünler âleminde müfretleri ispat etmenin zorunlu olduğu sabit oldu. O halde birinci manadaki vâhidiyet, Hak Sübhânehu'nun kendisiyle tek kaldığı hususlardan değildir. İkinci manadaki vâhidiyete gelince; Hak azze ve celle onunla tek ve benzersizdir; O'ndan başka hiçbir şey o nitelikte O'na ortak olamaz. İşte bu makamdaki sözün,

يَلِيقُ بِعَقْلِ الْبَشَرِ وَفِكْرِهِ الْقَاصِرِ، مَعَ الِاعْتِرَافِ بِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ مُنَزَّهٌ عَنْ تَصَرُّفَاتِ الْأَفْكَارِ وَالْأَوْهَامِ، وَعَلَائِقِ الْعُقُولِ وَالْأَفْهَامِ.

O Sübhânehu'nun fikirlerin ve vehimlerin tasarruflarından, akılların ve anlayışların alâkalarından münezzeh olduğunu itiraf etmekle birlikte, beşerin aklına ve yetersiz fikrine yaraşır kadarıyla özeti budur.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: يُوصَفُ اللَّهُ تَعَالَى بِأَنَّهُ وَاحِدٌ مِنْ وُجُوهٍ أَرْبَعَةٍ: لِأَنَّهُ لَيْسَ بِذِي أَبْعَاضٍ، وَلَا بِذِي أَجْزَاءٍ، وَلِأَنَّهُ مُنْفَرِدٌ بِالْقِدَمِ، وَلِأَنَّهُ مُنْفَرِدٌ بِالْإِلَهِيَّةِ، وَلِأَنَّهُ مُنْفَرِدٌ بِصِفَاتِ ذَاتِهِ نَحْوَ كَوْنِهِ عَالِمًا بِنَفْسِهِ، وَقَادِرًا بِنَفْسِهِ، وَأَبُو هَاشِمٍ يَقْتَصِرُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: فَجَعَلَ تَفَرُّدَهُ بِالْقِدَمِ، وَبِصِفَاتِ الذَّاتِ وَجْهًا وَاحِدًا، قَالَ الْقَاضِي:

Beşinci Mesele: el-Cübbâî şöyle demiştir: Allah Teâlâ dört vecihten ötürü 'vâhid' (tek/bir) olarak vasfedilir: Parçalara (eb'âz) ve cüzlere sahip olmadığı için, kıdemde tek olduğu için, ilahlıkta tek olduğu için ve bizzat âlim olması ile bizzat kâdir olması gibi zâtî sıfatlarında tek olduğu için. Ebû Hâşim ise üç vecihle yetinmiş; kıdemde ve zâtî sıfatlarda tek oluşunu tek bir vecih yapmıştır. Kâdî şöyle demiştir:

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الْمُرَادُ تَفَرُّدُهُ بِالْإِلَهِيَّةِ فَقَطْ، لِأَنَّهُ أَضَافَ التَّوْحِيدَ إِلَى ذَلِكَ، وَلِذَلِكَ عَقَّبَهُ بِقَوْلِهِ: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَقَالَ أَصْحَابُنَا: إِنَّهُ ﷾ وَاحِدٌ فِي ذَاتِهِ لَا قَسِيمَ لَهُ، وَوَاحِدٌ فِي صِفَاتِهِ لَا شَبِيهَ لَهُ، وَوَاحِدٌ فِي أَفْعَالِهِ لَا شَرِيكَ لَهُ، أَمَّا أَنَّهُ وَاحِدٌ فِي ذَاتِهِ فَلِأَنَّ تِلْكَ الذَّاتَ الْمَخْصُوصَةَ الَّتِي هِيَ الْمُشَارُ إِلَيْهَا بِقَوْلِنَا هُوَ الْحَقُّ ﷾ إِمَّا أَنْ تَكُونَ حَاصِلَةً فِي شَخْصٍ آخَرَ سِوَاهُ، أَوْ لَا تَكُونَ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ كَانَ امْتِيَازُ ذَاتِهِ الْمُعَيَّنَةِ عَنِ الْمَعْنَى الْآخَرِ، لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بِقَيْدٍ زَائِدٍ، فَيَكُونُ هُوَ فِي نَفْسِهِ مُرَكَّبًا بِمَا بِهِ الِاشْتِرَاكُ وَمَا بِهِ الِامْتِيَازُ، فَيَكُونُ مُمْكِنًا مَعْلُولًا مُفْتَقِرًا وَذَلِكَ مُحَالٌ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فَقَدْ ثَبَتَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ وَاحِدٌ فِي ذَاتِهِ لَا قَسِيمَ لَهُ، وَأَمَّا أَنَّهُ وَاحِدٌ فِي صِفَاتِهِ فَلِأَنَّ مَوْصُوفِيَّتَهُ سُبْحَانَهُ بِصِفَاتٍ مُتَمَيِّزَةٍ عَنْ مَوْصُوفِيَّةِ غَيْرِهِ بِصِفَاتٍ مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ كُلَّ مَا عَدَاهُ فَانٍ، لِأَنَّ حُصُولَ صِفَاتِهِ لَهُ لَا تَكُونُ مِنْ نَفْسِهِ بَلْ مِنْ غَيْرِهِ وَهُوَ سُبْحَانَهُ يَسْتَحِقُّ حُصُولَ صِفَاتِهِ لِنَفْسِهِ لَا لِغَيْرِهِ.

Bu ayette kastedilen yalnızca ilahlıkta tek olmasıdır; çünkü tevhidi buna izafe etmiş ve bu sebeple ardından: { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka ilah yoktur” buyurmuştur. Ashabımız [Ehl-i Sünnet] ise şöyle demiştir: O azze ve celle zâtında birdir, O'nun dengi/bölüneni yoktur; sıfatlarında birdir, O'nun benzeri yoktur; fiillerinde birdir, O'nun ortağı yoktur. Zâtında bir olmasına gelince; çünkü 'O Hak azze ve celle'dir' sözümüzle işaret edilen o mahsus zât ya O'ndan başka bir şahısta da hâsıl olur ya da olmaz. Şayet birincisi olursa, O'nun muayyen zâtının diğer manadan ayrışması mutlaka zâid bir kayıtla olur; bu durumda O, kendisinde ortaklık bulunan şey ile ayrışmayı sağlayan şeyden bizzat mürekkep olur ve böylece mümkün, mâlûl ve muhtaç bir varlık olur ki bu muhaldir. Şayet böyle değilse, O Sübhânehu'nun zâtında bir olduğu ve O'nun bir dengi bulunmadığı sabit olmuştur. Sıfatlarında bir olmasına gelince; çünkü O Sübhânehu'nun sıfatlarla mevsuf olması, başkasının sıfatlarla mevsuf olmasından birkaç vecihle ayrılır: Birincisi: O'nun dışındaki her şey fanidir; zira sıfatlarının ona hâsıl olması kendisinden değil başkasındandır. O Sübhânehu ise sıfatlarının sübûtunu başkası için değil, bizzat Zâtı için hak eder.

وَثَانِيهَا: أَنَّ صِفَاتِ غَيْرِهِ مُخْتَصَّةٌ بِزَمَانٍ دُونَ زَمَانٍ لِأَنَّهَا حَادِثَةٌ، وَصِفَاتُ الْحَقِّ لَيْسَتْ كَذَلِكَ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ صِفَاتِ الْحَقِّ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ بِحَسَبِ/ الْمُتَعَلِّقَاتِ، فَإِنَّ عِلْمَهُ مُتَعَلِّقٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ وَقُدْرَتَهُ مُتَعَلِّقَةٌ بِجَمِيعِ الْمَقْدُورَاتِ، بَلْ لَهُ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْمَعْلُومَاتِ الْغَيْرِ الْمُتَنَاهِيَةِ مَعْلُومَاتٌ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ لِأَنَّهُ يَعْلَمُ فِي ذَلِكَ الْجَوْهَرِ الْفَرْدِ أَنَّهُ كَيْفَ كَانَ وَيَكُونُ حَالُهُ بِحَسَبِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَحْيَازِ الْمُتَنَاهِيَةِ وَبِحَسَبِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الصِّفَاتِ الْمُتَنَاهِيَةِ فَهُوَ سُبْحَانَهُ وَاحِدٌ فِي صِفَاتِهِ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَيْسَتْ مَوْصُوفِيَّةُ ذَاتِهِ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ بِمَعْنَى كَوْنِهَا حَالَّةً فِي ذَاتِهِ وَكَوْنِ ذَاتِهِ مَحَلًّا لَهَا، وَلَا أَيْضًا بِحَسَبِ كَوْنِ ذَاتِهِ مُسْتَكْمَلَةً بِهَا لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الذَّاتَ كَالْمَبْدَأِ لِتِلْكَ الصِّفَاتِ فَلَوْ كَانَتِ الذَّاتُ مُسْتَكْمَلَةً بِالصِّفَاتِ لَكَانَ الْمَبْدَأُ نَاقِصًا لِذَاتِهِ مُسْتَكْمَلًا بِالْمُمْكِنِ لِذَاتِهِ وَهُوَ مُحَالٌ، بَلْ ذَاتُهُ مُسْتَكْمِلَةٌ لِذَاتِهِ وَمِنْ لَوَازِمِ ذَلِكَ الِاسْتِكْمَالِ الذَّاتِيِّ تَحَقُّقُ صِفَاتِ الْكَمَالِ مَعَهُ إِلَّا أَنَّ التَّقْسِيمَ يَعُودُ فِي نَفْسِ الِاسْتِكْمَالِ فَيَنْتَهِي إِلَى حَيْثُ تَقْصُرُ الْعِبَارَةُ عَنِ الْوَفَاءِ بِهِ، خَامِسُهَا: أَنَّهُ لَا خَبَرَ عِنْدَ الْعُقُولِ مِنْ كُنْهِ صِفَاتِهِ كَمَا لَا خَبَرَ عِنْدَهَا مِنْ كُنْهِ ذَاتِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّا لَا نَعْرِفُ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا أَنَّهُ الْأَمْرُ الَّذِي لِأَجْلِهِ ظَهَرَ الْإِحْكَامُ وَالْإِتْقَانُ فِي عَالَمِ الْمَخْلُوقَاتِ، فَالْمَعْلُومُ مِنْ عِلْمِهِ أَنَّهُ أَمْرٌ مَا لَا نَدْرِي أَنَّهُ مَا هُوَ وَلَكِنْ نَعْلَمُ مِنْهُ أَنَّهُ يَلْزَمُهُ هَذَا الْأَثَرُ الْمَحْسُوسُ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي كَوْنِهِ قَادِرًا وَحَيًّا، فَسُبْحَانَ مَنْ رَدَعَ بِنُورِ عِزَّتِهِ أَنْوَارَ الْعُقُولِ وَالْأَفْهَامِ، وَأَمَّا إِنَّهُ ﷾ وَاحِدٌ فِي أَفْعَالِهِ فَالْأَمْرُ ظَاهِرٌ لِأَنَّ الْمَوْجُودَ إِمَّا وَاجِبٌ وَإِمَّا مُمْكِنٌ، فَالْوَاجِبُ هُوَ هُوَ، وَالْمُمْكِنُ مَا عَدَاهُ وَكُلُّ مَا كَانَ مُمْكِنًا فَإِنَّهُ يَجُوزُ أَنْ لَا يُوجَدَ مَا لَمْ يَتَّصِلْ بِالْوَاجِبِ وَلَا يَخْتَلِفُ هَذَا الْحُكْمُ بِاخْتِلَافِ أَقْسَامِ الْمُمْكِنَاتِ سَوَاءٌ كَانَ مُلْكًا أَوْ مِلْكًا أَوْ كَانَ فِعْلًا لِلْعِبَادِ أَوْ كَانَ غَيْرَ ذَلِكَ فَثَبَتَ أَنَّ كُلَّ مَا عَدَاهُ فَهُوَ مُلْكُهُ وَمِلْكُهُ وَتَحْتَ تَصَرُّفِهِ وَقَهْرِهِ وَقُدْرَتِهِ وَاسْتِيلَائِهِ، وَعِنْدَ هَذَا تُدْرِكُ شَمَّةً مِنْ رَوَائِحِ أَسْرَارِ قَضَائِهِ وَقَدَرِهِ، وَيَلُوحُ لَكَ شَيْءٌ مِنْ حَقَائِقِ قَوْلِهِ: إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ [الْقَمَرِ: ٤٩] وَتَعْرِفُ أَنَّ الْمَوْجُودَ لَيْسَ الْبَتَّةَ إِلَّا مَا هُوَ هُوَ، وَمَا هُوَ لَهُ وَإِذَا وَقَعَتْ سَفِينَةُ الْفِكْرَةِ فِي هَذِهِ اللُّجَّةِ، فَلَوْ سَارَتْ إِلَى الْأَبَدِ لَمْ تَقِفْ، لِأَنَّ السَّيْرَ إِنَّمَا يَكُونُ مِنْ شَيْءٍ إِلَى شَيْءٍ، فَالشَّيْءُ الأول

İkincisi: Başkasının sıfatları hâdis olduğu için bir zamana mahsustur, başka bir zamana mahsus değildir; Hakk'ın sıfatları ise böyle değildir. Üçüncüsü: Hakk'ın sıfatları taallukları bakımından sonsuzdur; zira O'nun ilmi bilinenlerin (malumatın) tamamına, kudreti de takdir edilenlerin (makduratın) tamamına taalluk eder. Hatta O'nun, sonsuz olan malumatın her birinde sonsuz malumatı vardır; çünkü O, o cevher-i ferdin sonlu uzayların her birine göre ve sonlu sıfatların her birine göre nasıl olduğunu ve nasıl olacağını bilir. Dolayısıyla O Sübhânehu bu cihetten sıfatlarında birdir. Dördüncüsü: O Sübhânehu'nun Zâtının o sıfatlarla vasıflanması, onların zâtında hulûl etmesi ve zâtının onlara mahal olması anlamında olmadığı gibi, zâtının onlarla yetkinleşmesi (müstekmel) bakımından da değildir; zira biz Zâtın o sıfatlara ilke gibi olduğunu açıkladık. Şayet Zât sıfatlarla yetkinleşmiş olsaydı, ilke zâtı gereği noksan olup zâtı gereği mümkün olanla yetkinleşmiş olurdu ki bu muhaldir. Bilakis O'nun Zâtı bizzat Zâtını yetkin kılıcıdır ve o zâtî yetkinleşmenin gereklerinden biri de kemal sıfatlarının O'nunla birlikte gerçekleşmesidir. Ne var ki taksim bizzat istikmale geri döner ve sözün onu karşılamaktan aciz kaldığı bir noktaya ulaşır. Beşincisi: Akılların O'nun zâtının künhünden bir haberi olmadığı gibi, sıfatlarının künhünden de bir haberi yoktur. Zira biz O'nun ilminden ancak mahlukat âlemindeki muhkemliğin ve sağlamlığın kendisi sebebiyle zahir olduğu hususu biliriz. O'nun ilminden bilinen şey, ne olduğunu bilmediğimiz, ancak bu hissedilen eserin onu gerektirdiğini bildiğimiz bir husustur. O'nun kâdir ve hayy oluşu hakkındaki söz de böyledir. İzzetinin nuru ile akılların ve anlayışların nurlarını geri püskürten Zât ne yücedir! O azze ve celle'nin fiillerinde bir olmasına gelince; bu apaçık bir husustur; çünkü mevcut ya vaciptir ya da mümkündür. Vacip olan bizzat O'dur; mümkün olan ise O'nun dışındakilerdir. Mümkün olan her şeyin Vacip ile irtibat kurmadıkça var olmaması caizdir. İster melekût (hükümranlık) ister mülk olsun, ister kulların fiili olsun ister bundan başkası olsun, bu hüküm mümkünlerin kısımlarının farklılığıyla değişmez. Böylece sabit oldu ki O'nun dışındaki her şey O'nun mülküdür, memlûküdür, O'nun tasarrufu, kahrı, kudreti ve istilası altındadır. İşte bu esnada O'nun kaza ve kader sırlarının kokularından bir nebze idrak edersin ve O'nun: { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık” [Kamer, 49] kavlinin hakikatlerinden bir şey sana belirir. Böylece anlarsın ki mevcut kesinlikle bizzat O olandan ve O'na ait olandan başkası değildir. Fikir gemisi bu engin denize düştüğünde, ebediyen yürüse durmaz; zira yürüyüş ancak bir şeyden bir şeye doğru olur. O halde birinci şey

مَتْرُوكٌ، وَالشَّيْءُ الثَّانِي مَطْلُوبٌ وَهُمَا مُتَغَايِرَانِ، فَأَنْتَ بَعْدُ خَارِجٌ عَنْ عَالَمِ الْفَرْدَانِيَّةِ وَالْوَحْدَانِيَّةِ، فَأَمَّا إِذَا وَصَلْتَ إِلَى بَرْزَخِ عَالَمِ الْحُدُوثِ وَالْقِدَمِ، فَهُنَاكَ تَنْقَطِعُ الْحَرَكَاتُ، وَتَضْمَحِلُّ الْعَلَامَاتُ وَالْأَمَارَاتُ، وَلَمْ يَبْقَ فِي الْعُقُولِ وَالْأَلْبَابِ إِلَّا مُجَرَّدُ أَنَّهُ هُوَ، فَيَا هُوَ وَيَا مَنْ لَا هُوَ إِلَّا هُوَ أَحْسِنْ إِلَى عَبْدِكَ الضَّعِيفِ، فَإِنَّ عَبْدَكَ بِفِنَائِكَ وَمِسْكِينَكَ بِبَابِكَ.

terk edilen, ikinci şey ise talep edilendir ve bu ikisi birbirinden başkadır; dolayısıyla sen henüz ferdaniyet ve vahdaniyet âleminin dışındasın. Hudûs (sonradan olma) ile kıdem (ezelîlik) âleminin berzahına ulaştığında ise orada hareketler kesilir, işaretler ve alametler silinir; akıllarda ve gönüllerde sadece O'nun 'O' olduğu kalır. Ey O ve ey O'ndan başka O bulunmayan [Allah'ım]! Zayıf kuluna lütufta bulun; zira kulun Senin avlunda, miskinin de Senin kapındadır.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: إِنْ قِيلَ: مَا مَعْنَى إِضَافَتِهِ بِقَوْلِهِ: وَإِلهُكُمْ وَهَلْ تَصِحُّ هَذِهِ الْإِضَافَةُ فِي كُلِّ الْخَلْقِ أَوْ لَا تَصِحُّ إِلَّا فِي الْمُكَلَّفِ؟ قُلْنَا: لَمَّا كَانَ الْإِلَهُ هُوَ يَسْتَحِقُّ أَنْ يَكُونَ مَعْبُودًا وَالَّذِي يَلِيقُ بِهِ أَنْ يَكُونَ مَعْبُودًا بِهَذَا الْوَصْفِ، إِنَّمَا يَتَحَقَّقُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَنْ يُتَصَوَّرُ منه عبادة الله تعالى، فإذن هَذِهِ الْإِضَافَةَ صَحِيحَةٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى كُلِّ الْمُكَلَّفِينَ، وَإِلَى جَمِيعِ مَنْ تَصِحُّ صَيْرُورَتُهُ مُكَلَّفًا تَقْدِيرًا.

