إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَلْنَرْجِعْ إِلَى التَّفْصِيلِ قَوْلُهُمْ فِي الْأَفْلَاكِ، فَقَالُوا: هَذِهِ الْأَفْلَاكُ التِّسْعَةُ، مِنْهَا مَا هُوَ كُرَةٌ وَاحِدَةٌ، وَهُوَ الْفَلَكُ الْأَعْظَمُ، وَفَلَكُ الثَّوَابِتِ، وَمِنْهَا مَا يَنْقَسِمُ إِلَى كُرَتَيْنِ، وَهُوَ فَلَكُ الشَّمْسِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ يَنْفَصِلُ مِنْهُ فَلَكٌ آخَرُ مَرْكَزُهُ غَيْرُ مَرْكَزِ الْعَالَمِ، بِحَيْثُ يَتَمَاسُّ سَطْحَاهُمَا الْمُحَدَّبَانِ عَلَى نُقْطَةٍ تُسَمَّى الْأَوْجَ، وَهُوَ الْبُعْدُ الْأَبْعَدُ مِنَ الْفَلَكِ الْمُنْفَصِلِ، وَيَتَمَاسُّ سَطْحَاهُمَا الْمُقَعَّرَانِ عَلَى نُقْطَةٍ تُسَمَّى الْحَضِيضَ، وَهُوَ الْبُعْدُ الْأَقْرَبُ مِنْهُ، وَهُمَا فِي الْحَقِيقَةِ فَلَكٌ وَاحِدٌ، مُنْفَصِلٌ عَنْهُ فَلَكٌ آخَرُ، إِلَّا أَنَّهُ يُقَالُ: فَلَكَانِ، تَوَسُّعًا، وَيُسَمَّى الْمُنْفَصِلُ عَنْهُ:
Bunu bildiğinde, şimdi onların felekler hakkındaki sözlerinin detayına dönelim. Şöyle demişlerdir: Bu dokuz felekten bir kısmı tek bir küredir; o da en büyük felek (felek-i a‘zam) ve sabit yıldızlar feleğidir. Bir kısmı da iki küreye ayrılır ki bu, güneş feleğidir. Çünkü ondan merkezi âlemin merkezinden farklı olan başka bir felek ayrılır; öyle ki bu iki feleğin dışbükey (muhaddeb) yüzeyleri evc adı verilen bir noktada birbirine teğet olur —ki bu, ayrılan feleğin [yerden] en uzak mesafesidir— ve içbükey (muka‘ar) yüzeyleri de hazîz adı verilen bir noktada birbirine teğet olur —ki bu da ondan en yakın mesafedir—. Bu ikisi gerçekte tek bir felek olup ondan başka bir felek ayrılmıştır; ancak mecazen 'iki felek' denilir. Ondan ayrılana:
الْفَلَكَ الْمُمَثّلَ، وَالْمُنْفَصِلُ الْخَارِجُ الْمَرْكَزِ فَلَكَ الْأَوْجِ، وَجِرْمُ الشَّمْسِ مُغْرَقٌ فِيهِ بِحَيْثُ يَمَاسُّ سَطْحُهُ سَطْحَيْهِ، وَمِنْهَا مَا يَنْقَسِمُ إِلَى ثَلَاثِ أُكَرَ، وَهِيَ أَفْلَاكُ الْكَوَاكِبِ الْعُلْوِيَّةِ وَالزُّهَرَةِ، فَإِنَّ لِكُلِّ وَاحِدٍ منهما فليكن مِثْلَ فَلَكِ الشَّمْسِ، وَفَلَكًا آخَرَ مَوْقِعُهُ مِنْ خَارِجِ الْمَرْكَزِ مِثْلُ مَوْقِعِ جِرْمِ الشَّمْسِ مِنْ فَلَكِهِ وَيُسَمَّى: فَلَكَ/ التَّدْوِيرِ وَالْكَوْكَبُ مُغْرَقٌ فِيهِ بِحَيْثُ يَمَاسُّ سَطْحَهُ وَيُسَمَّى الْخَارِجُ الْمَرْكَزِ: الْفَلَكَ الْحَامِلَ، وَمِنْهَا مَا يَنْقَسِمُ إِلَى أَرْبَعِ أُكَرَ وَهُوَ فَلَكُ عُطَارِدٍ وَالْقَمَرِ، أَمَّا عُطَارِدٌ فَإِنَّ له فليكن مِثْلَ فَلَكَيِ الشَّمْسِ وَيَنْفَصِلُ مِنَ الثَّانِي فَلَكٌ آخَرُ انْفِصَالَ الْخَارِجِ الْمَرْكَزِ عَنِ الْمُمَثَّلِ بِحَيْثُ يَقَعُ مَرْكَزُهُ خَارِجًا عَنِ الْمَرْكَزَيْنِ وَبُعْدُهُ عَنْ مَرْكَزِ الْخَارِجِ الْمَرْكَزِ مِثْلُ نِصْفِ بُعْدِ مَا بَيْنَ مَرْكَزَيِ الْخَارِجِ الْمَرْكَزِ وَالْمُمَثَّلِ وَيُسَمَّى الْمُنْفَصِلُ عَنْهُ الْفَلَكَ الْمُدِيرَ وَالْمُنْفَصِلُ الْفَلَكَ الْحَامِلَ، وَمِنْهُ فَلَكُ التَّدْوِيرِ وَعُطَارِدٌ فِيهِ كَمَا سَبَقَ فِي الْكُرَاتِ الْأَرْبَعَةِ، وَأَمَّا الْقَمَرُ فَإِنَّ فَلَكَهُ يَنْقَسِمُ إلى كرتين متوازيتين والعظمى تسمى الْفَلَكُ الْمِثْلُ وَالصُّغْرَى الْفَلَكُ الْمَائِلُ وَيَنْقَسِمُ الْمَائِلُ إِلَى ثَلَاثِ أُكَرَ كَمَا فِي الْكَوَاكِبِ الْأَرْبَعَةِ، وَكُلُّ فَلَكٍ يَنْفَصِلُ عَنْهُ فَلَكٌ آخَرُ عَلَى الصُّورَةِ الَّتِي عَرَفْتَهَا فِي فَلَكِ الشَّمْسِ، فَإِنَّهُ يَبْقَى مِنَ الْمُنْفَصِلِ عَنْهُ كُرَتَانِ مُخْتَلِفَتَا الثِّخَنِ يُسَمَّيَانِ مُتَمِّمَيْنِ لِذَلِكَ الْفَلَكِ الْمُنْفَصِلِ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَفْلَاكِ يَتَحَرَّكُ عَلَى مَرْكَزِهِ حَرَكَةً دَائِمَةً مُتَّصِلَةً إِلَى أَنْ يَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا وَالنَّاسُ إِنَّمَا وَصَلُوا إِلَى مَعْرِفَةِ هَذِهِ الْكُرَاتِ بِنَاءً عَلَى الْمُقَدِّمَةِ الَّتِي قَرَّرْنَاهَا وَلَا شَكَّ أَنَّهَا لَوْ صَحَّتْ لَصَحَّ الْقَوْلُ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ إِنَّمَا الشَّأْنُ فِيهَا .
Felek-i mümessil (temsil edici felek), ayrılan merkez-i hâric feleğe de felek-i evc (evc feleği) denir. Güneşin cismi, yüzeyi onun iki yüzeyine temas edecek şekilde bu feleğin içine gömülmüştür. [Feleklerden] bir kısmı da üç küreye ayrılır; bunlar üst gezegenlerin (ulviyyât) ve Zühre'nin (Venüs) felekleridir. Zira bunlardan her birinin güneş feleği gibi iki feleği ve merkez-i hâricdeki konumu güneş cisminin kendi feleğindeki konumu gibi olan bir başka feleği vardır ki buna 'tedvir feleği' (episikl) denir. Gezegen, yüzeyi onun yüzeyine temas edecek şekilde içine gömülmüştür; merkez-i hârice ise 'felek-i hâmil' (taşıyıcı felek) denir. [Feleklerden] bir kısmı da dört küreye ayrılır ki bu, Utârid'in (Merkür) ve ayın feleğidir. Utârid'e gelince; onun güneşin iki feleği gibi iki feleği vardır ve ikincisinden merkez-i hâricin mümessilden ayrıldığı gibi başka bir felek ayrılır; öyle ki merkezi iki merkezin dışına düşer ve merkez-i hâricin merkezine olan uzaklığı, merkez-i hâric ile mümessilin merkezleri arasındaki mesafenin yarısı kadardır. Ondan ayrılana 'felek-i müdîr', ayrılan feleğe de 'felek-i hâmil' denir. Tedvir feleği de bundandır ve Utârid, dört kürede geçtiği gibi onun içindedir. Aya gelince; onun feleği birbirine paralel iki küreye ayrılır. Büyüğüne 'felek-i misil', küçüğüne 'meyilli felek' denir; meyilli felek de dört gezegende olduğu gibi üç küreye ayrılır. Güneş feleğinde bildiğin şekilde kendisinden başka bir felek ayrılan her felekten, ayrılan feleği tamamlayan farklı kalınlıkta iki küre kalır ki bunlara o ayrılan feleğin 'mütemmimleri' denir. Bu feleklerin her biri, Allah yerine getirilmesi gereken bir emri hükme bağlayıncaya kadar kendi merkezi etrafında sürekli ve kesintisiz bir hareketle hareket eder. İnsanlar bu kürelerin bilgisine ancak ortaya koyduğumuz öncüle dayanarak ulaşmışlardır. Şüphe yok ki o [öncül] doğru olsaydı, bu şeylere dair söz de doğru olurdu; asıl mesele bundadır.
الْفَصْلُ الثَّالِثُ فِي مَقَادِيرِ الْحَرَكَاتِ
ÜÇÜNCÜ FASIL: HAREKETLERİN MİKTARLARI HAKKINDA
قَالَ الْجُمْهُورُ: إِنَّ جَمِيعَ الْأَفْلَاكِ تَتَحَرَّكُ مِنَ الْمَغْرِبِ إِلَى الْمَشْرِقِ سِوَى الفلك الأعظم، والمدبر لِعُطَارِدٍ وَالْفَلَكِ الْمُمَثَّلِ وَالْمَائِلِ وَالْمُدِيرِ لِلْقَمَرِ فَالْحَرَكَةُ الشَّرْقِيَّةُ تُسَمَّى: الْحَرَكَةَ إِلَى التَّوَالِي وَالْغَرْبِيَّةُ إِلَى خِلَافِ التَّوَالِي، وَالْفَلَكُ الْأَعْظَمُ يَتَحَرَّكُ حَرَكَةً سَرِيعَةً فِي كُلِّ يَوْمٍ بِلَيْلَتِهِ دَوْرَةً وَاحِدَةً عَلَى قُطْبَيْنِ يُسَمَّيَانِ قُطْبَيِ الْعَالَمِ وَيُحَرِّكُ جَمِيعَ الْأَفْلَاكِ وَالْكَوَاكِبِ، وَبِهَذِهِ الْحَرَكَةِ يَقَعُ لِلْكَوَاكِبِ الطُّلُوعُ وَالْغُرُوبُ وَتُسَمَّى الْحَرَكَةَ الْأُولَى، وَفَلَكُ الثَّوَابِتِ يَتَحَرَّكُ حَرَكَةً بَطِيئَةً فِي كُلِّ سِتٍّ وَسِتِّينَ سَنَةً عِنْدَ الْمُتَأَخِّرِينَ دَرَجَةً وَاحِدَةً عَلَى قُطْبَيْنِ يُسَمَّيَانِ قُطْبَيْ فَلَكِ الْبُرُوجِ، وَهُمَا يَدُورَانِ حَوْلَ قُطْبَيِ الْعَالَمِ بِالْحَرَكَةِ الْأُولَى وَتَتَحَرَّكُ عَلَى وِفْقِ هَذِهِ الْحَرَكَةِ جَمِيعُ الْأَفْلَاكِ الْمُتَحَرِّكَةِ، وَبِهَذِهِ الْحَرَكَةِ تَنْتَقِلُ الْأَوْجَاتُ عَنْ مَوْضِعِهَا مِنْ فَلَكِ الْبُرُوجِ وَتُسَمَّى الْحَرَكَةَ الثانية وحركة الأوج وهي حركة الثوابت
Cumhur şöyle demiştir: Felek-i a‘zam (en büyük felek), Utârid'in müdebbiri ile Ay'ın mümessil, mâil ve müdîr felekleri müstesna, bütün felekler batıdan doğuya doğru hareket eder. Doğuya doğru olan harekete 'tevâlî yönündeki hareket' (burçlar sırasına göre hareket), batıya doğru olan harekete ise 'hilâf-ı tevâlî yönündeki hareket' (burçlar sırasının tersine hareket) adı verilir. Felek-i a‘zam, 'âlem kutupları' adı verilen iki kutup etrafında gece ve gündüzü içeren her bir günde hızlı bir hareketle tam bir devir yapar; bütün felekleri ve yıldızları da [beraberinde] hareket ettirir. Yıldızların doğuşu ve batışı bu hareket vasıtasıyla gerçekleşir ve buna 'birinci hareket' denir. Sabit yıldızlar feleği ise 'burçlar feleği kutupları' adı verilen iki kutup etrafında müteahhirûn [astronomlarına] göre her altmış altı yılda bir derece olmak üzere yavaş bir hareketle döner. Bu iki kutup da birinci hareket sebebiyle âlem kutuplarının etrafında döner. Hareket eden bütün felekler bu harekete uygun olarak hareket eder. Evcler burçlar feleğindeki konumlarından bu hareket vesilesiyle intikal eder (yer değiştirir); buna 'ikinci hareket', 'evc hareketi' ve 'sabitler hareketi' adı verilir.
وَالثَّوَابِتُ إِنَّمَا سُمِّيَتْ ثَوَابِتَ لِأَسْبَابٍ. أَحَدُهَا: كَوْنُهَا بَطِيئَةً لِأَنَّهَا بِإِزَاءِ السَّيَّارَةِ تُشْبِهُ السَّاكِنَةَ. وَثَانِيهَا: السَّيَّارَةُ تَتَحَرَّكُ إِلَيْهَا وَهِيَ لَا تَتَحَرَّكُ إِلَى السَّيَّارَةِ فَكَأَنَّ الثَّوَابِتَ ثَابِتَةٌ لِانْتِظَارِهَا. وَثَالِثُهَا: عُرُوضُهَا ثَابِتَةٌ عَلَى مِقْدَارٍ وَاحِدٍ لَا يَتَغَيَّرُ. وَرَابِعُهَا: أَبْعَادُ مَا بَيْنَهَا ثَابِتَةٌ عَلَى حَالٍ وَاحِدٍ لَا تَتَغَيَّرُ الصُّورَةُ الْمُتَوَهَّمَةُ عَلَيْهَا مِنَ الصُّوَرِ الثَّمَانِي وَالْأَرْبَعِينَ. وَخَامِسُهَا: الْأَزْمِنَةُ عِنْدَ أَكْثَرِ عَوَامِّ الأمم منوطة بِطُلُوعِهَا وَأُفُولِهَا بِحَيْثُ لَا يَتَفَاوَتُ إِلَّا فِي الْقُرُونِ وَالْأَحْقَابِ.
Sabit yıldızlara birtakım sebeplerden ötürü 'sabit' adı verilmiştir: Birincisi: Yavaş olmalarıdır; zira gezegenlerin (seyyâre) karşısında sanki duruyormuş gibi görünürler. İkincisi: Gezegenler onlara doğru hareket eder, onlar ise gezegene doğru hareket etmezler; sanki sabitler onları beklemek üzere sabit durmaktadır. Üçüncüsü: Enlemleri değişmeyen tek bir miktar üzere sabittir. Dördüncüsü: Aralarındaki mesafeler tek bir hal üzere sabittir; kırk sekiz suretten üzerlerine varsayılan suret değişmez. Beşincisi: Milletlerin avam tabakasının çoğuna göre zamanlar, ancak asırlar ve çağlar geçtikçe farklılaşacak şekilde onların doğuşuna ve batışına bağlanmıştır.
وَأَمَّا الْأَفْلَاكُ الْخَارِجَةُ الْمَرْكَزِ فَإِنَّهَا تَتَحَرَّكُ فِي كُلِّ يَوْمٍ هَكَذَا: زُحَلُ (ب أ) المشتري (دنط) المريخ بدلالة الشمس (لاكر) الزُّهَرَةُ (نط ج) عُطَارِدٌ (نط ح) وَالْقَمَرُ (يج يج مو) وَتُسَمَّى حَرَكَةَ الْمَرْكَزِ، وَحَرَكَةَ الْوَسَطِ، وَهِيَ حَرَكَاتُ مَرَاكِزِ أَفْلَاكِ التَّدَاوِيرِ وَمَرْكَزِ الشَّمْسِ وَالْأَفْلَاكُ التَّدَاوِيرُ تَتَحَرَّكُ بِهَذَا الْمِقْدَارِ زُحَلُ (نرح) الْمُشْتَرِي (ند ط) الْمِرِّيخُ (كرمب) الزُّهَرَةُ (لونط) عُطَارِدٌ (ج وكد) الْقَمَرُ (يج ج ند) وَتُسَمَّى: الْحَرَكَةَ الْخَاصَّةَ، وَحَرَكَةَ الِاخْتِلَافِ وَهِيَ حَرَكَاتُ مَرَاكِزِ الْكَوَاكِبِ. وَاعْلَمْ أَنَّ بِسَبَبِ هَذِهِ الْحَرَكَاتِ الْمُخْتَلِفَةِ يَعْرِضُ لِهَذِهِ الْكَوَاكِبِ أَحْوَالٌ مُخْتَلِفَةٌ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ يَحْصُلُ لِلْقَمَرِ مَثَلًا أَبْعَادٌ مُخْتَلِفَةٌ غَيْرُ مَضْبُوطَةٍ بِالنِّسْبَةِ إِلَى هَذَا الْعَالَمِ وَالْأَنْوَاعُ الْمَضْبُوطَةُ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ. الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْقَمَرُ عَلَى الْبُعْدِ الْأَقْرَبِ مِنْ فَلَكِ التَّدْوِيرِ وَمَرْكَزُ التَّدْوِيرِ عَلَى الْبُعْدِ الْأَقْرَبِ مِنَ الْفَلَكِ الْخَارِجِ الْمَرْكَزِ وَيُقَالُ لَهُ الْبُعْدُ الْأَقْرَبُ، وَهُوَ الثَّلَاثُ وَثَلَاثُونَ مَرَّةً مِثْلَ نِصْفِ قُطْرِ الْأَرْضِ بِالتَّقْرِيبِ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْقَمَرُ عَلَى الْبُعْدِ الْأَبْعَدِ مِنْ فَلَكِ التَّدْوِيرِ وَمَرْكَزُ فَلَكِ التَّدْوِيرِ عَلَى الْبُعْدِ الْأَقْرَبِ مِنَ الْفَلَكِ الْخَارِجِ الْمَرْكَزِ وَهُوَ الْبُعْدُ الْأَقْرَبُ لِلْأَبْعَدِ وَهُوَ ثَلَاثٌ وَأَرْبَعُونَ مَرَّةً مِثْلَ نِصْفِ قُطْرِ الْأَرْضِ. الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْقَمَرُ عَلَى الْبُعْدِ الْأَقْرَبِ مِنْ فَلَكِ التَّدْوِيرِ وَمَرْكَزُ فَلَكِ التَّدْوِيرِ عَلَى الْبُعْدِ الْأَبْعَدِ مِنَ الْفَلَكِ الْخَارِجِ الْمَرْكَزِ وَهُوَ الْبُعْدُ الْأَبْعَدُ لِلْأَقْرَبِ وَهُوَ أَرْبَعَةٌ وَخَمْسُونَ مَرَّةً مِثْلَ نِصْفِ قُطْرِ الْأَرْضِ. الرَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ الْقَمَرُ عَلَى الْبُعْدِ الْأَبْعَدِ مِنْ فَلَكِ التَّدْوِيرِ وَمَرْكَزُ التَّدْوِيرِ عَلَى الْبُعْدِ الْأَبْعَدِ مِنَ الْفَلَكِ الْخَارِجِ الْمَرْكَزِ وَهُوَ الْبُعْدُ الْأَبْعَدُ وَهُوَ أَرْبَعَةٌ وَسِتُّونَ مَرَّةً مِثْلَ نِصْفِ قُطْرِ الْأَرْضِ، ثُمَّ إِنَّ مَا بَيْنَ هَذِهِ النُّقَطِ الْأَرْبَعَةِ الْأَحْوَالُ مُخْتَلِفَةٌ عَلَى مَا أَتَى عَلَى شَرْحِهَا أَبُو الرَّيْحَانِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ جَمِيعَ الْكَوَاكِبِ مُرْتَبِطَةٌ بِالشَّمْسِ ارْتِبَاطًا مَا، فَأَمَّا الْعُلْوِيَّةُ فَإِنَّ بُعْدَ مَرَاكِزِهَا عَنْ ذُرَى أَفْلَاكِ تَدَاوِيرِهَا أَبَدًا تَكُونُ بِمِقْدَارِ بُعْدِ مَرْكَزِ الشَّمْسِ عَنْ مَرَاكِزِ تَدَاوِيرِهَا وَحِينَئِذٍ تَكُونُ مُحْتَرِقَةً وَمَتَى كَانَتْ فِي الْحَضِيضِ كَانَتْ فِي مُقَابَلَتِهَا وَحِينَئِذٍ تَكُونُ مُقَابِلَةً لِلشَّمْسِ وَذَلِكَ يُقَارِنُ الشَّمْسَ فِي مُنْتَصَفِ الِاسْتِقَامَةِ وَيُقَابِلُهَا فِي مُنْتَصَفِ الرُّجُوعِ وَقِيلَ: إِنَّ نِصْفَ قُطْرِ فَلَكِ تَدْوِيرِ الْمِرِّيخِ أَعْظَمُ مِنْ نِصْفِ قُطْرِ فَلَكِ مُمَثَّلِ الشَّمْسِ فَيَلْزَمُ أَنَّهُ إِذَا كَانَ مُقَارِنًا لِلشَّمْسِ يَكُونُ بُعْدُ مَرْكَزِهِ عَنْ مَرْكَزِ الشَّمْسِ أَعْظَمَ مِنْهُ إِذَا كَانَ مُقَابِلًا لَهَا، وَأَمَّا السُّفْلِيَّاتُ فَإِنَّ مَرَاكِزَ أَفْلَاكِ تَدْوِيرِهَا أَبَدًا يَكُونُ مُقَارِنًا لِلشَّمْسِ فَيَلْزَمُ أَنْ تُقَارِنَ الشَّمْسُ الذُّرْوَةَ وَالْحَضِيضَ فِي مُنْتَصَفَيِ الِاسْتِقَامَةِ، وَالرُّجُوعُ غَايَةُ بُعْدِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَنِ الشَّمْسِ بِمِقْدَارِ نِصْفِ قُطْرِ فَلَكِ تَدْوِيرِهِمَا، وَهُوَ لِلزُّهَرَةِ (مه) وَلِعُطَارِدٍ (كه) بِالتَّقْرِيبِ وَأَمَّا الْقَمَرُ فَإِنَّ مَرْكَزَ الشَّمْسِ أَبَدًا يَكُونُ مُتَوَسِّطًا بَيْنَ بُعْدِهِ الْأَبْعَدِ وَبَيْنَ مَرْكَزِ تَدْوِيرِهِ وَلِذَلِكَ يُقَالُ لِبُعْدِ مَرْكَزِ تَدْوِيرِهِ عَنِ الْبُعْدِ الْأَبْعَدِ الْبُعْدُ الْمُضَاعَفُ لِأَنَّهُ ضِعْفُ بُعْدِ مَرْكَزِ تَدْوِيرِهِ مِنَ الشَّمْسِ فَلَزِمَ أَنَّهُ مَتَى كَانَ مَرْكَزُ تَدْوِيرِهِ فِي الْبُعْدِ الْأَبْعَدِ، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُقَابِلًا لِلشَّمْسِ أَوْ مُقَارِنًا لَهَا، وَمَتَى كَانَ فِي الْبُعْدِ الْأَقْرَبِ تَكُونُ الشَّمْسُ فِي تَرْبِيعِهِ فَلِذَلِكَ يَكُونُ اجْتِمَاعُهُ وَاسْتِقْبَالُهُ فِي الْبُعْدِ الْأَبْعَدِ وَتَرْبِيعُهُ مَعَ الشَّمْسِ فِي الْأَقْرَبِ.
Merkez-i hâric feleklere gelince; bunlar her gün şu miktarda hareket ederler: Zuhal (2° 1'), Müşteri (4° 59'), Merih güneşin delaletiyle (31° 20'), Zühre (59° 3'), Utârid (59° 8') ve Ay (13° 13' 46''). Buna 'merkez hareketi' ve 'orta hareket' denir; bunlar tedvir feleklerinin merkezlerinin ve güneşin merkezinin hareketleridir. Tedvir felekleri ise şu miktarda hareket ederler: Zuhal (57° 8'), Müşteri (54° 9'), Merih (20° 42'), Zühre (36° 59'), Utârid (3° 6' 24''), Ay (13° 3' 54''). Buna 'özel hareket' ve 'ihtilaf hareketi' denir; bunlar gezegenlerin merkezlerinin hareketleridir. Bil ki bu farklı hareketler sebebiyle bu gezegenlerde farklı durumlar meydana gelir: Birincisi: Mesela ay için bu âleme nisbetle sınırlanamayan farklı uzaklıklar hâsıl olur; bunlardan zaptedilen türler dörttür: Birincisi: Ayın tedvir feleğinin en yakın mesafesinde ve tedvir merkezinin de merkez-i hâric feleğin en yakın mesafesinde olmasıdır; buna 'en yakın uzaklık' denir ki yaklaşık olarak yerin yarıçapının otuz üç katıdır. İkincisi: Ayın tedvir feleğinin en uzak mesafesinde ve tedvir feleğinin merkezinin merkez-i hâric feleğin en yakın mesafesinde olmasıdır; bu, en uzağın en yakını olup yerin yarıçapının kırk üç katıdır. Üçüncüsü: Ayın tedvir feleğinin en yakın mesafesinde ve tedvir feleğinin merkezinin merkez-i hâric feleğin en uzak mesafesinde olmasıdır; bu, en yakının en uzağı olup yerin yarıçapının elli dört katıdır. Dördüncüsü: Ayın tedvir feleğinin en uzak mesafesinde ve tedvir merkezinin merkez-i hâric feleğin en uzak mesafesinde olmasıdır; bu 'en uzak mesafe'dir ve yerin yarıçapının altmış dört katıdır. Sonra bu dört nokta arasındaki durumlar, Ebû Reyhân [el-Bîrûnî]'nin açıkladığı üzere farklı farklıdır. İkincisi: Bütün gezegenler bir şekilde güneşe bağlıdır. Üst gezegenlere gelince; merkezlerinin tedvir feleklerinin zirvelerinden olan uzaklığı, daima güneş merkezinin tedvir merkezlerinden olan uzaklığı kadardır; bu durumda yanmış (muhterika) olurlar. Hazîzde olduklarında ise onun karşısında bulunurlar ve bu durumda güneşe karşıt (mukabil) olurlar. Bu durum, istikametin (düz hareketin) ortasında güneşe kavuşur ve rücûun (geri hareketin) ortasında ona karşıt olur. Denilmiştir ki: Merih'in tedvir feleğinin yarıçapı, güneşin mümessil feleğinin yarıçapından büyüktür; dolayısıyla güneşe kavuştuğunda merkezinin güneşin merkezine olan uzaklığının, ona karşıt olduğu andakinden daha büyük olması lazım gelir. Alt gezegenlere gelince; tedvir feleklerinin merkezleri daima güneşe kavuşum halindedir; dolayısıyla güneşin istikamet ve rücûun tam ortalarında zirve ve hazîze kavuşması gerekir. Her birinin güneşten olan nihai uzaklığı, kendi tedvir feleklerinin yarıçapı kadardır; bu da Zühre için yaklaşık (45°), Utârid için (25°) derecedir. Aya gelince; güneşin merkezi daima onun en uzak mesafesi ile tedvir merkezi arasında ortada bulunur. Bu sebeple tedvir merkezinin en uzak mesafeden olan uzaklığına 'katlanmış uzaklık' denir; çünkü o, tedvir merkezinin güneşe olan uzaklığının iki katıdır. Dolayısıyla tedvir merkezi en uzak mesafede olduğunda ya güneşe karşıt veya ona kavuşum halinde olması lazım gelir; en yakın mesafede olduğunda ise güneş onun dördün (terbî‘) konumunda olur. Bu yüzden kavuşumu ve dolunayı en uzak mesafede, güneşle dördün konumu ise en yakın mesafede gerçekleşir.
