فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَوَاضِعَ الرَّحْمَةِ بِالْجَمْعِ أَوْلَى، قَالَ تَعَالَى: وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ [الرُّومِ: ٤٦] وَإِنَّمَا يُبَشِّرُ بِالرَّحْمَةِ، وَقَالَ فِي مَوْضِعِ الْإِفْرَادِ: فِي عادٍ إِذْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ [الذَّارِيَاتِ: ٤١] وَقَدْ يَخْتَصُّ اللَّفْظُ فِي الْقُرْآنِ بِشَيْءٍ فَيَكُونُ أَمَارَةً لَهُ، فَمِنْ ذَلِكَ أَنَّ عَامَّةَ مَا جَاءَ فِي التَّنْزِيلِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ [الشُّورَى: ١٧] وَمَا كَانَ مِنْ لَفْظِ أَدْرَاكَ فَإِنَّهُ مُفَسِّرٌ لِمُبْهَمٍ غَيْرِ معين كقوله: وَما أَدْراكَ مَا الْقارِعَةُ ... وَما أَدْراكَ مَا هِيَهْ [الْقَارِعَةِ: ٣، ١٠] النَّوْعُ الثَّامِنُ مِنَ الدَّلَائِلِ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ [البقرة: ١٦٤] سُمِّيَ السَّحَابُ سَحَابًا لِانْسِحَابِهِ فِي الْهَوَاءِ، وَمَعْنَى التَّسْخِيرِ التَّذْلِيلُ، وَإِنَّمَا سَمَّاهُ مُسَخَّرًا لِوُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ طَبْعَ الْمَاءِ ثَقِيلٌ يَقْتَضِي النُّزُولَ فَكَانَ بَقَاؤُهُ فِي جَوِّ الْهَوَاءِ عَلَى خِلَافِ الطَّبْعِ، فَلَا بُدَّ مِنْ قَاسِرٍ قَاهِرٍ يَقْهَرُهُ عَلَى ذَلِكَ فَلِذَلِكَ سَمَّاهُ بِالْمُسَخَّرِ. الثَّانِي: أَنَّ هَذَا السَّحَابَ لَوْ دَامَ لَعَظُمَ ضَرَرُهُ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ يَسْتُرُ ضَوْءَ الشَّمْسِ، وَيُكْثِرُ الْأَمْطَارَ وَالِابْتِلَالَ، وَلَوِ انْقَطَعَ لَعَظُمَ ضَرَرُهُ لِأَنَّهُ يَقْتَضِي الْقَحْطَ وَعَدَمَ الْعُشْبِ وَالزِّرَاعَةِ، فَكَانَ تَقْدِيرُهُ بِالْمِقْدَارِ الْمَعْلُومِ هو المصلحة فهو المسخر الله سُبْحَانَهُ يَأْتِي بِهِ فِي وَقْتِ الْحَاجَةِ وَيَرُدُّهُ عِنْدَ زَوَالِ الْحَاجَةِ. الثَّالِثُ: أَنَّ السَّحَابَ لَا يَقِفُ فِي مَوْضِعٍ مُعَيَّنٍ بَلْ يَسُوقُهُ اللَّهُ تَعَالَى بِوَاسِطَةِ تَحْرِيكِ الرِّيَاحِ إِلَى حَيْثُ أَرَادَ وَشَاءَ فَذَلِكَ هُوَ التَّسْخِيرُ فَهَذَا هُوَ الْإِشَارَةُ إِلَى وُجُوهِ الِاسْتِدْلَالِ بِهَذِهِ الدَّلَائِلِ.