Altıncı Mesele: Şayet: '{ وَإِلهُكُمْ } “Sizin ilahınız” kavlindeki izafetin manası nedir ve bu izafet bütün yaratılmışlar hakkında sahih olur mu, yoksa sadece mükellef hakkında mı sahih olur?' denilirse; deriz ki: İlah ibadet edilmeye hak kazanan olduğuna ve bu vasıfla mabut olmaya layık bulunan şey de ancak kendisinden Allah Teâlâ'ya ibadet etmesi tasavvur olunan kimseye nispetle gerçekleştiğine göre, o halde bu izafet bütün mükelleflere ve takdiren mükellef olması sahih olan herkesin tamamına nispetle sahihtir.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَإِلهُكُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَعْنَى الْإِلَهِ مَا يَصِحُّ أَنْ تَدْخُلَهُ الْإِضَافَةُ فَلَوْ كَانَ مَعْنَى الْإِلَهِ الْقَادِرَ لَصَارَ الْمَعْنَى وَقَادِرُكُمْ قَادِرٌ وَاحِدٌ وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ رَكِيكٌ فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْإِلَهَ هُوَ الْمَعْبُودُ.

Yedinci Mesele: O'nun: { وَإِلهُكُمْ } “Sizin ilahınız” kavli, ilah manasının kendisine izafet girmesi sahih olan bir şey olduğuna delalet eder. Şayet ilahın manası 'kâdir' olsaydı, mana: 'Sizin kâdiriniz tek bir kâdirdir' şeklini alırdı; bunun ise tutarsız olduğu malumdur. Dolayısıyla ilahın 'mabut' olduğuna delalet etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: قَوْلُهُ: وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ مَعْنَاهُ أَنَّهُ وَاحِدٌ فِي الْإِلَهِيَّةِ، لِأَنَّ وُرُودَ لَفْظِ الْوَاحِدِ بَعْدَ لَفْظِ الْإِلَهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الْوَحْدَةَ مُعْتَبَرَةٌ فِي الْإِلَهِيَّةِ لَا فِي غَيْرِهَا، فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ وَصْفِ الرَّجُلِ بِأَنَّهُ سَيِّدٌ وَاحِدٌ، وَبِأَنَّهُ عَالِمٌ وَاحِدٌ، وَلَمَّا قَالَ: وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ أَمْكَنَ أَنْ يَخْطُرَ بِبَالِ أَحَدٍ أَنْ يَقُولَ: هَبْ أَنَّ إِلَهَنَا وَاحِدٌ، فَلَعَلَّ إِلَهَ غَيْرِنَا مُغَايِرٌ لِإِلَهِنَا، فَلَا جَرَمَ أَزَالَ هَذَا الْوَهْمَ بِبَيَانِ التَّوْحِيدِ الْمُطْلَقِ، فَقَالَ: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَنَا: لَا رَجُلَ يَقْتَضِي نَفْيَ هَذِهِ الْمَاهِيَّةِ، وَمَتَى انْتَفَتْ هَذِهِ الْمَاهِيَّةُ انْتَفَى جَمِيعُ أَفْرَادِهَا، إِذْ لَوْ حَصَلَ فَرْدٌ مِنْ أَفْرَادِ تِلْكَ الْمَاهِيَّةِ فَمَتَى حَصَلَ ذَلِكَ الْفَرْدُ، فَقَدْ حَصَلَتِ الْمَاهِيَّةُ، وَذَلِكَ يُنَاقِضُ مَا دَلَّ اللَّفْظُ عَلَيْهِ مِنِ انْتِفَاءِ الْمَاهِيَّةِ: فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَنَا: لَا رَجُلَ يَقْتَضِي النَّفْيَ الْعَامَّ الشَّامِلَ، فَإِذَا قِيلَ بَعْدُ: إِلَّا زَيْدًا، أَفَادَ التَّوْحِيدَ التَّامَّ الْمُحَقَّقَ وَفِي هَذِهِ الْكَلِمَةِ أَبْحَاثٌ. أَحَدُهَا: أَنَّ جَمَاعَةً مِنَ النَّحْوِيِّينَ قَالُوا: الْكَلَامُ فِيهِ حَذْفٌ وَإِضْمَارٌ وَالتَّقْدِيرُ: لَا إِلَهَ لَنَا، أَوْ لَا إِلَهَ فِي الْوُجُودِ إِلَّا اللَّهُ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ غَيْرُ مُطَابِقٍ لِلتَّوْحِيدِ الْحَقِّ وَذَلِكَ لِأَنَّكَ لَوْ قُلْتَ: التَّقْدِيرُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ لَنَا إِلَّا اللَّهُ، لَكَانَ هَذَا توحيداً لإلهنا لا توحيد لِلْإِلَهِ الْمُطْلَقِ، فَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى بَيْنَ قَوْلِهِ: وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَرْقٌ، فَيَكُونُ ذَلِكَ تَكْرَارًا مَحْضًا، وَأَنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ، وَأَمَّا لَوْ قُلْنَا: التَّقْدِيرُ لَا إِلَهَ فِي الْوُجُودِ، فَذَلِكَ الْإِشْكَالُ زَائِلٌ، إِلَّا أَنَّهُ يَعُودُ الْإِشْكَالُ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، وذلك لأنك إذا قلنا: لَا إِلَهَ فِي الْوُجُودِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ كَانَ هَذَا نَفْيًا لِوُجُودِ الْإِلَهِ الثَّانِي، أَمَّا لَوْ لَمْ يُضْمَرْ هَذَا الْإِضْمَارُ كَانَ قَوْلُكَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ نَفْيًا لِمَاهِيَّةِ الْإِلَهِ الثَّانِي، وَمَعْلُومٌ أَنَّ نَفْيَ الْمَاهِيَّةِ أَقْوَى فِي التَّوْحِيدِ الصِّرْفِ مِنْ نَفْيِ الْوُجُودِ، فَكَانَ إِجْرَاءُ الْكَلَامِ عَلَى ظَاهِرِهِ، وَالْإِعْرَاضُ عَنْ هَذَا الْإِضْمَارِ أَوْلَى، فَإِنْ قِيلَ: نَفْيُ الْمَاهِيَّةِ كَيْفَ يُعْقَلُ؟ فَإِنَّكَ إِذَا قُلْتَ السَّوَادُ لَيْسَ بِسَوَادٍ، كَانَ ذَلِكَ حُكْمًا بِأَنَّ السَّوَادَ لَيْسَ بِسَوَادٍ، وَهُوَ غَيْرُ مَعْقُولٍ، أَمَّا إِذَا قُلْتَ: السَّوَادُ لَيْسَ بِمَوْجُودٍ، فَهَذَا مَعْقُولٌ مُنْتَظِمٌ مُسْتَقِيمٌ، قُلْنَا: بِنَفْيِ الْمَاهِيَّةِ أَمْرٌ لَا بُدَّ مِنْهُ، فَإِنَّكَ إِذَا قُلْتَ: السَّوَادُ لَيْسَ بِمَوْجُودٍ، فَقَدْ نَفَيْتَ الْوُجُودَ، وَالْوُجُودُ مِنْ حَيْثُ هُوَ وُجُودُ مَاهِيَّةٍ، فَإِذَا نَفَيْتَهُ فَقَدْ نَفَيْتَ هَذِهِ الْمَاهِيَّةَ الْمُسَمَّاةَ بِالْوُجُودِ، فَإِذَا عُقِلَ نَفْيُ هَذِهِ الْمَاهِيَّةِ مِنْ حَيْثُ هِيَ هِيَ، فَلِمَ لَا يُعْقَلُ نَفْيُ تِلْكَ الْمَاهِيَّةِ أَيْضًا، فَإِذَا عُقِلَ ذَلِكَ صَحَّ إِجْرَاءُ قَوْلِنَا: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ عَلَى ظَاهِرِهِ، مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ إِلَى الْإِضْمَارِ، فَإِنْ قُلْتَ: إِنَّا إِذَا قُلْنَا السَّوَادُ لَيْسَ بِمَوْجُودٍ، فَمَا نَفَيْتَ الْمَاهِيَّةَ وَمَا نَفَيْتَ الْوُجُودَ، وَلَكِنْ نَفَيْتَ مَوْصُوفِيَّةَ الْمَاهِيَّةِ بِالْوُجُودِ، قُلْتُ: فَمَوْصُوفِيَّةُ الْمَاهِيَّةِ بِالْوُجُودِ، هَلْ هِيَ أَمْرٌ مُنْفَصِلٌ

Sekizinci Mesele: O'nun: { وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ } “Sizin ilahınız tek bir ilahtır” kavlinin manası, O'nun ilahlıkta bir olduğudur; zira 'ilah' lafzından sonra 'vâhid' (bir) lafzının gelmesi, o birliğin başkasında değil ilahlıkta muteber olduğuna delalet eder. Dolayısıyla bu, bir adamın 'tek bir efendi' veya 'tek bir âlim' olarak vasfedilmesi mesabesindedir. O: { وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ } “Sizin ilahınız tek bir ilahtır” buyurunca birinin hatırına: 'Diyelim ki bizim ilahımız birdir, belki de bizim dışımızdakilerin ilahı bizim ilahımızdan başkadır' demek gelebilirdi; nitekim mutlak tevhidi beyan ederek bu vehmi izale etti ve: { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka ilah yoktur” buyurdu. Zira bizim: 'Hiçbir adam yoktur' sözümüz bu mahiyetin nefyini iktiza eder; bu mahiyet nefyedildiğinde ise onun bütün fertleri nefyedilmiş olur. Çünkü o mahiyetin fertlerinden bir fert hâsıl olsaydı, o fert hâsıl olduğu anda mahiyet hâsıl olmuş olurdu; bu ise lafzın mahiyetin nefyi hususunda delalet ettiği şeye zıt düşerdi. Böylece sabit oldu ki: 'Hiçbir adam yoktur' sözümüz genel ve kuşatıcı bir nefyi iktiza eder. Bundan sonra: 'Zeyd müstesna' denildiğinde tam ve tahakkuk etmiş tevhidi ifade eder. Bu kelimede birtakım incelemeler vardır: Birincisi: Nahivcilerden bir topluluk şöyle demiştir: İfadede hazif ve takdir (gizli öge) vardır; takdiri ise: 'Bizim hiçbir ilahımız yoktur' veya 'Varlıkta Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur' şeklindedir. Bil ki bu söz hakiki tevhide mutabık değildir; zira şayet: 'Takdir şudur: Bizim Allah'tan başka hiçbir ilahımız yoktur' dersen, bu mutlak ilahın tevhidi değil bizim ilahımızın tevhidi olur. O takdirde O'nun: { وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ } kavli ile { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } kavli arasında hiçbir fark kalmaz ve bu sırf bir tekrar olur ki bu caiz değildir. Şayet: 'Takdir; varlıkta [hiçbir ilah yoktur]' dersek, bu müşkil zail olur; ancak bu defa başka bir yönden müşkil geri döner. Zira biz: 'Varlıkta O'ndan başka hiçbir ilah yoktur' dediğimizde bu, ikinci ilahın varlığının nefyi olur. Şayet bu takdir yapılmazsa senin: 'Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur' sözün ikinci ilahın mahiyetinin nefyi olur; malumdur ki mahiyetin nefyi, sırf tevhid hususunda varlığın nefyinden daha kuvvetlidir. Dolayısıyla sözü zahiri üzere yürütmek ve bu takdirden yüz çevirmek daha evladır. Şayet: 'Mahiyetin nefyi nasıl akledilir? Zira sen: «Siyahlık siyahlık değildir» dediğinde bu, siyahlığın siyahlık olmadığına dair bir hüküm olur ve akıl almaz bir şeydir. Fakat: «Siyahlık mevcut değildir» dediğinde bu, akla uygun, muntazam ve müstakimdir' denilirse; deriz ki: Mahiyetin nefyi kaçınılmaz bir husustur; zira sen: 'Siyahlık mevcut değildir' dediğinde varlığı nefyetmiş olursun; varlık ise varlık olması cihetiyle bir mahiyettir. Onu nefyettiğin zaman 'varlık' diye isimlendirilen bu mahiyeti nefyetmiş olursun. Bu mahiyetin bizzat kendisi olması cihetiyle nefyi akledildiğine göre, şu [diğer] mahiyetin nefyi niçin akledilmesin? Bu akledildiğinde: 'Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur' sözümüzü hiçbir takdire ihtiyaç duymaksızın zahiri üzere yürütmek sahih olur. Şayet: 'Biz «Siyahlık mevcut değildir» dediğimizde ne mahiyeti ne de varlığı nefyetmiş oluruz; fakat mahiyetin varlıkla mevsufluğunu nefyetmiş oluruz' dersen; derim ki: Mahiyetin varlıkla mevsufluğu munfasıl bir husus mudur

عَنِ الْمَاهِيَّةِ وَعَنِ الْوُجُودِ أَمْ لَا، فَإِنْ كَانَتْ مُنْفَصِلَةً عَنْهُمَا كَانَ نَفْيُهَا نَفْيًا لِتِلْكَ الْمَاهِيَّةِ، فَالْمَاهِيَّةُ مِنْ حَيْثُ هِيَ هِيَ أَمْكَنَ نَفْيُهَا، وَحِينَئِذٍ يَعُودُ التَّقْرِيبُ الْمَذْكُورُ، وَإِنْ لَمْ تَكُنْ تِلْكَ الْمَوْصُوفِيَّةُ أَمْرًا مُنْفَصِلًا عَنْهَا اسْتَحَالَ تَوْجِيهُ النَّفْيِ إِلَيْهَا إِلَّا بِتَوْجِيهِ النَّفْيِ، إِمَّا إِلَى الْمَاهِيَّةِ وَإِمَّا إِلَى الْوُجُودِ، وَحِينَئِذٍ يَعُودُ التَّقْرِيبُ الْمَذْكُورُ فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَنَا، لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ حَقٌّ وَصِدْقٌ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ إِلَى الْإِضْمَارِ الْبَتَّةَ.

mahiyetten ve varlıktan [ayrı bir husus] mudur, yoksa değil midir? Şayet ikisinden ayrı ise, onun nefyi o mahiyetin nefyi olur; dolayısıyla mahiyet bizzat kendisi olması cihetiyle nefyedilmesi mümkün hale gelir ve bu durumda zikredilen delillendirme geri döner. Şayet bu mevsufluk onlardan ayrı bir husus değilse, nefiy ya mahiyete ya da varlığa yöneltilmeksizin ona nefiy yöneltilmesi imkânsız olur. Bu durumda da zikredilen delillendirme geri döner. Böylece { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” sözümüzün hiçbir takdire asla ihtiyaç duymaksızın hak ve doğru olduğu sabit olmuş olur.

الْبَحْثُ الثَّانِي: فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ أَنَّ تَصَوُّرَ النَّفْيِ مُتَأَخِّرٌ عَنْ تَصَوُّرِ الْإِثْبَاتِ، فَإِنَّكَ مَا لَمْ تَتَصَوَّرِ الْوُجُودَ أولا، استحال أن تتصور العدم، فإنك لَا تَتَصَوَّرُ مِنَ الْعَدَمِ إِلَّا ارْتِفَاعَ الْوُجُودِ. فَتَصَوُّرُ الْوُجُودِ غَنِيٌّ عَنْ تَصَوُّرِ الْعَدَمِ، وَتَصَوُّرُ الْعَدَمِ مَسْبُوقٌ بِتَصَوُّرِ الْوُجُودِ، فَإِنْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَمَا السَّبَبُ فِي قَلْبِ هَذِهِ الْقَضِيَّةِ فِي هَذِهِ الْكَلِمَةِ حَتَّى قَدَّمْنَا النَّفْيَ وَأَخَّرْنَا الْإِثْبَاتَ.

İkinci İnceleme: Bu kelimeyle ilgili olarak [şu husustur]: Nefyin tasavvuru, ispatın tasavvurundan sonradır. Zira sen öncelikle varlığı tasavvur etmedikçe yokluğu tasavvur etmen imkânsızdır; çünkü sen yokluktan ancak varlığın kalkmasını tasavvur edersin. Dolayısıyla varlığın tasavvuru yokluğun tasavvuruna muhtaç değildir, yokluğun tasavvuru ise varlığın tasavvuruyla öncelenmiştir. Durum böyle olduğuna göre, bu kelimede nefyin öne alınıp ispatın ertelenmesi suretiyle bu önermenin tersyüz edilmesinin sebebi nedir?

وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْأَمْرَ فِي الْعَقْلِ عَلَى مَا ذَكَرْتُ، إِلَّا أَنَّ تَقْدِيمَ النَّفْيِ عَلَى الْإِثْبَاتِ كَانَ لِغَرَضِ إِثْبَاتِ التَّوْحِيدِ وَنَفْيِ الشُّرَكَاءِ وَالْأَنْدَادِ.