الْفَصْلُ الرَّابِعُ فِي كَيْفِيَّةِ الِاسْتِدْلَالِ بِهَذِهِ الْأَحْوَالِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ
DÖRDÜNCÜ FASIL: BU HALLERLE SÂNİ‘İN VARLIĞINA İSTİDLÂL EDİLİŞ ŞEKLİ HAKKINDA
وَهِيَ مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: النَّظَرُ إِلَى مَقَادِيرِ هَذِهِ الْأَفْلَاكِ، فَإِنَّهَا مَعَ اشْتِرَاكِهَا فِي الطَّبِيعَةِ الْفَلَكِيَّةِ، اخْتَصَّ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا بِمِقْدَارٍ خَاصٍّ، مَعَ أَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ فِي الْعَقْلِ وُقُوعُهَا عَلَى أَزْيَدَ مِنْ ذَلِكَ الْمِقْدَارِ أَوْ أَنْقَصَ مِنْهُ بِذَرَّةٍ، فَلَمَّا قَضَى صَرِيحُ الْعَقْلِ بِأَنَّ الْمَقَادِيرَ بِأَسْرِهَا عَلَى السَّوِيَّةِ، قَضَى بِافْتِقَارِهَا فِي مَقَادِيرِهَا إِلَى مُخَصِّصٍ مُدَبِّرٍ.
Bu [delillendirme] birkaç yöndendir: Birincisi: Bu feleklerin miktarlarına bakmaktır. Zira bunlar feleklik tabiatında ortak olmakla birlikte, her biri özel bir miktara tahsis edilmiştir; oysa bunların aklen o miktardan bir zerre fazla veya eksik olmaları imkânsız değildir. Açık akıl bütün miktarların [kabul edilebilirlik bakımından] eşit olduğuna hükmettiğinde, onların [belirli] miktarlarında bir tahsis ediciye ve müdebbire muhtaç olduklarına da hükmetmiştir.
وَثَانِيهَا: النَّظَرُ إِلَى أَحْيَازِهَا، فَإِنَّ كُلَّ فَلَكٍ مُمَاسٍّ بِمُحَدَّبِهِ فَلَكًا آخَرَ فَوْقَهُ وَبِمُقَعَّرِهِ فَلَكًا آخَرَ تَحْتَهُ، ثُمَّ ذَلِكَ الْفَلَكُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُتَشَابِهَ الْأَجْزَاءِ أَوْ يَنْتَهِيَ بِالْآخِرَةِ إِلَى جِسْمٍ مُتَشَابِهِ الْأَجْزَاءِ، وَذَلِكَ الْجِسْمُ الْمُتَشَابِهُ الْأَجْزَاءِ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ طَبِيعَةُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ طَرَفَيْهِ مُسَاوِيَةً لِطَبِيعَةِ طَرَفِهِ الْآخَرِ، فَكَمَا صَحَّ عَلَى مُحَدَّبِهِ أَنْ يَلْقَى جِسْمًا وَجَبَ أَنْ يَصِحَّ عَلَى مُقَعَّرِهِ أَنْ يَلْقَى ذَلِكَ الْجِسْمَ، وَمَتَى كَانَ كَذَلِكَ صَحَّ أَنَّ الْعَالِيَ يُمْكِنُ وُقُوعُهُ سَافِلًا، وَالسَّافِلُ يُمْكِنُ وُقُوعُهُ عَالِيًا، وَمَتَى كَانَ كَذَلِكَ كَانَ اخْتِصَاصُ كُلِّ وَاحِدٍ منها بحيزه المعين أمرا جائزا يقتضي الْعَقْلُ بِافْتِقَارِهِ إِلَى الْمُقْتَضَى. وَثَالِثُهَا: أَنَّ كُلَّ كَوْكَبٍ حَصَلَ فِي مُقَعَّرِهِ اخْتَصَّ بِهِ أَحَدُ جَوَانِبِ ذَلِكَ الْفَلَكِ دُونَ سَائِرِ الْجَوَانِبِ، ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الْمَوْضِعَ الْمُنْتَفِيَ مِنْ ذَلِكَ الْفَلَكِ مُسَاوٍ لِسَائِرِ جَوَانِبِهِ، لِأَنَّ الْفَلَكَ عِنْدَهُ جِسْمٌ مُتَشَابِهُ الْأَجْزَاءِ، فَاخْتِصَاصُ ذَلِكَ الْمُقَعَّرِ بِذَلِكَ الْكَوْكَبِ دُونَ سَائِرِ الْجَوَانِبِ يَكُونُ أَمْرًا مُمْكِنًا جَائِزًا فَيَقْضِي الْعَقْلُ بِافْتِقَارِهِ إِلَى الْمُخَصِّصِ.
İkincisi: Onların konumlandıkları mekânlara (ahyâz) bakmaktır. Zira her felek, dışbükey yüzeyiyle üstündeki başka bir feleğe, içbükey yüzeyiyle de altındaki başka bir feleğe temas eder. Sonra o felek ya cüzleri birbirine benzer (müteşâbihü'l-eczâ) bir cisimdir ya da nihayetinde cüzleri birbirine benzer bir cisme ulaşır. Cüzleri birbirine benzer olan o cismin iki ucundan her birinin tabiatı, diğer ucunun tabiatına mutlaka eşit olmalıdır. Dolayısıyla dışbükey yüzeyinin bir cisme temas etmesi nasıl geçerliyse, içbükey yüzeyinin de o cisme temas etmesi öylece geçerli olmalıdır. Böyle olunca, üstte olanın altta, altta olanın da üstte yer alması mümkün olur. Durum böyle olunca, bunlardan her birinin belirli bir mekâna tahsis edilmiş olması, aklın bir gerektiriciye (muktezî) muhtaç olduğunu hükme bağladığı caiz (mümkün) bir durumdur. Üçüncüsü: İçbükeyine yerleşen her gezegen, o feleğin diğer taraflarına değil, sadece belirli bir tarafına tahsis edilmiştir. Üstelik o feleğin seçilen o yeri, diğer taraflarına eşittir; çünkü ona göre felek, cüzleri birbirine benzer bir cisimdir. Dolayısıyla o içbükeyin diğer taraflara değil de o gezegene tahsis edilmesi mümkün ve caiz bir iştir; böylece akıl onun bir tahsis ediciye muhtaç olduğuna hükmeder.
وَرَابِعُهَا: أَنَّ كُلَّ كُرَةٍ فَإِنَّهَا تَدُورُ عَلَى قُطْبَيْنِ مُعَيَّنَيْنِ، وَإِذَا كَانَ الْفَلَكُ مُتَشَابِهَ الْأَجْزَاءِ كَانَ جَمِيعُ النُّقَطِ الْمُفْتَرَضَةِ عَلَيْهِ مُتَسَاوِيَةً، وَجَمِيعُ الدَّوَائِرِ الْمُفْتَرَضَةِ عَلَيْهِ أَيْضًا مُتَسَاوِيَةً، فَاخْتِصَاصُ نُقْطَتَيْنِ مُعَيَّنَتَيْنِ بِالْقُطْبِيَّةِ دُونَ سَائِرِ النُّقَطِ مَعَ اسْتِوَائِهَا فِي الطَّبِيعَةِ يَكُونُ أَمْرًا جَائِزًا، فَيَقْضِي الْعَقْلُ بِافْتِقَارِهِ إِلَى الْمُقْتَضِي، وَهَكَذَا الْقَوْلُ فِي تَعَيُّنِ كُلِّ دَائِرَةٍ مُعَيَّنَةٍ مِنْ دَوَائِرِهَا بِأَنْ تَكُونَ مِنْطَقَةً. وَخَامِسُهَا: أَنَّ الْأَجْرَامَ الْفَلَكِيَّةَ مَعَ تَشَابُهِهَا فِي الطَّبِيعَةِ الْفَلَكِيَّةِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا مُخْتَصٌّ بِنَوْعٍ مُعَيَّنٍ مِنَ الْحَرَكَةِ فِي الْبُطْءِ وَالسُّرْعَةِ، فَانْظُرْ إِلَى الْفَلَكِ الْأَعْظَمِ مَعَ نِهَايَةِ اتِّسَاعِهِ وَعِظَمِهِ ثُمَّ إِنَّهُ يَدُورُ دَوْرَةً تَامَّةً فِي الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ، وَالْفَلَكُ الثَّامِنُ الَّذِي هُوَ أَصْغَرُ مِنْهُ لَا يَدُورُ الدَّوْرَةَ التَّامَّةَ إِلَّا فِي سِتَّةٍ وَثَلَاثِينَ سَنَةً عَلَى مَا هُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ، ثُمَّ إِنَّ الْفَلَكَ السَّابِعَ الَّذِي تَحْتَهُ يَدُورُ فِي ثَلَاثِينَ سَنَةً، فَاخْتِصَاصُ الْأَعْظَمِ بِمَزِيدِ السُّرْعَةِ، وَالْأَصْغَرُ بمزيد البطء مع أنه على خِلَافُ حُكْمِ الْعَقْلِ فَإِنَّهُ كَانَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ الْأَوْسَعُ أَبْطَأَ حَرَكَةً لِعِظَمِ مَدَارِهِ، وَالْأَصْغَرُ أَسْرَعَ اسْتِدَارَةً لِصِغَرِ مَدَارِهِ لَيْسَ إِلَّا لِمُخَصِّصٍ، وَالْعَقْلُ يَقْضِي بِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهَا إِنَّمَا اخْتَصَّ بِمَا هُوَ عَلَيْهِ بِتَقْدِيرِ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ. وَسَادِسُهَا: أَنَّ الْفَلَكَ الْمُمَثَّلَ إِذَا انْفَصَلَ عَنْهُ الْفَلَكُ الْخَارِجُ الْمَرْكَزِ بَقِيَ مُتَمِّمَانِ: أَحَدُهُمَا: مِنَ الْخَارِجِ، وَالْآخَرُ: مِنَ الدَّاخِلِ، وَأَنَّهُ جِرْمٌ مُتَشَابِهُ الطَّبِيعَةِ، ثُمَّ اخْتَصَّ أَحَدُ جَوَانِبِهِمَا بِغَايَةِ/ الثِّخَنِ، وَالْآخَرُ بِغَايَةِ الرِّقَّةِ بِالنِّسْبَةِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ نِسْبَةُ ذَلِكَ الثِّخَنِ وَالرِّقَّةِ إلى طبيعة عَلَى السَّوِيَّةِ، فَاخْتِصَاصُ أَحَدِ جَانِبَيْهِ بِالرِّقَّةِ وَالْآخَرِ بِالثِّخَنِ، لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بِتَخْصِيصِ الْمُخَصِّصِ الْمُخْتَارِ.
Dördüncüsü: Her küre belirli iki kutup üzerinde döner. Feleğin cüzleri birbirine benzediğine göre, üzerinde varsayılan bütün noktalar da eşittir ve üzerinde varsayılan bütün daireler de eşittir. Dolayısıyla tabiatça eşit olmalarına rağmen diğer noktaların değil de belirli iki noktanın kutup olmaya tahsis edilmesi caiz (mümkün) bir iştir; akıl bunun bir gerektiriciye muhtaç olduğuna hükmeder. Aynı şekilde dairelerinden belirli her bir dairenin kuşak (mıntıka) olarak belirlenmesi de böyledir. Beşincisi: Feleki cisimler, feleklik tabiatında birbirine benzer olmalarıyla birlikte, her biri yavaşlık ve sürat bakımından belirli bir hareket türüne tahsis edilmiştir. Nitekim son derece genişliğine ve büyüklüğüne rağmen felek-i a‘zama bak; bir gün ve gecede tam bir devir yapmaktadır. Ondan daha küçük olan sekizinci felek ise cumhurun görüşüne göre tam bir devri ancak otuz altı [bin] yılda tamamlar. Sonra onun altındaki yedinci felek otuz yılda döner. Dolayısıyla aklın hükmünün aksine olmasına rağmen —çünkü yörüngesinin büyüklüğü sebebiyle daha geniş olanın hareketinin daha yavaş, yörüngesinin küçüklüğü sebebiyle daha küçük olanın dönüşünün daha hızlı olması gerekirdi— daha büyük olanın daha fazla sürate, daha küçük olanın ise daha fazla yavaşlığa tahsis edilmesi ancak bir tahsis edici ile mümkündür. Akıl, bunlardan her birinin ancak Azîz ve Alîm olan [Allah]'ın takdiriyle bulunduğu hal üzere tahsis edildiğine hükmeder. Altıncısı: Felek-i mümessilden merkez-i hâric felek ayrıldığında geriye iki tamamlayıcı (mütemmim) kalır: Biri dıştan, diğeri içten. Bu, tabiatı birbirine benzer bir cisimdir; sonra bunların bir tarafı son derece kalınlığa, nispetle diğer tarafı ise son derece inceliğe tahsis edilmiştir. Böyle olunca, o kalınlık ve inceliğin tabiata nisbetinin eşit olması gerekirdi. Dolayısıyla onun bir tarafının inceliğe, diğer tarafının kalınlığa tahsis edilmesi mutlaka irade sahibi bir tahsis edicinin (el-Muhassısü'l-Muhtâr) tahsisiyle olmalıdır.
وَسَابِعُهَا: أَنَّهَا مُخْتَلِفَةٌ فِي جِهَاتِ الْحَرَكَاتِ، فَبَعْضُهَا مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ، وَبَعْضُهَا مِنَ الْمَغْرِبِ إِلَى الْمَشْرِقِ، وَبَعْضُهَا شَمَالِيَّةٌ، وَبَعْضُهَا جَنُوبِيَّةٌ، مَعَ أَنَّ جَمِيعَ الْجِهَاتِ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهَا عَلَى السَّوِيَّةِ، فَلَا بُدَّ مِنَ الِافْتِقَارِ إِلَى الْمُدَبِّرِ. وَثَامِنُهَا: أَنَّا نَرَاهَا الْآنَ مُتَحَرِّكَةً وَمُحَالٌ أَنْ يُقَالَ إِنَّهَا كَانَتْ أَزَلًا مُتَحَرِّكَةٌ، أَوْ مَا كَانَتْ مُتَحَرِّكَةً، ثُمَّ ابْتَدَأَتْ بِالْحَرَكَةِ، وَمُحَالٌ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهَا كَانَتْ أَزَلًا مُتَحَرِّكَةً لِأَنَّ مَاهِيَّةَ الْحَرَكَةِ تَقْتَضِي الْمَسْبُوقِيَّةَ بِالْغَيْرِ، لِأَنَّ الْحَرَكَةَ انْتِقَالٌ مِنْ حَالَةٍ إِلَى حَالَةٍ وَالْأَزَلُ يُنَافِي الْمَسْبُوقِيَّةَ بِالْغَيْرِ، فَالْجَمْعُ بَيْنَ الْحَرَكَةِ وَالْأَزَلِيَّةِ مُحَالٌ، وَإِنْ قلنا
Yedincisi: Onların hareket yönleri farklıdır; zira bazısı doğudan batıya, bazısı batıdan doğuya, bazısı kuzeye, bazısı da güneyedir. Oysa bütün yönler onlara nisbetle eşittir; dolayısıyla bir müdebbire muhtaç olunması zorunludur. Sekizincisi: Biz onları şu anda hareket halinde görmekteyiz. Onların ezelden beri hareketli olduğunu söylemek veya hareketli değildiler de sonradan harekete başladılar demek [ve bunu bir yaratıcıya bağlamamak] imkânsızdır. Ezelden beri hareketli olduklarını söylemek imkânsızdır; çünkü hareketin mahiyeti başkası tarafından öncelenmiş olmayı (mesbûkıyyet bi'l-gayr) gerektirir. Zira hareket bir halden diğer bir hale intikaldir; ezel ise başkası tarafından öncelenmiş olmaya zıttır. Dolayısıyla hareket ile ezeliliği bir arada düşünmek imkânsızdır. Şayet
إِنَّهَا مَا كَانَتْ مُتَحَرِّكَةً أَزَلًا سَوَاءٌ قُلْنَا إِنَّهَا كَانَتْ قَبْلَ تِلْكَ الْحَرَكَةِ مَوْجُودَةً أَوْ كَانَتْ سَاكِنَةً، أَوْ قُلْنَا: إِنَّهَا كَانَتْ قَبْلَ تِلْكَ الْحَرَكَةِ مَعْدُومَةً أَصْلًا، فَالِابْتِدَاءُ بِالْحَرَكَةِ بَعْدَ عَدَمِ الْحَرَكَةِ يَقْتَضِي الِافْتِقَارَ إِلَى مُدَبِّرٍ قَدِيمٍ ﷾ لِيُحَرِّكَهَا بَعْدَ أَنْ كَانَتْ مَعْدُومَةً، أَوْ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ سَاكِنَةً، وَهَذَا الْمَأْخَذُ أَحْسَنُ الْمَآخِذِ وَأَقْوَاهَا. وَتَاسِعُهَا: أَنْ يُقَالَ: إِنَّ حَرَكَاتِهَا إِمَّا أَنْ تَكُونَ مِنْ لَوَازِمِ جُسْمَانِيَّتِهَا المعينة، لكنا نرى جسمانيتها الْمُعَيَّنَةَ مُنْفَكَّةً عَنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَاءِ تِلْكَ الْحَرَكَةِ، فَإِذَنْ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَاءِ حَرَكَتِهِ لَيْسَ مِنْ لَوَازِمِهِ، فَافْتَقَرَتِ الْأَفْلَاكُ فِي حَرَكَاتِهَا إِلَى مُحَرِّكٍ مِنْ خَارِجٍ، وَذَلِكَ هُوَ مُحَرِّكُ الْمُتَحَرِّكَاتِ، وَمُدَبِّرُ الثَّوَابِتِ وَالسَّيَّارَاتِ، وَهُوَ الْحَقُّ ﷾.
onların ezelde hareketli olmadığını söylersek —ister o hareketten önce mevcut olduklarını veya durağan olduklarını söyleyelim, isterse o hareketten önce aslen yok (ma‘dûm) olduklarını söyleyelim— hareketsizlikten sonra harekete başlama, yok olduktan veya durağan olduktan sonra onları hareket ettirecek kadîm bir Müdebbir'e ﷻ muhtaç olmayı gerektirir. Bu yaklaşım en güzel ve en kuvvetli yaklaşımlardandır. Dokuzuncusu: Şöyle denilmesidir: Onların hareketleri ya kendilerine özgü cismaniyetlerinin gereklerindendir; fakat biz onların belirli cismaniyetlerinin o hareketin cüzlerinden her birinden ayrışabildiğini görmekteyiz. O halde hareketinin cüzlerinden hiçbiri onun [cismaniyetinin] gereklerinden değildir; öyleyse felekler hareketlerinde dışarıdan bir hareket ettiriciye (muharrik) muhtaçtır. O da hareket edenleri hareket ettiren, sabit yıldızları ve gezegenleri sevk ve idare eden zattır; O da Hak ﷻ Teâlâ'dır.
وَعَاشِرُهَا: أَنَّ هَذَا التَّرْتِيبَ الْعَجِيبَ فِي تَرْكِيبِ هَذِهِ الْأَفْلَاكِ وَائْتِلَافِ حَرَكَاتِهَا أَتُرَى أَنَّهَا مَبْنِيَّةٌ عَلَى حِكْمَةٍ، أَمْ هِيَ وَاقِعَةٌ بِالْجُزَافِ وَالْعَبَثِ؟ أَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: فَبَاطِلٌ وَبَعِيدٌ عن العقل، فإن جوز فِي بِنَاءٍ رَفِيعٍ، وَقَصْرٍ مَشِيدٍ أَنَّ التُّرَابَ وَالْمَاءَ انْضَمَّ أَحَدُهُمَا إِلَى الْآخَرِ، ثُمَّ تَوَلَّدَ منهما لبنات، ثم تركبها قصر مشيد وبناء عال، فَإِنَّهُ يُقْضَى عَلَيْهِ بِالْجُنُونِ، وَنَحْنُ نَعْلَمُ أَنَّ تَرْكِيبَ هَذِهِ الْأَفْلَاكِ وَمَا فِيهَا مِنَ الْكَوَاكِبِ، وَمَا لَهَا مِنَ الْحَرَكَاتِ لَيْسَ أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ الْبِنَاءِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ فِيهَا مِنْ رِعَايَةِ حِكْمَةٍ، ثُمَّ لَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهَا أَحْيَاءٌ نَاطِقَةٌ فَهِيَ تَتَحَرَّكُ بِأَنْفُسِهَا أَوْ يُقَالُ: إِنَّهُ يُحَرِّكُهَا مُدَبِّرٌ قَاهِرٌ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ حَرَكَتَهَا إِمَّا أَنْ تَكُونَ لِطَلَبِ اسْتِكْمَالِهَا أَوْ لَا لِهَذَا الْغَرَضِ، فَإِنْ كَانَتْ طَالِبَةً بِحَرَكَتِهَا لِتَحْصِيلِ كَمَالٍ فَهِيَ نَاقِصَةٌ فِي ذَوَاتِهَا، طَالِبَةٌ لِلِاسْتِكْمَالِ أَوْ لَا لِهَذَا الْغَرَضِ، وَالنَّاقِصُ بِذَاتِهِ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُكَمِّلٍ، فَهِيَ مُفْتَقِرَةٌ مُحْتَاجَةٌ، وَإِنْ لَمْ تَكُنْ طَالِبَةً بِحَرَكَتِهَا لِلِاسْتِكْمَالِ، فَهِيَ عَابِثَةٌ فِي أَفْعَالِهَا، فَيَعُودُ الْأَمْرُ إِلَى أَنَّهُ يَبْعُدُ فِي الْعُقُولِ أَنْ يَكُونَ مَدَارُ هَذِهِ الْأَجْرَامِ الْمُسْتَعْظَمَةِ، وَالْحَرَكَاتِ الدَّائِمَةِ، عَلَى الْعَبَثِ وَالسَّفَهِ، فَلَمْ يَبْقَ فِي الْعُقُولِ قِسْمٌ هُوَ الْأَلْيَقُ بِالذَّهَابِ إِلَيْهِ إِلَّا أَنَّ مُدَبِّرًا قَاهِرًا غَالِبًا عَلَى الدَّهْرِ وَالزَّمَانِ يُحَرِّكُهَا لِأَسْرَارٍ مَخْفِيَّةٍ، وَلِحِكَمٍ لَطِيفَةٍ هُوَ الْمُسْتَأْثِرُ بِهَا، وَالْمُطَّلِعُ عَلَيْهَا، وَلَيْسَ عِنْدَنَا إِلَّا الْإِيمَانُ بِهَا عَلَى الْإِجْمَالِ عَلَى مَا قَالَ:
Onuncusu: Bu feleklerin terkibindeki ve hareketlerinin uyumundaki bu harikulade düzenin bir hikmete dayalı olduğunu mu düşünürsün, yoksa rastgele ve abes olarak mı meydana gelmiştir? İkinci kısma gelince; bu batıldır ve akıldan uzaktır. Zira yüksek bir binada ve muhkem bir sarayda toprağın ve suyun birbirine karıştığı, sonra ikisinden kerpiçlerin meydana geldiği, sonra onların muhkem bir saray ve yüce bir bina oluşturduğu caiz görülürse, bunu söyleyenin deliliğine hükmedilir. Biz biliyoruz ki bu feleklerin terkibi, içindeki gezegenler ve sahip oldukları hareketler o binadan daha aşağı değildir. Böylece onlarda mutlaka bir hikmetin gözetildiği sabit olmuştur. Sonra ya onların düşünen ve konuşan canlılar olup bizzat kendilerinin hareket ettiği söylenecek ya da onları kahredici bir Müdebbir'in hareket ettirdiği söylenecektir; bundan başkası düşünülemez. Birincisi batıldır; çünkü onların hareketi ya kendi kemallerini aramak içindir ya da bu amaç için değildir. Şayet hareketleriyle bir kemal elde etmeyi arıyorlarsa, kendi zatlarında noksandırlar ve yetkinleşmeyi talep etmektedirler veya bu amaç için değildir; zatı gereği noksan olanın ise mutlaka bir yetkinleştiriciye ihtiyacı vardır, dolayısıyla onlar muhtaçtırlar. Şayet hareketleriyle yetkinleşmeyi talep etmiyorlarsa, fiillerinde abesle iştigal etmektedirler. Bu durumda iş, bu muazzam cisimlerin ve sürekli hareketlerin seyrinin abes ve sefihlik üzerine kurulu olmasının akıllardan uzak olduğu noktasına döner. Dolayısıyla akıllarda yönelinmesi en layık olan şu kısımdan başkası kalmaz: Zamana ve devre galip olan kahredici bir Müdebbir, sadece kendisinin bildiği ve muttali olduğu gizli sırlar ve latif hikmetler için onları hareket ettirmektedir. Bize düşen ise ancak şöyle buyrulduğu üzere buna icmali olarak iman etmektir:
وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا [آلِ عِمْرَانَ: ١٩١] .
{ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا } “Onlar, göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde derin derin düşünürler [ve şöyle derler]: Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın...” [Âl-i İmrân 191].
وَالْحَادِيَ عَشَرَ: أَنَّا نَرَاهَا مُخْتَلِفَةً فِي الْأَلْوَانِ، مِثْلَ صُفْرَةِ عُطَارِدٍ، وَبَيَاضِ الزُّهَرَةِ وَضَوْءِ/ الشَّمْسِ وَحُمْرَةِ الْمِرِّيخِ وَدُرِّيَّةِ الْمُشْتَرِي، وَكُمُودَةِ زُحَلَ وَاخْتِلَافِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْكَوَاكِبِ الثَّابِتَةِ بِعِظَمٍ خَاصٍّ وَلَوْنٍ خَاصٍّ وَتَرْكِيبٍ خَاصٍّ، وَنَرَاهَا أَيْضًا مُخْتَلِفَةً بِالسَّعَادَةِ وَالنُّحُوسَةِ، وَنَرَى أَعْلَى الْكَوَاكِبِ السَّيَّارَةِ أَنْحَسَهَا وَنَرَى مَا دُونَهَا أَسْعَدَهَا، وَنَرَى سُلْطَانَ الْكَوَاكِبِ سَعِيدًا فِي بَعْضِ الِاتِّصَالَاتِ نَحْسًا فِي بَعْضٍ وَنَرَاهَا مُخْتَلِفَةً فِي الْوُجُوهِ وَالْخُدُودِ وَاللِّثَاتِ وَالذُّكُورَةِ وَالْأُنُوثَةِ وَكَوْنِ بَعْضِهَا نَهَارِيًّا وَلَيْلِيًّا وَسَائِرًا وَرَاجِعًا وَمُسْتَقِيمًا وَصَاعِدًا وَهَابِطًا مَعَ اشْتِرَاكِهَا بِأَسْرِهَا فِي الشَّفَافِيَّةِ وَالصَّفَاءِ وَالنَّقَاءِ فِي الْجَوْهَرِ فَيَقْضِي الْعَقْلُ بِأَنَّ اخْتِصَاصَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا بِمَا اخْتُصَّ بِهِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بِتَخْصِيصِ مُخَصِّصٍ.
On birincisi: Biz onları Utârid'in sarılığı, Zühre'nin beyazlığı, güneşin ışığı, Merih'in kırmızılığı, Müşteri'nin inci parlaklığı, Zuhal'in donukluğu ve sabit yıldızların her birinin kendine has bir büyüklük, kendine has bir renk ve kendine has bir tertiple farklılaşması gibi renkler bakımından farklı görmekteyiz. Yine onları uğurluluk (sa‘d) ve uğursuzluk (nahs) bakımından farklı görmekteyiz; gezegenlerin en üsttekini en uğursuzu, onun altındakini en uğurlusu görmekteyiz; gezegenlerin sultanını [Güneş'i] bazı birleşimlerde uğurlu, bazılarında uğursuz görmekteyiz. Yine onları simalar, yönler, diş etleri [özellikleri], erillik ve dişillik, bazısının gündüze bazısının geceye ait olması, ilerleyen, geri dönen, dosdoğru giden, yükselen ve alçalan olmaları bakımından farklı görmekteyiz; halbuki hepsi cevher bakımından şeffaflık, duruluk ve saflıkta ortaktır. Dolayısıyla akıl, bunlardan her birinin sahip olduğu özelliğe tahsis edilmesinin mutlaka bir tahsis edicinin tahsisiyle olduğuna hükmeder.
وَالثَّانِيَ عَشَرَ: وَهُوَ أَنَّ هَذِهِ الْكَوَاكِبَ وَكَانَ لَهَا تَأْثِيرٌ فِي هَذَا الْعَالَمِ فَهِيَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مُتَدَافِعَةً أَوْ مُتَعَاوِنَةً، أَوْ لَا مُتَدَافِعَةً وَلَا مُتَعَاوِنَةً، فَإِنْ كَانَتْ مُتَدَافِعَةً فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ بَعْضُهَا أَقْوَى مِنْ بَعْضٍ أَوْ تَكُونَ مُتَسَاوِيَةً فِي الْقُوَّةِ وَإِنْ كَانَ بَعْضُهَا أَقْوَى مِنْ بَعْضٍ كَانَ الْقَوِيُّ غَالِبًا أَبَدًا وَالضَّعِيفُ مَغْلُوبًا أَبَدًا، فَوَجَبَ أَنْ تَسْتَمِرَّ أَحْوَالُ الْعَالَمِ عَلَى طَبِيعَةِ ذَلِكَ الْكَوْكَبِ لَكِنَّهُ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ وَإِنْ كَانَتْ مُتَسَاوِيَةً فِي الْقُوَّةِ وَهِيَ مُتَدَافِعَةٌ وَجَبَ تَعَذُّرُ الْفِعْلِ عَلَيْهَا بِأَسْرِهَا فَتَكُونُ الْأَفْعَالُ الظَّاهِرَةُ فِي الْعَالَمِ صَادِرَةً عَنْ غَيْرِهَا فَلَا يَكُونُ مُدَبِّرُ الْعَالَمِ هُوَ هَذِهِ الْكَوَاكِبُ، بَلْ غَيْرُهَا وإن كانت متعاونة لزم بقاء العالم أيضا عَلَى حَالَةٍ وَاحِدَةٍ مِنْ غَيْرِ تَغَيُّرٍ أَصْلًا وَإِنْ كَانَتْ تَارَةً مُتَعَاوِنَةً وَتَارَةً مُتَدَافِعَةً كَانَ
On ikincisi: Şayet bu gezegenlerin bu âlemde bir tesiri varsa; bunlar ya birbirini engelleyen (mütedâfi‘) ya birbirine yardım eden (müteâvin) veya ne engelleyen ne de yardım eden konumundadırlar. Şayet birbirini engelleyen iseler; ya bazısı bazısından daha güçlüdür veya güç bakımından eşittirler. Şayet bazısı bazısından daha güçlü ise, güçlü olan daima galip, zayıf olan da daima mağlup olurdu; böylece âlemin hallerinin o gezegenin tabiatı üzere sürüp gitmesi gerekirdi; fakat durum böyle değildir. Şayet güç bakımından eşit iseler ve birbirlerini engelliyorlarsa, hepsinin fiil işlemesi imkânsız hale gelirdi; bu durumda âlemde zahir olan fiiller onların dışındakilerden kaynaklanmış olurdu, dolayısıyla âlemin müdebbiri bu gezegenler değil başkası olurdu. Şayet birbirine yardım eden iseler, âlemin hiçbir değişim olmaksızın yine tek bir hal üzere kalması lazım gelirdi. Şayet bazen birbirine yardım eden bazen de birbirini engelleyen iseler,
انْتِقَالُهَا مِنَ الْمَحَبَّةِ إِلَى الْبِغْضَةِ وَبِالْعَكْسِ تَغَيُّرًا لَهَا فِي صِفَاتِهَا فَتَكُونُ هِيَ مُفْتَقِرَةً فِي تِلْكَ التَّغَيُّرَاتِ إِلَى الصَّانِعِ الْمُسْتَوْلِي عَلَيْهَا بِالْقَهْرِ وَالتَّسْخِيرِ.
onların sevgiden nefrete veya aksine intikal etmeleri sıfatlarında bir değişim olurdu; böylece kendileri bu değişimlerde, üzerlerinde kahır ve teshir ile hükümran olan bir Sâni‘e muhtaç olurlardı.
وَالثَّالِثَ عَشَرَ: أَنَّهَا أَجْسَامٌ وَكُلُّ جِسْمٍ مُرَكَّبٌ وَكُلُّ مُرَكَّبٍ مُفْتَقِرٌ إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَائِهِ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَائِهِ غَيْرُهُ فَكُلُّ جِسْمٍ هُوَ مُفْتَقِرٌ إِلَى غَيْرِهِ مُمْكِنٌ وَكُلُّ مُمْكِنٍ مُفْتَقِرٌ إِلَى غَيْرِهِ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، وكل ممكن لذاته فله مؤثر وكل ماله مُؤَثِّرٌ فَافْتِقَارُهُ إِلَى مُؤْثِرِهِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ حَالَ بَقَائِهِ، أَوْ حَالَ حُدُوثِهِ أَوْ حَالَ عَدَمِهِ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّهُ يَقْتَضِي إِيجَادَ الْمَوْجُودِ وَهُوَ مُحَالٌ، فَبَقِيَ الْقِسْمَانِ الْآخَرَانِ وَهُمَا يَقْتَضِيَانِ الْحُدُوثَ الدَّالَّ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ.
On üçüncüsü: Bunlar birer cisimdir; her cisim mürekkeptir ve her mürekkep cüzlerinden her birine muhtaçtır. Cüzlerinden her biri ise kendisinin gayrıdır. Dolayısıyla başkasına muhtaç olan her cisim mümkündür; başkasına muhtaç olan her mümkün zatı gereği mümkündür. Zatı gereği her mümkünün bir müessiri (etki edeni) vardır ve müessiri olan her şeyin müessirine olan ihtiyacı ya bekası halindedir ya meydana gelişi (hudûsu) halindedir ya da yokluğu halindedir. Birincisi batıldır; çünkü mevcut olanın [yeniden] var edilmesini gerektirir ki bu imkânsızdır. Geriye diğer iki kısım kalır; bunlar da Sâni‘in varlığına delalet eden hudûsu (sonradan olmayı) gerektirir.
وَالرَّابِعَ عَشَرَ: أَنَّ الْأَجْسَامَ مُتَسَاوِيَةٌ فِي الْجِسْمِيَّةِ لِأَنَّهُ يَصِحُّ تَقْسِيمُ الْجِسْمِ إِلَى الْفَلَكِيِّ وَالْعُنْصُرِيِّ وَالْكَثِيفِ وَاللَّطِيفِ، وَالْحَارِّ وَالْبَارِدِ، وَالرَّطْبِ وَالْيَابِسِ، وَمَوْرِدُ التَّقْسِيمِ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ كُلِّ الْأَجْسَامِ. فَالْجِسْمِيَّةُ قَدْرٌ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ هَذِهِ الصِّفَاتِ، وَالْأُمُورُ الْمُتَسَاوِيَةُ فِي الْمَاهِيَّةِ يَجِبُ أن تكون متساوية في قالمية الصِّفَاتِ، فَإِذَنْ كُلُّ مَا صَحَّ عَلَى جِسْمٍ صَحَّ عَلَى غَيْرِهِ، فَإِذَنِ اخْتِصَاصُ كُلِّ جِسْمٍ بِمَا اخْتَصَّ بِهِ مِنَ الْمِقْدَارِ، وَالْوَضْعِ، وَالشَّكْلِ، وَالطَّبْعِ، وَالصِّفَةِ، لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مِنَ الجائزات، وذلك يقضي بِالِافْتِقَارِ إِلَى الصَّانِعِ الْقَدِيمِ ﷻ، وَتَقَدَّسَتْ أَسْمَاؤُهُ وَلَا إِلَهَ غَيْرُهُ، فَهَذَا هُوَ الْإِشَارَةُ إلى معاقد الدلائل المستنبطة من أجسام السموات وَالْأَرْضِ، عَلَى إِثْبَاتِ الصَّانِعِ:
On dördüncüsü: Cisimler cisim olma bakımından eşittirler; çünkü cismi feleki ve unsuri, kesif ve latif, sıcak ve soğuk, yaş ve kuru diye kısımlara ayırmak geçerlidir ve taksimin konusu bütün cisimler arasında ortaktır. Dolayısıyla cisimlik bu sıfatlar arasında ortak bir paydadır. Mahiyette eşit olan şeylerin sıfatları kabul etmede de eşit olmaları gerekir. O halde bir cisim için caiz olan her şey diğeri için de caizdir. Öyleyse her cismin miktar, konum, şekil, tabiat ve sıfat bakımından sahip olduğu şeye tahsis edilmesi mutlaka caiz (mümkün) şeylerden olmalıdır; bu da isimleri mukaddes olan ve kendisinden başka ilah bulunmayan kadîm Sâni‘e ﷻ muhtaç olmayı gerektirir. İşte bu, göklerin ve yerin cisimlerinden Sâni‘in ispatına dair istinbat edilen delillerin ana noktalarına işaret etmektedir:
وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ [لُقْمَانَ: ٢٧]
{ وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ } “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem, deniz de arkasından yedi deniz katılarak [mürekkep] olsa, yine de Allah’ın kelimeleri tükenmez.” [Lokmân 27].
النَّوْعُ الثَّانِي: مِنَ الدَّلَائِلِ أَحْوَالُ الْأَرْضِ وَفِيهِ فَصْلَانِ:
DELİLLERİN İKİNCİ TÜRÜ: YERİN HALLERİDİR. BU DA İKİ FASILDAN OLUŞUR:
الْفَصْلُ الْأَوَّلُ فِي بَيَانِ أَحْوَالِ الْأَرْضِ
BİRİNCİ FASIL: YERİN HALLERİNİN BEYANI HAKKINDA
اعْلَمْ أَنَّ لِاخْتِلَافِ أَحْوَالِ الْأَرْضِ أَسْبَابًا:
Bil ki yerin hallerinin farklılaşmasının birtakım sebepleri vardır:
السَّبَبُ الْأَوَّلُ: اخْتِلَافُ أَحْوَالِهَا بِسَبَبِ حَرَكَةِ الْفَلَكِ، وَهِيَ أَقْسَامٌ:
Birinci sebep: Feleğin hareketi sebebiyle hallerinin farklılaşmasıdır. Bu da kısımlara ayrılır:
الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: الْمَوَاضِعُ الْعَدِيمَةُ الْعَرْضِ، وَهِيَ الَّتِي عَلَى خَطِّ الِاسْتِوَاءِ بِمُوَافَقَتِهَا قُطْبَيِ الْعَالَمِ، تُقَاطِعُ مُعَدَّلَ النَّهَارِ عَلَى زَوَايَا قَائِمَةٍ، وَتَقْطَعُ جَمِيعَ الْمَدَارَاتِ الْيَوْمِيَّةِ بِنِصْفَيْنِ، وَتَكُونُ حَرَكَةُ الْفَلَكِ دُولَابِيَّةً، وَلَمْ يَخْتَلِفْ هُنَاكَ لَيْلُ كَوْكَبٍ مَعَ نَهَارِهِ، وَلَمْ يُتَصَوَّرْ كَوْكَبٌ أَبَدِيُّ الظُّهُورِ، وَلَا أَبَدِيُّ الْخَفَاءِ، بَلْ يَكُونُ لِكُلِّ نُقْطَةٍ سِوَى الْقُطْبَيْنِ: طُلُوعٌ وَغُرُوبٌ، وَيَمُرُّ فَلَكُ الْبُرُوجُ بِسَمْتِ الرَّأْسِ فِي الدَّوْرَةِ مَرَّتَيْنِ، وَذَلِكَ عِنْدَ بلوغ قطبية دَائِرَةِ الْأُفُقِ، وَتَمُرُّ الشَّمْسُ بِسَمْتِ الرَّأْسِ مَرَّتَيْنِ فِي السَّنَةِ، وَذَلِكَ عِنْدَ بُلُوغِهَا نُقْطَتَيِ الِاعْتِدَالَيْنِ.
Birinci kısım: Enlemsiz bölgelerdir; bunlar ekvator çizgisi üzerinde bulunan yerlerdir. Âlem kutuplarına uygunluğu sebebiyle gök ekvatorunu (muaddelü'n-nehâr) dik açılarla keser ve bütün günlük yörüngeleri iki eşit parçaya böler. Feleğin hareketi dolap gibi [dik] olur; orada hiçbir gezegenin gecesi gündüzünden farklı olmaz, ebedi olarak görünen veya ebedi olarak gizli kalan hiçbir gezegen tasavvur edilemez. Bilakis iki kutup dışındaki her noktanın bir doğuşu ve batışı vardır. Burçlar feleği bir devirde iki kez başucu noktasından (semtü'r-re's) geçer; bu da onun iki kutbu ufuk dairesine ulaştığında olur. Güneş ise yılda iki kez başucu noktasından geçer; bu da iki ekinoks noktasına ulaştığında gerçekleşir.
الْقِسْمُ الثَّانِي: الْمَوَاضِعُ الَّتِي لَهَا عَرْضٌ، فَإِنَّ قُطْبَ الشَّمَالِ يَرْتَفِعُ فِيهَا مِنَ الْأُفُقِ، وَقُطْبَ الْجَنُوبِ يَنْحَطُّ عَنْهُ وَيَقْطَعُ الْأُفُقَ مُعَدَّلَ النَّهَارِ فَقَطْ عَلَى نِصْفَيْنِ، فَأَمَّا سَائِرُ الْمَدَارَاتِ فَيَقْطَعُهَا بِقِسْمَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ، الظَّاهِرُ مِنْهُمَا فِي الشَّمَالِيَّةِ أَعْظَمُ مِنَ الْخَافِي وَفِي الْجَنُوبِيَّةِ بِخِلَافِ ذَلِكَ، وَلِهَذَا يَكُونُ النَّهَارُ فِي الشَّمَالِيَّةِ أَطْوَلَ مِنَ اللَّيْلِ، وفي الجنوبية بالخلاف، وتصير الحركة هاهنا حَمَائِلِيَّةً، وَلَمْ يَتَّفِقْ لَيْلُ كَوْكَبٍ مَعَ نَهَارِهِ، إِلَّا مَا كَانَ فِي مُعَدَّلِ النَّهَارِ، وَتَصِيرُ الْكَوَاكِبُ الَّتِي بِالْقُرْبِ مِنْ قُطْبِ الشَّمَالِ أَبَدِيَّةَ الظُّهُورِ، وَالَّتِي بِالْقُرْبِ مِنْ قُطْبِ الْجَنُوبِ أَبَدِيَّةَ الخفاء،
İkinci kısım: Enlemi olan bölgelerdir. Buralarda kuzey kutbu ufuktan yükselir, güney kutbu ise ufkun altına iner. Ufuk, sadece gök ekvatorunu iki eşit parçaya böler; diğer yörüngeleri ise farklı iki kısma böler. Kuzeyde görünen kısım gizli kalan kısımdan daha büyüktür, güneyde ise durum bunun aksinedir. Bu sebeple kuzeyde gündüz geceden daha uzundur, güneyde ise aksinedir. Burada hareket eğik (hamâilî) hale gelir. Gök ekvatorunda bulunanlar hariç hiçbir gezegenin gecesi gündüzüne denk gelmez. Kuzey kutbuna yakın olan gezegenler daima görünür (ebediyyetü'z-zuhûr), güney kutbuna yakın olanlar ise daima gizli kalır (ebediyyetü'l-hafâ).
وَتَمُرُّ الشَّمْسُ بِسَمْتِ الرَّأْسِ فِي نُقْطَتَيْنِ بُعْدُهُمَا عَنْ مُعَدَّلِ النَّهَارِ إِلَى الشَّمَالِ مِثْلُ عَرْضِ الْمَوْضِعِ.
Güneş, gök ekvatorundan kuzeye olan uzaklıkları o yerin enlemi kadar olan iki noktada başucu noktasından geçer.
الْقِسْمُ الثَّالِثُ: وَهُوَ الْمَوْضِعُ الَّذِي يَصِيرُ ارتفاع القطب فيه مثل الميل الأعظم، وهاهنا يَبْطُلُ طُلُوعُ قُطْبَيْ فَلَكِ الْبُرُوجِ وَغُرُوبُهُمَا إِلَّا أَنَّهُمَا يُمَاسَّانِ الْأُفُقَ، وَحِينَئِذٍ يَمُرُّ فَلَكُ الْبُرُوجِ بِسَمْتِ الرَّأْسِ، وَلَمْ تَمُرَّ الشَّمْسُ بِسَمْتِ الرَّأْسِ إِلَّا فِي الِانْقِلَابِ الصَّيْفِيِّ.
Üçüncü kısım: Kutup yüksekliğinin en büyük meyil kadar olduğu yerdir. Burada burçlar feleğinin iki kutbunun doğuşu ve batışı ortadan kalkar; ancak ufka teğet olurlar. Bu durumda burçlar feleği başucu noktasından geçer; güneş ise sadece yaz gündönümünde (inkılâb-ı sayfî) başucu noktasından geçer.
الْقِسْمُ الرَّابِعُ: وَهُوَ أن يزداد العرض على ذلك، وهاهنا يَبْطُلُ مُرُورُ فَلَكِ الْبُرُوجِ وَالشَّمْسِ بِسَمْتِ الرَّأْسِ، وَيَصِيرُ الْقُطْبُ الشَّمَالِيُّ مِنْ فَلَكِ الْبُرُوجِ أَبَدِيَّ الظُّهُورِ، وَالْآخَرُ أَبَدِيَّ الْخَفَاءِ.
Dördüncü kısım: Enlemin bundan daha fazla olmasıdır. Burada burçlar feleğinin ve güneşin başucu noktasından geçmesi ortadan kalkar; burçlar feleğinin kuzey kutbu ebedi olarak görünür, diğeri ise ebedi olarak gizli kalır.
الْقِسْمُ الْخَامِسُ: أَنْ يصير العرض مثل تمام الميل، وهاهنا يَنْعَدِمُ غُرُوبُ الْمُنْقَلَبِ الصَّيْفِيِّ وَطُلُوعُ الشَّتْوِيِّ لَكِنَّهُمَا يَمَاسَّانِ الْأُفُقَ، وَعِنْدَ بُلُوغِ الِاعْتِدَالِ الرَّبِيعِيِّ أُفُقَ الْمَشْرِقِ، وَالْخَرِيفِيِّ أُفُقَ الْمَغْرِبِ يَكُونُ الْمُنْقَلَبُ الصَّيْفِيُّ فِي جِهَةِ الشَّمَالِ وَالشَّتْوِيُّ فِي جِهَةِ الْجَنُوبِ وَحِينَئِذٍ يَنْطَبِقُ فَلَكُ الْبُرُوجِ عَلَى الْأُفُقِ، ثُمَّ يَطْلَعُ مِنْ أَوَّلِ الْجَدْيِ، إِلَى أَوَّلِ السَّرَطَانِ دُفْعَةً، وَيَغْرُبُ مُقَابِلُهُ كَذَلِكَ ثُمَّ تَأْخُذُ/ الْبُرُوجُ الطَّالِعَةُ فِي الْغُرُوبِ، وَالْغَارِبَةُ فِي الطُّلُوعِ، إِلَى أَنْ تَعُودَ الْحَالَةُ الْمُتَقَدِّمَةُ، وَيَنْعَدِمُ اللَّيْلُ هُنَاكَ في الانقلاب الصيفي، والنهار في الشَّتْوِيِّ.
Beşinci kısım: Enlemin meyilin tamamlayıcısına (tümleyenine) eşit olmasıdır. Burada yaz gündönümü noktasının batışı ve kış gündönümü noktasının doğuşu ortadan kalkar; fakat ufka teğet olurlar. İlkbahar ekinoksu doğu ufkuna, sonbahar ekinoksu batı ufkuna ulaştığında yaz gündönümü kuzey tarafında, kış gündönümü güney tarafında olur; bu durumda burçlar feleği ufukla çakışır. Sonra Oğlak burcunun başından Yengeç burcunun başına kadar olan kısım birden doğar ve karşısındaki kısım da aynı şekilde batar. Ardından doğan burçlar batmaya, batan burçlar da doğmaya başlar; ta ki önceki durum geri gelinceye kadar. Orada yaz gündönümünde gece, kış gündönümünde ise gündüz yok olur.
الْقِسْمُ السَّادِسُ: أَنْ يَزْدَادَ الْعَرْضُ عَلَى ذَلِكَ، فَحِينَئِذٍ يَصِيرُ قَوْسٌ مِنْ فَلَكِ الْبُرُوجِ أَبَدِيَّ الظُّهُورِ مِمَّا يَلِي الْمُنْقَلَبَ الصَّيْفِيَّ، بِحَيْثُ يَكُونُ الْمُنْقَلَبُ فِي وَسَطِهَا، وَمُدَّةُ قَطْعُ الشَّمْسِ إِيَّاهَا يَكُونُ نَهَارًا، وَيَصِيرُ مِثْلُهَا مِمَّا يَلِي الْمُنْقَلَبَ الشَّتْوِيَّ أَبَدِيَّ الْخَفَاءِ، وَمُدَّةُ قَطْعِ الشَّمْسِ إِيَّاهَا يَكُونُ لَيْلًا، وَيَعْرِضُ هُنَاكَ لِبَعْضِ الْبُرُوجِ نُكُوسٌ، فَإِذَا وَافَى الْجَدْيُ نِصْفَ النَّهَارِ مِنْ نَاحِيَةِ الْجَنُوبِ، كَانَ أَوَّلُ السَّرَطَانِ عَلَيْهِ مِنْ نَاحِيَةِ الشَّمَالِ، وَنُقْطَةُ الِاعْتِدَالِ الرَّبِيعِيِّ عَلَى أُفُقِ الْمَشْرِقِ، فَإِذَنْ قَدْ طَلَعَ السَّرَطَانُ قَبْلَ الْجَوْزَاءِ، وَالْجَوْزَاءُ قَبْلَ الثَّوْرِ، وَالثَّوْرُ قَبْلَ الْحَمَلِ، ثُمَّ إِذَا تَحَرَّكَ الْفَلَكُ يَطْلَعُ بِالضَّرُورَةِ آخِرُ الْحُوتِ وَأَوَّلُهُ تَحْتَ الْأَرْضِ، وَكُلُّ جُزْءٍ يَطْلُعُ فَإِنَّهُ يَغِيبُ نَظِيرُهُ، فَالْبُرُوجُ الَّتِي تَطْلَعُ مَنْكُوسَةً يَغِيبُ نَظِيرُهَا كَذَلِكَ الْقِسْمُ السَّابِعُ: أَنْ يَصِيرَ ارْتِفَاعُ الْقُطْبِ تِسْعِينَ دَرَجَةً، فَيَكُونُ هُنَاكَ مُعَدَّلُ النَّهَارِ مُنْطَبِقًا عَلَى الْأُفُقِ، وَتَصِيرُ الْحَرَكَةُ رَحَوِيَّةً، وَيَبْطُلُ الطلوع والغروب أصلا، ويكون النصف الشمالي من فَلَكِ الْبُرُوجِ أَبَدِيَّ الظُّهُورِ، وَالنِّصْفُ الْجَنُوبِيُّ أَبَدِيَّ الْخَفَاءِ، وَيَصِيرُ نِصْفُ السَّنَةِ لَيْلًا وَنَصِفُهَا نَهَارًا.