Bu durum, rahmet bağlamındaki yerlerde çoğul [kullanımın] daha evla olduğuna delalet eder. Nitekim Yüce Allah: { وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ } “O'nun delillerinden biri de rüzgârları müjdeciler olarak göndermesidir” [er-Rûm 46] buyurmuştur ki müjde ancak rahmet ile olur. Tekil bağlamında ise şöyle buyurmuştur: { فِي عادٍ إِذْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ } “Âd kavminde de [ibretler vardır]; hani onların üzerine o kasıp kavuran rüzgârı göndermiştik” [ez-Zâriyât 41]. Bazen Kur'an'da bir lafız bir şeye has kılınır ve onun için bir işaret olur. Bu kabilden olmak üzere, Tenzil'de geçen Yüce Allah'ın: { وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ } “Ne bilirsin, belki de o saat yakındır!” [eş-Şûrâ 17] kavli çoğunlukla [böyle bir durum bildirir]. 'Edrâke' (أَدْرَاكَ) lafzından olanlar ise { وَما أَدْراكَ مَا الْقارِعَةُ } “O kapı çalan felaketin ne olduğunu sana ne bildirdi?” ... { وَما أَدْراكَ مَا هِيَهْ } “Onun ne olduğunu sana ne bildirdi?” [el-Kāria 3, 10] kavlinde olduğu gibi muayyen olmayan müphem bir şeyi açıklayıcıdır. DELİLLERDEN SEKİZİNCİ TÜRLÜSÜ: Yüce Allah'ın: { وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “gök ile yer arasında emre boyun eğdirilmiş bulutlarda” [el-Bakara 164] kavlidir. Buluta, havada çekilip sürüklendiği (insihâb) için 'sehâb' (سَحَاب) denilmiştir. Teshîr kelimesinin anlamı ise boyun eğdirmektir (tezlîl). Ona şu gerekçelerle 'müsehhar' (boyun eğdirilmiş) denilmiştir: Birincisi: Suyun tabiatı ağırdır ve aşağı inmeyi gerektirir; dolayısıyla onun atmosfer boşluğunda kalması tabiatına aykırıdır. Bu durumda onu buna zorlayan ezici ve kahredici bir güç zorunludur; işte bundan dolayı onu 'müsehhar' diye isimlendirmiştir. İkincisi: Şayet bu bulut sürekli kalsaydı, güneş ışığını örtmesi, yağmurları ve ıslaklığı çoğaltması bakımından zararı büyük olurdu; şayet büsbütün kesilseydi kuraklığı, ot ve ekinlerin bitmemesini gerektireceği için yine zararı büyük olurdu. Dolayısıyla onun bilinen bir ölçü ile takdir edilmesi maslahatın ta kendisi olmuştur. İşte o boyun eğdirilmiştir; Sübhân olan Allah onu ihtiyaç vaktinde getirir, ihtiyaç kalktığında ise geri çeker. Üçüncüsü: Bulut belirli bir yerde durmaz; bilakis Yüce Allah rüzgârları harekete geçirme vasıtasıyla onu dilediği ve murat ettiği yere sevk eder. İşte teshîr budur. Bu delillerle istidlal etmenin veçhelerine işaret bundan ibarettir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تعالى: لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ [الروم: ٢٤] فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın: { لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “akleden bir topluluk için elbette deliller vardır” [er-Rûm 24] kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: لَآياتٍ لَفْظُ جَمْعٍ فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ رَاجِعًا إِلَى الْكُلِّ، أَيْ مَجْمُوعُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ آيَاتٌ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ رَاجِعًا إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِمَّا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِمَّا ذَكَرْنَا آيَاتٍ وَأَدِلَّةً وَتَقْرِيرُ ذَلِكَ مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأُمُورِ الثَّمَانِيَةِ يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ ﷾ مِنْ وُجُوهٍ كَثِيرَةٍ. وَثَانِيهَا: أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ يَدُلُّ عَلَى مَدْلُولَاتٍ كَثِيرَةٍ فَهِيَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا لَمْ تَكُنْ مَوْجُودَةً ثُمَّ وُجِدَتْ دَلَّتْ عَلَى وُجُودِ الْمُؤَثِّرِ وَعَلَى كَوْنِهِ قَادِرًا، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُؤَثِّرُ مُوجِبًا لَدَامَ الْأَثَرُ بِدَوَامِهِ، فَمَا كَانَ يَحْصُلُ التَّغَيُّرُ وَمِنْ حَيْثُ إِنَّهَا وَقَعَتْ عَلَى وَجْهِ الْإِحْكَامِ وَالْإِتْقَانِ دَلَّتْ عَلَى عِلْمِ الصَّانِعِ، وَمِنْ حَيْثُ إِنَّ حُدُوثَهَا اخْتَصَّ بِوَقْتٍ دُونَ وَقْتٍ دَلَّتْ عَلَى إِرَادَةِ الصَّانِعِ، وَمِنْ حَيْثُ إِنَّهَا وَقَعَتْ عَلَى وَجْهِ الِاتِّسَاقِ وَالِانْتِظَامِ مِنْ غَيْرِ ظُهُورِ الْفَسَادِ فِيهَا دَلَّتْ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ الصَّانِعِ، عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى/ لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٢] . وَثَالِثُهَا: أَنَّهَا كَمَا تَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ وَصِفَاتِهِ فَكَذَلِكَ تَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ طَاعَتِهِ وَشُكْرِهِ عَلَيْنَا عِنْدَ مَنْ يَقُولُ بِوُجُوبِ شُكْرِ الْمُنْعِمِ عَقْلًا لِأَنَّ كَثْرَةَ النِّعَمِ تُوجِبُ الْخُلُوصَ فِي الشُّكْرِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الدَّلَائِلِ الثَّمَانِيَةِ أَجْسَامٌ عَظِيمَةٌ فَهِيَ مُرَكَّبَةٌ مِنَ الْأَجْزَاءِ الَّتِي لَا تَتَجَزَّأُ فَذَلِكَ الْجُزْءُ الَّذِي يَتَقَاصَرُ الْحِسُّ وَالْوَهْمُ وَالْخَيَالُ عَنْ إِدْرَاكِهِ قَدْ حَصَلَ فِيهِ جَمِيعُ هَذِهِ الدَّلَائِلِ، فَإِنَّ ذَلِكَ الْجُزْءَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ حَادِثٌ، فكان
BİRİNCİ MESELE: Ayetteki { لَآياتٍ } kelimesi çoğul bir lafızdır. Dolayısıyla bunun bütüne dönük olması, yani 'bütün bu şeylerin toplamı ayetlerdir' anlamına gelmesi muhtemel olduğu gibi, zikri geçenlerin her birine dönük olması da muhtemeldir. Sanki Yüce Allah zikrettiğimiz şeylerin her birinde birçok ayet ve delil bulunduğunu beyan etmiştir. Bunun izahı birkaç yöndendir: Birincisi: Bu sekiz unsurun her birinin Yaratıcı'nın (azze ve celle) varlığına pek çok yönden delalet ettiğini beyan etmiştik. İkincisi: Bu ayetlerin her biri pek çok mefhuma delalet eder. Zira bunlar önceden yok iken sonradan var olmaları bakımından bir müessirin (var edicinin) varlığına ve O'nun kadir olduğuna delalet etmiştir; çünkü müessir zorunlu sebep (mûceb) olsaydı, eserin devamlılığıyla eser de sürekli olurdu ve hiçbir değişim meydana gelmezdi. Mükemmel ve sağlam bir tarzda meydana gelmiş olmaları bakımından Yaratıcı'nın ilmine delalet etmiştir. Meydana gelişlerinin bir vakte mahsus olup başka bir vakte mahsus olmaması bakımından Yaratıcı'nın iradesine delalet etmiştir. İçlerinde hiçbir bozukluk ortaya çıkmaksızın bir uyum ve intizam üzere vaki olmaları bakımından ise, Yüce Allah'ın: { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } “Eğer o ikisinde Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de harap olup giderdi” [el-Enbiyâ 22] buyurduğu üzere, Yaratıcı'nın birliğine delalet etmiştir. Üçüncüsü: Bunlar Yaratıcı'nın varlığına ve sıfatlarına delalet