Cevap: Akılda mesele zikrettiğin gibidir; ancak nefyin ispattan öne geçirilmesi, tevhidi ispat etmek ve ortaklar ile denkleri nefyetmek gayesi içindir.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: فِي كَلِمَةِ هُوَ اعْلَمْ أَنَّ الْمَبَاحِثَ اللَّفْظِيَّةَ الْمُتَعَلِّقَةَ بِهُوَ قَدْ تَقَدَّمَتْ فِي بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ أَمَّا الْأَسْرَارُ الْمَعْنَوِيَّةُ فَنَقُولُ، اعْلَمْ أَنَّ الْأَلْفَاظَ عَلَى نَوْعَيْنِ: مُظْهَرَةٌ وَمُضْمَرَةٌ: أَمَّا الْمُظْهَرَةُ فَهِيَ الْأَلْفَاظُ الدَّالَّةُ عَلَى الْمَاهِيَّاتِ الْمَخْصُوصَةِ مِنْ حَيْثُ هِيَ هِيَ، كَالسَّوَادِ، وَالْبَيَاضِ، وَالْحَجَرِ، وَالْإِنْسَانِ، وَأَمَّا الْمُضْمَرَاتُ فَهِيَ الألفاظ الدالة على شيء ما، هو المتكلم، وَالْمُخَاطَبِ، وَالْغَائِبِ، مِنْ غَيْرِ دَلَالَةٍ عَلَى مَاهِيَّةِ ذَلِكَ الْمُعَيَّنِ، وَهِيَ ثَلَاثَةٌ: أَنَا، وَأَنْتَ، وَهُوَ، وَأَعْرَفُهَا أَنَا، ثُمَّ أَنْتَ، ثُمَّ هُوَ، وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّرْتِيبِ أَنَّ تَصَوُّرِي لِنَفْسِي مِنْ حَيْثُ أَنِّي أَنَا مِمَّا لَا يَتَطَرَّقُ إِلَيْهِ الِاشْتِبَاهُ، فَإِنَّهُ مِنَ الْمُسْتَحِيلِ أَنْ أَصِيرَ مُشْتَبَهًا بِغَيْرِي، أَوْ يَشْتَبِهَ بِي غَيْرِي، بِخِلَافِ أَنْتَ، فَإِنَّكَ قَدْ تَشْتَبِهُ بِغَيْرِكَ، وَغَيْرُكُ يَشْتَبِهُ بِكَ فِي عَقْلِي وَظَنِّي، وَأَيْضًا فَأَنْتَ أَعْرَفُ مِنْ هُوَ، فَالْحَاصِلُ أَنَّ أَشَدَّ الْمُضْمَرَاتِ عِرْفَانًا أَنَا وَأَشَدَّهَا بُعْدًا عَنِ الْعِرْفَانِ. (هُوَ) وَأَمَّا (أَنْتَ) فَكَالْمُتَوَسِّطِ بَيْنَهُمَا، وَالتَّأَمُّلُ التَّامُّ يَكْشِفُ عَنْ صِدْقِ هَذِهِ الْقَضِيَّةِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَعْرَفَ الضَّمَائِرِ قَوْلًا قَوْلِي (أَنَا) أَنَّ الْمُتَكَلِّمَ حَصَلَ لَهُ عِنْدَ الِانْفِرَادِ لَفْظٌ يَسْتَوِي فِيهِ الْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ مِنْ غَيْرِ فَصْلٍ، لِأَنَّ الْفَصْلَ إِنَّمَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ عِنْدَ الْخَوْفِ مِنَ الِالْتِبَاسِ، وهاهنا لَا يُمْكِنُ الِالْتِبَاسُ، فَلَا حَاجَةَ إِلَى الْفَصْلِ، وَأَمَّا عِنْدَ التَّثْنِيَةِ وَالْجَمْعِ فَاللَّفْظُ وَاحِدٌ، أَمَّا فِي الْمُتَّصِلِ فَكَقَوْلِكَ: شَرِبْنَا، وَأَمَّا الْمُنْفَصِلُ فَقَوْلِكَ: نَحْنُ، وَإِنَّمَا كَانَ كَذَلِكَ لِلْأَمْنِ مِنَ اللَّبْسِ، وَأَمَّا الْمُخَاطَبُ فَإِنَّهُ فُصِلَ بَيْنَ لَفْظِ مُؤَنَّثِهِ وَمُذَكَّرِهِ، وَيُثَنَّى وَيُجْمَعُ، لِأَنَّهُ قَدْ يَكُونُ بِحَضْرَةِ الْمُتَكَلِّمِ مُؤَنَّثٌ وَمُذَكَّرٌ وَهُوَ مُقْبِلٌ عَلَيْهِمَا، فَيُخَاطِبُ أَحَدَهُمَا فَلَا يَعْرِفُ حَتَّى يُبَيِّنَهُ بِعَلَامَةٍ: وَتَثْنِيَةُ الْمُخَاطَبِ وَجَمْعُهُ إِنَّمَا حَسُنَ لِهَذِهِ الْعِلَّةِ، وَأَمَّا أَنَّ الْحَاضِرَ أَعْرَفُ مِنَ الْغَائِبِ فَهَذَا أَمْرٌ كَالضَّرُورِيِّ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: ظَهَرَ أَنَّ عِرْفَانَ كُلِّ شَيْءٍ بِذَاتِهِ أَتَمُّ مِنْ عِرْفَانِهِ بِغَيْرِهِ سَوَاءٌ كَانَ حَاضِرًا أَوْ غَائِبًا فَالْعِرْفَانُ التَّامُّ بِاللَّهِ لَيْسَ إِلَّا لِلَّهِ: لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي يَقُولُ لِنَفْسِهِ (أَنَا) وَلَفْظُ (أَنَا) أَعْرَفُ الْأَقْسَامِ الثَّلَاثَةِ، فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ لِأَحَدٍ أَنْ يَسِيرَ إِلَى تِلْكَ الْحَقِيقَةِ بِالضَّمِيرِ الَّذِي هُوَ أَعْرَفُ الضَّمَائِرِ وَهُوَ قَوْلُ (أَنَا) إِلَّا لَهُ سُبْحَانَهُ عَلِمْنَا أَنَّ الْعِرْفَانَ التَّامَّ بِهِ ﷾ ليس الإله.

Üçüncü İnceleme: Hüve (هُوَ) kelimesi hakkındadır. Bil ki hüve lafzıyla ilgili lafzi incelemeler { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } bahsinde geçmişti. Manevi sırlara gelince, deriz ki: Bil ki lafızlar iki kısımdır: Muzher (açık isim) ve muzmer (zamir). Açık isimler; bizzat kendileri olmaları cihetiyle mahsus mahiyetlere delalet eden lafızlardır; siyahlık, beyazlık, taş ve insan gibi. Zamirler ise muayyen bir varlığın mahiyetine delalet etmeksizin mütekellim (konuşan), muhatap (kendisine hitap edilen) veya gaip (bulunmayan) olan herhangi bir şeye delalet eden lafızlardır. Bunlar üç tanedir: Ene (أَنَا / ben), ente (أَنْتَ / sen) ve hüve (هُوَ / o). Bunların en belirgini ene (ben), sonra ente (sen), sonra hüve (o) zamiridir. Bu tertibin doğruluğunun delili şudur: Benim 'ben' olmam cihetiyle kendimi tasavvur etmeme hiçbir şüphe giremez; zira benim başkasıyla karışmam yahut başkasının benimle karışması imkânsızdır. Ente (sen) ise böyle değildir; çünkü senin başkasıyla karışman veya başkasının seninle karışması aklımda ve zannımda mümkündür. Ayrıca ente (sen), hüve (o) zamirinden daha belirgindir. Netice itibarıyla zamirlerin bilinirlik bakımından en güçlüsü ene (ben), bilinirlikten en uzağı ise hüve (هُوَ)'dir. Ente (أَنْتَ) ise ikisinin ortasındadır. Tam bir tefekkür bu hükmün doğruluğunu ortaya çıkarır. Söz olarak zamirlerin en belirgininin 'ene' (ben) sözüm olduğuna delalet eden hususlardan biri de şudur: Mütekellim tekil olduğunda müzekker ve müennesin hiçbir ayrım olmaksızın eşit olduğu tek bir lafza sahiptir; zira ayrım ancak iltibas korkusu olduğunda gerekir, burada ise iltibas mümkün olmadığından ayrıma ihtiyaç yoktur. Tesniye (ikil) ve cemi (çoğul) halinde ise lafız tektir; muttasılda 'şeribnâ' (içtik), munfasılda ise 'nahnü' (biz) demen gibi. Bu da iltibasın bulunmamasından ötürü böyledir. Muhatap ise müennesi ile müzekkerinin lafzı arasında ayrım yapılmış, ayrıca tesniye ve cemi yapılmıştır; çünkü mütekellimin huzurunda hem bir müennes hem bir müzekker bulunabilir, o da ikisine yönelmiş olabilir. Dolayısıyla birine hitap ettiğinde bir alametle belirtmedikçe muhatap anlaşılmaz. Muhatabın tesniye ve cemi yapılması da bu illetten ötürü güzel görülmüştür. Huzurda olanın gaip olandan daha belirgin olması ise apaçık zorunlu bir husustur. Bunu bildiğine göre deriz ki: Her şeyin kendi zatıyla bilinmesinin, gerek hazır olsun gerek gaip olsun başkasıyla bilinmesinden daha tam olduğu ortaya çıkmıştır. Dolayısıyla Allah'ı tam bir irfanla bilmek ancak Allah'a mahsustur; zira bizzat kendisine 'ene' (ben) diyen yalnız O'dur. 'Ene' lafzı ise üç kısmın en belirginidir. Zamirlerin en belirgini olan 'ene' (ben) sözüyle o hakikate doğru yol almaya O Sübhânehu'dan başka hiç kimsenin gücü yetmediğine göre, O azze ve celle'yi tam olarak bilmenin yalnız O'na mahsus olduğunu anlarız.

بَقِيَ أَنَّ هُنَاكَ قَوْمًا يُجَوِّزُونَ الِاتِّحَادَ: الْأَرْوَاحُ الْبَشَرِيَّةُ إِذَا اسْتَنَارَتْ بِأَنْوَارِ مَعْرِفَةِ تِلْكَ الْحَقِيقَةِ اتَّحَدَ الْعَاقِلُ بِالْمَعْقُولِ وَعِنْدَ الِاتِّحَادِ يَصِحُّ لِذَلِكَ الْعَارِفِ أَنْ يَقُولَ: أَنَا اللَّهُ إِلَّا أَنَّ الْقَوْلَ بِالِاتِّحَادِ غَيْرُ مَعْقُولٍ، لِأَنَّ حَالَ الِاتِّحَادِ إِنْ فَنِيَا أَوْ أَحَدُهُمَا، فَذَاكَ لَيْسَ بِاتِّحَادٍ، وَإِنْ بَقِيَا فَهُمَا اثْنَانِ لَا وَاحِدٌ، / وَلَمَّا انْسَدَّ هَذَا الطَّرِيقُ الَّذِي هُوَ

Geriye şu kalıyor: İttihadı (birlik/bütünleşmeyi) caiz gören bir topluluk vardır; [onlara göre] beşerî ruhlar o hakikatin marifet nurlarıyla aydınlandığında akleden ile akledilen birleşir ve ittihad vaktinde o arifin 'Ene'llâh' (Ben Allah'ım) demesi sahih olur. Ne var ki ittihad sözü aklen muhaldir; zira ittihad anında şayet her ikisi yahut biri yok olursa bu ittihad değildir; şayet ikisi de baki kalırsa o vakit bir değil iki olurlar. / İşarette en mükemmel yol olan bu yol kapandığına göre,

أَكْمَلُ الطُّرُقِ فِي الْإِشَارَةِ بَقِيَ الطَّرِيقَانِ الْآخَرَانِ، وَهُوَ (أَنْتَ) وَ (هُوَ) أَمَّا (أَنْتَ) فَهُوَ لِلْحَاضِرِينَ فِي مَقَامَاتِ الْمُكَاشَفَاتِ وَالْمُشَاهَدَاتِ لِمَنْ فَنِيَ عَنْ جَمِيعِ الْحُظُوظِ الْبَشَرِيَّةِ عَلَى مَا أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ يُونُسَ ﵇ أَنَّهُ بَعْدَ أَنْ فَنِيَ عَنْ ظُلُمَاتِ عَالَمِ الْحُدُوثِ وَعَنْ آثَارِ الْحُدُوثِ وَصَلَ إِلَى مَقَامِ الشُّهُودِ فَقَالَ: فَنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٨٧] وَهَذَا يُنَبِّهُكَ عَلَى أَنَّهُ لَا سَبِيلَ إِلَى الْوُصُولِ إِلَى مَقَامِ الْمُشَاهَدَةِ وَالْمُخَاطَبَةِ إِلَّا بِالْغَيْبَةِ عَنْ كُلِّ مَا سِوَاهُ

geriye diğer iki yol kalır; bunlar da 'ente' (أَنْتَ) ve 'hüve' (هُوَ)'dir. 'Ente' (sen) zamirine gelince; bu, bütün beşerî arzulardan fani olmuş kimseler için mükaşefe ve müşahede makamlarında hazır bulunanlara aittir. Nitekim Allah Teâlâ Yunus aleyhisselâm'dan, hudûs (yaratılmışlık) âleminin karanlıklarından ve hudûsun eserlerinden fani olduktan sonra şuhûd makamına ulaştığını haber vererek şöyle buyurmuştur: { فَنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ } “karanlıklar içinde: «Senden başka hiçbir ilah yoktur» diye niyaz etti” [Enbiyâ, 87]. Bu ayet sana müşahede ve hitap makamına ulaşmanın ancak O'nun dışındaki her şeyden gaybubet etmekle (fani olmakla) mümkün olacağını tenbih eder.

وَقَالَ مُحَمَّدٌ ﷺ: «لَا أُحْصِي ثَنَاءً عَلَيْكَ أَنْتَ كَمَا أَثْنَيْتَ عَلَى نفسك»

Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem de: “Sana yapılan övgüleri sayıp bitiremem; Sen, kendini övdüğün gibisin” buyurmuştur.

وأما هُوَ فللغائبين، ثم هاهنا بَحْثٌ وَهُوَ أَنَّ هُوَ فِي حَقِّهِ أَشْرَفُ الْأَسْمَاءِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ:

Hüve (هُوَ) zamirine gelince, bu gıyap makamında bulunanlar içindir. Burada bir inceleme vardır ki o da 'hüve' lafzının O'nun hakkında isimlerin en şereflisi olduğudur. Buna birkaç vecih delalet eder:

أَحَدُهَا: أَنَّ الِاسْمَ إِمَّا كُلِّيٌّ أَوْ جُزْئِيٌّ، وَأَعْنِي بِكُلِّيٍّ أَنْ يَكُونَ مَفْهُومُهُ بِحَيْثُ لَا يَمْنَعُ تَصَوُّرُهُ مِنْ وُقُوعِ الشَّرِكَةِ، وَأَعْنِي بِالْجُزْئِيِّ أَنْ يَكُونَ نَفْسُ تَصَوُّرِهِ مَانِعًا مِنَ الشَّرِكَةِ، وَهُوَ اللَّفْظُ الدَّالُّ عَلَيْهِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ ذَلِكَ الْمُعَيَّنُ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ فَالْمُشَارُ إِلَيْهِ بِذَلِكَ الِاسْمِ لَيْسَ هُوَ الْحَقَّ سُبْحَانَهُ، لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ الْمَفْهُومُ مِنْ ذَلِكَ الِاسْمِ أَمْرًا لَا يَمْنَعُ الشَّرِكَةَ وَذَاتُهُ الْمُعَيَّنَةُ ﷾ مَانِعَةٌ مِنَ الشَّرِكَةِ وَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِ بِذَلِكَ الِاسْمِ لَيْسَ هُوَ الْحَقَّ سُبْحَانَهُ، فَإِذَنْ جَمِيعُ الْأَسْمَاءِ الْمُشْتَقَّةِ: كَالرَّحْمَنِ، وَالرَّحِيمِ، وَالْحَكِيمِ، وَالْعَلِيمِ، وَالْقَادِرِ، لَا يَتَنَاوَلُ ذَاتَهُ الْمَخْصُوصَةَ وَلَا يَدُلُّ عَلَيْهَا بِوَجْهٍ الْبَتَّةَ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ فَهُوَ الْمُسَمَّى بِاسْمِ الْعِلْمِ وَالْعِلْمُ قَائِمٌ مَقَامَ الْإِشَارَةِ فَلَا فَرْقَ بَيْنَ قَوْلِكَ: يَا زَيْدُ وَبَيْنَ قَوْلِكَ: يَا أَنْتَ وَيَا هُوَ. وَإِذَا كَانَ الْعِلْمُ قَائِمًا مَقَامَ الْإِشَارَةِ فَالْعِلْمُ فَرْعٌ وَاسْمُ الْإِشَارَةِ أَصْلٌ وَالْأَصْلُ أَشْرَفُ مِنَ الْفَرْعِ، فَقَوْلُنَا: يَا أَنْتَ، يَا هُوَ أَشْرَفُ مِنْ سَائِرِ الْأَسْمَاءِ بِالْكُلِّيَّةِ إِلَّا أَنَّ الْفَرْقَ أَنَّ (أَنْتَ) لَفْظٌ يَتَنَاوَلُ الْحَاضِرَ وَ (هُوَ) يَتَنَاوَلُ الْغَائِبَ وَفِيهِ سِرٌّ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ (هُوَ) إِنَّمَا يَصِحُّ التَّعْبِيرُ عَنْهُ إِذَا حَصَلَ فِي الْعَقْلِ صُورَةُ ذَلِكَ الشَّيْءِ وَقَوْلُكَ (هُوَ) يَتَنَاوَلُ تِلْكَ الصُّورَةَ وَهِيَ حَاضِرَةٌ، فَقَدْ عَادَ الْقَوْلُ إِلَى أَنَّ (هُوَ) أَيْضًا لَا يَتَنَاوَلُ إِلَّا الْحَاضِرَ. وَثَانِيهَا: أَنَّا قَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ حَقِيقَةَ الْحَقِّ مُنَزَّهَةٌ عَنْ جَمِيعِ أَنْحَاءِ التَّرَاكِيبِ، وَالْفَرْدُ الْمُطْلَقُ لَا يُمْكِنُ نَعْتُهُ، لِأَنَّ النَّعْتَ يَقْتَضِي الْمُغَايَرَةَ بَيْنَ الْمَوْصُوفِ وَالصِّفَةِ وَعِنْدَ حُصُولِ الْغَيْرِيَّةِ لَا تَبْقَى الْفَرْدَانِيَّةُ، وَأَيْضًا لَا يُمْكِنُ الْإِخْبَارُ عَنْهُ لِأَنَّ النعت يَقْتَضِي مُخْبَرًا عَنْهُ وَمُخْبِرًا بِهِ وَذَلِكَ يُنَافِي الْفَرْدَانِيَّةَ، فَثَبَتَ أَنَّ جَمِيعَ الْأَسْمَاءِ الْمُشْتَقَّةِ قَاصِرَةٌ عَنِ الْوُصُولِ إِلَى كُنْهِ حَقِيقَةِ الْحَقِّ وَأَمَّا لَفْظُ (هُوَ) فَإِنَّهُ يَصِلُ إِلَى كُنْهِ تِلْكَ الْحَقِيقَةِ الْمُفْرَدَةِ الْمُبَرَّأَةِ عَنْ جَمِيعِ جِهَاتِ الْكَثْرَةِ فَهَذِهِ اللَّفْظَةُ لِوُصُولِهَا إِلَى كُنْهِ الْحَقِيقَةِ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ أَشْرَفَ مِنْ سَائِرِ الْأَلْفَاظِ الَّتِي يَمْتَنِعُ وُصُولُهَا إِلَى كُنْهِ تِلْكَ الْحَقِيقَةِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْأَلْفَاظَ الْمُشْتَقَّةَ دَالَّةٌ عَلَى حُصُولِ صِفَةٍ لِلذَّاتِ ثُمَّ مَاهِيَّاتُ صِفَةِ الْحَقِّ أَيْضًا غَيْرُ مَعْلُومَةٍ إِلَّا بِآثَارِهَا الظَّاهِرَةِ فِي عَالَمِ الْحُدُوثِ، فَلَا يُعْرَفُ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا أَنَّهُ الْأَمْرُ الَّذِي بِاعْتِبَارِهِ صَحَّ مِنْهُ الْإِحْكَامُ وَالْإِتْقَانُ، وَمِنْ قُدْرَتِهِ إِلَّا أَنَّهَا الْأَمْرُ الَّذِي بِاعْتِبَارِهِ صَحَّ مِنْهُ صُدُورُ الْفِعْلِ وَالتَّرْكِ، فَإِذَنْ هَذِهِ الصِّفَاتُ لا يمكننا تعلقها إِلَّا عِنْدَ الِالْتِفَاتِ إِلَى الْأَحْوَالِ الْمُخْتَلِفَةِ فِي عَالَمِ الْحُدُوثِ، فَالْأَلْفَاظُ الْمُشْتَقَّةُ لَا تُشِيرُ إِلَى الْحَقِّ سُبْحَانَهُ وَحْدَهُ، بَلْ تُشِيرُ إِلَيْهِ وَإِلَى عَالَمِ الْحُدُوثِ مَعًا/ وَالنَّاظِرُ إِلَى شَيْئَيْنِ لَا يَكُونُ مُسْتَكْمِلًا فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بَلْ يَكُونُ نَاقِصًا قَاصِرًا، فَإِذَنْ جَمِيعُ الْأَسْمَاءِ الْمُشْتَقَّةِ لا تفيد كمال الاستغراق في مقام معرفة الحق بل كلها تَصِيرُ حِجَابًا بَيْنَ الْعَبْدِ وَبَيْنَ الِاسْتِغْرَاقِ فِي مَعْرِفَةِ الرَّبِّ، وَأَمَّا (هُوَ) فَإِنَّهُ لَفْظٌ يَدُلُّ عيله مِنْ حَيْثُ هُوَ هُوَ لَا مِنْ حَيْثُ عَرَضَتْ لَهُ إِضَافَةٌ أَوْ نِسْبَةٌ بِالْقِيَاسِ إِلَى عَالَمِ الْحُدُوثِ، فَكَانَ لَفْظُ (هُوَ) يُوَصِّلُكَ إِلَى الحق ويقطعك عما سواء، وَمَا عَدَاهُ مِنَ الْأَسْمَاءِ فَإِنَّهُ لَا يَقْطَعُكَ عما سواء، فكان لفظ (هُوَ) أَشْرَفَ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْبَرَاهِينَ السَّالِفَةَ قَدْ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ مَنْبَعَ الْجَلَالِ وَالْعِزَّةِ هُوَ الذَّاتُ، وَأَنَّ ذَاتَهُ مَا كَمُلَتْ بِالصِّفَاتِ بَلْ ذَاتُهُ لِكَمَالِهَا اسْتَلْزَمَتْ