Altıncı kısım: Enlemin bundan daha da fazla olmasıdır. Bu durumda burçlar feleğinden yaz gündönümüne bitişik bir yay, gündönümü onun ortasında yer alacak şekilde ebedi olarak görünür hale gelir ve güneşin bu yayı katetme süresi gündüz olur; kış gündönümüne bitişik olan onun benzeri bir yay da ebedi olarak gizli kalır ve güneşin onu katetme süresi gece olur. Orada bazı burçlarda tersine doğuş (nükûs) meydana gelir. Oğlak burcu güney tarafından meridyene (öğle çizgisine) ulaştığında, Yengeç burcunun başı onun kuzey tarafında, ilkbahar ekinoks noktası da doğu ufkunda olur. Dolayısıyla Yengeç İkizler'den önce, İkizler Boğa'dan önce, Boğa da Koç'tan önce doğmuş olur. Sonra felek hareket ettiğinde, Balık burcunun sonu zorunlu olarak doğar, başı ise yerin altındadır. Doğan her bir parçanın karşılığı olan parça ise batar; böylece tersine doğan burçların karşılığı da aynı şekilde batar. Yedinci kısım: Kutup yüksekliğinin doksan derece olmasıdır. Orada gök ekvatoru ufukla çakışır, hareket değirmen taşı gibi (rahavî) yatay hale gelir, doğuş ve batış tamamen ortadan kalkar; burçlar feleğinin kuzey yarısı daima görünür, güney yarısı ise daima gizli kalır; yılın yarısı gece, yarısı ise gündüz olur.
السَّبَبُ الثَّانِي: لِاخْتِلَافِ أَحْوَالِ الْأَرْضِ اخْتِلَافُ أَحْوَالِهَا بِسَبَبِ الْعِمَارَةِ: اعْلَمْ أَنَّ خَطَّ الِاسْتِوَاءِ يَقْطَعُ الْأَرْضَ نِصْفَيْنِ: شَمَالِيٍّ وَجَنُوبِيٍّ، فَإِذَا فَرَضْتَ دَائِرَةً أُخْرَى عَظِيمَةً مُقَاطِعَةً لَهَا عَلَى زَوَايَا قَائِمَةٍ، انْقَسَمَتْ كُرَةُ الْأَرْضِ بِهِمَا أَرْبَاعًا، وَالَّذِي وُجِدَ مَعْمُورًا مِنَ الْأَرْضِ أَحَدُ الرُّبْعَيْنِ الشَّمَالِيَّيْنِ مَعَ مَا فِيهِ مِنَ الْجِبَالِ وَالْبِحَارِ وَالْمَفَاوِزِ، وَيُقَالُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ إِنَّ ثَلَاثَةَ الْأَرْبَاعِ مَاءٌ، فَالْمَوْضِعُ الَّذِي طُولُهُ تِسْعُونَ دَرَجَةً عَلَى خَطِّ الِاسْتِوَاءِ، يُسَمَّى: قُبَّةَ الْأَرْضِ، وَيُحْكَى عَنِ الْهِنْدِ أَنَّ هُنَاكَ قَلْعَةً شَامِخَةً فِي جَزِيرَةٍ هِيَ مُسْتَقَرُّ الشَّيَاطِينِ، فَتُسَمَّى لِأَجْلِهَا:
İkinci sebep: Yerin hallerinin farklılaşmasında, meskûn yerler (umrân) sebebiyle hallerinin farklılaşmasıdır: Bil ki ekvator çizgisi yeri kuzey ve güney olmak üzere iki yarıya böler. Şayet onu dik açılarla kesen başka büyük bir daire farz edersen, yer küresi bu iki daire ile dört çeyreğe bölünür. Yeryüzünün meskûn olarak bulunan kısmı, içindeki dağlar, denizler ve çöllerle birlikte kuzeydeki iki çeyrekten biridir. Allah en doğrusunu bilir ya, [yeryüzünün] dörtte üçünün su olduğu söylenir. Ekvator çizgisi üzerinde boylamı doksan derece olan yere 'kubbetü'l-arz' (yerin kubbesi) denir. Hintlilerden rivayet edildiğine göre, orada şeytanların karargâhı olan bir adada yüce bir kale bulunmaktadır; bundan dolayı oraya:
قُبَّةً، ثُمَّ وُجِدَ طُولُ الْعِمَارَةِ قَرِيبًا مِنْ نِصْفِ الدَّوْرِ، وَهُوَ كَالْمُجْمَعِ عَلَيْهِ، وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنْ جَعَلُوا ابْتِدَاءَهَا مِنَ الْمَغْرِبِ، إِلَّا أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي التَّعْيِينِ، فَبَعْضُهُمْ يَأْخُذُهُ مِنْ سَاحِلِ الْبَحْرِ الْمُحِيطِ وَهُوَ بَحْرُ أُوقْيَانُوسَ، وَبَعْضُهُمْ يَأْخُذُهُ مِنْ جَزَائِرَ وَغِلَةٍ فِيهِ تُسَمَّى: جَزَائِرَ الْخَالِدَاتِ، زَعَمَ الْأَوَائِلُ أَنَّهَا كَانَتْ عَامِرَةً فِي قَدِيمِ الدَّهْرِ، وَبُعْدُهَا عَنِ السَّاحِلِ عَشَرَةُ أَجْزَاءٍ، فَيَلْزَمُ مِنْ هَذَا وُقُوعُ الِاخْتِلَافِ فِي الِانْتِهَاءِ أَيْضًا، وَلَمْ يُوجَدْ عَرْضُ الْعِمَارَةِ إِلَّا إِلَى بُعْدِ
kubbe adı verilmiştir. Sonra meskûn sahanın boylamının yer çevresinin yarısına yakın olduğu bulunmuştur ki bu husus neredeyse icma edilmiş gibidir. Başlangıcını batıdan başlatma konusunda ittifak etmişlerdir; ancak tayininde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları bunu Muhît Denizi'nin —ki o Atlas Okyanusu'dur— sahilinden başlatır; bazıları da onun içindeki uzak adalar olan ve 'Hâlidât Adaları' (Kanarya Adaları) diye adlandırılan adalardan başlatır. Eskiler bunların eski devirlerde meskûn olduğunu iddia etmişlerdir. Bunların sahilden uzaklığı on derecedir; dolayısıyla bundan bitiş noktasında da ihtilafın meydana gelmesi lazım gelir. Meskûn sahanın enlemi ancak ekvator çizgisinden itibaren
سِتٍّ وَسِتِّينَ دَرَجَةً مِنْ خَطِّ الِاسْتِوَاءِ، إِلَّا أَنَّ بَطْلَيْمُوسَ زَعَمَ أَنَّ وَرَاءَ خَطِّ الِاسْتِوَاءِ عِمَارَةً إِلَى بُعْدِ سِتَّ عَشْرَةَ دَرَجَةً، فَيَكُونُ عَرْضُ الْعِمَارَةِ قَرِيبًا مِنِ اثْنَتَيْنِ وَثَمَانِينَ دَرَجَةً، ثُمَّ قَسَّمُوا هَذَا الْقَدْرَ الْمَعْمُورَ سَبْعَ قِطَعٍ مُسْتَطِيلَةٍ عَلَى مُوَازَاةِ خَطِّ الِاسْتِوَاءِ، وَهِيَ الَّتِي تُسَمَّى: الْأَقَالِيمَ وَابْتِدَاؤُهُ مِنْ خَطِّ الِاسْتِوَاءِ، وَبَعْضُهُمْ يَأْخُذُ أَوَّلَ الْأَقَالِيمِ مِنْ عِنْدَ قَرِيبٍ مِنْ ثَلَاثَ عَشْرَةَ دَرَجَةً مِنْ خَطِّ الِاسْتِوَاءِ، وَآخِرَ الْإِقْلِيمِ السَّابِعِ إِلَى بُعْدِ خَمْسِينَ دَرَجَةً وَلَا يَعُدُّ مَا وَرَاءَهَا مِنَ الْأَقَالِيمِ، لِقِلَّةِ مَا وَجَدُوا فِيهِ مِنَ الْعِمَارَةِ.
altmış altı derece uzaklığa kadar bulunmuştur. Ancak Batlamyus, ekvator çizgisinin ötesinde on altı derece uzaklığa kadar yerleşim olduğunu iddia etmiştir; bu takdirde meskûn sahanın enlemi yaklaşık seksen iki derece olur. Sonra bu meskûn miktarı ekvator çizgisine paralel yedi uzun şeride bölmüşlerdir; bunlara 'iklimler' denir ve başlangıcı ekvator çizgisindendir. Bazıları da birinci iklimi ekvator çizgisinden yaklaşık on üç derece mesafeden başlatır, yedinci iklimin sonunu ise elli derece uzaklığa kadar götürür ve oralarda yerleşimi az buldukları için ötesindeki yerleri iklimlerden saymazlar.
السَّبَبُ الثَّالِثُ: لِاخْتِلَافِ أَحْوَالِ الْأَرْضِ، كَوْنُ بَعْضِهَا بَرِّيًّا وَبَحْرِيًّا، وَسَهْلِيًّا وَجَبَلِيًّا، وَصَخْرِيًّا وَرَمْلِيًّا وَفِي غَوْرٍ وَعَلَى نَجْدٍ وَيَتَرَكَّبُ بَعْضُ هَذِهِ الْأَقْسَامِ بِبَعْضٍ فَتَخْتَلِفُ أَحْوَالُهَا اخْتِلَافًا شَدِيدًا، وَمَا يَتَعَلَّقُ بِهَذَا النَّوْعِ فَقَدِ اسْتَقْصَيْنَاهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً [الْبَقَرَةِ: ٢٢] وَمِمَّا يَتَعَلَّقُ بِأَحْوَالِ الْأَرْضِ أَنَّهَا كُرَةٌ وَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّ امْتِدَادَ الْأَرْضِ فِيمَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ يُسَمَّى طُولًا وَامْتِدَادَهَا بَيْنَ الشَّمَالِ وَالْجَنُوبِ يُسَمَّى عَرْضًا فَنَقُولُ: طُولُ الْأَرْضِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُسْتَقِيمًا أَوْ مُقَعَّرًا أَوْ مُحَدَّبًا وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ وَإِلَّا لَصَارَ جَمِيعُ وَجْهِ الْأَرْضِ مُضِيئًا دُفْعَةً وَاحِدَةً عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَلَصَارَ جَمِيعُهُ مُظْلِمًا دُفْعَةً وَاحِدَةً عِنْدَ غَيْبَتِهَا، لَكِنْ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لِأَنَّا لَمَّا اعْتَبَرْنَا مِنَ الْقَمَرِ خُسُوفًا وَاحِدًا بِعَيْنِهِ، وَاعْتَبَرْنَا مَعَهُ حَالًا مَضْبُوطًا مِنْ أَحْوَالِهِ الْأَرْبَعَةِ الَّتِي هِيَ أَوَّلُ الْكُسُوفِ وَتَمَامُهُ، وَأَوَّلُ انْجِلَائِهِ وَتَمَامُهُ لَمْ يُوجَدْ ذَلِكَ فِي البلاد المختلفة الطول في الوقت وَاحِدٍ وَوُجِدَ الْمَاضِي مِنَ اللَّيْلِ فِي الْبَلَدِ الشَّرْقِيِّ مِنْهَا أَكْثَرَ مِمَّا فِي الْبَلَدِ الْغَرْبِيِّ وَالثَّانِي أَيْضًا بَاطِلٌ وَإِلَّا لَوُجِدَ الْمَاضِي مِنَ اللَّيْلِ فِي الْبَلَدِ الْغَرْبِيِّ أَكْثَرَ مِنْهُ فِي الْبَلَدِ الشَّرْقِيِّ لِأَنَّ الْأَوَّلَ يَحْصُلُ فِي غَرْبِ الْمُقَعَّرِ أَوَّلًا ثُمَّ فِي شَرْقِهِ ثَانِيًا وَلَمَّا بَطَلَ الْقِسْمَانِ ثَبَتَ أَنَّ طُولَ الْأَرْضِ مُحَدَّبٌ، ثُمَّ هَذَا الْمُحَدَّبُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ كُرِيًّا أَوْ عَدَسِيًّا، وَالثَّانِي بَاطِلٌ لِأَنَّا نَجِدُ التَّفَاوُتَ بَيْنَ أَزْمِنَةِ الْخُسُوفِ الْوَاحِدِ بِحَسَبِ التَّفَاوُتِ فِي أَجْزَاءِ الدَّائِرَةِ حَتَّى إِنَّ الْخُسُوفَ الَّذِي يَتَّفِقُ فِي أَقْصَى عِمَارَةِ الْمَشْرِقِ فِي أَوَّلِ اللَّيْلِ، يُوجَدُ فِي أَقْصَى عِمَارَةِ الْمَغْرِبِ فِي أَوَّلِ النَّهَارِ فَثَبَتَ أَنَّهَا كُرَةٌ فِي الطُّولِ، فَأَمَّا عَرْضُ الْأَرْضِ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُسَطَّحًا أَوْ مُقَعَّرًا أَوْ مُحَدَّبًا، وَالْأَوَّلُ: بَاطِلٌ وَإِلَّا لَكَانَ السَّالِكُ مِنَ الْجَنُوبِ عَلَى سَمْتِ الْقُطْبِ لَا يَزْدَادُ ارْتِفَاعُ الْقُطْبِ عَلَيْهِ، وَلَا يَظْهَرُ لَهُ مِنَ الْكَوَاكِبِ الْأَبَدِيَّةِ الظُّهُورِ مَا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ، لَكِنَّا بَيَّنَّا أَنَّ أَحْوَالَهَا مُخْتَلِفَةٌ بِحَسَبِ اخْتِلَافِ عُرُوضِهَا، وَالثَّانِي أَيْضًا بَاطِلٌ وَإِلَّا لَصَارَتِ الْأَبَدِيَّةُ الظُّهُورِ خَفِيَّةً عَنْهُ عَلَى دَوَامِ تَوَغُّلِهِ في ذلك المقعر، ولا ننقص ارتفاع القطب والتوالي كاذبة على ما قطعنا فِي بَيَانِ الْمَرَاتِبِ السَّبْعَةِ الْحَاصِلَةِ بِحَسَبِ اخْتِلَافِ عُرُوضِ الْبُلْدَانِ وَهَذِهِ الْحُجَّةُ عَلَى حُسْنِ تَقْرِيرِهَا إِقْنَاعِيَّةٌ.
Üçüncü sebep: Yerin hallerinin farklılaşmasında, bazısının kara bazısının deniz, bazısının ova bazısının dağ, bazısının kayalık bazısının kumluk, bazısının çukurda bazısının yüksekte olmasıdır; bu kısımlardan bazısı bazısıyla birleşir ve halleri son derece farklılaşır. Bu türe dair meseleleri Yüce Allah'ın: { الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً } “O [Rab] ki, yeri size bir döşek, göğü de bir bina kıldı.” [el-Bakara 22] ayetinin tefsirinde eksiksiz olarak ele almıştık. Yerin halleriyle ilgili hususlardan biri de onun küre şeklinde olmasıdır. Bildin ki yerin doğu ile batı arasındaki uzantısına boylam, kuzey ile güney arasındaki uzantısına da enlem denir. Şöyle deriz: Yerin boylamı ya düzdür ya içbükeydir ya da dışbükeydir. Birincisi batıldır; aksi takdirde güneşin doğuşu anında yeryüzünün tamamı birden aydınlanır ve batışı anında da tamamı birden karanlığa gömülürdü. Fakat durum böyle değildir; çünkü biz bizzat aynı olan bir ay tutulmasını gözlemlediğimizde ve onunla birlikte tutulmanın başlangıcı, tam tutulma, açılmanın başlangıcı ve tamamen açılma şeklindeki dört durumundan belirli bir durumu gözettiğimizde, bu durum boylamları farklı olan şehirlerde aynı vakitte bulunmamış; gecenin geçen kısmının doğudaki şehirde batıdaki şehirden daha fazla olduğu görülmüştür. İkincisi de batıldır; aksi takdirde gecenin geçen kısmı batıdaki şehirde doğudakinden daha fazla olurdu; çünkü ilk durum önce içbükeyin batısında, sonra doğusunda meydana gelirdi. İki kısım da batıl olunca yerin boylamının dışbükey olduğu sabit olmuştur. Sonra bu dışbükeylik ya kürevidir ya da mercimek (عدسي) şeklindedir. İkincisi batıldır; çünkü biz aynı tutulmanın zamanları arasındaki farkı, dairenin cüzlerindeki farka göre bulmaktayız; öyle ki doğu meskûn sahasının en ucunda gecenin başında meydana gelen tutulma, batı meskûn sahasının en ucunda gündüzün başında görülmektedir. Böylece onun boylamda küre olduğu sabit olmuştur. Yerin enlemine gelince; o da ya düzdür ya içbükeydir ya da dışbükeydir. Birincisi batıldır; aksi takdirde güneyden kutup doğrultusunda giden kimse için kutup yüksekliği artmaz ve öyle olmadığı halde ebedi görünen yıldızlardan hiçbiri ona görünmezdi. Halbuki biz enlemlerinin farklılığına göre durumlarının farklılaştığını açıkladık. İkincisi de batıldır; aksi takdirde o içbükeyde ilerlemeye devam ettikçe ebedi görünenler ondan gizlenir ve kutup yüksekliği azalırdı; bu şartlı önermelerin geçersizliği, şehirlerin enlem farklılıklarına göre ortaya çıkan yedi mertebenin beyanında kesinleştirdiğimiz hususlara göre ortadadır. Bu delil, ortaya konuşunun güzelliğine rağmen iknâîdir (retoriktir).
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: ظِلُّ الْأَرْضِ مُسْتَدِيرٌ فَوَجَبَ كَوْنُ الْأَرْضِ مُسْتَدِيرَةً.
İkinci Delil: Yerin gölgesi daireseldir; dolayısıyla yerin de dairesel (yuvarlak) olması vaciptir.
بَيَانُ الْأَوَّلِ: أَنَّ انْخِسَافَ الْقَمَرِ نَفْسُ ظِلِّ الْأَرْضِ، لِأَنَّهُ لَا مَعْنَى لِانْخِسَافِهِ إِلَّا زَوَالُ النُّورِ عَنْ جَوْهَرِهِ عِنْدَ تَوَسُّطِ الْأَرْضِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الشَّمْسِ ثُمَّ نَقُولُ: وَانْخِسَافُ الْقَمَرِ مُسْتَدِيرٌ لِأَنَّا نُحِسُّ بِالْمِقْدَارِ الْمُنْخَسِفِ مِنْهُ مُسْتَدِيرًا، وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ الْأَرْضُ مُسْتَدِيرَةً لِأَنَّ امْتِدَادَ الظِّلِّ يَكُونُ عَلَى شَكْلِ الْفَصْلِ الْمُشْتَرَكِ بَيْنَ الْقِطْعَةِ الْمُسْتَضِيئَةِ بِإِشْرَاقِ الشَّمْسِ عَلَيْهَا، وَبَيْنَ الْقِطْعَةِ الْمُظْلِمَةِ مِنْهَا فَإِذَا كَانَ الظِّلُّ مُسْتَدِيرًا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْفَصْلُ الْمُشْتَرَكُ الَّذِي شَكَّلَ كُلَّ الظِّلِّ مِثْلَ شَكْلِهِ مُسْتَدِيرًا فَثَبَتَ أَنَّ الْأَرْضَ مُسْتَدِيرَةٌ ثم إن هذا الْكَلَامَ غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِجَانِبٍ وَاحِدٍ مِنْ جَوَانِبِ الأرض لأن المناظر الموجبة للكسوف تنفق فِي جَمِيعِ أَجْزَاءِ فَلَكِ الْبُرُوجِ مَعَ أَنَّ شكل الخسوف أبدا على الاستدارة فإذن الْأَرْضَ مُسْتَدِيرَةُ الشَّكْلِ مِنْ كُلِّ الْجَوَانِبِ.
Birinci öncülün beyanı: Ayın tutulması, yerin gölgesinin ta kendisidir. Çünkü ay tutulmasının anlamı, yer onunla güneş arasına girdiğinde cevherinden ışığın yok olmasından başka bir şey değildir. Sonra şöyle deriz: Ay tutulması daireseldir; çünkü biz ondan tutulan miktarı dairesel olarak algılamaktayız. Bu sabit olunca, yerin yuvarlak olması vacip olur; zira gölgenin uzantısı, güneşin üzerine doğmasıyla aydınlanan parça ile karanlık kalan parça arasındaki ortak kesit çizgisi şeklinde olur. Gölge dairesel olduğuna göre, bütün gölgeyi kendi şekline sokan o ortak kesitin de dairesel olması gerekir. Böylece yerin yuvarlak olduğu sabit olmuştur. Ayrıca bu söz yerin sadece tek bir tarafına mahsus değildir; çünkü tutulmayı gerektiren bakış açıları burçlar feleğinin bütün cüzlerinde meydana gelmekte, bununla birlikte tutulmanın şekli daima dairesel olmaktadır. O halde yer her yönden yuvarlak şekillidir.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ الْأَرْضَ طَالِبَةٌ لِلْبُعْدِ مِنَ الْفَلَكِ وَمَتَى كَانَ حَالُ جَمِيعِ أَجْزَائِهَا كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ الْأَرْضُ مُسْتَدِيرَةً، لِأَنَّ امْتِدَادَ الظِّلِّ كُرَةٌ، وَاحْتَجَّ مَنْ قَدَحَ فِي كُرِيَّةِ الْأَرْضِ بِأَمْرَيْنِ. أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْأَرْضَ لَوْ كَانَتْ كرة لكان مركزها متطبقا عَلَى مَرْكَزِ الْعَالَمِ، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ الْمَاءُ مُحِيطًا بِهَا مِنْ كُلِّ الْجَوَانِبِ، لِأَنَّ طَبِيعَةَ الْمَاءِ تَقْتَضِي طَلَبَ الْمَرْكَزِ فَيَلْزَمُ كَوْنُ الْمَاءِ مُحِيطًا بِكُلِّ الْأَرْضِ. الثَّانِي: مَا نُشَاهِدُ فِي الْأَرْضِ مِنَ التِّلَالِ وَالْجِبَالِ الْعَظِيمَةِ وَالْأَغْوَارِ الْمُقَعَّرَةِ جِدًّا.
Üçüncü Delil: Yer felekten uzaklaşmayı talep edicidir; bütün parçalarının durumu böyle olunca yerin yuvarlak olması gerekir; zira gölgenin uzantısı bir küredir. Yerin küre oluşuna itiraz edenler iki hususu delil getirmişlerdir: Birincisi: Şayet yer bir küre olsaydı, merkezi âlemin merkeziyle çakışırdı; öyle olsaydı su onu her taraftan kuşatırdı; çünkü suyun tabiatı merkezi talep etmeyi gerektirir, böylece suyun bütün yeri kuşatmış olması lazım gelirdi. İkincisi: Yeryüzünde müşahede ettiğimiz tepeler, ulu dağlar ve son derece derin çukurlardır.
أَجَابُوا عَنِ الْأَوَّلِ بِأَنَّ الْعِنَايَةَ الْإِلَهِيَّةَ اقْتَضَتْ إِخْرَاجَ جَانِبٍ مِنَ الْأَرْضِ عَنِ الْمَاءِ بِمَنْزِلَةِ جَزِيرَةٍ فِي الْبَحْرِ لِتَكُونَ مُسْتَقَرًّا لِلْحَيَوَانَاتِ، وَأَيْضًا لَا يَبْعُدُ سَيَلَانُ الْمَاءِ مِنْ بَعْضِ جَوَانِبِ الْأَرْضِ إِلَى الْمَوَاضِعِ الْغَائِرَةِ مِنْهَا وَحِينَئِذٍ يَخْرُجُ بَعْضُ جَوَانِبِ الْأَرْضِ مِنَ الْمَاءِ.
Birinciye şöyle cevap vermişlerdir: İlahi inayet, hayvanlara barınak olması için yerin bir tarafını denizde bir ada gibi sudan çıkarmayı gerektirmiştir. Ayrıca suyun yerin bazı taraflarından çukur olan yerlerine doğru akması da uzak bir ihtimal değildir; bu durumda yerin bazı tarafları sudan açığa çıkmış olur.
وَعَنِ الثَّانِي أَنَّ هَذِهِ التَّضَارِيسَ لَا تُخْرِجُ الْأَرْضَ عَنْ كَوْنِهَا كُرَةً، قَالُوا: لَوِ اتَّخَذْنَا كُرَةً مِنْ خَشَبٍ قُطْرُهَا ذِرَاعٌ مَثَلًا، ثُمَّ أَثْبَتْنَا فِيهَا أَشْيَاءَ بِمَنْزِلَةِ جَارُوسَاتٍ أَوْ شُعَيْرَاتٍ، وَقَوَّرْنَا فِيهَا كَأَمْثَالِهَا فَإِنَّهَا لَا تُخْرِجُهَا عَنِ الْكُرَيَّةِ وَنِسْبَةُ الْجِبَالِ وَالْغَيَرَانِ إِلَى الْأَرْضِ دُونَ نِسْبَةِ تِلْكَ الثَّابِتَاتِ إِلَى الْكُرَةِ الصَّغِيرَةِ.
İkinciye ise şu şekilde cevap vermişlerdir: Bu girintiler ve çıkıntılar yerin küre oluşuna halel getirmez. Şöyle demişlerdir: Çapı mesela bir arşın olan ahşap bir küre yapsak, sonra üzerine darı taneleri veya arpa taneleri gibi şeyler yerleştirsek ve içinde onlar gibi oyuklar açsak, bu durum onu küre olmaktan çıkarmaz. Dağların ve mağaraların yere olan oranı, o yerleştirilen şeylerin bu küçük küreye olan oranından çok daha azdır.