ettiği gibi, nimeti verene şükretmenin aklen vacip olduğunu söyleyenlere göre O'na itaatin ve şükretmenin üzerimize vacip olduğuna da delalet eder; çünkü nimetlerin çokluğu şükürde samimiyeti zorunlu kılar. Dördüncüsü: Bu sekiz delilin her biri büyük cisimlerdir ve bölünemeyen parçalardan (cüz-i lâ yetecezzâ) meydana gelmiştir. Duyu, vehim ve hayalin kavramaktan aciz kaldığı o parçada bile bu delillerin tamamı gerçekleşmiştir. Çünkü o parça, sonradan meydana gelmiş olması bakımından,
حُدُوثُهُ لَا مَحَالَةَ مُخْتَصًّا بِوَقْتٍ مُعَيَّنٍ وَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُخْتَصًّا بِصِفَةٍ مُعَيَّنَةٍ مَعَ أَنَّهُ يَجُوزُ فِي الْعَقْلِ وُقُوعُهُ عَلَى خِلَافِ هَذِهِ الْأُمُورِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى الِافْتِقَارِ إِلَى الصَّانِعِ الْمَوْصُوفِ بِالصِّفَاتِ الْمَذْكُورَةِ، وَإِذَا كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَاءِ هَذِهِ الْأَجْسَامِ وَمِنْ صِفَاتِهَا شَاهِدًا عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ، لَا جَرَمَ قَالَ: إِنَّهَا آيَاتٌ وَحَاصِلُ الْقَوْلِ أَنَّ الْمَوْجُودَ إِمَّا قَدِيمٌ وَإِمَّا مُحْدَثٌ، أَمَّا الْقَدِيمُ فَهُوَ اللَّهُ ﷾، وَأَمَّا الْمُحْدَثُ فَكُلُّ مَا عَدَاهُ، وَإِذَا كَانَ فِي كُلِّ مُحْدَثٍ دَلَالَةٌ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ كَانَ كُلُّ مَا عَدَاهُ شَاهِدًا على وجوده مقرا بوحدانية مُعْتَرِفًا بِلِسَانِ الْحَالِ بِإِلَهِيَّتِهِ، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ [الإسراء: ٤٤] .
meydana gelişi kaçınılmaz olarak belirli bir vakte mahsustur ve aklen bu durumların aksine gerçekleşmesi caiz olduğu halde belirli bir sıfata sahip olmak zorundadır. Bu da anılan sıfatlarla muttasıf olan bir Yaratıcı'ya muhtaç olunduğuna delalet eder. Bu cisimlerin parçalarından ve sıfatlarından her biri Yaratıcı'nın varlığına birer şahit olduğuna göre, Allah'ın bunların deliller (âyât) olduğunu buyurması gayet tabiidir. Sözün özü şudur: Varlık ya kadimdir ya da hadistir (sonradan olmadır). Kadim olan Yüce Allah'tır. Hadis olan ise O'nun dışındaki her şeydir. Her bir hadis varlıkta Yaratıcı'nın varlığına bir delil bulunduğuna göre, O'nun dışındaki her şey O'nun varlığına şahittir, birliğini ikrar edicidir ve hal diliyle O'nun ilahlığını itiraf edicidir. İşte O'nun: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ } “O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur; fakat siz onların tesbihini anlamazsınız” [el-İsrâ 44] kavlinden murat edilen de budur.
[المسألة الثانية] أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ فَإِنَّمَا خَصَّ الْآيَاتِ بِهِمْ لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ يَتَمَكَّنُونَ مِنَ النَّظَرِ فِيهِ، وَالِاسْتِدْلَالِ بِهِ عَلَى مَا يَلْزَمُهُمْ مِنْ تَوْحِيدِ رَبِّهِمْ وَعَدْلِهِ وَحُكْمِهِ لِيَقُومُوا بِشُكْرِهِ، وَمَا يلزم عِبَادَتِهِ وَطَاعَتِهِ.
[İKİNCİ MESELE] Yüce Allah'ın: { لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “akleden bir topluluk için” kavline gelince; delilleri sadece onlara tahsis etmiştir, çünkü bu deliller üzerinde derinlemesine düşünebilen ve bunlarla Rablerinin tevhidine, adaletine ve hükmüne dair gereken sonuçları çıkararak O'na şükrü yerine getirebilen ve O'na kulluk ve itaat için gerekeni yapabilenler ancak onlardır.