Birincisi: İsim ya küllidir ya cüzidir. Külliden kastım, mefhumunun tasavvur edilmesinin ortaklığın vuku bulmasına engel olmamasıdır. Cüziden kastım ise bizzat tasavvurunun ortaklığa engel olmasıdır ki bu da o muayyen varlık olması cihetiyle ona delalet eden lafızdır. Şayet birinci kısımdan ise, o isimle işaret edilen Hak Sübhânehu değildir; zira o isimden anlaşılan mefhum ortaklığa engel olmayan bir husus iken O'nun muayyen Zat-ı Âlisi azze ve celle ortaklığa engeldir. Dolayısıyla o isimle işaret edilenin Hak Sübhânehu olmadığını kesin olarak kabul etmek gerekir. O halde er-Rahmân, er-Rahîm, el-Hakîm, el-Alîm ve el-Kâdir gibi bütün müştak (türemiş) isimler O'nun mahsus Zatını kapsamaz ve hiçbir vechile O'na delalet etmez. Şayet ikinci kısımdan ise, bu alem (özel isim) diye isimlendirilen şeydir. Özel isim ise işaret makamına kaimdir; dolayısıyla senin: 'Ey Zeyd!' demen ile 'Ey sen!' ve 'Ey o!' demen arasında fark yoktur. Özel isim işaret yerine geçtiğine göre, özel isim fer', işaret ismi ise asıldır ve asıl fer'den daha şereflidir. Dolayısıyla bizim: 'Yâ Ente' (Ey Sen), 'Yâ Hû' (Ey O) dememiz bütünüyle diğer isimlerden daha şereflidir. Şu kadar var ki aradaki fark şudur: 'Ente' (sen) lafzı hazır olanı kapsar, 'hüve' (o) ise gaip olanı kapsar. Bunda bir başka sır daha vardır; o da şudur: 'Hüve' lafzıyla ifade etmek ancak o şeyin sureti akılda hâsıl olduğunda sahih olur. Senin 'hüve' demen o sureti kapsar ve o suret de hazırdır; dolayısıyla söz, 'hüve' lafzının da ancak hazır olanı kapsadığı neticesine geri döner. İkincisi: Biz Hakk'ın hakikatinin her türlü terkip biçimlerinden münezzeh olduğunu delillendirdik. Mutlak fert ise nitelenemez; çünkü niteleme, sıfat ile mevsof arasında bir başkalık gerektirir; başkalık hâsıl olduğunda ise ferdiyet (birlik) kalmaz. Ayrıca O'ndan haber vermek de mümkün değildir; çünkü niteleme, hakkında haber verilen bir şey ile kendisiyle haber verilen bir şey gerektirir ki bu da ferdiyete aykırıdır. Böylece bütün müştak isimlerin Hakk'ın hakikatinin künhüne ulaşmaktan kusurlu kaldığı sabit olmuştur. 'Hüve' lafzı ise çokluk cihetlerinin tamamından arınmış olan o mücerret hakikatin künhüne ulaşır. Bu lafız hakikatin künhüne ulaştığı için, o hakikatin künhüne ulaşması imkânsız olan diğer bütün lafızlardan daha şerefli olması vacip olmuştur. Üçüncüsü: Müştak lafızlar zat için bir sıfatın husulüne delalet eder. Sonra Hakk'ın sıfatının mahiyetleri de ancak hudûs âlemindeki zahir eserleriyle bilinir. Dolayısıyla O'nun ilminden ancak kendisi sebebiyle sağlamlaştırma ve kusursuz yapmanın sahih olduğu bir husus bilinir; kudretinden ise ancak kendisi sebebiyle fiilin sadır olması ve terk edilmesinin sahih olduğu bir husus bilinir. O halde hudûs âlemindeki muhtelif hallere iltifat edilmeksizin bu sıfatları kavramamız mümkün değildir. Binaenaleyh müştak lafızlar yalnız Hak Sübhânehu'ya işaret etmez; bilakis O'na ve hudûs âlemine birlikte işaret eder. / İki şeye birden bakan kimse ise her ikisinde de kâmil olamaz, aksine noksan ve kusurlu olur. O halde bütün müştak isimler Hakk'ın marifeti makamında tam bir istiğrak (kendinden geçme) sağlamaz; bilakis hepsi kul ile Rabbin marifetinde istiğrak arasında bir perde olur. 'Hüve' lafzı ise hudûs âlemine kıyasla O'na bir izafet veya nisbet arız olması cihetiyle değil, bizzat O olması cihetiyle O'na delalet eden bir lafızdır. Dolayısıyla 'hüve' lafzı seni Hakk'a ulaştırır ve O'nun dışındaki her şeyden koparır; O'nun dışındaki isimler ise seni O'nun dışındakilerden koparmaz. Bu sebeple 'hüve' lafzı daha şereflidir. Dördüncüsü: Geçmiş bürhanlar celal ve izzet menbaının bizzat Zat olduğunu, O'nun Zatının sıfatlarla kemal bulmadığını, bilakis Zatının kemalinden ötürü

صِفَاتِ الْكَمَالِ، وَلَفْظُ (هُوَ) يُوَصِّلُكَ إِلَى يَنْبُوعِ الرَّحْمَةِ وَالْعِزَّةِ وَالْعُلُوِّ وَهُوَ الذَّاتُ وَسَائِرُ الْأَلْفَاظِ لَا تُوَقِّفُكَ إِلَّا فِي مَقَامَاتِ النُّعُوتِ وَالصِّفَاتِ، فَكَانَ لَفْظُ (هُوَ) أَشْرَفَ، فَهَذَا مَا خَطَرَ بِالْبَالِ فِي الْكَشْفِ عَنْ أَسْرَارِ لَفْظِ (هُوَ) وَإِلَيْهِ الرَّغْبَةُ سُبْحَانَهُ فِي أَنْ يُنَوِّرَ بِدُرَّةٍ مِنْ لَمَعَاتِ أَنْوَارِهَا صُدُورَنَا وَأَسْرَارَنَا، وَيُرَوِّحَ بِهَا عُقُولَنَا وَأَرْوَاحَنَا حَتَّى نَتَخَلَّصَ مِنْ ضِيقِ عَالَمِ الْحُدُوثِ إِلَى فُسْحَةِ مَعَارِجِ الْقِدَمِ، وَنَرْقَى مِنْ حضيض ظلمة البشرية إلى سموات الْأَنْوَارِ وَمَا ذَلِكَ عَلَيْهِ بِعَزِيزٍ.

kemal sıfatlarını iktiza ettiğini göstermiştir. 'Hüve' lafzı seni rahmetin, izzetin ve yüceliğin pınarı olan Zata ulaştırır; diğer lafızlar ise seni ancak vasıf ve sıfat makamlarında durdurur. Dolayısıyla 'hüve' lafzı daha şereflidir. İşte 'hüve' lafzının sırlarını keşfetme sadedinde akla gelenler bunlardır. Nurlarının parıltılarından bir inciyle göğüslerimizi ve sırlarımızı aydınlatması, akıllarımızı ve ruhlarımızı onunla ferahlatması, böylece hudûs âleminin darlığından kıdem miraçlarının genişliğine kurtulmamız ve beşeriyet karanlığının çukurundan nurlar semasına yükselmemiz hususunda rağbet O Sübhânehu'yadır. Bu da O'na asla güç değildir.

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: قَالَ النَّحْوِيُّونَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ ارْتَفَعَ هُوَ لِأَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ مَوْضِعِ لَا مَعَ الِاسْمِ وَلْنَتَكَلَّمْ فِي قَوْلِهِ: مَا جَاءَنِي رَجُلٌ إِلَّا زِيدٌ فَقَوْلُهُ: إِلَّا زِيدٌ مَرْفُوعٌ عَلَى الْبَدَلِيَّةِ لِأَنَّ الْبَدَلِيَّةَ هِيَ الْإِعْرَاضُ عَنِ الْأَوَّلِ وَالْأَخْذُ بِالثَّانِي فَكَأَنَّكَ قُلْتَ: مَا جَاءَنِي إِلَّا زَيْدٌ وَهَذَا مَعْقُولٌ لِأَنَّهُ يُفِيدُ نَفْيَ الْمَجِيءِ عَنِ الْكُلِّ إِلَّا عَنْ زَيْدٍ، أَمَّا قَوْلُهُ: جَاءَنِي إِلَّا زَيْدًا فَهَهُنَا الْبَدَلِيَّةُ غَيْرُ مُمْكِنَةٍ لِأَنَّهُ يَصِيرُ فِي التَّقْدِيرِ: جَاءَنِي خَلْقٌ إِلَّا زَيْدًا، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّهُ جَاءَ كُلُّ أَحَدٍ إِلَّا زَيْدًا وَذَلِكَ مُحَالٌ فَظَهَرَ الْفَرْقُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Dokuzuncu Mesele: Nahivciler Allah Teâlâ'nın: { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } kavlinde 'hüve' lafzının, 'lâ' ile isminin mevkiinden bedel olduğu için merfu olduğunu söylemişlerdir. [Meselenin izahı için] 'Mâ câenî racülün illâ Zeydün' (Bana Zeyd'den başka hiçbir adam gelmedi) sözü hakkında konuşalım: Buradaki 'illâ Zeydün' sözü bedeliyet üzere merfudur; çünkü bedeliyet birinciden yüz çevirip ikinciyi almaktır. Sanki sen: 'Bana Zeyd'den başkası gelmedi' demiş gibi olursun. Bu akla uygundur; çünkü Zeyd müstesna herkesten gelme fiilini nefyetmeyi ifade eder. 'Câenî illâ Zeyden' sözüne gelince; burada bedeliyet mümkün değildir, zira takdirde: 'Bana Zeyd müstesna bir topluluk geldi' şeklini alır ki bu da Zeyd hariç herkesin geldiğini iktiza eder; bu ise muhaldir. Böylece fark ortaya çıkmıştır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

أَمَّا الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ فَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي تَفْسِيرِهِمَا وَبَيَّنَّا أَنَّ الرَّحْمَةَ فِي حَقِّهِ سُبْحَانَهُ هِيَ النِّعْمَةُ وَفَاعِلُهَا هُوَ الرَّاحِمُ فَإِذَا أَرَدْنَا إِفَادَةَ الْكَثْرَةِ قُلْنَا (رَحِيمٌ) وَإِذَا أَرَدْنَا الْمُبَالَغَةَ التَّامَّةَ الَّتِي لَيْسَتْ إِلَّا لَهُ سُبْحَانَهُ قُلْنَا الرَّحْمنُ.

er-Rahmân ve er-Rahîm isimlerine gelince; bunların tefsirine dair söz daha önce geçmişti ve O Sübhânehu hakkındaki rahmetin nimet olduğunu, o nimetin failinin de 'er-Râhim' olduğunu açıklamıştık. Şayet çokluk ifade etmek istersek 'Rahîm', yalnız O Sübhânehu'ya mahsus olan tam bir mübalağa ifade etmek istersek 'er-Rahmân' deriz.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ إِنَّمَا خَصَّ هَذَا الْمَوْضِعَ بِذِكْرِ هَاتَيْنِ الصِّفَتَيْنِ لِأَنَّ ذِكْرَ الْإِلَهِيَّةِ الْفَرْدَانِيَّةِ يُفِيدُ الْقَهْرَ وَالْعُلُوَّ فَعَقَّبَهُمَا بِذِكْرِ هَذِهِ الْمُبَالَغَةِ فِي الرَّحْمَةِ تَرْوِيحًا لِلْقُلُوبِ عَنْ هَيْبَةِ الْإِلَهِيَّةِ، وَعِزَّةِ الْفَرْدَانِيَّةِ وَإِشْعَارًا بِأَنَّ رَحْمَتَهُ سَبَقَتْ غَضَبَهُ وَأَنَّهُ مَا خلق الخلق إلا للرحمة والإحسان.

Bil ki O Sübhânehu bu makamı özellikle bu iki sıfatı zikretmeye tahsis etmiştir; zira ferdaniyet sahibi ilahlığın zikredilmesi kahır ve yücelik ifade eder. Kalpleri ilahlığın heybetinden ve ferdaniyetin izzetinden ferahlatmak, rahmetinin gazabını geçtiğini ve mahlukatı ancak rahmet ve ihsan için yarattığını bildirmek üzere bu iki sıfatın ardından rahmetteki bu mübalağayı zikretmiştir.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٦٤]

[Bakara Suresi (2), Ayet 164]

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (١٦٤)

{ إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (١٦٤) } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde, insanlara fayda sağlayan şeylerle denizde akıp giden gemilerde, Allah'ın gökten su indirip onunla ölümünden sonra yeri diriltmesinde ve orada her türlü canlıyı yaymasında, rüzgârları sevk etmesinde ve gökle yer arasında boyun eğdirilmiş bulutlarda, akleden bir topluluk için elbette nice deliller vardır. (164)”

اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا حَكَمَ بِالْفَرْدَانِيَّةِ وَالْوَحْدَانِيَّةِ ذَكَرَ ثَمَانِيَةَ أَنْوَاعٍ مِنَ الدَّلَائِلِ الَّتِي يُمْكِنُ أَنْ يُسْتَدَلَّ بِهَا عَلَى وُجُودِهِ سبحانه أولا وعلى توحيده وبراءته على الْأَضْدَادِ وَالْأَنْدَادِ ثَانِيًا، وَقَبْلَ الْخَوْضِ فِي شَرْحِ تكلم الدَّلَائِلِ لَا بُدَّ مِنْ بَيَانِ مَسَائِلَ:

Bil ki O azze ve celle ferdiyet ve vahdaniyet ile hükmedince, evvela Sübhânehu'nun varlığına, saniyen tevhidine ve zıtlar ile denklerden münezzeh olduğuna delil getirilebilecek sekiz çeşit delil zikretmiştir. Bu delillerin şerhine girişmeden önce birkaç meselenin açıklanması gerekmektedir:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: وَهِيَ أَنَّ النَّاسَ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْخَلْقَ هَلْ هُوَ الْمَخْلُوقُ أَوْ غَيْرُهُ؟ فَقَالَ عَالَمٌ مِنَ النَّاسِ:

Birinci Mesele: İnsanlar 'halk' (yaratma) fiilinin 'mahlûk'un (yaratılanın) bizzat kendisi mi yoksa gayrısı mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. İnsanlardan bir topluluk şöyle demiştir:

الْخَلْقُ هُوَ الْمَخْلُوقُ. وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِالْآيَةِ وَالْمَعْقُولِ، أَمَّا الْآيَةُ فَهِيَ هَذِهِ الْآيَةُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ إِلَى قَوْلِ: لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْآيَاتِ ليست إلا في الْمَخْلُوقُ، وَأَمَّا الْمَعْقُولُ فَقَدِ احْتَجُّوا عَلَيْهِ بِأُمُورٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ الْخَلْقَ عِبَارَةٌ عَنْ إِخْرَاجِ الشَّيْءِ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ، فَهَذَا الْإِخْرَاجُ لَوْ كَانَ أَمْرًا مُغَايِرًا لِلْقُدْرَةِ وَالْأَثَرِ فَهُوَ إِمَّا أن يكون قديما أو حديثا، فَإِنْ كَانَ قَدِيمًا فَقَدْ حَصَلَ فِي الْأَزَلِ مُسَمَّى الْإِخْرَاجِ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ وَالْإِخْرَاجُ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ مَسْبُوقٌ بِالْعَدَمِ وَالْأَزَلُ هُوَ نَفْيُ الْمَسْبُوقِيَّةِ فَلَوْ حَصَلَ الْإِخْرَاجُ فِي الْأَزَلِ لَزِمَ اجْتِمَاعُ النَّقِيضَيْنِ وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِنْ كَانَ مُحْدَثًا فَلَا بُدَّ لَهُ أَيْضًا مِنْ مُخْرِجٍ يُخْرِجُهُ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ فَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ إِخْرَاجٍ آخَرَ وَالْكَلَامُ فِيهِ كَمَا فِي الْأَوَّلِ وَيَلْزَمُ التَّسَلْسُلُ.