الْفَصْلُ الثَّانِي فِي بَيَانِ الِاسْتِدْلَالِ بِأَحْوَالِ الْأَرْضِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ
İKİNCİ FASIL: YERİN HALLERİYLE SÂNİ‘İN VARLIĞINA İSTİDLÂL EDİLMESİNİN BEYANI HAKKINDA
اعْلَمْ أَنَّ الِاسْتِدْلَالَ بِأَحْوَالِ الْأَرْضِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ أَسْهَلُ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ بِأَحْوَالِ السموات عَلَى ذَلِكَ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْخَصْمَ يَدَّعِي أَنَّ اتصاف السموات بِمَقَادِيرِهَا وَأَحْيَازِهَا وَأَوْضَاعِهَا أَمْرٌ وَاجِبٌ لِذَاتِهِ، مُمْتَنِعُ التَّغَيُّرِ فَيَسْتَغْنِي عَنِ الْمُؤَثِّرِ، فَيَحْتَاجُ فِي إِبْطَالِ ذَلِكَ إِلَى إِقَامَةِ الدَّلَالَةِ عَلَى تَمَاثُلِ الْأَجْسَامِ الْأَرْضِيَّةِ فَإِنَّا نُشَاهِدُ تَغَيُّرَهَا فِي جَمِيعِ صِفَاتِهَا أَعْنِي حُصُولَهَا فِي أَحْيَازِهَا وَأَلْوَانِهَا وَطُعُومِهَا وَطِبَاعِهَا وَنُشَاهِدُ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْجِبَالِ وَالصُّخُورِ الصُّمِّ يُمْكِنُ كَسْرُهَا وَإِزَالَتُهَا عَنْ مَوَاضِعِهَا وَجَعْلُ الْعَالِي سَافِلًا وَالسَّافِلِ عَالِيًا وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّ اخْتِصَاصَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْأَرْضِ بِمَا هُوَ عَلَيْهِ مِنَ الْمَكَانِ وَالْحَيِّزِ وَالْمُمَاسَّةِ وَالْقُرْبِ مِنْ بَعْضِ الْأَجْسَامِ وَالْبُعْدِ مِنْ بَعْضِهَا مُمْكِنُ التَّغَيُّرِ وَالتَّبَدُّلِ وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ اتِّصَافَ تِلْكَ الْأَجْرَامِ بِصِفَاتِهَا أَمْرٌ جَائِزٌ وَجَبَ افْتِقَارُهَا فِي ذَلِكَ الِاخْتِصَاصِ إِلَى مُدَبِّرٍ قَدِيمٍ عَلِيمٍ ﷾ عَنْ قَوْلِ الظَّالِمِينَ، وَإِذَا عَرَفْتَ مَأْخَذَ الْكَلَامِ سَهُلَ عَلَيْكَ التَّفْرِيعُ.
Bil ki yerin halleriyle Sâni‘in varlığına istidlâlde bulunmak, göklerin halleriyle buna istidlâlde bulunmaktan daha kolaydır. Çünkü hasım, göklerin miktarlarıyla, mekânlarıyla ve konumlarıyla nitelenmesinin zatı gereği vacip olduğunu ve değişiminin imkânsız olduğunu, dolayısıyla bir müessire ihtiyaç duymadığını iddia eder; bunu iptal etmek için ise yeryüzündeki cisimlerin birbirine benzediğine dair delil getirmeye ihtiyaç duyulur. Biz onların bütün sıfatlarında değiştiklerini müşahede etmekteyiz; yani mekânlarında yer alışlarında, renklerinde, tatlarında ve tabiatlarında [bunu görüyoruz]. Dağların ve sert kayaların her bir parçasının kırılabileceğini, yerlerinden kaldırılabileceğini, üsttekinin alta ve alttakinin üste getirilebileceğini müşahede etmekteyiz. Durum böyle olunca, yerin parçalarından her birinin bulunduğu mekâna, konuma, temasa, bazı cisimlere yakınlığa ve bazılarından uzaklığa tahsis edilmesinin değişebilir ve başkalaşabilir olduğu sabit olmuştur. O cisimlerin bu sıfatlarla nitelenmesinin caiz (mümkün) bir iş olduğu sabit olunca, bu tahsiste onların kadîm ve alîm olan bir Müdebbir'e muhtaç olmaları vacip olmuştur; O, zalimlerin söylediklerinden pek yücedir ﷻ. Sözün dayandığı temeli anladığında, detaylandırmaları yapmak sana kolay gelecektir.
النَّوْعُ الثَّالِثُ: مِنَ الدَّلَائِلِ اخْتِلَافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
DELİLLERİN ÜÇÜNCÜ TÜRÜ: GECE İLE GÜNDÜZÜN FARKLI OLUŞUDUR (İHTİLÂFI). BUNDA İKİ MESELE VARDIR:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا لِلِاخْتِلَافِ تفسيرين. أحدها: أَنَّهُ افْتِعَالٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: خَلَفَهُ يَخْلُفُهُ إِذَا ذَهَبَ الْأَوَّلُ وَجَاءَ الثَّانِي، فَاخْتِلَافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ تَعَاقُبُهُمَا فِي الذَّهَابِ وَالْمَجِيءِ، وَمِنْهُ يُقَالُ: / فُلَانٌ يَخْتَلِفُ إِلَى فُلَانٍ إِذَا كَانَ يَذْهَبُ إِلَيْهِ وَيَجِيءُ مِنْ عِنْدِهِ فَذَهَابُهُ يَخْلُفُ مَجِيئَهُ وَمَجِيئُهُ يَخْلُفُ ذَهَابَهُ وَكُلُّ شَيْءٍ يَجِيءُ بَعْدَ شَيْءٍ آخَرَ فَهُوَ خَلَفُهُ، وَبِهَذَا فُسِّرَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً [الْفُرْقَانِ: ٦٢] . وَالثَّانِي: أَرَادَ اخْتِلَافَ
BİRİNCİ MESELE: İhtilaf kelimesi için iki tefsir zikretmişlerdir. Birincisi: Bu kelimenin, birincisi gidip ikincisi geldiğinde söylenen 'onu takip etti' (halefehu yahlufuhu / خَلَفَهُ يَخْلُفُهُ) ifadesinden iftiâl vezninde olmasıdır. Buna göre gece ile gündüzün ihtilafı, onların gidip gelmede birbiri ardınca gelmesidir (teâkubudur). Nitekim bir kimse birine gidip geldiğinde 'falanca falancaya gidip geliyor' (فلان يختلف إلى فلان) denir; yani gidişi gelişini, gelişi de gidişini takip eder. Başka bir şeyin arkasından gelen her şey onun ardılıdır (halefidir). Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً } “O, gece ile gündüzü birbiri ardınca getirendir...” [el-Furkân 62] ayeti de böyle tefsir edilmiştir. İkincisi: Bununla kastettiği,
اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ فِي الطُّولِ وَالْقِصَرِ وَالنُّورِ وَالظُّلْمَةِ وَالزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ قَالَ الْكِسَائِيُّ: يُقَالُ لِكُلِّ شَيْئَيْنِ اختلفا هما خلفان.
gece ile gündüzün uzunluk ve kısalık, aydınlık ve karanlık, artma ve eksilme bakımından farklılaşmasıdır. el-Kisâî şöyle demiştir: Birbirinden farklı olan her iki şeye 'birbirinin zıttı/ardılıdır' (hılfân) denilir.
[المسألة الثانية] وَعِنْدِي فِيهِ وَجْهٌ ثَالِثٌ، وَهُوَ أَنَّ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ كَمَا يَخْتَلِفَانِ بِالطُّولِ وَالْقِصَرِ فِي الْأَزْمِنَةِ، فَهُمَا يَخْتَلِفَانِ بِالْأَمْكِنَةِ، فَإِنَّ عِنْدَ مَنْ يَقُولُ: الْأَرْضُ كُرَةٌ فَكُلُّ سَاعَةٍ عَيَّنْتَهَا فَتِلْكَ السَّاعَةُ فِي مَوْضِعٍ مِنَ الْأَرْضِ صُبْحٌ، وَفِي مَوْضِعٍ آخَرَ ظُهْرٌ، وَفِي مَوْضِعٍ ثَالِثٍ عَصْرٌ، وَفِي رَابِعٍ مَغْرِبٌ، وَفِي خَامِسٍ عِشَاءٌ وَهَلُمَّ جَرًّا هَذَا إِذَا اعْتَبَرْنَا الْبِلَادَ الْمُخَالِفَةَ فِي الْأَطْوَالِ، أما البلاد المختلفة بالعرض، فكل بلد تكون عَرْضُهُ الشَّمَالِيُّ أَكْثَرَ كَانَتْ أَيَّامُهُ الصَّيْفِيَّةُ أَطْوَلَ وَلَيَالِيهِ الصَّيْفِيَّةُ أَقْصَرَ وَأَيَّامُهُ الشَّتَوِيَّةُ بِالضِّدِّ مِنْ ذَلِكَ فَهَذِهِ الْأَحْوَالُ الْمُخْتَلِفَةُ فِي الْأَيَّامِ وَاللَّيَالِي بِحَسَبِ اخْتِلَافِ أَطْوَالِ الْبُلْدَانِ وَعَرْضِهَا أَمْرٌ مُخْتَلِفٌ عَجِيبٌ، وَلَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَمْرَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ فِي كِتَابِهِ فِي عِدَّةِ مَوَاضِعَ فَقَالَ فِي بَيَانِ كَوْنِهِ مَالِكَ الْمُلْكِ: يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ [الحديد: ٦] وَقَالَ فِي الْقَصَصِ: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِياءٍ أَفَلا تَسْمَعُونَ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلا تُبْصِرُونَ وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ [الْقَصَصِ: ٧١- ٧٣] وَفِي الرُّومِ: وَمِنْ آياتِهِ مَنامُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَابْتِغاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ [الرُّومِ: ٢٣] وَفِي لُقْمَانَ: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى [لُقْمَانَ: ٢٩] وَفِي الْمَلَائِكَةِ: يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ [فَاطِرٍ: ١٣] وَفِي يس: وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ [يس: ٣٧] وَفِي الزُّمَرِ: يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهارِ وَيُكَوِّرُ النَّهارَ عَلَى اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى [الزُّمَرِ: ٥] وَفِي حم غَافِرٍ: اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً [غَافِرٍ: ٦١] وَفِي عم: وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِباساً وَجَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً [النَّبَأِ: ١٠- ١١] وَالْآيَاتُ مِنْ هَذَا الْجِنْسِ كَثِيرَةٌ وَتَحْقِيقُ الْكَلَامِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ اخْتِلَافَ أَحْوَالِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ يَدُلُّ عَلَى الصَّانِعِ مِنْ وُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّ اخْتِلَافَ أَحْوَالِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مُرْتَبِطٌ بِحَرَكَاتِ الشَّمْسِ، وَهِيَ مِنَ الْآيَاتِ الْعِظَامِ. الثَّانِي: مَا يَحْصُلُ بِسَبَبِ طُولِ الْأَيَّامِ تَارَةً، وَطُولِ اللَّيَالِي أُخْرَى مِنِ اخْتِلَافِ الْفُصُولِ، وَهُوَ الرَّبِيعُ وَالصَّيْفُ وَالْخَرِيفُ وَالشِّتَاءُ، وَهُوَ مِنَ الْآيَاتِ الْعِظَامِ. الثَّالِثُ: أَنَّ انْتِظَامَ أَحْوَالِ الْعِبَادِ بِسَبَبِ طَلَبِ الْكَسْبِ وَالْمَعِيشَةِ فِي الْأَيَّامِ وَطَلَبِ النَّوْمِ وَالرَّاحَةِ فِي اللَّيَالِي مِنَ الْآيَاتِ الْعِظَامِ. الرَّابِعُ: أَنَّ كَوْنَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مُتَعَاوِنَيْنِ عَلَى تَحْصِيلِ مَصَالِحِ الْخَلْقِ مَعَ مَا بَيْنَهُمَا مِنَ التَّضَادِّ وَالتَّنَافِي مِنَ الْآيَاتِ الْعِظَامِ، فَإِنَّ مُقْتَضَى التَّضَادِّ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ أَنْ يَتَفَاسَدَا لَا أَنْ يَتَعَاوَنَا عَلَى تَحْصِيلِ الْمَصَالِحِ. الْخَامِسُ: أَنَّ إِقْبَالَ الْخَلْقِ فِي أَوَّلِ اللَّيْلِ عَلَى النَّوْمِ يُشْبِهُ مَوْتَ الْخَلَائِقِ أَوَّلًا عِنْدَ النَّفْخَةِ الْأُولَى فِي الصُّورِ/ وَيَقَظَتَهُمْ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ شَبِيهَةٌ بِعَوْدِ الْحَيَاةِ إِلَيْهِمْ عِنْدَ النَّفْخَةِ الثَّانِيَةِ، وَهَذَا أَيْضًا مِنَ الْآيَاتِ الْعِظَامِ الْمُنَبِّهَةِ عَلَى الْآيَاتِ الْعِظَامِ. السَّادِسُ: أَنَّ انْشِقَاقَ ظُلْمَةِ اللَّيْلِ بِظُهُورِ الصُّبْحِ الْمُسْتَطِيلِ فِيهِ مِنَ الْآيَاتِ الْعِظَامِ كَأَنَّهُ جَدْوَلُ مَاءٍ صَافٍ يَسِيلُ فِي بَحْرٍ كَدِرٍ بِحَيْثُ لَا يَتَكَدَّرُ الصَّافِي بِالْكَدِرِ وَلَا الْكَدِرُ بِالصَّافِي، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فالِقُ الْإِصْباحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً [الْأَنْعَامِ: ٩٦] . السَّابِعُ: أَنَّ تَقْدِيرَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ بِالْمِقْدَارِ الْمُعْتَدِلِ الْمُوَافِقِ لِلْمَصَالِحِ مِنَ الْآيَاتِ الْعِظَامِ كَمَا بَيَّنَّا أَنَّ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي يَكُونُ
[İkinci Mesele] Benim nezdimde bunda üçüncü bir vecih daha vardır: O da gece ile gündüzün zamanlarda uzunluk ve kısalık bakımından farklılaştığı gibi, mekânlara göre de farklılaşmasıdır. Zira yerin küre olduğunu söyleyen kimseye göre, tayin ettiğin her bir saat yerin bir bölgesinde sabah, başka bir yerinde öğle, üçüncü bir yerinde ikindi, dördüncüsünde akşam, beşincisinde yatsı vaktidir ve bu böylece sürüp gider. Bu, boylamları farklı şehirleri dikkate aldığımız takdirdedir. Enlemleri farklı şehirlere gelince; kuzey enlemi daha fazla olan her beldenin yaz günleri daha uzun, yaz geceleri daha kısa olur; kış günleri ise bunun tam aksinedir. Şehirlerin boylam ve enlemlerinin farklılığına göre gün ve gecelerdeki bu farklı durumlar, son derece şaşırtıcı ve değişken bir husustur. Allah Teâlâ kitabında gece ve gündüz meselesini birçok yerde zikretmiş, mülkün sahibi olduğunu beyan sadedinde: { يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ } “Geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar” [el-Hadîd 6] buyurmuştur. Kasas suresinde şöyle buyurmuştur: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِياءٍ أَفَلا تَسْمَعُونَ * قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلا تُبْصِرُونَ * وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “De ki: Gördünüz mü, eğer Allah üzerinizde geceyi kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka size bir ışık getirecek ilah kimdir? Hâlâ işitmeyecek misiniz? De ki: Gördünüz mü, eğer Allah üzerinizde gündüzü kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka içinde dinleneceğiniz bir geceyi size getirecek ilah kimdir? Hâlâ görmeyecek misiniz? Rahmetinden ötürü O, dinlenesiniz ve lütfundan [rızık] arayasınız diye geceyi ve gündüzü sizin için var etti; umulur ki şükredersiniz.” [el-Kasas 71-73]. Rûm suresinde: { وَمِنْ آياتِهِ مَنامُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَابْتِغاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ } “Geceleyin ve gündüzün uyumanız ve O'nun lütfundan [rızık] aramanız da O'nun ayetlerindendir. Şüphesiz bunda işiten bir topluluk için ibretler vardır” [er-Rûm 23] buyurmuştur. Lokmân suresinde: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Görmedin mi ki Allah geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar; güneşi ve ayı emre amade kılmıştır. Her biri belirlenmiş bir süreye kadar akıp gider” [Lokmân 29] buyurmuştur. el-Melâike (Fâtır) suresinde: { يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ } “Geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar; güneşi ve ayı emre amade kılmıştır. Her biri belirlenmiş bir süreye kadar akıp gider. İşte bu Rabbiniz olan Allah'tır” [Fâtır 13] buyurmuştur. Yâsîn suresinde: { وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ } “Gece de onlar için bir delildir; biz ondan gündüzü sıyırıp çekeriz de onlar karanlıkta kalıverirler” [Yâsîn 37] buyurmuştur. Zümer suresinde: { يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهارِ وَيُكَوِّرُ النَّهارَ عَلَى اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى } “Geceyi gündüzün üzerine sarar, gündüzü de gecenin üzerine sarar; güneşi ve ayı emre amade kılmıştır. Her biri belirlenmiş bir süreye kadar akıp gider” [ez-Zümer 5] buyurmuştur. Hâmîm Gāfir suresinde: { اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً } “Allah, içinde dinlenesiniz diye geceyi, [çevrenizi] aydınlatıcı olarak da gündüzü sizin için yaratandır” [el-Mü'min/Gāfir 61] buyurmuştur. ‘Amme suresinde: { وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِباساً * وَجَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً } “Geceyi bir örtü yaptık, gündüzü de geçim zamanı kıldık” [en-Nebe' 10-11] buyurmuştur. Bu türden ayetler pek çoktur. Sözün tahkiki şöyle denilmesidir: Gece ve gündüzün hallerinin farklılaşması birkaç yönden Sâni‘e delalet eder: Birincisi: Gece ve gündüzün hallerinin farklılaşması güneşin hareketlerine bağlıdır; bu da en büyük ayetlerdendir. İkincisi: Bazen günlerin uzunluğu bazen de gecelerin uzunluğu sebebiyle ortaya çıkan mevsimlerin —ki bunlar ilkbahar, yaz, sonbahar ve kıştır— farklılaşmasıdır; bu da en büyük ayetlerdendir. Üçüncüsü: Kulların hallerinin, gündüzleri kazanç ve maişet peşinde koşma, geceleri ise uyku ve istirahat arama sebebiyle düzene girmesidir ki bu da en büyük ayetlerdendir. Dördüncüsü: Gece ile gündüzün aralarındaki zıtlık ve uyuşmazlığa rağmen mahlukatın maslahatlarını elde etme hususunda birbirine yardım etmesidir; bu da en büyük ayetlerdendir. Zira iki şey arasındaki zıtlığın gereği maslahatları elde etmede yardımlaşmak değil, birbirini fesada uğratmaktır. Beşincisi: Mahlukatın gecenin başında uykuya yönelmesi, Sûr'a ilk üflenişte yaratılmışların ilk vefatına benzer; güneşin doğuşundaki uyanışları ise ikinci üflenişte onlara hayatın geri dönüşüne benzer. Bu da büyük ayetleri hatırlatan en büyük ayetlerdendir. Altıncısı: Gecenin karanlığının, içinde uzayıp giden sabahın belirmesiyle yarılması en büyük ayetlerdendir; sanki o, bulanık bir denize akan berrak bir su ırmağı gibidir ki ne berrak olan bulanıkla bulanır ne de bulanık olan berrakla durulur. Yüce Allah'ın: { فالِقُ الْإِصْباحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً } “Sabahı yarıp çıkaran, geceyi de bir dinlenme zamanı kılandır” [el-En‘âm 96] kavliyle murat edilen de budur. Yedincisi: Gece ve gündüzün maslahatlara uygun mutedil bir miktarla takdir edilmesi en büyük ayetlerdendir. Nitekim kutbun başucunda olduğu yerde
الْقُطْبُ عَلَى سَمْتِ الرَّأْسِ تَكُونُ السَّنَةُ سِتَّةَ أَشْهُرٍ فِيهَا نَهَارًا وَسِتَّةَ أَشْهُرٍ لَيْلًا وَهُنَاكَ لَا يَتِمُّ النُّضْجُ وَلَا يَصْلُحُ الْمَسْكَنُ لِحَيَوَانٍ وَلَا يَتَهَيَّأُ فِيهِ شَيْءٌ مِنْ أَسْبَابِ الْمَعِيشَةِ. الثَّامِنُ: أَنَّ ظُهُورَ الضَّوْءِ فِي الْهَوَاءِ لَوْ قُلْنَا إِنَّهُ حَصَلَ بِقُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى ابْتِدَاءً عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ تَعَالَى أَجْرَى عَادَتَهُ بِخَلْقِ ضَوْءٍ فِي الْهَوَاءِ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ فَلَا كَلَامَ وَإِنْ قُلْنَا الشَّمْسُ تُوجِبُ حُصُولَ الضَّوْءِ فِي الْجِرْمِ الْمُقَابِلِ لَهُ كَانَ اخْتِصَاصُ الشَّمْسِ بِهَذِهِ الْخَاصِّيَّةِ دُونَ سَائِرِ الْأَجْسَامِ مَعَ كَوْنِ الْأَجْسَامِ بِأَسْرِهَا مُتَمَاثِلَةً، يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ ﷾.
yılın altı ayının gündüz, altı ayının da gece olduğunu açıklamıştık; orada [ürünlerin] olgunlaşması tamamlanmaz, hiçbir canlının barınmasına elverişli olmaz ve orada maişet sebeplerinden hiçbir şey hazırlanamaz. Sekizincisi: Havadaki ışığın belirmesi hususunda; şayet bunun, Allah Teâlâ'nın güneşin doğuşu anında havada bir ışık yaratma adetini cari kılması bakımından güneşin doğuşu esnasında doğrudan doğruya O'nun kudretiyle hâsıl olduğunu söylersek zaten bir mesele yoktur. Şayet güneşin, karşısındaki cisimde ışığın meydana gelmesini zorunlu kıldığını söylersek, bütün cisimler birbirine benzer olduğu halde bu özelliğin diğer cisimlere değil de güneşe tahsis edilmiş olması, Sâni‘in ﷻ varlığına delalet eder.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: الْمُحَرِّكُ لِأَجْرَامِ السموات مَلِكٌ عَظِيمُ الْجُثَّةِ وَالْقُوَّةِ، وَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ اخْتِلَافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ دَلِيلًا عَلَى أَنَّهُ الصَّانِعُ قُلْنَا: أَمَّا عَلَى قَوْلِنَا فَلَمَّا دَلَّ الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ قُدْرَةَ الْعَبْدِ غَيْرُ صَالِحَةٍ لِلْإِيجَادِ، فَقَدْ زَالَ السُّؤَالُ، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ فَقَدْ نَفَى أَبُو هَاشِمٍ هَذَا الِاحْتِمَالَ بِالسَّمْعِ.
Eğer: 'Göklerin cisimlerini hareket ettirenin bedeni ve gücü büyük bir melek olduğunu söylemek niçin caiz olmasın? Bu takdirde gece ile gündüzün ihtilafı O'nun Sâni‘ olduğuna delil teşkil etmez' denilirse; deriz ki: Bizim görüşümüze göre, kulun kudretinin yoktan var etmeye (îcâd) elverişli olmadığına dair delil ortaya konulunca bu soru ortadan kalkmıştır. Mu‘tezile'nin görüşüne göre ise Ebû Hâşim bu ihtimali naklî delille (sem‘) nefyetmiştir.
النَّوْعُ الرَّابِعُ مِنَ الدَّلَائِلِ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ [الْبَقَرَةِ: ١٦٤] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
DELİLLERİN DÖRDÜNCÜ TÜRÜ: Yüce Allah'ın: { وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ } “İnsanlara fayda veren şeylerle denizde akıp giden gemilerde...” [el-Bakara 164] kavlidir. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْفَلَكُ أَصْلُهُ مِنَ الدَّوَرَانِ وَكُلُّ مُسْتَدِيرٍ فَلَكٌ، وفلك السماء اسم لأطوق سَبْعَةٍ تَجْرِي فِيهَا النُّجُومُ، وَفَلَكَتِ الْجَارِيَةُ إِذَا اسْتَدَارَ ثَدْيُهَا وَفَلْكَةُ الْمِغْزَلِ مِنْ هَذَا وَالسَّفِينَةُ سُمِّيَتْ فُلْكًا لِأَنَّهَا تَدُورُ بِالْمَاءِ أَسْهَلَ دَوَرَانٍ قَالَ: وَالْفُلْكُ وَاحِدٌ وَجَمْعٌ فَإِذَا أَرَادَ بِهَا الواحد ذكر، وإذا أريد به الجمع أنت وَمِثَالُهُ قَوْلُهُمْ: نَاقَةٌ هِجَانٌ وَنُوقٌ هِجَانٌ وَدِرْعٌ دِلَاصٌ وَدُرُوعٌ دِلَاصٌ قَالَ سِيبَوَيْهِ: الْفُلْكُ إِذَا أُرِيدَ بِهِ الْوَاحِدُ فَضَمَّةُ الْفَاءِ فِيهِ بِمَنْزِلَةِ ضَمَّةِ بَاءِ بُرْدٍ وَخَاءِ خُرْجٍ، وَإِذَا أُرِيدَ بِهِ الْجَمْعُ فَضَمَّةُ الْفَاءِ فِيهِ بِمَنْزِلَةِ الْحَاءِ مِنْ حُمْرٍ وَالصَّادِ مِنْ صُفْرٍ فَالضَّمَّتَانِ وَإِنِ اتَّفَقَتَا فِي اللَّفْظِ فَهُمَا مُخْتَلِفَتَانِ فِي الْمَعْنَى.
BİRİNCİ MESELE: el-Vâhidî şöyle demiştir: Felek (فلك) kelimesinin aslı dönmekten gelir; her yuvarlak şeye felek denir. Semanın feleği, içinde yıldızların aktığı yedi kuşağın ismidir. Genç kızın göğsü yuvarlaklaştığında 'feleket'i'l-câriyeh' (فلكت الجارية) denir; iğ ağırşağı (felketü'l-migzel) da bundandır. Gemiye ise suda son derece kolay bir şekilde döndüğü için 'fülk' (فُلك) adı verilmiştir. Şöyle demiştir: Fülk kelimesi hem tekil hem de çoğuldur. Onunla tekil kastedildiğinde müzekker, çoğul kastedildiğinde ise müennes kabul edilir. Bunun örneği Arapların: 'necib deve' (nâkatün hicân / نَاقَةٌ هِجَانٌ) ve 'necib develer' (nûkun hicân / نُوقٌ هِجَانٌ), 'parlak zırh' (dir‘un dilâs / دِرْعٌ دِلَاصٌ) ve 'parlak zırhlar' (dürû‘un dilâs / دُرُوعٌ دِلَاصٌ) sözleridir. Sîbeveyhi şöyle demiştir: Fülk kelimesiyle tekil kastedildiğinde fâ harfinin ötresi, bürd (bürz / بُرْد) kelimesinin bâ'sının ve hurc (خُرْج) kelimesinin hı'sının ötresi gibidir. Çoğul kastedildiğinde ise fâ harfinin ötresi, humr (kırmızılar / حُمْر) kelimesinin hâ'sının ve sufr (sarılar / صُفْر) kelimesinin sâd'ının ötresi gibidir. Dolayısıyla her iki ötre lafızda benzeşse de manada birbirinden farklıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ اللَّيْثُ سُمِّيَ الْبَحْرُ بَحْرًا لاستبحاره، وهو سعته وانبساطه ويقال استجر فلان في العلم إذا اتسع فيه والراعي وَتَبَحَّرَ فُلَانٌ فِي الْمَالِ وَقَالَ غَيْرُهُ سُمِّيَ الْبَحْرُ بَحْرًا لِأَنَّهُ شَقٌّ فِي الْأَرْضِ وَالْبَحْرُ الشَّقُّ وَمِنْهُ الْبُحَيْرَةُ.