وَاعْلَمْ أَنَّ النِّعَمَ عَلَى قِسْمَيْنِ نِعَمٌ دُنْيَوِيَّةٌ وَنِعَمٌ دِينِيَّةٌ، وَهَذِهِ الْأُمُورُ الثَّمَانِيَةُ الَّتِي عَدَّهَا اللَّهُ تَعَالَى نِعَمٌ دُنْيَوِيَّةٌ فِي الظَّاهِرِ، فَإِذَا تَفَكَّرَ الْعَاقِلُ فِيهَا وَاسْتَدَلَّ بِهَا عَلَى مَعْرِفَةِ الصَّانِعِ صَارَتْ نِعَمًا دِينِيَّةً لَكِنَّ الِانْتِفَاعَ بِهَا مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا نِعَمٌ دُنْيَوِيَّةٌ لَا يَكْمُلُ إِلَّا عِنْدَ سَلَامَةِ الْحَوَاسِّ وَصِحَّةِ الْمِزَاجِ فَكَذَا الِانْتِفَاعُ بِهَا مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا نِعَمٌ دِينِيَّةٌ لَا يَكْمُلُ إِلَّا عِنْدَ سَلَامَةِ الْعُقُولِ وَانْفِتَاحِ بَصَرِ الْبَاطِنِ فَلِذَلِكَ قَالَ: لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ قَالَ الْقَاضِيَ عَبْدُ الْجَبَّارِ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أُمُورٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْحَقُّ يُدْرَكُ بِالتَّقْلِيدِ وَاتِّبَاعِ الْآبَاءِ وَالْجَرْيِ عَلَى الْإِلْفِ وَالْعَادَةِ لَمَا صَحَّ ذَلِكَ.
Bil ki nimetler iki kısımdır: Dünyevi nimetler ve dini nimetler. Yüce Allah'ın saydığı bu sekiz unsur zahirde dünyevi nimetlerdir. Akıllı kişi bunlar üzerinde düşünüp bunlarla Yaratıcı'nın marifetine ulaştığında ise bunlar dini nimetlere dönüşür. Ancak bunların dünyevi nimet olmaları bakımından onlardan istifade etmek nasıl ki duyuların sağlamlığı ve mizacın sıhhati ile kemale ererse; dini nimet olmaları bakımından onlardan istifade etmek de ancak akılların selameti ve kalp gözünün açılması ile kemale erer. Bundan dolayı [Allah]: { لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “akleden bir topluluk için elbette deliller vardır” buyurmuştur. Kadı Abdülcebbâr şöyle demiştir: Bu ayet birkaç hususa delalet eder: Birincisi: Şayet hak, taklitle, babalara uymakla, alışkanlık ve geleneklerin peşinden gitmekle idrak edilecek olsaydı, bu [ayet] doğru olmazdı.
وَثَانِيهَا: لَوْ كَانَتِ الْمَعَارِفُ ضَرُورِيَّةً وَحَاصِلَةً بِالْإِلْهَامِ لَمَا صَحَّ وَصْفُ هَذِهِ الْأُمُورِ بِأَنَّهَا آيَاتٌ لِأَنَّ الْمَعْلُومَ بِالضَّرُورَةِ لَا يَحْتَاجُ فِي مَعْرِفَتِهِ إِلَى الْآيَاتِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ سَائِرَ الْأَجْسَامِ وَالْأَعْرَاضِ وَإِنْ كَانَتْ تَدُلُّ عَلَى الصَّانِعِ فَهُوَ تَعَالَى خَصَّ هَذِهِ الثَّمَانِيَةَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهَا جَامِعَةٌ بَيْنَ كَوْنِهَا دَلَائِلَ وَبَيْنَ كَوْنِهَا نِعَمًا عَلَى الْمُكَلَّفِينَ عَلَى أَوْفَرِ حَظٍّ وَنَصِيبٍ وَمَتَى كَانَتِ الدَّلَائِلُ كَذَلِكَ كَانَتْ أنجع في القلوب وأشد تأثير في الخواطر
İkincisi: Şayet bilgiler zaruri ve ilham yoluyla elde edilen cinsten olsaydı, bu hususların 'ayetler' olarak nitelendirilmesi doğru olmazdı; zira zaruri olarak bilinen bir şeyin bilinmesinde ayetlere (delillere) ihtiyaç duyulmaz. Üçüncüsü: Diğer bütün cisimler ve arazlar Yaratıcı'ya delalet etse de, Yüce Allah bu sekiz unsuru zikretmeye tahsis etmiştir; çünkü bunlar hem delil olma hem de mükellefler için en bol pay ve nasiple nimet olma vasfını kendisinde toplamıştır. Deliller bu vasıfta olduğu zaman kalplerde daha etkili ve zihinlerde daha derin tesirli olur.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٦٥]
[Bakara Suresi (2), Ayet 165]
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذابِ (١٦٥)
{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذابِ } “İnsanlardan kimi de Allah'tan başka ortaklar edinir de onları Allah'ı sever gibi severler. İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise çok daha kuvvetlidir. O zulmedenler azabı görecekleri zaman, bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu ve Allah'ın azabının gerçekten pek şiddetli olduğunu bir bilselerdi!” (165)