Halk, mahlukun bizzat kendisidir. Bu görüşe hem ayetle hem de akılla delil getirmişlerdir. Ayete gelince; bu ayettir; zira Allah Teâlâ: { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde...” buyurarak { لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “akleden bir topluluk için elbette nice deliller vardır” kavline kadar zikretmiştir. Malumdur ki ayetler (deliller) ancak mahluktadır. Akli delile gelince; buna birkaç hususla delil getirmişlerdir: Birincisi: Halk (yaratma), bir şeyi yokluktan varlığa çıkarmaktan ibarettir. Bu çıkarma fiili şayet kudretten ve eserden başka bir husus olsaydı, ya kadim ya da hadis olurdu. Şayet kadim olsaydı, yokluktan varlığa çıkarma mefhumu ezelde hâsıl olmuş olurdu; oysa yokluktan varlığa çıkarma fiili yokluk ile öncelenmiştir, ezel ise öncelenmişliğin nefyidir. Dolayısıyla çıkarma ezelde hâsıl olsaydı iki zıddın birleşmesi lazım gelirdi ki bu muhaldir. Şayet hadis olsaydı, onu da yokluktan varlığa çıkaracak bir çıkarıcıya muhtaç olurdu; bu takdirde onun için de başka bir çıkarma fiili gerekir, onun hakkındaki söz de birincisi gibi olur ve teselsül lazım gelirdi.

وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى فِي الْأَزَلِ لَمْ يَكُنْ مُخْرِجًا لِلْأَشْيَاءِ مِنْ عَدَمِهَا إِلَى وُجُودِهَا، ثُمَّ فِي الْأَزَلِ هَلْ أَحْدَثَ أَمْرًا أَوْ لَمْ

İkincisi: Allah Teâlâ ezelde eşyayı yokluğundan varlığına çıkarıyor değildi. Sonra [zaman başladığında] bir şey ihdas etti mi, yoksa

يُحْدِثْ؟ فَإِنْ أَحْدَثَ أَمْرًا فَذَلِكَ الْأَمْرُ الْحَادِثُ هُوَ الْمَخْلُوقُ، وَإِنْ لَمْ يُحْدِثْ أَمْرًا فَاللَّهُ تَعَالَى قَطُّ لَمْ يَخْلُقْ شَيْئًا.

ihdas etmedi mi? Şayet bir şey ihdas ettiyse, o hadis olan şey mahlûktur. Şayet bir şey ihdas etmediyse, Allah Teâlâ asla bir şey yaratmamış olur.

وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمُؤَثِّرِيَّةَ نِسْبَةٌ بَيْنَ ذَاتِ الْمُؤَثِّرِ وَذَاتِ الْأَثَرِ وَالنِّسْبَةُ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ يَسْتَحِيلُ تَقْرِيرُهَا بِدُونِ الْمُنْتَسِبِ فَهَذِهِ الْمُؤَثِّرِيَّةُ إِنْ كَانَتْ حَادِثَةً لَزِمَ التَّسَلْسُلُ وَإِنْ كَانَتْ قَدِيمَةً كَانَتْ مِنْ لَوَازِمِ ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى، وَحُصُولُ الْأَثَرِ إِمَّا فِي الْحَالِ أو في الاستقبال من لوازم هذا الصِّفَةِ الْقَدِيمَةِ الْعَظِيمَةِ وَلَازِمُ اللَّازِمِ لَازِمٌ فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْأَثَرُ مِنْ لَوَازِمِ ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى فَلَا يَكُونُ اللَّهُ تَعَالَى قَادِرًا مُخْتَارًا بَلْ مُلْجِأً مُضْطَرًّا إِلَى ذَلِكَ التَّأْثِيرِ فَيَكُونُ عِلَّةً مُوجِبَةً وَذَلِكَ كُفْرٌ.

Üçüncüsü: Müessirlik (etkileyicilik), müessirin zatı ile eserin zatı arasındaki bir nisbettir; iki şey arasındaki nisbetin ise nisbet edilen şeyler olmaksızın takarrur etmesi imkânsızdır. O halde bu müessirlik şayet hadis ise teselsül lazım gelir; şayet kadim ise Allah Teâlâ'nın zatının gereklerinden olur. Eserin hâsıl olması ise şimdiki zamanda yahut gelecekte bu kadim ve azametli sıfatın gereklerindendir; gereğin gereği de gerektir. Dolayısıyla eserin Allah Teâlâ'nın zatının gereklerinden olması lazım gelir ki bu durumda Allah Teâlâ dilediğini seçen kadir bir fail değil, o tesire mecbur ve muztar bırakılmış olur; binaenaleyh mucib-i bizzat bir illet (zorunlu sebep) haline gelir ki bu da küfürdür.

وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْخَلْقَ غَيْرُ الْمَخْلُوقِ بِوُجُوهٍ. أَوَّلُهَا: أَنْ قَالُوا: لَا نِزَاعَ فِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَوْصُوفٌ بِأَنَّهُ خَالِقٌ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ الْأَشْيَاءَ، وَالْخَالِقُ هُوَ الْمَوْصُوفُ بِالْخَلْقِ، فَلَوْ كَانَ الْخَلْقُ هُوَ الْمَخْلُوقُ لَزِمَ كَوْنُهُ تَعَالَى مَوْصُوفًا بِالْمَخْلُوقَاتِ الَّتِي مِنْهَا الشَّيَاطِينُ وَالْأَبَالِسَةُ وَالْقَاذُورَاتُ، وَذَلِكَ/ لَا يَقُولُهُ عَاقِلٌ. وَثَانِيهَا: أَنَّا إِذَا رَأَيْنَا حَادِثًا حَدَثَ بعد أن لم يكن قلنا: لم وُجِدَ هَذَا الشَّيْءُ بَعْدَ أَنْ لَمْ يَكُنْ فَإِذَا قِيلَ لَنَا إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَهُ وَأَوْجَدَهُ قَبِلْنَا ذَلِكَ وَقُلْنَا: إِنَّهُ حَقٌّ وَصَوَابٌ، وَلَوْ قِيلَ إِنَّهُ إِنَّمَا وُجِدَ بِنَفْسِهِ لَقُلْنَا إِنَّهُ خَطَأٌ وَكُفْرٌ وَمُتَنَاقِضٌ، فَلَمَّا صَحَّ تَعْلِيلُ حدوثه بعد ما لَمْ يَكُنْ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَهُ وَلَمْ يَصِحَّ تَعْلِيلُ حُدُوثِهِ بِحُدُوثِهِ بِنَفْسِهِ، عَلِمْنَا أَنَّ خَلْقَ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُ مُغَايِرٌ لِوُجُودِهِ فِي نفسه، فالخلق غير المخلوق. وثالثها: أنا نَعْرِفُ أَفْعَالَ الْعِبَادِ وَنَعْرِفُ اللَّهَ تَعَالَى وَقُدْرَتَهُ مَعَ أَنَّا لَا نَعْرِفُ أَنَّ الْمُؤَثِّرَ فِي أَفْعَالِ الْعِبَادِ أَهُوَ قُدْرَةُ اللَّهِ أَمْ هُوَ قُدْرَةُ الْعَبْدِ وَالْمَعْلُومُ غَيْرُ مَا هُوَ مَعْلُومٌ فَمُؤَثِّرِيَّةُ قُدْرَةِ الْقَادِرِ فِي وُقُوعِ الْمَقْدُورِ مُغَايِرَةٌ لِنَفْسِ تِلْكَ الْقُدْرَةِ وَلِنَفْسِ ذَلِكَ الْمَقْدُورِ، ثُمَّ إِنَّ هَذِهِ الْمُغَايَرَةَ يَسْتَحِيلُ أَنْ تَكُونَ سَلْبِيَّةً لِأَنَّهُ نَقِيضُ الْمُؤَثِّرِيَّةِ الَّتِي هِيَ عَدَمِيَّةٌ، فَهَذِهِ الْمُؤَثِّرِيَّةُ صِفَةٌ ثُبُوتِيَّةٌ زَائِدَةٌ عَلَى ذَاتِ الْمُؤَثِّرِ وَذَاتِ الْأَثَرِ وَهُوَ الْمَطْلُوبُ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ النُّحَاةَ قَالُوا: إِذْ قُلْنَا خَلَقَ اللَّهُ الْعَالَمَ فَالْعَالَمُ لَيْسَ هُوَ الْمَصْدَرَ بَلْ هُوَ الْمَفْعُولُ بِهِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ خَلْقَ الْعَالَمِ غَيْرُ الْعَالِمِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: خَلْقُ السواد وخلق البياض وخلق والجوهر وَخَلْقُ الْعَرَضِ فَمَفْهُومُ الْخَلْقِ أَمْرٌ وَاحِدٌ فِي الْكُلِّ مُغَايِرٌ لِهَذِهِ الْمَاهِيَّاتِ الْمُخْتَلِفَةِ بِدَلِيلِ أَنَّهُ يَصِحُّ تَقْسِيمُ الْخَالِقِيَّةِ إِلَى خَالِقِيَّةِ الْجَوْهَرِ وَخَالِقِيَّةِ الْعَرَضِ وَمَوْرِدُ التَّقْسِيمِ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ الْأَقْسَامِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْخَلْقَ غَيْرُ الْمَخْلُوقِ فَهَذَا جُمْلَةُ مَا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.

Halkın mahluktan gayrı olduğunu söyleyenler ise birkaç vecihle delil getirmişlerdir. Birincisi: Şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ'nın eşyayı yaratmadan önce 'Hâlik' (Yaratıcı) olarak vasıflandığı hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Hâlik ise halk ile vasıflanan zattır. Şayet halk mahlukun bizzat kendisi olsaydı, Allah Teâlâ'nın şeytanlar, iblisler ve pislikler gibi mahlukat ile vasıflanması lazım gelirdi ki bunu / hiçbir akıllı kimse söylemez. İkincisi: Biz yok iken meydana gelen hadis bir varlık gördüğümüzde: 'Bu şey yok iken niçin var oldu?' deriz. Bize: 'Onu Allah Teâlâ yarattı ve var etti' denilirse bunu kabul eder ve: 'Bu hak ve doğrudur' deriz. Şayet: 'O kendi kendine var oldu' denilseydi, bunun hata, küfür ve çelişki olduğunu söylerdik. Hadis varlığın yok iken var oluşunun 'Allah Teâlâ'nın onu yaratmasıyla' illetlendirilmesi sahih olup 'kendi kendine meydana gelmesiyle' illetlendirilmesi sahih olmadığına göre, Allah Teâlâ'nın onu yaratmasının o şeyin kendi nefsindeki varlığından farklı olduğunu anlarız. Dolayısıyla halk mahluktan gayrıdır. Üçüncüsü: Biz kulların fiillerini biliriz; kulların fiillerinde tesir edenin Allah'ın kudreti mi yoksa kulun kudreti mi olduğunu bilmemekle beraber Allah Teâlâ'yı ve kudretini de biliriz. Malum olan şey ise [hakkında] malum olmayan şeyden gayrıdır. Dolayısıyla kudret sahibinin kudretinin makdurun vuku bulmasındaki müessirliği, bizzat o kudretten ve bizzat o makdurdan gayrıdır. Ayrıca bu gayrılığın selbi (olumsuz) olması imkânsızdır; çünkü o, ademi olan müessirsizliğin zıddıdır. O halde bu müessirlik, müessirin zatı ve eserin zatı üzerine zait sübuti bir sıfattır ki matlup olan da budur. Dördüncüsü: Nahivciler şöyle demiştir: 'Haleka'llâhu'l-âleme' (Allah âlemi yarattı) dediğimizde âlem masdar değil mef'ûlün bihtir; bu da âlemin yaratılmasının âlemin kendisinden gayrı olduğuna delalet eder. Beşincisi: 'Siyahlığın yaratılması', 'beyazlığın yaratılması', 'cevherin yaratılması' ve 'arazın yaratılması' demek sahihtir; dolayısıyla yaratma mefhumu hepsinde tek bir husus olup bu muhtelif mahiyetlerden gayrıdır. Bunun delili ise hâlikıyetin (yaratıcılığın) cevherin hâlikıyeti ve arazın hâlikıyeti kısımlarına ayrılmasının sahih oluşudur; taksimin konusu ise kısımlar arasında müşterektir. Böylece halkın mahluktan gayrı olduğu sabit olmuştur. İşte bu meseledeki hususların özeti budur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ ﵀: أَصْلُ الْخَلْقِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ التَّقْدِيرُ وَصَارَ ذَلِكَ اسْمًا لِأَفْعَالِ اللَّهِ تَعَالَى لَمَّا كَانَ جَمِيعُهَا صَوَابًا قَالَ تَعَالَى: وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيراً [الْفُرْقَانِ: ٢] وَيَقُولُ النَّاسُ فِي كُلِّ أَمْرٍ مُحْكَمٍ هُوَ مَعْمُولٌ عَلَى تَقْدِيرٍ.

İkinci Mesele: Ebû Müslim rahimehullâh şöyle demiştir: Arap kelamında 'halk'ın aslı takdirdir (ölçüp biçmektir). Bütün fiilleri doğru ve isabetli olduğu için bu [kelime] Allah Teâlâ'nın fiillerine isim olmuştur. Nitekim Allah Teâlâ: { وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيراً } “Her şeyi yaratmış ve ona bir ölçü takdir etmiştir” [Furkân, 2] buyurmuştur. İnsanlar da sağlam yapılmış her iş hakkında: 'Bu bir takdir üzere yapılmıştır' derler.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ بِالدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ وَأَنَّ التَّقْلِيدَ لَيْسَ طريقا ألبتة إِلَى تَحْصِيلِ هَذَا الْغَرَضِ.

Üçüncü Mesele: Bu ayet, Sâni'in (Yaratıcı'nın) varlığına akli delillerle istidlal etmenin kaçınılmaz olduğuna ve taklidin bu gayeyi elde etmek için asla bir yol olmadığına delalet etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: ذَكَرَ ابن جرير في سبب نزول هذه الْآيَةِ: عَنْ عَطَاءٍ أَنَّهُ ﵇ عِنْدَ قُدُومِهِ الْمَدِينَةَ نَزَلَ عَلَيْهِ: وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ [الْبَقَرَةِ: ١٦٣] فَقَالَ كُفَّارُ قُرَيْشٍ بِمَكَّةَ كَيْفَ يَسَعُ النَّاسَ إِلَهٌ وَاحِدٌ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:

Dördüncü Mesele: İbn Cerîr bu ayetin nüzul sebebi hakkında Atâ'dan şunu nakletmiştir: O aleyhisselâm Medine'ye geldiğinde kendisine: { وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ } “İlahınız tek bir ilahtır” [Bakara, 163] ayeti indi. Bunun üzerine Mekke'deki Kureyş kâfirleri: 'Bir tek ilah bütün insanlara nasıl yeter?' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ şu ayeti indirdi:

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ

{ إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında...”

وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ قَالَ: سَأَلَتْ قُرَيْشٌ الْيَهُودَ فَقَالُوا حَدِّثُونَا عَمَّا جَاءَكُمْ بِهِ مُوسَى مِنَ الْآيَاتِ فَحَدَّثُوهُمْ بِالْعَصَا وَبِالْيَدِ الْبَيْضَاءِ وَسَأَلُوا النَّصَارَى عَنْ ذَلِكَ فَحَدَّثُوهُمْ بِإِبْرَاءِ الْأَكْمَهِ وَالْأَبْرَصِ وَإِحْيَاءِ الْمَوْتَى فَقَالَتْ قُرَيْشٌ عِنْدَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ ﵇ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَ لَنَا الصَّفَا ذَهَبًا فَنَزْدَادَ يَقِينًا وَقُوَّةً عَلَى عَدُوِّنَا، فَسَأَلَ رَبَّهُ ذَلِكَ فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ أَنْ يُعْطِيَهُمْ وَلَكِنْ إِنْ كَذَّبُوا بَعْدَ ذَلِكَ عَذَّبْتُهُمْ عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ

Saîd b. Mesrûk'tan da şöyle nakledilmiştir: Kureyş Yahudilere sorup: 'Musa'nın size getirdiği ayetlerden (mucizelerden) bize bahsedin' dedi. Onlar da asa ve beyaz el mucizesini anlattılar. Hristiyanlara da bunu sordular; onlar da anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştirmesini ve ölüleri diriltmesini anlattılar. Bunun üzerine Kureyş, Peygamber aleyhisselâm'a: 'Allah'a dua et de bizim için Safâ tepesini altına çevirsin; böylece yakinimiz ve düşmanımıza karşı kuvvetimiz artsın' dedi. O da Rabbinden bunu istedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona, istediklerini vereceğini, fakat bundan sonra yalanlarlarsa

الْعَالَمِينَ فَقَالَ ﵇: «ذَرْنِي وَقَوْمِي أَدْعُوهُمْ يَوْمًا فَيَوْمًا» فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ مُبَيِّنًا لَهُمْ أَنَّهُمْ إِنْ كَانُوا يُرِيدُونَ أَنْ أَجْعَلَ لَهُمُ الصَّفَا ذَهَبًا لِيَزْدَادُوا يَقِينًا فَخَلْقُ السموات وَالْأَرْضِ وَسَائِرِ مَا ذَكَرَ أَعْظَمُ.