İKİNCİ MESELE: el-Leys şöyle demiştir: Deniz (bahr / بحر), istibhârından (استبحار) yani genişliği ve yayılmasından dolayı 'bahr' olarak isimlendirilmiştir. Bir kimse ilimde derinleşip geniş bilgi sahibi olduğunda 'istebhara fülânün fi'l-ilm' (استبحر فلان في العلم / falan kişi ilimde derya oldu), malı genişlediğinde de 'tebahhara fülânün fi'l-mâl' (تبحر فلان في المال) denilir. Başkaları ise şöyle demiştir: Deniz, yeryüzünde bir yarık (şakk) olduğu için 'bahr' diye isimlendirilmiştir; zira bahr yarmak/yarık demektir, 'buhayra' (göl) kelimesi de bundan türemiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرَ الْجُبَّائِيُّ وَغَيْرُهُ مِنَ الْعُلَمَاءِ بِمَوَاضِعِ الْبُحُورِ أَنَّ الْبُحُورَ الْمَعْرُوفَةَ خَمْسَةٌ أَحَدُهَا: بَحْرُ الْهِنْدِ، وَهُوَ الَّذِي يُقَالُ لَهُ أَيْضًا بَحْرُ الصِّينِ. وَالثَّانِي: بَحْرُ الْمَغْرِبِ. وَالثَّالِثُ: بَحْرُ الشَّامِ وَالرُّومِ وَمِصْرَ.
ÜÇÜNCÜ MESELE: el-Cübbâî ve denizlerin konumlarını bilen diğer âlimler, bilinen denizlerin beş tane olduğunu zikretmişlerdir: Birincisi: Hint Denizi'dir ki kendisine Çin Denizi de denir. İkincisi: Mağrib Denizi'dir. Üçüncüsü: Şam, Rum ve Mısır Denizi'dir (Akdeniz).
وَالرَّابِعُ: بَحْرُ نِيطَشَ. وَالْخَامِسُ: بَحْرُ جُرْجَانَ.
Dördüncüsü: Nîtış (Karadeniz) Denizi'dir. Beşincisi: Cürcân (Hazar) Denizi'dir.
فَأَمَّا بَحْرُ الْهِنْدِ فَإِنَّهُ يَمْتَدُّ طُولُهُ مِنَ الْمَغْرِبِ إِلَى الْمَشْرِقِ، مِنْ أَقْصَى أَرْضِ الْحَبَشَةِ إِلَى أَقْصَى أَرْضِ الْهِنْدِ وَالصِّينِ، يَكُونُ مِقْدَارُ ذَلِكَ ثَمَانِمِائَةِ ألف ميل، وعرضه ألفي وَسَبْعُمِائَةِ مِيلٍ وَيُجَاوِزُ خَطَّ الِاسْتِوَاءِ أَلْفًا وَسَبْعَمِائَةِ مِيلٍ، وَخُلْجَانُ هَذَا الْبَحْرِ. الْأَوَّلُ: خَلِيجٌ عِنْدَ أَرْضِ الْحَبَشَةِ، وَيَمْتَدُّ إِلَى نَاحِيَةِ الْبَرْبَرِ، وَيُسَمَّى الخليج البربري، طول مِقْدَارُ خَمْسُمِائَةِ مِيلٍ وَعَرْضُهُ مِائَةُ مِيلٍ. وَالثَّانِي: خَلِيجُ بَحْرِ أَيْلَةَ وَهُوَ بَحْرُ الْقُلْزُمِ، طُولُهُ أَلْفٌ وَأَرْبَعُمِائَةِ مِيلٍ، وَعَرْضُهُ سَبْعُمِائَةِ مِيلٍ، وَمُنْتَهَاهُ إِلَى الْبَحْرِ الَّذِي يُسَمَّى الْبَحْرَ الْأَخْضَرَ، وَعَلَى طَرَفِهِ الْقُلْزُمُ، فَلِذَلِكَ سُمِّيَ بِهِ، وَعَلَى شَرْقِيِّهِ أَرْضُ الْيَمَنِ وَعَدَنٍ، وَعَلَى غَرْبِيِّهِ أَرْضُ الْحَبَشَةِ. الثَّالِثُ: خَلِيجُ بَحْرِ أَرْضِ فَارِسَ، وَيُسَمَّى:
Hint Denizi'ne gelince; uzunluğu batıdan doğuya, Habeşistan diyarının en ucundan Hindistan ve Çin diyarının en ucuna kadar uzanır. Bunun mesafesi sekiz yüz bin mildir. Genişliği ise iki bin yedi yüz mildir ve ekvator çizgisini bin yedi yüz mil geçer. Bu denizin körfezlerine gelince: Birincisi: Habeşistan diyarının yanındaki körfezdir; Berber tarafına kadar uzanır ve Berber Körfezi diye adlandırılır. Uzunluğu beş yüz mil, genişliği yüz mil kadardır. İkincisi: Eyle Denizi körfezidir ki bu Kulzüm (Kızıldeniz) Denizi'dir. Uzunluğu bin dört yüz mil, genişliği yedi yüz mildir. Sonu Yeşil Deniz diye adlandırılan denize varır; kıyısında Kulzüm [şehri] bulunduğu için bu adla anılmıştır. Doğusunda Yemen ve Aden toprakları, batısında ise Habeşistan toprakları yer alır. Üçüncüsü: Fars diyarı denizi körfezidir ve...
الْخَلِيجَ الْفَارِسِيَّ، وَهُوَ بَحْرُ الْبَصْرَةِ وَفَارِسَ، الَّذِي عَلَى شَرْقِيِّهِ تِيزُ وَمَكْرَانُ، وَعَلَى غَرْبِيِّهِ عُمَانُ طُولُهُ أَلْفٌ وَأَرْبَعُمِائَةِ مِيلٍ، وَعَرْضُهُ خَمْسُمِائَةِ مَيْلٍ، وَبَيْنَ هَذَيْنِ الْخَلِيجَيْنِ أَعْنِي خَلِيجَ أَيْلَةَ وَخَلِيجَ فَارِسَ أرض الحجاز
Basra Körfezi (el-Halîcü'l-Fârisî) diye adlandırılır; bu, doğusunda Tîz ve Mekrân, batısında ise Umman bulunan Basra ve Fars Denizi'dir. Uzunluğu bin dört yüz mil, genişliği beş yüz mildir. Bu iki körfezin, yani Eyle Körfezi ile Fars Körfezi'nin arasında Hicaz,
وَالْيَمَنِ وَسَائِرُ بِلَادِ الْعَرَبِ، فِيمَا بَيْنَ مَسَافَةِ ألف وخمسائة مَيْلٍ. الرَّابِعُ: يَخْرُجُ مِنْهُ خَلِيجٌ آخَرُ إِلَى أَقْصَى بِلَادِ الْهِنْدِ وَيُسَمَّى الْخَلِيجَ الْأَخْضَرَ طُولُهُ أَلْفٌ وَخَمْسُمِائَةِ مِيلٍ قَالُوا: وَفِي جَزِيرَةِ بَحْرِ الْهِنْدِ مِنَ الْجَزَائِرِ الْعَامِرَةِ وَغَيْرِ الْعَامِرَةِ: أَلْفٌ وَثَلَاثُمِائَةٍ وَسَبْعُونَ جَزِيرَةً مِنْهَا جَزِيرَةٌ ضَخْمَةٌ فِي أَقْصَى الْبَحْرِ مُقَابِلَ أَرْضِ الْهِنْدِ فِي نَاحِيَةِ الْمَشْرِقِ عِنْدَ بِلَادِ الصِّينِ وَهِيَ: سَرَنْدِيبُ، يُحِيطُ بِهَا ثَلَاثَةُ آلَافِ مِيلٍ فِيهَا جِبَالٌ عَظِيمَةٌ وَأَنْهَارٌ كَثِيرَةٌ وَمِنْهَا يَخْرُجُ الْيَاقُوتُ الْأَحْمَرُ، وَحَوْلَ هَذِهِ الْجَزِيرَةِ تِسْعَ عَشْرَةَ جَزِيرَةً عَامِرَةً، فِيهَا مَدَائِنُ عَامِرَةٌ وَقُرًى كَثِيرَةٌ وَمِنْ جَزَائِرِ هَذَا الْبَحْرِ جَزِيرَةُ كِلَّةَ، الَّتِي يُجْلَبُ مِنْهَا الرَّصَاصُ الْقَلْعِيُّ، وَجَزِيرَةُ سَرِيرَةَ الَّتِي يُجْلَبُ مِنْهَا الْكَافُورُ.
Yemen ve diğer Arap memleketleri bin beş yüz millik bir mesafe boyunca yer alır. Dördüncüsü: Buradan Hindistan'ın en ucuna doğru başka bir körfez çıkar ve Yeşil Körfez diye adlandırılır; uzunluğu bin beş yüz mildir. Âlimler şöyle demiştir: Hint Denizi'nde meskûn ve gayrimeskûn bin üç yüz yetmiş ada vardır. Bunlardan biri denizin en ucunda, doğu tarafında Hindistan diyarının karşısında, Çin memleketlerinin yanında bulunan Serendip (Sri Lanka) adında büyük bir adadır. Çevresi üç bin mili bulur; içinde büyük dağlar ve pek çok nehir vardır, kırmızı yakut oradan çıkarılır. Bu adanın etrafında meskûn on dokuz ada bulunmaktadır; içlerinde bayındır şehirler ve çok sayıda köy vardır. Bu denizin adalarından biri de kalay madeninin getirildiği Killeh Adası ile kâfurun getirildiği Serîre Adası'dır.
وَأَمَّا بَحْرُ الْمَغْرِبِ: فَهُوَ الَّذِي يُسَمَّى بِالْمُحِيطِ وَتُسَمِّيهِ الْيُونَانِيُّونَ: أُوقْيَانُوسَ، وَيَتَّصِلُ بِهِ بَحْرُ الْهِنْدِ وَلَا يُعْرَفُ طَرَفُهُ إِلَّا فِي نَاحِيَةِ الْمَغْرِبِ وَالشَّمَالِ، عِنْدَ مُحَاذَاةِ أَرْضِ الرُّوسِ وَالصَّقَالِبَةِ فَيَأْخُذُ مِنْ أَقْصَى الْمُنْتَهَى فِي الْجَنُوبِ، مُحَاذِيًا لِأَرْضِ السُّودَانِ، مَارًّا عَلَى حُدُودِ السُّوسِ الْأَقْصَى وَطَنْجَةَ، وَتَاهَرْتَ، ثُمَّ الْأَنْدَلُسِ، وَالْجَلَالِقَةِ وَالصَّقَالِبَةِ ثُمَّ يَمْتَدُّ مِنْ هُنَاكَ وَرَاءَ الْجِبَالِ غَيْرِ الْمَسْلُوكَةِ وَالْأَرَاضِي غَيْرِ الْمَسْكُونَةِ نَحْوَ بَحْرِ الْمَشْرِقِ وَهَذَا الْبَحْرُ لَا تَجْرِي فِيهِ السُّفُنُ وَإِنَّمَا تَسْلُكُ بِالْقُرْبِ مِنْ سَوَاحِلِهِ وَفِيهِ سِتُّ جَزَائِرَ مُقَابِلَ أَرْضِ الْحَبَشَةِ تُسَمَّى: جَزَائِرَ الْخَالِدَاتِ، وَيَخْرُجُ مِنْ هَذَا الْبَحْرِ خَلِيجٌ عَظِيمٌ فِي شَمَالِ الصَّقَالِبَةِ، وَيَمْتَدُّ هَذَا الْخَلِيجُ إِلَى أَرْضِ بُلْغَارِ الْمُسْلِمِينَ، طُولُهُ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ ثَلَاثُمِائَةِ مِيلٍ وَعَرْضُهُ مِائَةُ مِيلٍ.
Mağrib Denizi'ne (Atlas Okyanusu) gelince; bu, el-Muhît (Okyanus) diye isimlendirilen ve Yunanların 'Okyanos' dediği denizdir. Hint Denizi buna bitişir ve Rus ve Slav (Sakâlibe) topraklarının hizasındaki batı ve kuzey yönü müstesna sınırları bilinmez. Güneyin en ucundan başlayıp Sudan topraklarına paralel olarak, Sûsü'l-Aksâ, Tanca, Tâhert, ardından Endülüs, Celâlika (Galiçya) ve Slav diyarlarının sınırlarından geçer; sonra oradan geçit vermez dağların ve meskûn olmayan arazilerin ardından Doğu Denizi'ne doğru uzanır. Bu denizde gemiler [açığa] açılamaz, ancak sahillerine yakın yerlerde seyreder. Bu denizde Habeşistan topraklarının karşısında 'Hâlidât Adaları' (Kanarya Adaları) denen altı ada vardır. Bu denizden Slavların kuzeyinde büyük bir körfez çıkar; bu körfez Müslüman Bulgar topraklarına kadar uzanır. Doğudan batıya uzunluğu üç yüz mil, genişliği yüz mildir.
وَأَمَّا بَحْرُ الرُّومِ وَإِفْرِيقِيَّةَ وَمِصْرَ وَالشَّامِ: فَطُولُهُ مِقْدَارُ خَمْسَةِ آلَافِ مِيلٍ، وَعَرْضُهُ سِتُّمِائَةِ مِيلٍ، وَيَخْرُجُ مِنْهُ خَلِيجٌ إِلَى نَاحِيَةِ الشَّمَالِ قَرِيبٌ مِنَ الرُّومِيَّةِ، طُولُهُ خَمْسُمِائَةِ مِيلٍ، وَعَرْضُهُ سِتُّمِائَةٍ، وَيَخْرُجُ مِنْهُ خَلِيجٌ آخَرُ إِلَى أَرْضِ سِرَّيْنِ، طُولُهُ مِائَتَا مِيلٍ، وَفِي هَذَا الْبَحْرِ مِائَةٌ وَاثْنَتَانِ/ وَسِتُّونَ جَزِيرَةً عَامِرَةً، مِنْهَا خَمْسُونَ جَزِيرَةً عِظَامٌ.
Rum (Bizans), İfrikiyye, Mısır ve Şam Denizi'ne (Akdeniz) gelince; uzunluğu yaklaşık beş bin mil, genişliği altı yüz mildir. Bundan kuzey yönüne, Roma yakınlarına doğru uzunluğu beş yüz mil, genişliği altı yüz mil olan bir körfez çıkar. Yine bundan Sirrîn topraklarına doğru uzunluğu iki yüz mil olan başka bir körfez çıkar. Bu denizde elli tanesi büyük olmak üzere meskûn yüz altmış iki ada vardır.
وَأَمَّا بَحْرُ نِيطَشَ فَإِنَّهُ يَمْتَدُّ مِنَ اللَّاذِقِيَّةِ إِلَى خَلْفِ قُسْطَنْطِينِيَّةَ، فِي أَرْضِ الرُّوسِ وَالصَّقَالِبَةِ طُولُهُ أَلْفٌ وَثَلَاثُمِائَةِ مِيلٍ، وَعَرْضُهُ ثَلَاثُمَائَةِ مِيلٍ.
Nîtış (Karadeniz) Denizi'ne gelince; Lazkiye'den İstanbul'un (Kostantiniyye) arkasına, Rus ve Slav topraklarına doğru uzanır. Uzunluğu bin üç yüz mil, genişliği üç yüz mildir.
وَأَمَّا بَحْرُ جُرْجَانَ فَطُولُهُ مِنَ الْمَغْرِبِ إِلَى الْمَشْرِقِ ثَلَاثُمِائَةِ مِيلٍ، وَعَرْضُهُ سِتُّمَائَةِ مِيلٍ، وَفِيهِ جَزِيرَتَانِ كَانَتَا عَامِرَتَيْنِ فِيمَنْ مَضَى مِنَ الزَّمَانِ وَيُعْرَفُ هَذَا الْبَحْرُ بِبَحْرِ آبُسْكُونَ، لِأَنَّهَا عَلَى فَرْضَتِهِ ثُمَّ يَمْتَدُّ إِلَى طَبَرِسْتَانَ، وَالدَّيْلَمِ، وَالنَّهْرَوَانِ، وَبَابِ الْأَبْوَابِ، وَنَاحِيَةِ أَرَانَ، وَلَيْسَ يَتَّصِلُ بِبَحْرٍ آخَرَ، فَهَذِهِ هِيَ الْبُحُورُ الْعِظَامُ، وَأَمَّا غَيْرُهَا فَبُحَيْرَاتٌ وَبَطَائِحُ، كَبُحَيْرَةِ خَوَارِزْمَ، وَبُحَيْرَةِ طَبَرِيَّةَ.
Cürcân Denizi'ne (Hazar Denizi) gelince; batıdan doğuya uzunluğu üç yüz mil, genişliği altı yüz mildir. İçinde geçmiş zamanlarda meskûn olan iki ada vardır. Bu deniz, iskelesinde yer aldığı için Âbeskûn Denizi olarak da bilinir. Sonra Taberistan, Deylem, Nehrevan, Bâbü'l-Ebvâb (Derbent) ve Errân bölgesine kadar uzanır; başka bir denize de bitişik değildir. İşte büyük denizler bunlardır. Bunların dışındakiler ise Hârizm (Aral) Gölü ve Taberiye Gölü gibi göller ve bataklıklardır.
وَحُكِيَ عَنْ أَرِسْطَاطَالِيسَ: أَنَّ بَحْرَ أُوقْيَانُوسَ مُحِيطٌ بِالْأَرْضِ بِمَنْزِلَةِ الْمِنْطَقَةِ لَهَا، فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ الْمُخْتَصَرُ فِي أَمْرِ الْبُحُورِ.
Aristoteles'ten şöyle rivayet edilmiştir: Okyanos Denizi, adeta bir kemer (mıntaka) gibi yeryüzünü kuşatmıştır. Denizler meselesine dair özet söz bundan ibarettir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي كَيْفِيَّةِ الِاسْتِدْلَالِ بِجَرَيَانِ الْفُلْكِ فِي الْبَحْرِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ تَعَالَى وَتَقَدَّسَ، وَهِيَ مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ السُّفُنَ وَإِنْ كَانَتْ مِنْ تَرْكِيبِ النَّاسِ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي خَلَقَ الْآلَاتَ الَّتِي بِهَا يُمْكِنُ تَرْكِيبُ هَذِهِ السُّفُنِ، فَلَوْلَا خَلْقُهُ لَهَا لَمَا أَمْكَنَ ذَلِكَ. وَثَانِيهَا: لَوْلَا الرِّيَاحُ الْمُعِينَةُ عَلَى تَحْرِيكِهَا لَمَا تَكَامَلَ النَّفْعُ بِهَا.
DÖRDÜNCÜ MESELE: Gemilerin denizde akıp gitmesiyle Sâni‘ Teâlâ ve Tekaddes'in varlığına delil getirilmesinin keyfiyeti hakkındadır. Bu birkaç yöndendir: Birincisi: Gemiler her ne kadar insanlar tarafından inşa edilmiş olsa da bu gemilerin inşa edilmesini mümkün kılan alet ve edevatı yaratan Yüce Allah'tır. O bunları yaratmamış olsaydı bu [inşa] mümkün olmazdı. İkincisi: Onların hareketine yardımcı olan rüzgârlar olmasaydı, onlardan elde edilen fayda tam olmazdı.
وَثَالِثُهَا: لَوْلَا هَذِهِ الرِّيَاحُ وَعَدَمُ عَصْفِهَا لَمَا بَقِيَتْ وَلَمَا سَلِمَتْ. وَرَابِعُهَا: لَوْلَا تَقْوِيَةُ قُلُوبِ مَنْ يَرْكَبُ هَذِهِ السُّفُنَ لَمَا تَمَّ الْغَرَضُ فَصَيَّرَهَا اللَّهُ تَعَالَى مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ مَصْلَحَةً لِلْعِبَادِ، وَطَرِيقًا لِمَنَافِعِهِمْ وَتِجَارَاتِهِمْ. وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ خَصَّ كُلَّ طَرَفٍ مِنْ أَطْرَافِ الْعَالَمِ بِشَيْءٍ مُعَيَّنٍ، وَأَحْوَجَ الْكُلَّ إِلَى الْكُلِّ فَصَارَ ذَلِكَ دَاعِيًا يَدْعُوهُمْ إِلَى اقْتِحَامِهِمْ
Üçüncüsü: Bu rüzgârların [uygun esmesi] ve fırtınaya dönüşmemesi olmasaydı, gemiler varlığını koruyamaz ve sağ salim kalamazdı. Dördüncüsü: Bu gemilere binenlerin kalplerine metanet verilmeseydi bu maksat hasıl olmazdı. Böylece Allah Teâlâ bu yönlerden gemileri kullar için bir maslahat, onların menfaatleri ve ticaretleri için bir yol kılmıştır. Beşincisi: O, âlemin her bir bölgesini belirli bir şeye tahsis etmiş ve herkesi birbirine muhtaç kılmıştır. Bu durum da onları atılmaya sevk eden bir sebep olmuştur;
هَذِهِ الْأَخْطَارَ فِي هَذِهِ الْأَسْفَارِ وَلَوْلَا أَنَّهُ تَعَالَى خَصَّ كُلَّ طَرَفٍ بِشَيْءٍ وَأَحْوَجَ الْكُلَّ إِلَيْهِ لَمَا ارْتَكَبُوا هَذِهِ السُّفُنَ، فَالْحَامِلُ يَنْتَفِعُ بِهِ لِأَنَّهُ يَرْبَحُ وَالْمَحْمُولُ إِلَيْهِ يَنْتَفِعُ بِمَا حُمِلَ إِلَيْهِ. وَسَادِسُهَا: تَسْخِيرُ اللَّهِ الْبَحْرَ لِحَمْلِ الْفُلْكِ مَعَ قُوَّةِ سُلْطَانِ الْبَحْرِ إِذَا هَاجَ، وَعِظَمِ الْهَوْلِ فِيهِ إِذَا أَرْسَلَ اللَّهُ الرِّيَاحَ فَاضْطَرَبَتْ أَمْوَاجُهُ وَتَقَلَّبَتْ مِيَاهُهُ. وَسَابِعُهَا: أَنَّ الْأَوْدِيَةَ الْعِظَامَ، مِثْلَ: جَيْحُونَ، وَسَيْحُونَ، تَنْصَبُّ أَبَدًا إِلَى بُحَيْرَةِ خَوَارِزْمَ عَلَى صِغَرِهَا، ثُمَّ إِنَّ بُحَيْرَةَ خَوَارِزْمَ لَا تَزْدَادُ الْبَتَّةَ وَلَا تَمْتَدُّ، فَالْحَقُّ ﷾ هُوَ الْعَالِمُ بِكَيْفِيَّةِ حَالِ هَذِهِ الْمِيَاهِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي تَنْصَبُّ فِيهَا. وَثَامِنُهَا:
bu yolculuklardaki tehlikelere... Eğer Allah Teâlâ her bölgeyi bir şeye tahsis edip herkesi buna muhtaç kılmasaydı, insanlar bu gemilere binmezlerdi. [Böylece] taşıyan kimse kazanç elde ettiği için faydalanır, kendisine mal taşınan kimse de getirilen şeyden yararlanır. Altıncısı: Deniz kabardığında sahip olduğu dehşetli güce ve Allah rüzgârları gönderip dalgaları çalkalanıp suları altüst olduğunda içindeki korkunun büyüklüğüne rağmen, Allah'ın denizi gemileri taşımaya boyun eğdirmesidir (teshîr). Yedincisi: Ceyhun ve Seyhun gibi büyük nehirler, küçüklüğüne rağmen sürekli Hârizm Gölü'ne dökülür; buna rağmen Hârizm Gölü asla taşmaz ve genişlemez. İçine dökülen bu muazzam suların keyfiyet ve durumunu en iyi bilen Hak ﷻ Teâlâ'dır. Sekizincisi:
مَا فِي الْبِحَارِ مِنَ الْحَيَوَانَاتِ الْعَظِيمَةِ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُخَلِّصُ السُّفُنَ عَنْهَا، وَيُوَصِّلُهَا إِلَى سَوَاحِلِ السَّلَامَةِ.
Denizlerde bulunan devasa canlılardır; sonra Allah Teâlâ gemileri bunlardan kurtarır ve onları selamet sahillerine ulaştırır.
وَتَاسِعُهَا: مَا فِي الْبِحَارِ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ الْعَجِيبِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيانِ [الرَّحْمَنِ: ١٩- ٢٠] وَقَالَ: هَذَا عَذْبٌ فُراتٌ سائِغٌ شَرابُهُ وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ [فَاطِرٍ: ١٢] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بِقُدْرَتِهِ يَحْفَظُ الْبَعْضَ عَنِ الِاخْتِلَاطِ بِالْبَعْضِ، وَكُلُّ ذَلِكَ مِمَّا يُرْشِدُ الْعُقُولَ وَالْأَلْبَابَ إِلَى افْتِقَارِهَا إِلَى مُدَبِّرٍ يُدَبِّرُهَا وَمُقَدِّرٍ يَحْفَظُهَا.
Dokuzuncusu: Denizlerde bulunan şu hayret verici durumdur ki bu da Yüce Allah'ın: { مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيانِ } “(Acı ve tatlı) iki denizi salıvermiştir; birbirine kavuşurlar. Fakat aralarında bir engel vardır, birbirine karışmazlar/aşmazlar” [er-Rahmân 19-20] ve: { هَذَا عَذْبٌ فُراتٌ سائِغٌ شَرابُهُ وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ } “Şu tatlı, susuzluğu keser, içimi kolaydır; şu ise tuzlu ve acıdır” [Fâtır 12] ayetleridir. Sonra Yüce Allah kudretiyle bunların birbirine karışmasını engeller. Bütün bunlar akılları ve basiret sahiplerini, bunları çekip çeviren bir Müdebbir'e ve koruyan bir Mukaddir'e muhtaç olduklarına irşad eden delillerdendir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: دَلَّ قَوْلُهُ فِي صِفَةِ الْفُلْكِ: بِما يَنْفَعُ النَّاسَ عَلَى إِبَاحَةِ رُكُوبِهَا، وَعَلَى إِبَاحَةِ الِاكْتِسَابِ وَالتِّجَارَةِ وَعَلَى الِانْتِفَاعِ بِاللَّذَّاتِ.