[في قوله تعالى وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أندادا يحبونهم كحب الله] اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا قَرَّرَ التَّوْحِيدَ بِالدَّلَائِلِ الْقَاهِرَةِ الْقَاطِعَةِ أَرْدَفَ ذَلِكَ بِتَقْبِيحِ مَا يُضَادُّ التَّوْحِيدَ لِأَنَّ تَقْبِيحَ ضِدِّ الشَّيْءِ مِمَّا يُؤَكِّدُ حُسْنَ الشَّيْءِ وَلِذَلِكَ قَالَ الشَّاعِرُ: وَبِضِدِّهَا تَتَبَيَّنُ الْأَشْيَاءُ، وَقَالُوا أَيْضًا النِّعْمَةُ مَجْهُولَةٌ، فَإِذَا فُقِدَتْ عُرِفَتْ، وَالنَّاسُ لَا يَعْرِفُونَ قَدْرَ الصِّحَّةِ، فَإِذَا مَرِضُوا ثُمَّ عَادَتِ الصِّحَّةُ إِلَيْهِمْ عَرَفُوا قَدْرَهَا، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي جَمِيعِ النِّعَمِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ أَرْدَفَ اللَّهُ تَعَالَى الْآيَةَ الدَّالَّةَ عَلَى التوحيد بهذه الآية، وهنا مَسَائِلُ:
[Yüce Allah'ın: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ } kavli hakkında] Bil ki Allah (azze ve celle) tevhidi ezici ve kesin delillerle ortaya koyunca, bunun peşinden tevhidin zıddı olan şeyi çirkin göstermeyi getirmiştir; zira bir şeyin zıddını çirkin göstermek, o şeyin güzelliğini pekiştiren unsurlardandır. Bundan dolayı şair şöyle demiştir: 'Eşya zıtlarıyla açığa çıkar.' Âlimler ayrıca şöyle demişlerdir: Nimetin kadr-ü kıymeti bilinmez; ancak kaybedilince anlaşılır. İnsanlar sağlığın kıymetini bilmezler; fakat hastalanıp sonra sağlık kendilerine dönünce onun kıymetini anlarlar. Bütün nimetler hakkındaki söz de böyledir. İşte bu sebeple Yüce Allah tevhidi gösteren ayetin peşinden bu ayeti getirmiştir. Burada birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَمَّا النِّدُّ فَهُوَ الْمِثْلُ الْمُنَازِعُ، وَقَدْ بَيَّنَّا تَحْقِيقَهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ: فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ [الْبَقَرَةِ: ٢٢] وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِالْأَنْدَادِ عَلَى أَقْوَالٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهَا هِيَ الْأَوْثَانُ الَّتِي اتَّخَذُوهَا آلِهَةً لِتُقَرِّبَهَمْ إِلَى اللَّهِ زُلْفَى، ورجوا من عندها النفع والضرر، وَقَصَدُوهَا بِالْمَسَائِلِ، وَنَذَرُوا لَهَا النُّذُورَ، وَقَرَّبُوا لَهَا الْقَرَابِينَ، وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ، وَعَلَى هَذَا الْأَصْنَامُ أَنْدَادٌ بَعْضُهَا لِبَعْضٍ، أَيْ أَمْثَالٌ لَيْسَ إنها أندادا لله، أو المعنى: إنها أندادا لِلَّهِ تَعَالَى بِحَسَبِ ظُنُونِهِمُ الْفَاسِدَةِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُمُ السَّادَةُ الَّذِينَ كَانُوا
BİRİNCİ MESELE: 'Nidd' (نِدّ) kelimesine gelince; o, karşı gelen ve çekişen benzer/denk demektir. Bunun hakiki anlamını bu surenin başındaki: { فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Öyleyse bile bile Allah'a ortaklar koşmayın” [el-Bakara 22] kavlinde açıklamıştık. Âlimler 'endâd' (ortaklar/denkler) kelimesinden ne murat edildiği hususunda farklı görüşler ileri sürmüşlerdir: Birincisi: Bunlar, kendilerini Allah'a daha çok yaklaştırsın diye ilah edindikleri, katından fayda ve zarar umdukları, taleplerini kendilerine yönelttikleri, adaklar adadıkları ve kurbanlar sundukları putlardır. Müfessirlerin çoğunun görüşü budur. Buna göre putlar birbirinin dengidir (endâd); yani birbirlerinin benzerleridir, yoksa Allah'ın denkleri değildir. Yahut anlam şudur: Bunlar, o müşriklerin batıl zanlarına göre Yüce Allah'ın denkleridir. İkincisi: Bunlar, [müşriklerin]
يُطِيعُونَهُمْ فَيُحِلُّونَ لِمَكَانِ طَاعَتِهِمْ مَا حَرَّمَ اللَّهُ، وَيُحَرِّمُونَ مَا أَحَلَّ اللَّهُ، عَنِ السُّدِّيِّ، وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ رَجَّحُوا هَذَا الْقَوْلَ عَلَى الْأَوَّلِ مِنْ وُجُوهٍ. الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ الْهَاءُ وَالْمِيمُ فِيهِ ضَمِيرُ الْعُقَلَاءِ.