âlemlerden hiç kimseye etmeyeceği bir azapla onları azaplandıracağını vahyetti. Bunun üzerine Peygamber aleyhisselâm: «Beni kavmimle baş başa bırak, onları günden güne davet edeyim» dedi. Allah Teâlâ da bu ayeti indirerek onlara şunu açıkladı: Şayet yakinleri artsın diye Safâ'yı onlar için altına çevirmemi istiyorlarsa, göklerin ve yerin ve zikredilen diğer şeylerin yaratılışı bundan çok daha büyüktür.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ فِي هَذِهِ الْأَنْوَاعِ الثَّمَانِيَةِ مِنَ الدَّلَائِلِ على أقسام:

Bil ki bu sekiz çeşit delil hakkındaki söz kısımlara ayrılır:

القسم الْأَوَّلُ: فِي تَفْصِيلِ الْقَوْلِ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا، فَالنَّوْعُ الْأَوَّلُ مِنَ الدَّلَائِلِ: الِاسْتِدْلَالُ/ بِأَحْوَالِ السموات وَقَدْ ذَكَرْنَا طَرَفًا مِنْ ذَلِكَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً [البقرة: ٢٢] ولنذكر هاهنا نَمَطًا آخَرَ مِنَ الْكَلَامِ:

Birinci Kısım: Bunların her biri hakkındaki sözün tafsilatıdır. Delillerin birinci çeşidi: / Göklerin halleriyle istidlal etmektir. Bunun bir kısmını Allah Teâlâ'nın: { الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً } “O ki, sizin için yeri bir döşek, göğü de bir bina kıldı” [Bakara, 22] kavlinin tefsirinde zikretmiştik. Burada ise başka bir tarzda açıklamalarda bulunalım:

رُوِيَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْحُسَامِ كَانَ يَقْرَأُ كِتَابَ الْمِجِسْطِيِّ عَلَى عُمَرَ الْأَبْهَرِيِّ، فَقَالَ بَعْضُ الْفُقَهَاءِ يَوْمًا: مَا الَّذِي تَقْرَءُونَهُ فَقَالَ: أُفَسِّرُ آيَةً مِنَ الْقُرْآنِ، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها [ق: ٦] فَأَنَا أُفَسِّرُ كَيْفِيَّةَ بُنْيَانِهَا، وَلَقَدْ صَدَقَ الْأَبْهَرِيُّ فِيمَا قَالَ فَإِنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ أَكْثَرَ تَوَغُّلًا فِي بِحَارِ مَخْلُوقَاتِ اللَّهِ تَعَالَى كَانَ أَكْثَرَ عِلْمًا بِجَلَالِ اللَّهِ تَعَالَى وَعَظَمَتِهِ فَنَقُولُ: الْكَلَامُ فِي أَحْوَالِ السموات عَلَى الْوَجْهِ الْمُخْتَصَرِ الَّذِي يَلِيقُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ مُرَتَّبٌ فِي فُصُولٍ:

Rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hüsâm, Ömer el-Ebherî'nin huzurunda el-Mecistî kitabını okuyordu. Bir gün fakihlerden biri: 'Okuduğunuz şey nedir?' dedi. Ebherî: 'Kur'an'dan bir ayeti, yani Allah Teâlâ'nın: { أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها } “Üstlerindeki göğe bakmadılar mı, onu nasıl bina ettik” [Kâf, 6] kavlini tefsir ediyorum; işte ben onun bina ediliş keyfiyetini tefsir ediyorum' dedi. Ebherî söylediği şeyde gerçekten doğru söylemiştir; zira Allah Teâlâ'nın mahlukatı denizlerine daha çok dalan kimse, Allah Teâlâ'nın celalini ve azametini daha çok bilir. Deriz ki: Göklerin halleri hakkındaki söz bu makama layık olan muhtasar şekliyle birtakım fasıllar halinde düzenlenmiştir:

الْفَصْلُ الْأَوَّلُ فِي تَرْتِيبِ الْأَفْلَاكِ

Birinci Fasıl: Feleklerin Tertibi Hakkındadır

قَالُوا: أَقْرَبُهَا إِلَيْنَا كُرَةُ الْقَمَرِ، وَفَوْقَهَا كُرَةُ عُطَارِدَ، ثُمَّ كُرَةُ الزُّهْرَةِ، ثُمَّ كُرَةُ الشَّمْسِ، ثُمَّ كُرَةُ الْمِرِّيخِ، ثُمَّ كُرَةُ الْمُشْتَرِي، ثُمَّ كُرَةُ زُحَلَ، ثُمَّ كُرَةُ الثَّوَابِتِ، ثُمَّ الْفَلَكُ الْأَعْظَمُ.

Şöyle demişlerdir: Bize en yakın olanı Ay küresidir. Onun üstünde Utarit (Merkür) küresi, sonra Zühre (Venüs) küresi, sonra Güneş küresi, sonra Merih (Mars) küresi, sonra Müşteri (Jüpiter) küresi, sonra Zühal (Satürn) küresi, sonra Sabit Yıldızlar küresi, sonra da en büyük felek (Felek-i Âzam / Atlas Feleği) gelir.

وَاعْلَمْ أَنَّ فِي هَذَا الْمَوْضُوعِ أَبْحَاثًا:

Bil ki bu konuda birtakım incelemeler vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: ذَكَرُوا فِي طَرِيقِ مَعْرِفَةِ هَذَا التَّرْتِيبِ ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ. الْأَوَّلُ: السَّيْرُ، وَذَلِكَ أن الكواكب الأسفل إذا مر بين أبصارنا وبين الكواكب الْأَعْلَى فَإِنَّهُمَا يُبْصَرَانِ كَكَوْكَبٍ وَاحِدٍ، وَيَتَمَيَّزُ السَّائِرُ عَنِ الْمَسْتُورِ بِلَوْنِهِ الْغَالِبِ، كَصُفْرَةِ عُطَارِدٍ، وَبَيَاضِ الزُّهَرَةِ وَحُمْرَةِ الْمِرِّيخِ، وَدُرِّيَّةِ الْمُشْتَرِي، وَكَمَوَدَّةِ زُحَلَ، ثُمَّ إِنَّ الْقُدَمَاءَ وَجَدُوا الْقَمَرَ يَكْسِفُ الْكَوَاكِبَ السِّتَّةَ، وَكَثِيرًا مِنَ الثَّوَابِتِ فِي طَرِيقِهِ فِي مَمَرِّ الْبُرُوجِ، وَكَوْكَبُ عُطَارِدٍ يَكْسِفُ الزُّهَرَةَ، وَالزُّهَرَةُ تَكْسِفُ الْمِرِّيخَ وَعَلَى هَذَا التَّرْتِيبِ فَهَذَا الطَّرِيقُ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الْقَمَرِ تَحْتَ الشَّمْسِ لِانْكِسَافِهَا بِهِ، لَكِنْ لَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الشَّمْسِ فَوْقَ سَائِرِ الْكَوَاكِبِ أَوْ تَحْتَهَا، لِأَنَّ الشَّمْسَ لَا تَنْكَسِفُ بِشَيْءٍ مِنْهَا لِاضْمِحْلَالِ أَضْوَائِهَا فِي ضَوْءِ الشَّمْسِ، فَسَقَطَ هَذَا الطَّرِيقُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الشَّمْسِ. الثَّانِي: اخْتِلَافُ الْمَنْظَرِ فَإِنَّهُ مَحْسُوسٌ لِلْقَمَرِ وعطارد والزهرة، وغير محسوس للمريخ والمشتري وزحل، وَأَمَّا فِي حَقِّ الشَّمْسِ فَقَلِيلٌ جِدًّا، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ الشَّمْسُ مُتَوَسِّطَةً بَيْنَ الْقِسْمَيْنِ، وَهَذَا الطَّرِيقُ بَيِّنٌ جِدًّا لِمَنِ اعْتَبَرَ اخْتِلَافَ مَنْظَرِ الْكَوَاكِبِ، وَشَاهَدَهُ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي حَكَيْنَاهُ، فَأَمَّا مَنْ لَمْ يُمَارِسْهُ، فَإِنَّهُ يَكُونُ مُقَلِّدًا فِيهِ، لَا سِيَّمَا وَأَنَّ أَبَا الرَّيْحَانِ وَهُوَ أُسْتَاذُ هَذِهِ الصِّنَاعَةِ ذَكَرَ فِي تَلْخِيصِهِ لِفُصُولِ الْفَرْغَانِيِّ أَنَّ اخْتِلَافَ الْمَنْظَرِ لَا يُحَسُّ بِهِ إِلَّا فِي الْقَمَرِ. الثَّالِثُ: قَالَ بَطْلَيْمُوسُ: إِنَّ زُحَلَ وَالْمُشْتَرِيَ وَالْمِرِّيخَ تَبْعُدُ عَنِ الشَّمْسِ فِي جَمِيعِ الْأَبْعَادِ، وَأَمَّا عُطَارِدُ وَالزُّهَرَةُ فَإِنَّهُمَا لَا يَبْعُدَانِ عَنِ الشَّمْسِ بَعْدَ

Birinci İnceleme: Bu tertibi bilme yolu hakkında üç vecih zikretmişlerdir. Birincisi: Seyir (hareket) yoludur. Şöyle ki; aşağıdaki gezegen gözlerimiz ile yukarıdaki gezegen arasından geçtiğinde ikisi tek bir gezegen gibi görünür ve hareket eden gezegen örtülen gezegenden baskın rengiyle ayırt edilir; Utarit'in sarılığı, Zühre'nin beyazlığı, Merih'in kırmızılığı, Müşteri'nin parlaklığı ve Zühal'in donukluğu gibi. Sonra kadim âlimler Ay'ın altı gezegeni ve burçlar kuşağındaki yolunda bulunan sabit yıldızların birçoğunu örttüğünü (küsuba uğrattığını), Utarit gezegeninin Zühre'yi, Zühre'nin de Merih'i örttüğünü bu tertip üzere tespit etmişlerdir. Bu yol, Güneş'in Ay tarafından tutulması sebebiyle Ay'ın Güneş'in altında olduğuna delalet eder; ancak Güneş'in diğer gezegenlerin üstünde mi yoksa altında mı olduğuna delalet etmez. Zira o gezegenlerin ışıkları Güneş'in ışığında kaybolduğu için Güneş bunlardan hiçbiriyle tutulmaz; dolayısıyla bu yol Güneş'e nisbetle düşer. İkincisi: İhtilaf-ı manzar (paralaks/bakış açısı farkı) yoludur. Bu durum Ay, Utarit ve Zühre için hissedilir; Merih, Müşteri ve Zühal için ise hissedilmez. Güneş hakkında ise son derece azdır. Dolayısıyla Güneş'in iki kısım arasında orta bir yerde olması vacip olmuştur. Bu yol, gezegenlerin bakış açısı farkını dikkate alan ve onu naklettiğimiz şekilde müşahede eden kimse için gayet açıktır. Bu işle meşgul olmayan kimse ise bu hususta mukallit (taklitçi) olur; nitekim bu ilmin üstadı olan Ebû Reyhân [el-Bîrûnî], Fergânî'nin 'Fasullar'ını özetlediği eserinde bakış açısı farkının ancak Ay'da hissedilebileceğini zikretmiştir. Üçüncüsü: Batlamyus şöyle demiştir: Zühal, Müşteri ve Merih Güneş'ten bütün mesafelerde uzaklaşabilir. Utarit ve Zühre ise tesdis (altıda bir açı) mesafesinden daha fazla Güneş'ten uzaklaşamaz,

التَّسْدِيسِ فَضْلًا عَنْ سَائِرِ الْأَبْعَادِ، فَوَجَبَ كَوْنُ الشَّمْسِ مُتَوَسِّطَةً بَيْنَ الْقِسْمَيْنِ، وَهَذَا الدَّلِيلُ ضَعِيفٌ، فَإِنَّهُ مَنْقُوضٌ بِالْقَمَرِ، فَإِنَّهُ يَبْعُدُ عَنِ الشَّمْسِ كُلَّ الْأَبْعَادِ، مَعَ أَنَّهُ تَحْتَ الْكُلِّ.

nerede kaldı ki diğer mesafeler olsun! Dolayısıyla Güneş'in iki kısım arasında orta bir yerde bulunması vacip olmuştur. Ne var ki bu delil zayıftır; zira Ay ile nakzedilmektedir, çünkü Ay hepsinin altında olmasına rağmen Güneş'ten bütün mesafelerde uzaklaşabilmektedir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: فِي أَعْدَادِ الْأَفْلَاكِ، قَالُوا إِنَّهَا تِسْعَةٌ فَقَطْ، وَالْحَقُّ أَنَّ الرَّصْدَ لَمَّا دَلَّ عَلَى هَذِهِ التِّسْعَةِ أَثْبَتْنَاهَا، فَأَمَّا مَا عَدَاهَا، فَلَمَّا لَمْ يَدُلَّ الرَّصْدُ عَلَيْهِ، لَا جَرَمَ مَا جَزَمْنَا بِثُبُوتِهَا وَلَا بِانْتِفَائِهَا، وَذَكَرَ ابْنُ سِينَا فِي الشِّفَاءِ: إِنَّهُ لَمْ يَتَبَيَّنْ لِي إِلَى الْآنِ أَنَّ كُرَةَ الثَّوَابِتِ كُرَةٌ وَاحِدَةٌ، أَوْ كُرَاتٌ مُنْطَبِقٌ بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ، وَأَقُولُ: هَذَا الِاحْتِمَالُ وَاقِعٌ، لِأَنَّ الَّذِي يُمْكِنُ أَنْ يُسْتَدَلَّ بِهِ عَلَى وَحْدَةِ كُرَةِ الثَّوَابِتِ لَيْسَ إِلَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ حَرَكَاتِهَا مُتَسَاوِيَةٌ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ كَوْنُهَا مَرْكُوزَةً فِي كُرَةٍ وَاحِدَةٍ، وَالْمُقَدِّمَتَانِ ضَعِيفَتَانِ.

İkinci İnceleme: Feleklerin sayıları hakkındadır. Onların sadece dokuz tane olduğunu söylemişlerdir. Doğrusu şudur ki; rasat bu dokuz feleğe delalet ettiği için onları ispat ettik. Bunların dışındakilere gelince; rasat onlara delalet etmediği için şüphesiz onların varlığına da yokluğuna da kesin hüküm vermedik. İbn Sînâ eş-Şifâ'da şöyle demiştir: 'Sabit yıldızlar küresinin tek bir küre mi, yoksa birbirine geçmiş küreler mi olduğu şu ana kadar benim için açıklığa kavuşmuş değildir.' Derim ki: Bu ihtimal vâkidir; zira sabit yıldızlar küresinin tekliğine delil getirilebilecek tek şey, onların hareketlerinin eşit olduğunu söylemektir. Durum böyle olunca da onların tek bir kürede yerleşik olması gerekir denilir; oysa bu iki öncül de zayıftır.

أَمَّا الْمُقَدِّمَةُ الْأُولَى: فَلِأَنَّ حَرَكَاتِهَا وَإِنْ كَانَتْ فِي حَوَاسِّنَا مُتَشَابِهَةً، لَكِنَّهَا فِي الْحَقِيقَةِ لَعَلَّهَا لَيْسَتْ كَذَلِكَ، لِأَنَّا لَوْ قَدَّرْنَا أَنَّ الْوَاحِدَ مِنْهَا يُتِمُّ الدَّوْرَ فِي سِتَّةٍ وَثَلَاثِينَ أَلْفَ سَنَةٍ، وَالْآخَرُ يُتِمُّ هَذَا الدَّوْرَ فِي مِثْلِ هَذَا الزَّمَانِ لَكِنْ يَنْقُصَانِ عَاشِرَةً، إِذَا وَزَّعْنَا تِلْكَ الْعَاشِرَةَ عَلَى أَيَّامِ سِتَّةٍ وَثَلَاثِينَ أَلْفَ سَنَةٍ، لَا شَكَّ أَنَّ حِصَّةَ كُلِّ يَوْمٍ، بَلْ كُلِّ سَنَةٍ، بَلْ كُلِّ أَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا لَا يَصِيرُ مَحْسُوسًا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ سَقَطَ الْقَطْعُ بِتَشَابُهِ حَرَكَاتِ الثَّوَابِتِ.

Birinci öncüle gelince: Zira onların hareketleri duyularımıza göre birbirine benzer görünse de hakikatte belki de öyle değildir. Çünkü biz bunlardan birinin devrini otuz altı bin yılda tamamladığını, diğerinin ise bu devri aynı sürede ancak onda bir eksikle tamamladığını varsaysak; bu onda birlik farkı otuz altı bin yılın günlerine dağıttığımızda, şüphesiz her günün, hatta her yılın, hatta her bin yılın payına düşen fark hissedilemeyecek kadar az olur. Durum böyle olunca sabit yıldızların hareketlerinin birbirine benzediğine dair kesin hüküm düşer.

وَأَمَّا الْمُقَدِّمَةُ الثَّانِيَةُ: وَهِيَ أَنَّهَا لَمَّا تَشَابَهَتْ فِي حَرَكَاتِهَا وَجَبَ كَوْنُهَا مَرْكُوزَةً فِي كُرَةٍ وَاحِدَةٍ وَهِيَ أَيْضًا لَيْسَتْ يَقِينِيَّةً، فَإِنَّ الْأَشْيَاءَ الْمُخْتَلِفَةَ لَا يُسْتَبْعَدُ اشْتِرَاكُهَا فِي لَازِمٍ وَاحِدٍ، بَلْ أَقُولُ هَذَا الِاحْتِمَالُ الَّذِي ذَكَرَهُ ابْنُ سِينَا فِي كُرَةِ الثَّوَابِتِ قَائِمٌ فِي جَمِيعِ الْكُرَاتِ، لِأَنَّ الطَّرِيقَ إِلَى وَحْدَةِ كُلِّ كُرَةٍ لَيْسَ إِلَّا مَا ذَكَرْنَاهُ وَزَيَّفْنَاهُ، فَإِذَنْ لَا يمكن الجزم بوحدة الكرة المتحركة اليومية فعلها كُرَاتٌ كَثِيرَةٌ مُخْتَلِفَةٌ فِي مَقَادِيرِ حَرَكَاتِهَا بِمِقْدَارٍ قَلِيلٍ جِدًّا لَا تَفِي بِضَبْطِ ذَلِكَ التَّفَاوُتِ أَعْمَارُنَا، وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي جَمِيعِ الْمُمَثَّلَاتِ وَالْحَوَامِلِ.