BEŞİNCİ MESELE: Geminin vasfı hakkında geçen: { بِما يَنْفَعُ النَّاسَ } “İnsanlara fayda veren şeylerle” ifadesi; gemilere binmenin, kazanç elde etmenin, ticaret yapmanın ve lezzetlerden istifade etmenin mubah olduğuna delalet etmiştir.
النَّوْعُ الْخَامِسُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها [الْبَقَرَةِ: ١٦٤] .
BEŞİNCİ TÜR: Yüce Allah'ın: { وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها } “Allah'ın gökten indirip onunla ölümünden sonra yeri dirilttiği suda...” [el-Bakara 164] kavlidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ دَلَالَتَهُ عَلَى الصَّانِعِ مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ تِلْكَ الْأَجْسَامَ، وَمَا قَامَ بِهَا مِنْ صفات الرقة، والرطوبة، والعذوبة، ولا يَقْدِرُ أَحَدٌ عَلَى خَلْقِهَا إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، قَالَ سُبْحَانَهُ: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ [الْمُلْكِ: ٣٠] . وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهُ سَبَبًا لِحَيَاةِ الْإِنْسَانِ، وَلِأَكْثَرِ مَنَافِعِهِ قَالَ تَعَالَى:
Bil ki bunun Sâni‘e delaleti birkaç yöndendir: Birincisi: Bu cisimleri ve bunlarda bulunan incelik, yaşlık ve tatlılık gibi sıfatları yaratmaya Allah Teâlâ'dan başka hiç kimsenin gücü yetmez. Nitekim Sübhânehu şöyle buyurmuştur: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ } “De ki: Söyleyin bakalım, eğer suyunuz çekiliverse, size kim bir akarsu getirebilir?” [el-Mülk 30]. İkincisi: Yüce Allah suyu insanın hayatının ve pek çok menfaatinin sebebi kılmıştır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
أَفَرَأَيْتُمُ الْماءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ [الْوَاقِعَةِ: ٦٨، ٦٩] وَقَالَ: وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَفَلا يُؤْمِنُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٣٠] . وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى كَمَا جَعَلَهُ سَبَبًا لِحَيَاةِ الْإِنْسَانِ، جَعَلَهُ سَبَبًا لِرِزْقِهِ قَالَ تَعَالَى: وَفِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَما تُوعَدُونَ [الذَّارِيَاتِ: ٢٢] . وَرَابِعُهَا: أَنَّ السَّحَابَ مَعَ مَا فِيهِ مِنَ الْمِيَاهِ الْعَظِيمَةِ، الَّتِي تَسِيلُ مِنْهَا الْأَوْدِيَةُ الْعِظَامُ تَبْقَى مُعَلَّقَةً فِي جَوِّ السَّمَاءِ وَذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الْعِظَامِ.
{ أَفَرَأَيْتُمُ الْماءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ } “İçtiğiniz suyu gördünüz mü? Onu buluttan siz mi indirdiniz, yoksa indiren biz miyiz?” [el-Vâkıa 68-69] ve: { وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَفَلا يُؤْمِنُونَ } “Her canlı şeyi sudan yarattık. Hâlâ inanmıyorlar mı?” [el-Enbiyâ 30]. Üçüncüsü: Yüce Allah suyu insanın hayatına sebep kıldığı gibi, rızkına da sebep kılmıştır. Nitekim Yüce Allah: { وَفِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَما تُوعَدُونَ } “Rızkınız da size vaad olunan şeyler de göktedir” [ez-Zâriyât 22] buyurmuştur. Dördüncüsü: Bulutların, içlerinde büyük vadileri akıtan muazzam sular barındırmasına rağmen gök boşluğunda asılı kalmasıdır ki bu da en büyük ayetlerdendir.
وَخَامِسُهَا: أَنَّ نُزُولَهَا عند التضرع واحتياج الخلق إليه مقدرا بِمِقْدَارِ النَّفْعِ مِنَ الْآيَاتِ الْعِظَامِ، قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ نُوحٍ: فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفَّاراً يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً [نُوحٍ: ١٠، ١١] . وَسَادِسُهَا:
Beşincisi: Yakarış (tazarru) anında ve mahlukatın ona muhtaç olduğu vakitte, yağmurun fayda sağlayacak bir ölçüde indirilmesi de büyük ayetlerdendir. Yüce Allah Nûh'tan naklen şöyle buyurmuştur: { فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفَّاراً يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً } “Dedim ki: Rabbinizden bağışlanma dileyin; çünkü O çok bağışlayıcıdır. [Bağışlanma dileyin ki] üzerinize gökten bol bol yağmur indirsin” [Nûh 10-11]. Altıncısı:
مَا قَالَ: فَسُقْناهُ إِلى بَلَدٍ مَيِّتٍ [فَاطِرٍ: ٩] وَقَالَ: وَتَرَى الْأَرْضَ هامِدَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ [الْحَجِّ: ٥] فَإِنْ قِيلَ: أَفَتَقُولُونَ: إِنَّ الْمَاءَ يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ عَلَى الْحَقِيقَةِ أَوْ مِنَ السَّحَابِ أَوْ تُجَوِّزُونَ مَا قَالَهُ بَعْضُهُمْ مِنْ أَنَّ الشَّمْسَ تُؤَثِّرُ فِي الْأَرْضِ فَيَخْرُجُ مِنْهَا أَبْخِرَةٌ مُتَصَاعِدَةٌ فَإِذَا وَصَلَتْ إِلَى الْجَوِّ الْبَارِدِ بَرَدَتْ فَثَقُلَتْ فَنَزَلَتْ مِنْ فَضَاءِ الْمُحِيطِ إِلَى ضِيقِ الْمَرْكَزِ، فَاتَّصَلَتْ فَتَوَلَّدَتْ مِنِ اتِّصَالِ بَعْضِ تِلْكَ الذَّرَّاتِ بِالْبَعْضِ قَطَرَاتٌ هِيَ قَطَرَاتُ الْمَطَرِ.
Şu buyruğudur: { فَسُقْناهُ إِلى بَلَدٍ مَيِّتٍ } “Biz onu ölü bir beldeye sevk ettik...” [Fâtır 9] ve: { وَتَرَى الْأَرْضَ هامِدَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ } “Yeryüzünü kupkuru ve ölü görürsün; fakat üzerine suyu indirdiğimiz zaman harekete geçer, kabarır ve her güzel çiftten [bitkiler] bitirir” [el-Hac 5]. Eğer: 'Suyun hakiki manada gökten mi yoksa buluttan mı indiğini söylüyorsunuz? Yoksa bazılarının söylediği; güneşin yeryüzüne tesir ettiği, yeryüzünden yükselen buharlar çıktığı, bu buharlar soğuk hava tabakasına ulaştığında soğuyup ağırlaşarak geniş feza boşluğundan dar merkeze doğru indiği, böylece birleştiği ve bu zerrelerin birbirine kavuşmasından yağmur damlaları olan damlaların meydana geldiği şeklindeki görüşü caiz mi görüyorsunuz?' denilirse;
قُلْنَا: بَلْ نَقُولُ إِنَّهُ يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ كَمَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى وَهُوَ الصَّادِقُ فِي خَبَرِهِ، وَإِذَا كَانَ قَادِرًا عَلَى إِمْسَاكِ الْمَاءِ فِي السَّحَابِ، فَأَيُّ بُعْدٍ فِي أَنْ يُمْسِكَهُ فِي السَّمَاءِ، فَأَمَّا قَوْلُ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهُ مِنْ بِحَارِ الْأَرْضِ فَهَذَا مُمْكِنٌ فِي نَفْسِهِ، لَكِنَّ الْقَطْعَ بِهِ لَا يُمْكِنُ إِلَّا بَعْدَ الْقَوْلِ بِنَفْيِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ، وَقِدَمِ الْعَالَمِ، وَذَلِكَ كُفْرٌ، لِأَنَّا مَتَى جَوَّزْنَا
Deriz ki: Bilakis biz, Allah Teâlâ'nın bildirdiği gibi onun gökten indiğini söyleriz; O, haberinde dosdoğrudur. O, suyu bulutta tutmaya kadir olduğuna göre, onu gökte tutmasında ne gibi bir uzaklık/imkânsızlık olabilir? 'O yeryüzünün denizlerindendir' diyen kimsenin sözüne gelince; bu kendi içinde mümkündür, fakat buna kesin gözüyle bakmak ancak Fâil-i Muhtâr'ı inkâr etmek ve âlemin kadîm olduğunu söylemekle mümkün olur ki bu da küfürdür. Zira biz
الْفَاعِلَ الْمُخْتَارَ الْقَادِرَ عَلَى خَلْقِ الْجِسْمِ، فَكَيْفَ يُمْكِنُنَا مَعَ إِمْكَانِ هَذَا الْقِسْمِ أَنْ نَقْطَعَ بِمَا قَالُوهُ.
cismi yaratmaya kadir olan Fâil-i Muhtâr'ı caiz gördüğümüzde, bu ihtimalin varlığı karşısında onların söylediklerine nasıl kesin hüküm verebiliriz?
أَمَّا قَوْلُهُ: فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها [الْجَاثِيَةِ: ٥] فَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْحَيَاةَ مِنْ جِهَاتٍ. أَحَدُهَا: ظُهُورُ النَّبَاتِ الَّذِي هُوَ الْكَلَأُ وَالْعُشْبُ وَمَا شَاكَلَهُمَا، مِمَّا لَوْلَاهُ لَمَا عَاشَتْ دَوَابُّ الْأَرْضِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَوْلَاهُ لَمَا حَصَلَتِ الْأَقْوَاتُ لِلْعِبَادِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى يُنْبِتُ كُلَّ شَيْءٍ بِقَدْرِ الْحَاجَةِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى ضَمِنَ أَرْزَاقَ الْحَيَوَانَاتِ، بِقَوْلِهِ: وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها [هُودٍ: ٦] . وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ يُوجَدُ فِيهِ مِنَ الْأَلْوَانِ وَالطُّعُومِ وَالرَّوَائِحِ وَمَا يَصْلُحُ لِلْمَلَابِسِ، لِأَنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ مِمَّا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ إِلَّا اللَّهُ. وَخَامِسُهَا: يَحْصُلُ لِلْأَرْضِ بِسَبَبِ النَّبَاتِ حُسْنٌ وَنَضْرَةٌ وَرِوَاءٌ وَرَوْنَقٌ فَذَلِكَ هُوَ الْحَيَاةُ.
O'nun: { فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها } “Onunla ölümünden sonra yeri diriltti” [el-Câsiye 5] kavline gelince; bil ki bu hayat birkaç yöndendir: Birincisi: O olmasaydı yeryüzündeki hayvanların yaşayamayacağı otlak, çayır ve benzeri bitkilerin ortaya çıkmasıdır. İkincisi: O olmasaydı kullar için azıkların elde edilemeyecek olmasıdır. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها } “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki, rızkı Allah'a ait olmasın” [Hûd 6] buyruğu gereğince hayvanların rızıklarını tekeffül ettiği için her şeyi ihtiyaca göre bitirmesidir. Dördüncüsü: Onda renklere, tatlara, kokulara ve giyeceğe elverişli şeylere yer vermesidir; zira bütün bunlara Allah'tan başka kimsenin gücü yetmez. Beşincisi: Bitki sebebiyle yeryüzünde bir güzellik, tazelik, canlılık ve parlaklık hasıl olur ki hayat işte budur.
وَاعْلَمْ أَنَّ وَصْفَهُ تَعَالَى ذَلِكَ بِالْإِحْيَاءِ بَعْدَ الْمَوْتِ مَجَازٌ، لِأَنَّ الْحَيَاةَ لا تصح إلى عَلَى مَنْ يُدْرِكُ وَيَصِحُّ أَنْ يَعْلَمَ، وَكَذَلِكَ الْمَوْتُ، إِلَّا أَنَّ الْجِسْمَ إِذَا صَارَ حَيًّا حَصَلَ فِيهِ أَنْوَاعٌ مِنَ الْحَسَنِ وَالنَّضْرَةِ وَالْبَهَاءِ، وَالنُّشُورِ وَالنَّمَاءِ، فَأَطْلَقَ لَفْظَ الْحَيَاةِ عَلَى حُصُولِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، وَهَذَا مِنْ فَصِيحِ الْكَلَامِ الَّذِي عَلَى اخْتِصَارِهِ يَجْمَعُ الْمَعَانِيَ الْكَثِيرَةَ.
Bil ki Allah Teâlâ'nın bunu ölümden sonra diriltme (ihyâ) olarak nitelendirmesi mecazdır; zira hayat ancak idrak eden ve bilmesi sahih olan varlıklar için söz konusudur, ölüm de böyledir. Ne var ki cisim canlı hale geldiğinde onda güzellik, tazelik, parlaklık, serpilme ve büyüme gibi çeşitli haller meydana gelir; bu sebeple bu şeylerin husulüne hayat lafzı ıtlak olunmuştur. Bu da kısalığına rağmen pek çok manayı toplayan fasih sözlerdendir.
وَاعْلَمْ أَنَّ إِحْيَاءَ الْأَرْضِ بَعْدَ مَوْتِهَا يَدُلُّ عَلَى الصَّانِعِ مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: نَفْسُ الزَّرْعِ، لِأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ فِي مَقْدُورِ أَحَدٍ عَلَى الْحَدِّ الَّذِي يَخْرُجُ عَلَيْهِ. وَثَانِيهَا: اخْتِلَافُ أَلْوَانِهَا عَلَى وَجْهٍ لَا يَكَادُ يُحَدُّ وَيُحْصَى. وَثَالِثُهَا:
Bil ki yeryüzünün ölümünden sonra diriltilmesi Sâni‘e birkaç yönden delalet eder: Birincisi: Ekinin bizzat kendisidir; zira onun ortaya çıktığı şekil ve ölçüde var edilmesi hiç kimsenin gücü dahilinde değildir. İkincisi: Neredeyse sınırlandırılamayacak ve sayılamayacak derecede renklerinin farklı farklı olmasıdır. Üçüncüsü:
اخْتِلَافُ طُعُومِ مَا يَظْهَرُ عَلَى الزَّرْعِ وَالشَّجَرِ. وَرَابِعُهَا: اسْتِمْرَارُ الْعَادَاتِ بِظُهُورِ ذَلِكَ فِي أَوْقَاتِهَا الْمَخْصُوصَةِ.
ekinlerde ve ağaçlarda beliren ürünlerin tatlarının farklı olmasıdır. Dördüncüsü: Bunların kendilerine has vakitlerde ortaya çıkmasındaki ilahî kanunun (âdetullah) kesintisiz devam etmesidir.
النَّوْعُ السَّادِسُ مِنَ الْآيَاتِ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ [الْبَقَرَةِ: ١٦٤] وَنَظِيرُهُ جَمِيعُ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى خِلْقَةِ الْإِنْسَانِ، وَسَائِرِ الْحَيَوَانَاتِ، كَقَوْلِهِ: وَبَثَّ مِنْهُما رِجالًا كَثِيراً وَنِساءً [النِّسَاءِ: ١] .
AYETLERİN ALTINCI TÜRÜ: Yüce Allah'ın: { وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دابَّةٍ } “Orada her türlü canlıyı yaymasında...” [el-Bakara 164] kavlidir. Bunun benzeri, insanın ve diğer hayvanların yaratılışına delalet eden bütün ayetlerdir; nitekim Yüce Allah: { وَبَثَّ مِنْهُما رِجالًا كَثِيراً وَنِساءً } “O ikisinden birçok erkek ve kadın üretip yaydı” [en-Nisâ 1] buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ حُدُوثَ الْحَيَوَانَاتِ قَدْ يَكُونُ بِالتَّوْلِيدِ، وَقَدْ يَكُونُ بِالتَّوَالُدِ، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَلَا بُدَّ فِيهِمَا مِنَ الصَّانِعِ الْحَكِيمِ فَلْنُبَيِّنْ ذَلِكَ فِي النَّاسِ ثُمَّ فِي سَائِرِ الْحَيَوَانَاتِ.
Bil ki hayvanların meydana gelişi bazen kendiliğinden oluşma (tevlîd) ile bazen de üreme (tevâlüd) yoluyla olur. Her iki takdirde de bunların varlığında Hakîm olan bir Sâni‘ zorunludur. Bunu önce insanlarda, sonra da diğer hayvanlarda açıklayalım.
أَمَّا الْإِنْسَانُ فَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى افْتِقَارِهِ فِي حُدُوثِهِ إِلَى الصَّانِعِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: يُرْوَى أَنَّ وَاحِدًا قَالَ عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁: إِنِّي أَتَعَجَّبُ مِنْ أَمْرِ الشِّطْرَنْجِ، فَإِنَّ رُقْعَتَهُ ذِرَاعٌ فِي ذِرَاعٍ، وَلَوْ لَعِبَ الْإِنْسَانُ أَلْفَ أَلْفِ مَرَّةٍ، فَإِنَّهُ لَا يَتَّفِقُ مَرَّتَانِ عَلَى وَجْهٍ وَاحِدٍ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الخطاب هاهنا مَا هُوَ أَعْجَبُ مِنْهُ، وَهُوَ أَنَّ مِقْدَارَ الْوَجْهِ شِبْرٌ فِي شِبْرٍ، ثُمَّ إِنَّ مَوْضِعَ الْأَعْضَاءِ الَّتِي فِيهَا كَالْحَاجِبَيْنِ وَالْعَيْنَيْنِ وَالْأَنْفِ وَالْفَمِ، لَا يَتَغَيَّرُ الْبَتَّةَ ثُمَّ إِنَّكَ لَا تَرَى شَخْصَيْنِ فِي الشَّرْقِ وَالْغَرْبِ يَشْتَبِهَانِ، فَمَا أَعْظَمَ تِلْكَ الْقُدْرَةَ وَالْحِكْمَةَ الَّتِي أَظْهَرَتْ فِي هَذِهِ الرُّقْعَةِ الصَّغِيرَةِ هَذِهِ الِاخْتِلَافَاتِ الَّتِي لَا حَدَّ لَهَا. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْإِنْسَانَ مُتَوَلِّدٌ مِنَ النُّطْفَةِ، فَالْمُؤَثِّرُ فِي تَصْوِيرِ النُّطْفَةِ وَتَشْكِيلِهَا قُوَّةٌ مَوْجُودَةٌ فِي النُّطْفَةِ أَوْ غَيْرُ مَوْجُودَةٍ فِيهَا فَإِنْ كَانَتِ الْقُوَّةُ الْمُصَوَّرَةُ فِيهَا، فَتِلْكَ الْقُوَّةُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ لَهَا شُعُورٌ وَإِدْرَاكٌ وَعِلْمٌ وَحِكْمَةٌ حَتَّى تَمَكَّنَتْ مِنْ هَذَا التَّصْوِيرِ الْعَجِيبِ، وَأَمَّا أَنْ لَا تَكُونَ تِلْكَ الْقُوَّةُ كَذَلِكَ، بَلْ يَكُونُ تَأْثِيرُهَا بِمُجَرَّدِ الطَّبْعِ وَالْعِلِيَّةِ، وَالْأَوَّلُ ظَاهِرُ الْفَسَادِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ حَالَ اسْتِكْمَالِهِ أَكْثَرُ عِلْمًا وَقُدْرَةً، ثُمَّ إِنَّهُ حَالَ كَمَالِهِ لَوْ أَرَادَ أَنْ يُغِيِّرَ شَعْرَةً عَنْ كَيْفِيَّتِهَا لَا يَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ، فَحَالُ مَا كَانَ فِي نِهَايَةِ الضَّعْفِ كَيْفَ يَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ، وَأَمَّا إِنْ كَانَتْ تِلْكَ الْقُوَّةُ مُؤَثِّرَةً بِالطَّبْعِ، فَهَذَا الْمَعْنَى إِمَّا أَنْ يَكُونَ جِسْمًا مُتَشَابِهَ الْأَجْزَاءِ فِي نَفْسِهِ، أَوْ يَكُونَ مُخْتَلِفَ الْأَجْزَاءِ، فَإِنْ كَانَ مُتَشَابِهَ الْأَجْزَاءِ فَالْقُوَّةُ الطَّبِيعِيَّةُ إِذَا عَمِلَتْ فِي الْمَادَّةِ الْبَسِيطَةِ، لَا بُدَّ وَأَنْ يَصْدُرَ
İnsana gelince; onun meydana gelişinde Sâni‘e muhtaç olduğuna delalet eden hususlar birkaç yöndendir: Birincisi: Rivayet edildiğine göre bir adam Ömer b. el-Hattâb'ın (radıyallâhu anh) yanında şöyle demiştir: 'Ben satranç işine şaşıyorum; zira tahtası bir arşına bir arşındır, insan bir milyon defa oynasa iki oyun asla aynı şekilde denk gelmez.' Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: 'Burada ondan daha şaşırtıcı olanı vardır; yüzün ölçüsü bir karışa bir karıştır, üstelik onda bulunan kaşlar, gözler, burun ve ağız gibi uzuvların yeri asla değişmez. Buna rağmen doğuda ve batıda birbirine tıpatıp benzeyen iki şahıs göremezsin. Bu küçük alanda böylesine sınırsız farklılıkları ortaya çıkaran o kudret ve hikmet ne kadar da büyüktür!' İkincisi: İnsan nutfeden meydana gelir. O halde nutfeyi şekillendiren ve tasvir eden müessir güç ya nutfenin içinde bulunan bir kuvvettir ya da onda bulunmayan bir kuvvettir. Eğer şekil veren kuvvet nutfede ise; bu kuvvetin böylesine hayret verici bir tasviri yapabilmesi için ya bir şuura, idrake, ilme ve hikmete sahip olması gerekir ya da bu kuvvetin böyle olmayıp tesirinin sırf tabiat ve nedensellik gereği olması gerekir. Birinci ihtimalin geçersizliği açıktır; çünkü insan kemal halindeyken ilim ve kudret bakımından en üst seviyededir. Buna rağmen kemal halindeyken bir tek kılın şeklini değiştirmek istese buna gücü yetmez; öyleyse son derece zayıf olduğu [nutfe] halindeyken buna nasıl gücü yetsin? Eğer bu kuvvet tabiat gereği tesir ediyorsa, bu mefhum ya kendi içinde parçaları birbirine benzeyen bir cisimdir ya da parçaları farklı olan bir cisimdir. Şayet parçaları birbirine benzeyen bir cisim ise; tabiî kuvvet basit maddede iş gördüğünde mutlaka
مِنْهُ فِعْلٌ مُتَشَابِهٌ، وَهَذَا هُوَ الْكُرَةُ فَكَانَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ عَلَى صُورَةِ كُرَةٍ، وَتَكُونُ جَمِيعُ الْأَجْزَاءِ الْمُفْتَرَضَةِ فِي تِلْكَ الْكُرَةِ مُتَشَابِهَةً فِي الطَّبْعِ، وَهَذَا هُوَ الَّذِي يَسْتَدِلُّونَ بِهِ عَلَى أَنَّ الْبَسَائِطَ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ كُرَاتٍ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ لِلنُّطْفَةِ فِي انْقِلَابِهَا لَحْمًا وَدَمًا وَإِنْسَانًا مِنْ مُدَبِّرٍ وَمُقَدِّرٍ لِأَعْضَائِهَا وَقُوَاهَا وَتَرَاكِيبِهَا، وَمَا ذَاكَ إِلَّا الصَّانِعُ ﷾. وَثَالِثُهَا: الِاسْتِدْلَالُ بِأَحْوَالِ تَشْرِيحِ أَبْدَانِ الْحَيَوَانَاتِ وَالْعَجَائِبِ الْوَاقِعَةِ فِي تَرْكِيبِهَا وَتَأْلِيفِهَا، وَإِيرَادُ ذَلِكَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ كَالْمُتَعَذِّرِ لِكَثْرَتِهَا، وَاسْتِقْصَاءِ النَّاسِ فِي شَرْحِهَا فِي الْكُتُبِ الْمَعْمُولَةِ فِي هَذَا الْفَنِّ.
ondan her tarafı birbirine benzer bir fiil sâdır olur ki bu da küredir. Bu takdirde insanın bir küre suretinde olması ve bu kürede varsayılan bütün parçaların tabiat bakımından birbirine benzemesi gerekirdi; nitekim basit unsurların mutlaka küre şeklinde olması gerektiğine dair delilleri de budur. Böylece nutfenin ete, kana ve bir insana dönüşmesinde onun azalarını, kuvvetlerini ve yapılarını düzenleyen bir Müdebbir ve Mukaddir'in bulunması gerektiği sabit olmuştur; bu da ancak Sâni‘ ﷻ Teâlâ'dır. Üçüncüsü: Hayvanların bedenlerinin anatomisi (teşrîh) ve onların terkip ve yapılışındaki hayret verici inceliklerle delil getirmektir. Bunların çokluğu ve bu sahada yazılan kitaplarda insanların bunları etraflıca açıklamış olması sebebiyle bu konunun burada zikredilmesi adeta imkânsızdır.
وَرَابِعُهَا: مَا
Dördüncüsü:
رُوِيَ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: سُبْحَانَ مَنْ بَصَّرَ بِشَحْمٍ، وَأَسْمَعَ بِعَظْمٍ، وَأَنْطَقَ بِلَحْمٍ،
Müminlerin emîri Ali b. Ebî Tâlib'den (radıyallâhu anh) rivayet edilen şu sözdür; o şöyle demiştir: 'Bir yağ parçasıyla gördüren, kemikle işittiren, et parçasıyla konuşturan [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir!'
وَمِنْ عَجَائِبِ الْأَمْرِ/ فِي هَذَا التَّرْكِيبِ أَنَّ أَهْلَ الطَّبَائِعِ قَالُوا: أَعْلَى الْعَنَاصِرِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ هُوَ النَّارَ، لِأَنَّهَا حَارَّةٌ يَابِسَةٌ، وَأَدْوَنُ مِنْهَا فِي اللَّطَافَةِ الْهَوَاءُ، ثُمَّ الْمَاءُ وَالْأَرْضُ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ تَحْتَ الْكُلِّ لِثِقَلِهَا وَكَثَافَتِهَا وَيُبْسِهَا، ثُمَّ إِنَّهُمْ قَلَبُوا هَذِهِ الْقَضِيَّةَ فِي تَرْكِيبِ بَدَنِ الْإِنْسَانِ، لِأَنَّ أَعْلَى الْأَعْضَاءِ مِنْهُ عَظْمُ الْقِحْفِ وَالْعَظْمُ بَارِدٌ يَابِسٌ عَلَى طَبِيعَةِ الْأَرْضِ، وَتَحْتَهُ الدِّمَاغُ وَهُوَ بَارِدٌ رَطْبٌ عَلَى طَبْعِ الْمَاءِ، وَتَحْتَهُ النَّفَسُ وَهُوَ حَارٌّ رَطْبٌ عَلَى طَبْعِ الْهَوَاءِ، وَتَحْتَ الْكُلِّ: الْقَلْبُ، وَهُوَ حَارٌّ يَابِسٌ عَلَى طَبْعِ النَّارِ، فَسُبْحَانَ مَنْ بِيَدِهِ قَلْبُ الطَّبَائِعِ يُرَتِّبُهَا كَيْفَ يَشَاءُ، وَيُرَكِّبُهَا كَيْفَ أَرَادَ.
Bu terkipteki hayret verici durumlardan biri de şudur: Tabiat âlimleri şöyle demişlerdir: Elementlerin (anâsır) en üstünü sıcak ve kuru olduğu için ateş olmalıdır; letafet bakımından ondan bir derecesi hava, sonra sudur. Toprak ise ağırlığı, kesafeti ve kuruluğu sebebiyle hepsinin altında bulunmalıdır. Ancak onlar insan bedeninin terkibinde bu hükmü tersine çevirmişlerdir; zira bedenin en üst azası kafatası kemiğidir, kemik ise toprağın tabiatı üzere soğuk ve kurudur. Onun altında beyin vardır ki suyun tabiatı üzere soğuk ve nemlidir. Onun altında nefes vardır ki havanın tabiatı üzere sıcak ve nemlidir. Hepsinin altında ise kalptir ki ateşin tabiatı üzere sıcak ve kurudur. Tabiatları dilediği gibi tersine çeviren, onları nasıl dilerse öyle sıralayan ve nasıl istediyse öyle birleştiren [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir!
وَمِمَّا ذَكَرْنَا فِي هَذَا الْبَابِ أَنَّ كُلَّ صَانِعٍ يَأْتِي بِنَقْشٍ لَطِيفٍ فَإِنَّهُ يَصُونُهُ عَنِ التُّرَابِ كَيْ لَا يُكَدِّرَهُ وَعَنِ الْمَاءِ كَيْ لَا يَمْحُوَهُ، وَعَنِ الْهَوَاءِ كَيْ لَا يُزِيلَ طَرَاوَتَهُ وَلَطَافَتَهُ، وَعَنِ النَّارِ كَيْلَا تَحْرِقَهُ، ثُمَّ إِنَّهُ ﷾ وَضَعَ نَقْشَ خِلْقَتِهِ عَلَى هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، فَقَالَ: إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٩] وَقَالَ: وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ [الْأَنْبِيَاءِ: ٣٠] وَقَالَ فِي الْهَوَاءِ: فَنَفَخْنا فِيهِ مِنْ رُوحِنا [التَّحْرِيمِ: ١٢] وَقَالَ أَيْضًا: وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيها [الْمَائِدَةِ: ١١٠] وَقَالَ:
Bu bâbda zikrettiğimiz hususlardan biri de şudur: Zarif bir nakış yapan her sanatkâr, onu bulandırmasın diye topraktan, silmesin diye sudan, tazeliğini ve letafetini gidermesin diye havadan, yakmasın diye de ateşten korur. Oysa Allah ﷻ yaratışının nakşını işte bu unsurlar üzerine koymuş ve: { إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ } “Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın durumu Âdem'in durumu gibidir: Onu topraktan yarattı” [Âl-i İmrân 59], { وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ } “Her canlı şeyi sudan yarattık” [el-Enbiyâ 30], hava hakkında: { فَنَفَخْنا فِيهِ مِنْ رُوحِنا } “Ona ruhumuzdan üfledik” [et-Tahrîm 12] ve yine: { وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيها } “Hani benim iznimle çamurdan kuş şeklinde bir şey yapıyor, sonra ona üflüyordun” [el-Mâide 110] ve:
وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي [الْحِجْرِ: ٢٩] وَقَالَ فِي النَّارِ: وَخَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ [الرَّحْمَنِ: ١٥] وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ صُنْعَهُ بِخِلَافِ صُنْعِ كُلِّ أَحَدٍ. وَخَامِسُهَا: انْظُرْ إِلَى الطِّفْلِ بَعْدَ انْفِصَالِهِ مِنَ الْأُمِّ، فَإِنَّكَ لَوْ وَضَعْتَ عَلَى فَمِهِ وَأَنْفِهِ ثَوْبًا يَقْطَعُ نَفَسَهُ لَمَاتَ فِي الْحَالِ، ثُمَّ إِنَّهُ بَقِيَ فِي الرَّحِمِ الضَّيِّقِ مُدَّةً مَدِيدَةً، مَعَ تَعَذُّرِ النَّفَسِ هُنَاكَ وَلَمْ يَمُتْ، ثُمَّ إِنَّهُ بَعْدَ الِانْفِصَالِ يَكُونُ مِنْ أَضْعَفِ الْأَشْيَاءِ وَأَبْعَدِهَا عَنِ الْفَهْمِ، بِحَيْثُ لَا يُمَيِّزُ بَيْنَ الْمَاءِ وَالنَّارِ، وَبَيْنَ الْمُؤْذِي وَالْمُلِذِّ، وَبَيْنَ الْأُمِّ وَبَيْنَ غَيْرِهَا، ثُمَّ إِنَّ الْإِنْسَانَ وَإِنْ كَانَ فِي أَوَّلِ أَمْرِهِ مِنْ أَبْعَدِ الْأَشْيَاءِ عَنِ الْفَهْمِ، فَإِنَّهُ بَعْدَ اسْتِكْمَالِهِ أَكْمَلُ الْحَيَوَانَاتِ فِي الْفَهْمِ وَالْعَقْلِ وَالْإِدْرَاكِ، لِيَعْلَمَ أَنَّ ذَلِكَ مِنْ عَطِيَّةِ الْقَادِرِ الْحَكِيمِ، فَإِنَّهُ لَوْ كَانَ الْأَمْرُ بِالطَّبْعِ لَكَانَ كُلُّ مَنْ كَانَ أَذْكَى فِي أَوَّلِ الْخِلْقَةِ، كَانَ أَكْثَرَ فَهْمًا وَقْتَ الِاسْتِكْمَالِ، فَلَمَّا لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، بَلْ كَانَ عَلَى الضِّدِّ مِنْهُ، عَلِمْنَا أَنَّ كُلَّ ذَلِكَ مِنْ عَطِيَّةِ اللَّهِ الْخَالِقِ الْحَكِيمِ. وَسَادِسُهَا:
{ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي } “Ona ruhumdan üflediğimde...” [el-Hicr 29] buyurmuştur. Ateş hakkında ise: { وَخَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ } “Cânnı (cinleri) da dumansız, yalın bir ateşten yarattı” [er-Rahmân 15] buyurmuştur. Bu da O'nun sanatının herkesin sanatından farklı olduğuna delalet eder. Beşincisi: Anneden ayrıldıktan sonraki çocuğa bir bak; nefesini kesecek bir bezi ağzına ve burnuna örtsen hemen oracıkta ölür. Oysa o daracık rahimde, orada nefes almak imkânsız olduğu halde uzun süre kalmış ve ölmemiştir. Sonra ayrıldıktan sonra eşyanın en zayıfı ve anlayıştan en uzak olanı durumundadır; öyle ki su ile ateşi, eziyet veren ile lezzet vereni, annesi ile başkasını ayırt edemez. İnsan ilk halinde anlayıştan en uzak varlık olduğu halde, olgunluğa erdikten sonra anlayış, akıl ve idrak bakımından canlıların en kâmili haline gelir. Ta ki bunun Kâdir ve Hakîm olan [Allah'ın] bir lütfu olduğu bilinsin. Zira şayet bu durum tabiat gereği olsaydı, yaratılışın başında daha zeki olan kimsenin olgunluk vaktinde daha fazla anlayış sahibi olması gerekirdi. Durum böyle olmayıp tam aksine gerçekleştiğine göre, bütün bunların Hâlik ve Hakîm olan Allah'ın bir lütfu olduğunu anladık. Altıncısı:
اخْتِلَافُ الْأَلْسِنَةِ وَاخْتِلَافُ طَبَائِعِهِمْ، وَاخْتِلَافُ أَمْزِجَتِهِمْ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ ونرى الحيوانات البرية والجبلية، شديدة المتشابهة بَعْضَهَا بِالْبَعْضِ، وَنَرَى النَّاسَ مُخْتَلِفِينَ جِدًّا فِي الصُّورَةِ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَاخْتَلَّتِ الْمَعِيشَةُ، وَلَاشْتَبَهَ كُلُّ أَحَدٍ بِأَحَدٍ، فَمَا كَانَ يَتَمَيَّزُ الْبَعْضُ عَنِ الْبَعْضِ، وَفِيهِ فَسَادُ الْمَعِيشَةِ، وَاسْتِقْصَاءُ الْكَلَامِ فِي هَذَا النَّوْعِ لَا مَطْمَعَ فِيهِ لِأَنَّهُ بَحْرٌ لَا سَاحِلَ لَهُ.
Dillerin farklılığı, tabiatlarının ve mizaçlarının farklı olması en kuvvetli delillerdendir. Kır ve dağ hayvanlarının birbirine son derece benzediğini, insanların ise suret bakımından birbirinden çok farklı olduğunu görmekteyiz. Böyle olmasaydı yaşayış altüst olur, herkes birbiriyle karıştırılır, kimse kimseden ayırt edilemezdi ve bu da yaşayışın bozulmasına yol açardı. Bu türe dair sözü etraflıca tüketmeye imkân yoktur; zira bu, sahili olmayan bir denizdir.
النَّوْعُ السَّابِعُ مِنَ الدَّلَائِلِ: تَصْرِيفُ الرِّيَاحِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
DELİLLERİN YEDİNCİ TÜRÜ: Rüzgârların yönlendirilmesidir (tasrîf). Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِهَا أَنَّهَا مَخْلُوقَةٌ عَلَى وَجْهٍ يَقْبَلُ التَّصْرِيفَ، وَهُوَ الرِّقَّةُ وَاللَّطَافَةُ، ثُمَّ إِنَّهُ
BİRİNCİ MESELE: Bununla delil getirilmesinin yönü; rüzgârların yönlendirilmeyi kabul edecek bir şekilde, yani incelik ve letafet üzere yaratılmış olmasıdır. Sonra
سُبْحَانَهُ يَصْرِفُهَا عَلَى وَجْهٍ يَقَعُ بِهِ النَّفْعُ الْعَظِيمُ فِي الْإِنْسَانِ وَالْحَيَوَانِ وَالنَّبَاتِ، وَذَلِكَ مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهَا مَادَّةُ النَّفَسِ الَّذِي لَوِ انْقَطَعَ سَاعَةً عَنِ الْحَيَوَانِ لَمَاتَ، وَقِيلَ فِيهِ إِنَّ كُلَّ مَا كَانَتِ الْحَاجَةُ إِلَيْهِ أَشَدَّ، كَانَ وِجْدَانُهُ أَسْهَلَ، وَلَمَّا كَانَ احْتِيَاجُ الْإِنْسَانِ إِلَى الْهَوَاءِ أَعْظَمَ الْحَاجَاتِ/ حَتَّى لَوِ انْقَطَعَ عَنْهُ لَحْظَةً لَمَاتَ لَا جَرَمَ كَانَ وِجْدَانُهُ أَسْهَلَ مِنْ وِجْدَانِ كُلِّ شَيْءٍ، وَبَعْدَ الْهَوَاءِ الْمَاءُ فَإِنَّ الْحَاجَةَ إِلَى الْمَاءِ أَيْضًا شَدِيدَةٌ دُونَ الْحَاجَةِ إِلَى الْهَوَاءِ فَلَا جَرَمَ سَهُلَ أَيْضًا وِجْدَانُ الْمَاءِ وَلَكِنَّ وِجْدَانَ الْهَوَاءِ أَسْهَلُ. لِأَنَّ الْمَاءَ لَا بُدَّ فِيهِ مِنْ تَكَلُّفِ الِاغْتِرَافِ بِخِلَافِ الْهَوَاءِ، فَإِنَّ الْآلَاتِ الْمُهَيَّأَةَ لِجَذْبِهِ حَاضِرَةٌ أَبَدًا، ثُمَّ بَعْدَ الْمَاءِ الْحَاجَةُ إِلَى الطَّعَامِ شَدِيدَةٌ وَلَكِنْ دُونَ الْحَاجَةِ إِلَى الْمَاءِ، فَلَا جَرَمَ كَانَ تَحْصِيلُ الطَّعَامِ أَصْعَبَ مِنْ تَحْصِيلِ الْمَاءِ، وَبَعْدَ الطَّعَامِ الْحَاجَةُ إِلَى تَحْصِيلِ الْمَعَاجِينِ، وَالْأَدْوِيَةِ النَّادِرَةِ قَلِيلَةٌ، فَلَا جَرَمَ عَزَّتْ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ، وَبَعْدَ الْمَعَاجِينِ الْحَاجَةُ إِلَى أَنْوَاعِ الْجَوَاهِرِ مِنَ الْيَوَاقِيتِ وَالزَّبَرْجَدِ نَادِرَةٌ جِدًّا، فَلَا جَرَمَ كَانَتْ فِي نِهَايَةِ الْعِزَّةِ، فَثَبَتَ أَنَّ كُلَّ مَا كَانَ الِاحْتِيَاجُ إِلَيْهِ أَشَدَّ، كَانَ وِجْدَانُهُ أَسْهَلَ وَكُلَّ مَا كَانَ الِاحْتِيَاجُ إِلَيْهِ أَقَلَّ كَانَ وِجْدَانُهُ أَصْعَبَ وَمَا ذَاكَ إِلَّا رَحْمَةٌ مِنْهُ عَلَى الْعِبَادِ وَلَمَّا كَانَتِ الْحَاجَةُ إِلَى رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى أعظم الحاجات فنرجوا أَنْ يَكُونَ وِجْدَانُهَا أَسْهَلَ مِنْ وِجْدَانِ كُلِّ شَيْءٍ وَعَبَّرَ الشَّاعِرُ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى فَقَالَ:
Sübhânehu onu; insanda, hayvanda ve bitkilerde büyük bir fayda hasıl olacak şekilde sevk eder. Bu da birkaç yöndendir: Birincisi: Rüzgâr/hava, canlıdan bir an kesilse öleceği nefesin maddesidir. Bu konuda şöyle denilmiştir: Kendisine duyulan ihtiyaç ne kadar şiddetli ise bulunması da o kadar kolay olur. İnsanın havaya olan ihtiyacı ihtiyaçların en büyüğü olduğu, hatta bir an bile kesilse öleceği için, şüphesiz havanın bulunması her şeyin bulunmasından daha kolay olmuştur. Havadan sonra su gelir; zira suya olan ihtiyaç da şiddetlidir, ancak havaya olan ihtiyaçtan daha azdır. Bu sebeple suyun bulunması da kolay olmuştur, fakat havanın bulunması daha kolaydır. Çünkü suda bir avuçlama/taşıma külfeti zorunludur; havanın aksine, zira onu çekmeye hazır olan aletler (organlar) daima mevcuttur. Sudan sonra yiyeceğe olan ihtiyaç şiddetlidir, ancak suya olan ihtiyaçtan daha azdır; bu sebeple yiyeceğin elde edilmesi suyun elde edilmesinden daha zor olmuştur. Yiyecekten sonra macunları ve nadir ilaçları elde etmeye olan ihtiyaç azdır; bu sebeple bu şeyler az bulunur ve kıymetlidir. Macunlardan sonra yakut ve zebercet gibi mücevher çeşitlerine olan ihtiyaç ise çok nadirdir; bu sebeple bunlar son derece az ve değerlidir. Böylece sabit oldu ki, kendisine olan ihtiyaç ne kadar şiddetli ise bulunması o kadar kolay, ihtiyaç ne kadar az ise bulunması o kadar zordur. Bu da O'nun kullarına olan merhametinden başka bir şey değildir. Allah Teâlâ'nın rahmetine olan ihtiyaç ihtiyaçların en büyüğü olduğuna göre, onun bulunmasının her şeyin bulunmasından daha kolay olmasını umarız. Şair bu manayı ifade ederek şöyle demiştir:
سُبْحَانَ مَنْ خَصَّ الْقَلِيلَ بِعِزِّهِ ... وَالنَّاسُ مُسْتَغْنُونَ عَنْ أَجْنَاسِهِ
‘Az olanı kıymetli kılan [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir; / Oysa insanlar onun cinslerine muhtaç değildir.’
وَأَذَلَّ أَنْفَاسَ الْهَوَاءِ وَكُلُّ ذِي ... نَفْسٍ لَمُحْتَاجٌ إِلَى أَنْفَاسِهِ
‘Havanın nefeslerini ise bol ve kolay kılmıştır; / Oysa her nefes sahibi onun nefeslerine muhtaçtır.’
وَثَانِيهَا: لَوْلَا تَحَرُّكُ الرِّيَاحِ لَمَا جَرَتِ الْفُلْكُ وَذَلِكَ مِمَّا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ أَحَدٌ إِلَّا اللَّهُ فَلَوْ أَرَادَ كل من في العالم بقلب الرِّيحَ مِنَ الشَّمَالِ إِلَى الْجَنُوبِ، أَوْ إِذَا كَانَ الْهَوَاءُ سَاكِنًا أَنْ يُحَرِّكَهُ لَتَعَذَّرَ.
İkincisi: Rüzgârların hareketi olmasaydı gemiler akıp gidemezdi; bu da Allah'tan başka kimsenin gücünün yetmeyeceği bir şeydir. Âlemdeki herkes rüzgârı kuzeyden güneye döndürmek veya hava durgun olduğunda onu hareket ettirmek istese buna güç yetiremezdi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ أَرَادَ وَتَصْرِيفَهُ الرِّيَاحَ فَأَضَافَ الْمَصْدَرَ إِلَى الْمَفْعُولِ وَهُوَ كَثِيرٌ.
İKİNCİ MESELE: el-Vâhidî şöyle demiştir: { وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ } ifadesi 've tasrîfehu'r-riyâh' (O'nun rüzgârları sevk ve idare etmesi) manasındadır; burada masdar mef‘ûle izafe edilmiştir ki bu [Arapçada] pek çoktur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الرِّيَاحُ جَمْعُ الرِّيحِ قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الرِّيحُ اسْمٌ عَلَى فِعْلٍ وَالْعَيْنُ مِنْهُ وَاوٌ انْقَلَبَتْ فِي الْوَاحِدِ لِلْكَسْرَةِ يَاءً فَإِنَّهُ فِي الْجَمْعِ الْقَلِيلِ أَرْوَاحٌ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا شَيْءَ فِيهِ يُوجِبُ الْإِعْلَالَ أَلَا تَرَى أَنَّ سُكُونَ الرَّاءِ لَا يُوجِبُ الْإِعْلَالَ، كَالْوَاوِ فِي قَوْمٍ وَقَوْلٍ، وَفِي الْجَمْعِ الْكَثِيرِ رِيَاحٌ انْقَلَبَتِ الْوَاوُ يَاءً لِلْكَسْرَةِ الَّتِي قَبْلَهَا نَحْوَ دِيمَةٍ وَدِيَمٍ وَحِيلَةٍ وَحِيَلٍ قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: إِنَّمَا سُمِّيَتِ الرِّيحُ رِيحًا لِأَنَّ الْغَالِبَ عَلَيْهَا فِي هُبُوبِهَا الْمَجِيءُ بِالرَّوْحِ وَالرَّاحَةِ وَانْقِطَاعَ هُبُوبِهَا يَكْسِبُ الْكَرْبَ وَالْغَمَّ فَهِيَ مَأْخُوذَةٌ مِنَ الرَّوْحِ وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ أَصْلَهَا الْوَاوُ قَوْلُهُمْ فِي الْجَمْعِ أَرْوَاحٌ.
ÜÇÜNCÜ MESELE: Riyâh (الرِّيَاحُ) kelimesi, rîh (الرِّيحُ) kelimesinin çoğuludur. Ebû Ali şöyle demiştir: Rîh, fi‘l (فِعْل) vezninde bir isimdir; onun aynü'l-fiili (orta harfi) vâv'dır. Tekilde önceki kesreden dolayı yâ harfine dönüşmüştür; nitekim azlık çoğulunda (cem‘-i kıllet) 'ervâh' (أَرْوَاح) gelir. Bunun sebebi, onda i‘lâli (harf değişimini) gerektiren bir şeyin bulunmamasıdır. Görmez misin ki rı harfinin sükûnu, 'kavm' (قَوْم) ve 'kavl' (قَوْل) kelimelerindeki vâv gibi i‘lâli gerektirmez. Çokluk çoğulunda (cem‘-i kesret) ise 'riyâh' (رِيَاح) gelir ve vâv harfi, tıpkı dîmetün-diyemün (دِيمَة - دِيَم) ve hîletün-hiyelün (حِيلَة - حِيَل) kelimelerinde olduğu gibi kendisinden önceki kesreden dolayı yâ harfine dönüşmüştür. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Rüzgâra 'rîh' denilmesinin sebebi; esişinde çoğunlukla ferahlık (ravh) ve rahatlık getirmesi, esişinin kesilmesinin ise sıkıntı ve gam vermesidir; dolayısıyla o 'ravh' (رَوْح) kökünden alınmıştır. Aslının vâv olduğuna delil ise çoğulunda 'ervâh' (أَرْوَاح) demeleridir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالُوا: الرِّيَاحُ أَرْبَعٌ، الشَّمَالُ وَالْجَنُوبُ وَالصَّبَا وَالدَّبُورُ، فَالشَّمَالُ مِنْ نُقْطَةِ الشَّمَالِ، وَالْجَنُوبُ مِنْ نُقْطَةِ الْجَنُوبِ، وَالصَّبَا مَشْرِقِيَّةٌ، وَالدَّبُورُ مَغْرِبِيَّةٌ وَتُسَمَّى الصَّبَا قَبُولًا لِأَنَّهَا اسْتَقْبَلَتِ الدَّبُورَ وَمَا بَيْنَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْمَهَابِّ فَهِيَ نَكْبَاءُ الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اخْتَلَفَ الْقُرَّاءُ فِي الرِّيَاحِ فَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو، وَعَاصِمٌ وَابْنُ عَامِرٍ الرِّياحِ عَلَى الْجَمْعِ فِي عَشَرَةِ مَوَاضِعَ الْبَقَرَةِ، وَالْأَعْرَافِ، وَالْحِجْرِ، وَالْكَهْفِ، وَالْفُرْقَانِ وَالنَّمْلِ وَالرُّومِ فِي مَوْضِعَيْنِ، وَالْجَاثِيَةِ وَفَاطِرٍ، وَقَرَأَ نَافِعٌ فِي اثْنَيْ عَشَرَ مَوْضِعًا هَذِهِ الْعَشْرَةِ وَفِي إِبْرَاهِيمَ: كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيَاحُ [إِبْرَاهِيمَ: ١٨] وَفِي حم
DÖRDÜNCÜ MESELE: Âlimler şöyle demişlerdir: Rüzgârlar dörttür: Şimâl (kuzey), cenûb (güney), sabâ (doğu) ve debûr (batı). Şimâl kuzey noktasından, cenûb güney noktasından eser. Sabâ doğu rüzgârı, debûr ise batı rüzgârıdır. Sabâ rüzgârına, debûr rüzgârını karşıladığı için 'kabûl' de denir. Bu esiş yönlerinin her birinin arasındaki rüzgâr ise 'nekbâ' (ara rüzgâr) adını alır. BEŞİNCİ MESELE: Kıraat imamları { الرِّياحِ } kelimesinde ihtilaf etmişlerdir: Ebû Amr, Âsım ve İbn Âmir on yerde çoğul olarak { الرِّياحِ } şeklinde okumuşlardır; bunlar Bakara, A‘râf, Hicr, Kehf, Furkân, Neml, Rûm'da iki yer, Câsiye ve Fâtır sureleridir. Nâfi‘ ise bu on yere ilaveten İbrâhîm suresindeki: { كَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّياحُ } “Şiddetli bir rüzgârın savurduğu küle benzer” [İbrâhîm 18] ayeti ile Hâ-Mîm
عسق: إن يشأ يسكن الرياح [الشُّورَى: ٣٣] وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: الرِّياحِ فِي خَمْسَةِ مَوَاضِعَ/ الْبَقَرَةِ وَالْحِجْرِ وَالْكَهْفِ وَالرُّومِ فِي مَوْضِعَيْنِ وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ فِي ثَلَاثَةِ مَوَاضِعَ: فِي الْحِجْرِ وَالْفُرْقَانِ وَالرُّومِ الْأَوَّلِ مِنْهَا.
Ayn-Sîn-Kāf (Şûrâ) suresindeki: { إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ } “Dilerse rüzgârı durdurur...” [eş-Şûrâ 33] ayeti olmak üzere on iki yerde çoğul okumuştur. İbn Kesîr beş yerde çoğul olarak { الرِّياحِ } okumuştur: Bakara, Hicr, Kehf ve Rûm'daki iki yer. el-Kisâî ise üç yerde: Hicr, Furkân ve Rûm'un birincisinde çoğul okumuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ واحدة مِنْ هَذِهِ الرِّيَاحِ مِثْلُ الْأُخْرَى فِي دَلَالَتِهَا عَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ، وَأَمَّا مَنْ وَحَّدَ فَإِنَّهُ يُرِيدُ بِهِ الْجِنْسَ، كَقَوْلِهِمْ: أَهْلَكَ النَّاسَ الدِّينَارُ وَالدِّرْهَمُ، وَإِذَا أُرِيدَ بِالرِّيحِ الْجِنْسُ كَانَتْ قِرَاءَةُ مَنْ وَحَّدَ كَقِرَاءَةِ مَنْ جَمَعَ، فَأَمَّا مَا
Bil ki bu rüzgârların her biri, vahdaniyete delalet etmesi bakımından diğeri gibidir. Tekil okuyan kimseye gelince, o bununla cinsi kastetmiştir; nitekim Arapların: 'İnsanları dinar ve dirhem helak etti' sözü böyledir. Rüzgâr (rîh) kelimesiyle cins kastedildiğinde tekil okuyanın kıraati ile çoğul okuyanın kıraati aynı [manada] olur. Şuna gelince:
رُوِيَ فِي الْحَدِيثِ مِنْ أَنَّهُ ﵊ كَانَ إِذَا هَبَّتِ الرِّيحُ قَالَ: «اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا رِيَاحًا وَلَا تَجْعَلْهَا رِيحًا»
Hadiste rivayet edildiğine göre Peygamber (aleyhisselâm) rüzgâr estiğinde: «Allahım! Onu rahmet rüzgârları (riyâh) kıl, azap rüzgârı (rîh) kılma» diye dua ederdi.