İkinci öncüle gelince; o da hareketlerinde benzer oldukları için tek bir kürede yerleşik olmalarının vacip olduğu iddiasıdır ki bu da yakîni değildir. Zira farklı şeylerin tek bir lazimede (özellikte) ortak olması uzak bir ihtimal değildir. Hatta derim ki: İbn Sînâ'nın sabit yıldızlar küresi hakkında zikrettiği bu ihtimal bütün kürelerde mevcuttur; zira her bir kürenin tekliğine ulaşma yolu ancak zikrettiğimiz ve çürüttüğümüz bu husustur. O halde günlük hareket eden kürenin tekliğine kesin olarak hükmetmek mümkün değildir; belki de o, ömürlerimizin aralarındaki o farkı tespit etmeye yetmeyeceği kadar son derece az bir miktarda hareket süreleri birbirinden farklı pek çok küredir. Aynı söz bütün mümessil ve hâmil felekler için de geçerlidir.

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ أَثْبَتَ كُرَةً فَوْقَ كُرَةِ الثَّوَابِتِ، وَتَحْتَ الْفَلَكِ الْأَعْظَمِ، وَاحْتَجُّوا مِنْ وُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّ الرَّاصِدِينَ لِلْمَيْلِ الْأَعْظَمِ وَجَدُوهُ مُخْتَلِفَ الْمِقْدَارِ، وَكُلُّ مَنْ كَانَ رَصْدُهُ أَقْدَمَ كَانَ وِجْدَانُ الْمَيْلِ الْأَعْظَمِ أَعْظَمَ، فَإِنَّ بَطْلَيْمُوسَ وَجَدَهُ. (كج نا) ثُمَّ وُجِدَ فِي زَمَانِ الْمَأْمُونِ (كج له) ثُمَّ وُجِدَ بَعْدَ الْمَأْمُونِ وَقَدْ تَنَاقَصَ بِدَقِيقَةٍ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّ مِنْ شَأْنِ الْقُطْبَيْنِ أَنْ يَقِلَّ مَيْلُهُمَا تَارَةً وَيَكْثُرَ أُخْرَى، وَهَذَا إِنَّمَا يُمْكِنُ إِذَا كَانَ بَيْنَ كُرَةِ الْكُلِّ، وَكُرَةِ الثَّوَابِتِ كُرَةٌ أُخْرَى يَدُورُ قُطْبَاهَا حَوْلَ قُطْبَيْ كُرَةِ الْكُلِّ، وَيَكُونُ كُرَةُ الثَّوَابِتِ يَدُورُ أَيْضًا قُطْبَاهَا حَوْلَ قُطْبَيْ تِلْكَ الْكُرَةِ فَيَعْرِضُ لِقُطْبِهَا تَارَةً أَنْ يَصِيرَ إِلَى جَانِبِ الشَّمَالِ مُنْخَفِضًا، وَتَارَةً إِلَى جَانِبِ الْجَنُوبِ مُرْتَفِعًا فَيَلْزَمُ مِنْ ذَلِكَ أَنْ يَنْطَبِقَ مُعَدَّلُ النَّهَارِ على منطقة البروج، وأن ينفصل عنه تارة أُخْرَى إِلَى الْجَنُوبِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ أَصْحَابَ الْأَرْصَادِ اضْطَرَبُوا اضْطِرَابًا شَدِيدًا فِي مِقْدَارِ مَسِيرِ الشَّمْسِ عَلَى مَا هُوَ مَشْرُوحٌ فِي الْمُطَوَّلَاتِ، حَتَّى إِنَّ بَطْلَيْمُوسَ حَكَى عَنْ أَبْرِخْسَ أَنَّهُ كَانَ شَاكًّا فِي أَنَّ هَذَا السَّيْرَ يَكُونُ فِي أَزْمِنَةٍ مُتَسَاوِيَةٍ أَوْ مُخْتَلِفَةٍ.

İnsanlardan bazıları sabit yıldızlar küresinin üstünde ve en büyük feleğin altında bir küre daha ispat etmişler ve buna birkaç yönden delil getirmişlerdir. Birincisi: Meyl-i âzamı (en büyük eğikliği) rasat edenler onun miktarını farklı bulmuşlardır. Rasadı daha eski olan kimse meyl-i âzamı daha büyük bulmuştur. Nitekim Batlamyus onu 23 derece 51 dakika bulmuştur; sonra Me'mûn zamanında 23 derece 35 dakika bulunmuş; Me'mûn'dan sonra ise bir dakika daha azaldığı görülmüştür. Bu durum, iki kutbun eğikliğinin bazen azalıp bazen çoğalmasının onların şanından olduğunu iktiza eder. Bu da ancak bütünün küresi (Felek-i Âzam) ile sabit yıldızlar küresi arasında, iki kutbu bütünün küresinin iki kutbu etrafında dönen başka bir küre bulunması ve sabit yıldızlar küresinin iki kutbunun da o kürenin iki kutbu etrafında dönmesiyle mümkün olur. Böylece onun kutbu bazen kuzey tarafına doğru alçalır, bazen de güney tarafına doğru yükselir. Bundan da müaddelü'n-nehârın (gök ekvatorunun) bazen burçlar kuşağına intibak etmesi (çakışması), bazen de ondan güneye doğru ayrılması lazım gelir. İkincisi: Rasat ehli, geniş kitaplarda açıklandığı üzere Güneş'in seyir miktarı hakkında şiddetli bir ihtilafa düşmüşlerdir; hatta Batlamyus, İparhos'un (Hipparkhos) bu seyrin eşit zamanlarda mı yoksa farklı zamanlarda mı olduğu hususunda şüphe içinde olduğunu nakletmiştir.

ثُمَّ إِنَّ النَّاسَ ذَكَرُوا فِي سَبَبِ اخْتِلَافِهِ قَوْلَيْنِ. أَحَدُهُمَا: قَوْلُ مَنْ يَجْعَلُ أَوْجَ الشَّمْسِ/ مُتَحَرِّكًا فَإِنَّهُ زَعَمَ أَنَّ الِاخْتِلَافَ الَّذِي يَلْحَقُ حَرَكَةَ الشَّمْسِ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ يَخْتَلِفُ عِنْدَ نُقْطَتَيِ الِاعْتِدَالَيْنِ لِاخْتِلَافِ بُعْدِهِمَا مِنَ الْأَوْجِ، فَيَخْتَلِفُ زَمَانُ سَيْرِ الشَّمْسِ مِنْ أَجْلِهِ. وَثَانِيهُمَا: قَوْلُ أَهْلِ الْهِنْدِ وَالصِّينِ وَبَابِلَ، وَأَكْثَرِ قُدَمَاءِ عُلَمَاءِ الرُّومِ وَمِصْرَ وَالشَّامِ: إن السبب فيه انتقال فلك البروج، وارتفاع قطبيه وانحطاطه، وحكى أَبْرِخْسَ أَنَّهُ كَانَ يَعْتَقِدُ هَذَا الرَّأْيَ، وَذَكَرَ باربا الإسكنداني أَنَّ أَصْحَابَ الطَّلْسَمَاتِ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ ذَلِكَ أَيْضًا، وَأَنَّ قُطْبَ فَلَكِ الْبُرُوجِ يَتَقَدَّمُ عَنْ مَوْضِعِهِ وَيَتَأَخَّرُ ثَمَانِ دَرَجَاتٍ، وَقَالُوا: إِنَّ ابْتِدَاءَ الْحَرَكَةِ من (كب) درجة من الحوت إلى أول الحمل. وثالثها:

Sonra insanlar bu farklılığın sebebi hakkında iki görüş zikretmişlerdir. Birincisi: Güneş'in evcini (en uzak noktasını) / hareketli kılanların görüşüdür; bunlar Güneş'in hareketine bu cihetten arız olan farklılığın, iki ekinoks noktasının evce olan mesafelerinin farklılığından ötürü bu noktalarda değiştiğini, bu yüzden Güneş'in seyir zamanının farklılaştığını iddia etmişlerdir. İkincisi: Hint, Çin ve Babil ehli ile eski Rum, Mısır ve Şam âlimlerinin çoğunun görüşüdür: Onlara göre bunun sebebi burçlar feleğinin intikali, iki kutbunun yükselip alçalmasıdır. İparhos'un da bu görüşte olduğu nakledilmiştir; İskenderiyeli Barba da tılsım ehlinin buna inandığını, burçlar feleği kutbunun yerinden sekiz derece ileri ve geri gittiğini zikretmiştir. Onlar hareketin başlangıcının Balık burcunun 22. derecesinden Koç burcunun evveline kadar olduğunu söylemişlerdir. Üçüncüsü ise:

أَنَّ بَطْلَيْمُوسَ رَصَدَ الثَّوَابِتَ فَوَجَدَهَا تَقْطَعُ فِي كُلِّ مِائَةِ سَنَةٍ دَرَجَةً وَاحِدَةً وَالْمُتَأَخِّرُونَ رَصَدُوهَا فَوَجَدُوهَا تَقْطَعُ فِي كُلِّ مِائَةِ سَنَةٍ دَرَجَةً وَنِصْفًا، وَهَذَا تَفَاوُتٌ عَظِيمٌ يَبْعُدُ حَمْلُهُ عَلَى التَّفَاوُتِ فِي الْآلَاتِ الَّتِي تَتَّخِذُهَا الْمَهَرَةُ فِي الصِّنَاعَةِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِقْصَاءِ، فَلَا بُدَّ مِنْ حَمْلِهِ عَلَى ازْدِيَادِ الْمَيْلِ وَنُقْصَانِهِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الْقَوْلَ بِثُبُوتِ الْفَلَكِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ.

Batlamyus'un sabit yıldızları rasat edip onların her yüz yılda bir derece katettiğini bulması, sonraki rasatçıların ise onların her yüz yılda bir buçuk derece katettiğini tespit etmeleridir. Bu, sanatta mahir kimselerin ince araştırmalarla yaptıkları aletlerin farklılığına hamledilmesi uzak olan büyük bir farktır; dolayısıyla bunu meylin artıp azalmasına hamletmek kaçınılmazdır ki bu da zikrettiğimiz feleğin varlığını kabul etmeyi gerektirir.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: احْتَجُّوا عَلَى أَنَّ الْكَوَاكِبَ الثَّابِتَةَ مَرْكُوزَةٌ فِي فَلَكٍ فَوْقَ أَفْلَاكِ هَذِهِ الْكَوَاكِبِ السَّبْعَةِ، فَقَالُوا: شاهدنا لهذا الْأَفْلَاكِ السَّبْعَةِ حَرَكَاتٍ أَسْرَعَ مِنْ حَرَكَاتِ هَذِهِ الثواب، وَثَبَتَ أَنَّ الْكَوَاكِبَ لَا تَتَحَرَّكُ إِلَّا بِحَرَكَةِ الْفَلَكِ، وَهَذَا يَقْتَضِي كَوْنَ هَذِهِ الثَّوَابِتِ مَرْكُوزَةً فِي كُرَةٍ سِوَى هَذِهِ السَّبْعَةِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَرْكُوزَةً فِي الْفَلَكِ الْأَعْظَمِ لِأَنَّهُ سَرِيعُ الْحَرَكَةِ، يَدُورُ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ دَوْرَةً وَاحِدَةً بِالتَّقْرِيبِ، ثُمَّ قَالُوا: إِنَّهَا مَرْكُوزَةٌ فِي كُرَةٍ فَوْقَ كُرَاتِ هَذِهِ السَّبْعَةِ، لِأَنَّ هَذِهِ الْكَوَاكِبَ السَّبْعَةَ قَدْ تَكْسِفُ تِلْكَ الثَّوَابِتَ، وَالْكَاسِفُ تَحْتَ الْمَكْسُوفِ، فَكُرَاتُ هَذِهِ السَّبْعَةِ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ دُونَ كُرَاتِ الثَّوَابِتِ.

Üçüncü İnceleme: Sabit yıldızların bu yedi gezegenin feleklerinin üstündeki bir feleğe yerleştirilmiş olduğuna delil getirerek şöyle demişlerdir: Biz bu yedi felek için bu sabit yıldızların hareketlerinden daha hızlı hareketler müşahede ettik; gezegenlerin de ancak feleğin hareketiyle hareket ettiği sabittir. Bu durum, sabit yıldızların bu yedi feleğin dışında bir kürede yerleşik olmasını gerektirir. Bunların en büyük feleğe yerleşik olması ise caiz değildir; zira o felek hızlı hareket eder, her gece ve gündüzde yaklaşık olarak tam bir devir yapar. Sonra dediler ki: Bunlar bu yedi feleğin üstündeki bir küreye yerleştirilmiştir; zira bu yedi gezegen o sabit yıldızları örtebilmektedir (küsuba uğratmaktadır), örten ise örtülenin altındadır. Dolayısıyla bu yedisinin kürelerinin sabit yıldızların küresinin altında olması vacip olmuştur.

وَهَذَا الطَّرِيقُ أَيْضًا ضَعِيفٌ مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّا لَا نسلم أن الكواكب لَا يَتَحَرَّكُ إِلَّا بِحَرَكَةٍ فَلَكِيَّةٍ، وَهُمْ إِنَّمَا بَنَوْا عَلَى امْتِنَاعِ الْخَرْقِ عَلَى الْأَفْلَاكِ، وَنَحْنُ قَدْ بَيَّنَّا ضَعْفَ دَلَائِلِهِمْ عَلَى ذَلِكَ. وَثَانِيهَا: سَلَّمْنَا أَنَّهُ لَا بُدَّ لِهَذِهِ الثَّوَابِتِ مِنْ كُرَاتٍ أُخْرَى إِلَّا أَنَّ مَذْهَبَكُمْ أَنَّ كُلَّ كُرَةٍ مِنْ هَذِهِ الْكُرَاتِ السَّبْعَةِ تَنْقَسِمُ إِلَى أَقْسَامٍ كَثِيرَةٍ، وَمَجْمُوعُهَا هُوَ الْفَلَكُ الْمُمَثَّلُ وَأَنَّ هَذِهِ الْمُمَثَّلَةَ بَطِيئَةُ الْحَرَكَةِ عَلَى وِفْقِ حَرَكَةِ كُرَةِ الثَّوَابِتِ، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: هَذِهِ الثَّوَابِتُ مَرْكُوزَةٌ فِي هَذِهِ الْمُمَثَّلَاتِ الْبَطِيئَةِ الْحَرَكَةِ، فَأَمَّا السَّيَّارَاتُ فَإِنَّهَا مَرْكُوزَةٌ فِي الْحَوَامِلِ الَّتِي هِيَ أَفْلَاكٌ خَارِجَةُ الْمَرْكَزِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا حَاجَةَ إِلَى إِثْبَاتِ كُرَةِ الثَّوَابِتِ. وَثَالِثُهَا: هَبْ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ كُرَةٍ أُخْرَى فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هُنَاكَ كُرَتَانِ إِحْدَاهُمَا فَوْقَ كُرَةِ زُحَلَ، وَالْأُخْرَى دُونَ كُرَةِ الْقَمَرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ السَّيَّارَاتِ لَا تَمُرُّ إِلَّا بِالثَّوَابِتِ الْوَاقِعَةِ فِي مَمَرِّ تِلْكَ السَّيَّارَاتِ، فَأَمَّا الثَّوَابِتُ الْمُقَارِبَةُ لِلْقُطْبَيْنِ فَإِنَّ السَّيَّارَاتِ لَا تَمُرُّ بِشَيْءٍ مِنْهَا وَلَا تُكْسِفُهَا، فَالثَّوَابِتُ الَّتِي تَنْكَسِفُ بِهَذِهِ السَّيَّارَاتِ هَبْ أَنَّا حَكَمْنَا بِكَوْنِهَا مَرْكُوزَةً فِي كُرَةٍ فَوْقَ كُرَةِ زُحَلَ، أَمَّا الَّتِي لَا تَنْكَسِفُ بِهَذِهِ السَّيَّارَاتِ فَكَيْفَ نَعْلَمُ أَنَّهَا لَيْسَتْ دُونَ السَّيَّارَاتِ فَثَبْتَ أَنَّ الَّذِي قَالُوهُ غَيْرُ بُرْهَانِيٍّ بَلِ احْتِمَالِيٌّ.

Bu yol da birkaç yönden zayıftır. Birincisi: Biz gezegenin ancak feleki bir hareketle hareket edeceğini kabul etmiyoruz; onlar bunu ancak feleklerde yarılmanın imkânsızlığı esasına dayandırmışlardır, oysa biz buna dair delillerinin zayıflığını açıklamıştık. İkincisi: Bu sabit yıldızlar için başka kürelerin bulunmasının zorunlu olduğunu kabul etsek bile, sizin mezhebinize göre bu yedi kürenin her biri birçok kısma ayrılmakta ve bunların bütünü mümessil feleği oluşturmaktadır; bu mümessil felekler de sabit yıldızlar küresinin hareketine uygun olarak yavaş hareket etmektedir. O halde bu sabit yıldızların bu yavaş hareket eden mümessil feleklerde yerleşik olduğu niçin söylenemez? Gezegenlere gelince; onlar merkez-i hâric (dışmerkezli) felekler olan hâmil feleklere yerleştirilmiştir. Bu takdire göre sabit yıldızlar küresini ispat etmeye ihtiyaç kalmaz. Üçüncüsü: Başka bir kürenin bulunması gerektiğini varsaysak bile, biri Zühal küresinin üstünde, diğeri Ay küresinin altında iki kürenin bulunması niçin caiz olmasın? Zira bu gezegenler ancak kendi yollarında bulunan sabit yıldızların önünden geçerler; iki kutba yakın olan sabit yıldızlara gelince, gezegenler bunların hiçbirinin önünden geçmez ve onları örtmez. O halde bu gezegenler tarafından örtülen sabit yıldızların Zühal küresinin üstündeki bir kürede yerleşik olduğuna hükmettiğimizi varsaysak bile, bu gezegenler tarafından örtülmeyenlerin gezegenlerin altında olmadığını nereden bileceğiz? Böylece onların söylediklerinin bürhani değil, sadece ihtimali olduğu sabit olmuştur.

الْبَحْثُ الرَّابِعُ: زَعَمُوا أَنَّ الْفَلَكَ الْأَعْظَمَ حَرَكَتُهُ أَسْرَعُ الْحَرَكَاتِ فَإِنَّهُ يَتَحَرَّكُ فِي الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ قَرِيبًا مِنْ دَوْرَةٍ تَامَّةٍ، وَأَنَّهُ يَتَحَرَّكُ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ.

Dördüncü İnceleme: En büyük feleğin hareketinin en hızlı hareket olduğunu iddia etmişlerdir; zira o, gece ve gündüzde tam bir devre yakın hareket eder ve doğudan batıya doğru döner.

وَأَمَّا الْفَلَكُ الثَّامِنُ الَّذِي تَحْتَهُ فَإِنَّهُ فِي نِهَايَةِ الْبُطْءِ حَتَّى إِنَّهُ يَتَحَرَّكُ فِي كُلِّ مِائَةِ سَنَةٍ دَرَجَةً عِنْدَ بَطْلَيْمُوسَ، وَعِنْدَ الْمُتَأَخِّرِينَ فِي كُلِّ سِتَّةٍ وَسِتِّينَ سَنَةً دَرَجَةً، وَأَنَّهُ يَتَحَرَّكُ مِنَ الْمَغْرِبِ إِلَى الْمَشْرِقِ عَلَى عَكْسِ الْحَرَكَةِ الْأُولَى، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِأَنَّا لَمَّا رَصَدْنَا هَذِهِ الثَّوَابِتَ وَجَدْنَا لَهَا حَرَكَةً عَلَى خِلَافِ الْحَرَكَةِ الْيَوْمِيَّةِ.

Onun altındaki sekizinci feleğe gelince; o son derece yavaştır, öyle ki Batlamyus'a göre her yüz yılda bir derece, sonrakilere göre ise her altmış altı yılda bir derece hareket eder ve birinci hareketin aksine batıdan doğuya doğru döner. Buna delil olarak da biz bu sabit yıldızları rasat ettiğimizde günlük hareketin aksine bir harekete sahip olduklarını gördük demeleridir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْفَلَكَ الْأَعْظَمَ يَتَحَرَّكُ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ كُلَّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ دَوْرَةً تَامَّةً، وَالْفَلَكَ الثَّامِنَ أَيْضًا يَتَحَرَّكُ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ كُلَّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ دَوْرَةً إِلَّا بِمِقْدَارٍ نَحْوَ عُشْرِ ثَانِيَةٍ فَلَا جَرَمَ نَرَى حَرَكَةَ الْكَوَاكِبِ فِي الْحِسِّ مُخْتَلِفَةً عَنِ الْحَرَكَةِ الْأُولَى بِذَلِكَ الْقَدْرِ الْقَلِيلِ فِي خِلَافِ جِهَةِ الْحَرَكَةِ الْأُولَى، فإذا اجتمعت تلك المقادير أحس كأن الكواكب الثَّابِتَ يَرْجِعُ بِحَرَكَةٍ بَطِيئَةٍ إِلَى خِلَافِ جِهَةِ الْحَرَكَةِ الْيَوْمِيَّةِ، فَهَذَا الِاحْتِمَالُ وَاقِعٌ، وَهُمْ مَا أَقَامُوا الدَّلَالَةَ عَلَى إِبْطَالِهِ، ثُمَّ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ هُوَ الْحَقُّ وَجْهَانِ. الْأَوَّلُ: وَهُوَ بُرْهَانِيٌّ، أَنَّ حَرَكَةَ الْفَلَكِ الثَّامِنِ لَوْ كَانَتْ إِلَى خِلَافِ حَرَكَةِ الْفَلَكِ الْأَعْظَمِ لَكَانَ حِينَمَا

Bil ki bu da zayıftır. Şöyle denilmesi niçin caiz olmasın: En büyük felek her gece ve gündüzde doğudan batıya doğru tam bir devir yapar; sekizinci felek de yaklaşık saniyenin onda biri kadar bir miktar müstesna, her gece ve gündüzde doğudan batıya doğru bir devir yapar. Dolayısıyla biz duyuda gezegenlerin hareketini birinci hareketin yönünün aksine o azıcık miktar kadar farklı görürüz. Bu miktarlar bir araya geldiğinde sabit yıldız günlük hareketin aksine yavaş bir hareketle geriye gidiyormuş gibi hissedilir. Bu ihtimal vâkidir ve onlar bunu iptal edecek bir delil getirmemişlerdir. Sonra bunun hak olduğuna delalet eden iki vecih vardır. Birincisi ve bürhani olanı: Sekizinci feleğin hareketi en büyük feleğin hareketinin aksine olsaydı,

يَتَحَرَّكُ بِحَرَكَةِ الْفَلَكِ الْأَعْظَمِ إِلَى جِهَةٍ إِمَّا أَنْ يَتَحَرَّكَ بِحَرَكَةِ نَفْسِهِ إِلَى خِلَافِ تِلْكَ الْجِهَةِ أَوْ لَا يَتَحَرَّكُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ بِمُقْتَضَى حَرَكَةِ نَفْسِهِ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ لَزِمَ كَوْنُ الشَّيْءِ الْوَاحِدِ دُفْعَةً وَاحِدَةً مُتَحَرِّكًا إِلَى جِهَتَيْنِ، وَالْحَرَكَةُ إِلَى جِهَتَيْنِ تَقْتَضِي الْحُصُولَ فِي الْجِهَتَيْنِ دُفْعَةً وَذَلِكَ مُحَالٌ، وَإِنْ كَانَ الْقِسْمَ الثَّانِيَ لَزِمَ انْقِطَاعُ الْحَرَكَاتِ الْفَلَكِيَّةِ، وَهُمْ لَا يَرْضَوْنَ بِذَلِكَ. الثَّانِي: أَنَّ نِهَايَةَ الْحَرَكَةِ حَاصِلَةٌ لِلْفَلَكِ الْأَعْظَمِ، وَنِهَايَةَ السُّكُونِ حَاصِلَةٌ لِلْأَرْضِ، وَالْأَقْرَبُ إلى العقول أن يقال: كل مَا كَانَ أَقْرَبَ مِنَ الْفَلَكِ الْأَعْظَمِ كَانَ أَسْرَعَ حَرَكَةً، وَكُلُّ مَا كَانَ أَبْعَدَ كَانَ أَبْطَأَ حَرَكَةً، فَفَلَكُ الثَّوَابِتِ أَقْرَبُ الْأَفْلَاكِ إِلَيْهِ، فَلَا جَرَمَ لَا تَفَاوُتَ بَيْنَ الْحَرَكَتَيْنِ إِلَّا بِقَدْرٍ قَلِيلٍ، وَهُوَ الَّذِي يَحْصُلُ مِنِ اجْتِمَاعِ مَقَادِيرِ التَّفَاوُتِ فِي كُلِّ مِائَةِ سَنَةٍ دَرَجَةٌ وَاحِدَةٌ، وَيَلِيهِ فَلَكُ زُحَلَ فَإِنَّهُ أَبْطَأُ مِنْ فَلَكِ الثَّوَابِتِ فَلَا جَرَمَ كَانَ تَخَلُّفُهُ عَنِ الْفَلَكِ الْأَعْظَمِ أَكْثَرَ حَتَّى إِنَّ مَقَادِيرَ التَّفَاوُتِ إِذَا اجْتَمَعَتْ بَلَغَتْ فِي كُلِّ ثَلَاثِينَ سَنَةً إِلَى تَمَامِ الدَّوْرِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ كُلُّ مَا كَانَ أَبْعَدَ عَنِ الْفَلَكِ الْأَعْظَمِ كَانَ أَبْطَأَ حَرَكَةً، فَكَانَ تَفَاوُتُهُ أَكْثَرَ حَتَّى يَبْلُغَ إِلَى فَلَكِ الْقَمَرِ الَّذِي هُوَ أَبْطَأُ الْأَفْلَاكِ حَرَكَةً، فَهُوَ فِي كُلِّ يَوْمٍ يَتَخَلَّفُ عَنِ الْفَلَكِ الْأَعْظَمِ ثَلَاثَ عَشْرَةَ دَرَجَةً، فَلَا جَرَمَ يُتَمِّمُ دَوْرَهُ فِي كُلِّ شَهْرٍ، وَلَا يَزَالُ كَذَلِكَ حَتَّى يَنْتَهِيَ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي هِيَ أَبْعَدُ الْأَشْيَاءِ عَنِ الْفَلَكِ، فَلَا جَرَمَ كَانَتْ فِي نِهَايَةِ السُّكُونِ، فَثَبَتَ أَنَّ كَلَامَهُمْ فِي هَذِهِ الْأُصُولِ مُخْتَلٌّ ضَعِيفٌ وَالْعَقْلُ لَا سَبِيلَ لَهُ إِلَى الْوُصُولِ إِلَيْهَا.

en büyük feleğin hareketiyle bir yöne hareket ettiği sırada ya kendi hareketiyle o yönün aksine hareket ederdi yahut o vakitte kendi hareketinin gereğince hareket etmezdi. Şayet birinci kısım olsaydı, tek bir şeyin aynı anda iki yöne birden hareket etmesi lazım gelirdi; iki yöne hareket ise aynı anda iki yönde bulunmayı iktiza eder ki bu muhaldir. Şayet ikinci kısım olsaydı, feleki hareketlerin kesintiye uğraması lazım gelirdi; onlar ise bunu kabul etmezler. İkincisi: Hareketin nihayeti en büyük felekte hâsıldır, sükûnun nihayeti ise yeryüzünde hâsıldır. Akla en yakın olanı şöyle denilmesidir: En büyük feleğe daha yakın olan şey daha hızlı hareket eder; ondan daha uzak olan ise daha yavaş hareket eder. Sabit yıldızlar feleği ona en yakın felektir; dolayısıyla iki hareket arasında her yüz yılda bir derecelik fark miktarlarının toplanmasından hâsıl olan az bir miktar dışında hiçbir fark yoktur. Ondan sonra Zühal feleği gelir; o sabit yıldızlar feleğinden daha yavaştır, bu yüzden en büyük felekten geri kalışı daha fazladır; öyle ki bu fark miktarları bir araya geldiğinde her otuz yılda tam bir devre ulaşır. Bu söze göre, en büyük felekten daha uzak olan her şey daha yavaş hareket eder; böylece feleklerin hareketi en yavaş olanı durumundaki Ay feleğine ulaşıncaya kadar farkı daha çok olur. Ay feleği her gün en büyük felekten on üç derece geri kalır, bu yüzden devrini her ay tamamlar. Feleğe en uzak şey olan yeryüzüne ulaşıncaya kadar bu durum böyle devam eder; bu yüzden yer nihai sükûn üzere olmuştur. Böylece onların bu usullerdeki sözlerinin tutarsız ve zayıf olduğu, aklın da bunlara [kesin olarak] ulaşma yolunun bulunmadığı sabit olmuştur.

الْفَصْلُ الثَّانِي فِي مَعْرِفَةِ الْأَفْلَاكِ

İkinci Fasıl: Feleklerin Mahiyetini Bilmek Hakkındadır

الْقَوْمُ وَضَعُوا لِأَنْفُسِهِمْ مُقْدِّمَتَيْنِ ظَنِّيَّتَيْنِ. إِحْدَاهُمَا: أَنَّ حَرَكَاتِ الْأَجْرَامِ السَّمَاوِيَّةِ مُتَسَاوِيَةٌ مُتَّصِلَةٌ، وَأَنَّهَا لَا تُبْطِئُ مَرَّةً وَتُسْرِعُ أُخْرَى، وَلَيْسَ لَهَا رُجُوعٌ عَنْ مُتَوَجِّهَاتِهَا. وَالثَّانِيَةُ: أَنَّ الْكَوَاكِبَ لَا تَتَحَرَّكُ بِذَاتِهَا بَلْ بِتَحَرُّكِ الْفَلَكِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ بَنَوْا عَلَى هَاتَيْنِ الْمُقَدِّمَتَيْنِ مُقَدِّمَةً أُخْرَى فَقَالُوا: الْفَلَكُ الَّذِي يَحْمِلُ الْكَوَاكِبَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَرْكَزُهُ مَرْكَزَ الْأَرْضِ أَوْ لَا يَكُونَ، فإن كان مركزه مركز الأرض، فإما أن يكون الكواكب مَرْكُوزًا فِي ثِخَنِهِ أَوْ مَرْكُوزًا فِي جِرْمٍ مَرْكُوزٍ فِي ثِخَنِ ذَلِكَ الْفَلَكِ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ اسْتَحَالَ أَنْ يَخْتَلِفَ قُرْبُ الْكَوْكَبِ وَبُعْدُهُ مِنَ الْأَرْضِ، وَأَنْ يَخْتَلِفَ قَطْعُهُ لِلْقِسِيِّ مِنْ ذَلِكَ الْفَلَكِ وَالْأَعْرَاضُ الِاخْتِلَافُ فِي حَرَكَةِ الْفَلَكِ، أَوْ حَرَكَةِ الْكَوْكَبِ، وَقَدْ فَرَضْنَا أَنَّهُمَا لَا يُوجَدَانِ الْبَتَّةَ، فَبَقِيَ الْقِسْمَانِ الْآخَرَانِ. أَحَدُهُمَا: أَنْ يكون الكوكب مركوزا في جرم كري مُسْتَدِيرِ الْحَرَكَةِ، مَغْرُوزٍ فِي ثِخَنِ الْفَلَكِ الْمُحِيطِ بِالْأَرْضِ، وَذَلِكَ الْجِرْمُ نُسَمِّيهِ بِالْفَلَكِ الْمُسْتَدِيرِ، فَحِينَئِذٍ يَعْرِضُ بِسَبَبِ حَرَكَتِهِ اخْتِلَافُ حَالِ الْكَوْكَبِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْأَرْضِ تَارَةً بِالْقُرْبِ وَالْبُعْدِ وَتَارَةً بِالرُّجُوعِ وَالِاسْتِقَامَةِ، وَتَارَةً بِالصِّغَرِ وَالْكِبَرِ فِي الْمَنْظَرِ وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْفَلَكُ الْمُحِيطُ بِالْأَرْضِ لَيْسَ مَرْكَزُهُ مُوَافِقًا لِمَرْكَزِ الْأَرْضِ، فَهُوَ الْفَلَكُ الْخَارِجُ الْمَرْكَزِ، وَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْحَامِلُ فِي أَحَدِ نِصْفَيْ فَلَكِ الْبُرُوجُ مِنْ ذَلِكَ الْفَلَكِ أَعْظَمَ مِنَ النِّصْفِ، وَفِي نِصْفِهِ الْآخَرِ أَقَلَّ مِنَ النِّصْفِ، فَلَا جَرَمَ يَحْصُلُ بِسَبَبِهِ: الْقُرْبُ وَالْبُعْدُ مِنَ الأرض، وأن يقطع أحد نصفي فلك الْبُرُوجِ فِي زَمَانٍ أَكْثَرَ مِنْ قَطْعِهِ النِّصْفَ الْآخَرَ، فَظَهَرَ أَنَّ اخْتِلَافَ أَحْوَالِ الْكَوَاكِبِ فِي صِغَرِهَا وَكِبَرِهَا، وَسُرْعَتِهَا وَبُطْئِهَا، وَقُرْبِهَا وَبُعْدِهَا، مِنَ الْأَرْضِ لَا يُمْكِنُ حُصُولُهُ إِلَّا بِأَحَدِ هَذَيْنِ الشَّيْئَيْنِ، أَعْنِي التَّدْوِيرَ، وَالْفَلَكَ الْخَارِجَ الْمَرْكَزِ.

O kavim kendileri için iki zanni öncül vazetmiştir. Birincisi: Semavi cisimlerin hareketleri eşit ve süreklidir; bir defasında yavaşlayıp diğerinde hızlanmazlar ve yöneldikleri istikametlerden geri dönüşleri yoktur. İkincisi: Gezegenler bizzat kendileri hareket etmez, bilakis feleğin hareketiyle hareket ederler. Sonra bu iki öncül üzerine başka bir öncül bina ederek şöyle demişlerdir: Gezegeni taşıyan feleğin merkezi ya yerin merkeziyle aynıdır ya da değildir. Şayet merkezi yerin merkezi ise, gezegen ya onun kalınlığı içine yerleştirilmiştir ya da o feleğin kalınlığına yerleştirilmiş bir cismin içine yerleştirilmiştir. Şayet birinci kısım ise, gezegenin yere olan yakınlığının ve uzaklığının farklılaşması, o feleğin yaylarını farklı sürelerde katetmesi ve feleğin yahut gezegenin hareketinde farklılık arazlarının bulunması imkânsız olur; oysa biz bunların asla bulunmadığını farz etmiştik. Geriye diğer iki kısım kalır: Bunlardan biri; gezegenin, yeri kuşatan feleğin kalınlığı içine oturtulmuş, dairesel hareket eden kürevi bir cismin içine yerleştirilmiş olmasıdır. Biz o cisme 'tedvir feleği' (episikl) adını veririz. Bu durumda onun hareketi sebebiyle gezegenin yere nisbetle hali bazen yakınlık ve uzaklıkla, bazen rücû (geri gitme) ve istikametle (düz gitme), bazen de görünüşteki küçüklük ve büyüklükle farklılaşır. Yahut yeri kuşatan feleğin merkezi yerin merkezine uygun değildir; bu da merkez-i hâric (dışmerkezli / eksantrik) felektir. Taşıyıcı feleğin o feleğe ait burçlar kuşağının bir yarısında yarıdan büyük, diğer yarısında ise yarıdan küçük olması lazım gelir. Dolayısıyla onun sebebiyle yere yakınlık ve uzaklık hâsıl olur ve burçlar feleğinin bir yarısını diğer yarısını katettiğinden daha fazla bir zamanda kateder. Böylece gezegenlerin hallerinin küçüklük ve büyüklük, sürat ve yavaşlık, yere yakınlık ve uzaklık bakımından farklılaşmasının ancak bu iki şeyden biriyle, yani tedvir ve merkez-i hâric felekle mümkün olabileceği ortaya çıkmıştır.