kendilerine itaat ettikleri önderlerdir; öyle ki onlara itaatleri sebebiyle Allah'ın haram kıldığını helal sayar, Allah'ın helal kıldığını ise haram sayarlardı. Bu görüş es-Süddî'den nakledilmiştir. Bu görüşü savunanlar, onu birinci görüşe karşı şu gerekçelerle tercih etmişlerdir: Birincisi: { يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ } “Onları Allah'ı sever gibi severler” kavlindeki 'hüm' (هُمْ) zamiri akıl sahipleri için kullanılan bir zamirdir.
الثَّانِي: أَنَّهُ يَبْعُدُ أَنَّهُمْ كَانُوا يُحِبُّونَ الْأَصْنَامَ كَمَحَبَّتِهِمُ اللَّهِ تَعَالَى مَعَ عِلْمِهِمْ بِأَنَّهَا لَا تَضُرُّ وَلَا تَنْفَعُ. الثَّالِثُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَهُ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا
İkincisi: Putların ne zarar ne de fayda vermediğini bildikleri halde onları Yüce Allah'ı sever gibi sevmeleri uzak bir ihtimaldir. Üçüncüsü: Yüce Allah bu ayetin peşinden: { إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا } “Uyulanlar, kendilerine uyanlardan uzak durdukları zaman” [ayetini] zikretmiştir.
[الْبَقَرَةِ: ١٦٦] وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ إلا بمن اتخذ الرجال أنداد وَأَمْثَالًا لِلَّهِ تَعَالَى، يَلْتَزِمُونَ مِنْ تَعْظِيمِهِمْ وَالِانْقِيَادِ لَهُمْ، مَا يَلْتَزِمُهُ الْمُؤْمِنُونَ مِنَ الِانْقِيَادِ لِلَّهِ تَعَالَى.
[el-Bakara 166]. Bu durum ancak insanları Allah'a ortaklar ve benzerler edinen, müminlerin Yüce Allah'a boyun eğmeyi iltizam ettiği gibi onların yüceltilmesini ve onlara boyun eğilmesini iltizam eden kimselere yakışır.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: فِي تَفْسِيرِ الْأَنْدَادِ قَوْلُ الصُّوفِيَّةِ وَالْعَارِفِينَ، وَهُوَ أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ شَغَلْتَ قبلك بِهِ سِوَى اللَّهِ تَعَالَى، فَقَدْ جَعَلْتَهُ فِي قبلك نِدًّا لِلَّهِ تَعَالَى وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ [الفرقان: ٤٣] .
ÜÇÜNCÜ GÖRÜŞ: 'Endâd' kelimesinin tefsirinde sûfîlerin ve âriflerin görüşüdür. O da şudur: Kalbini Yüce Allah'tan başka ne ile meşgul edersen, onu kalbinde Yüce Allah'a bir denk (nidd) kılmış olursun. Nitekim: { أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ } “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü?” [el-Furkān 43] kavlinden murat edilen de budur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مَحَبَّةَ ذَاتِهِمْ فَلَا بُدَّ مِنْ مَحْذُوفٍ، وَالْمُرَادُ يُحِبُّونَ عَادَتَهُمْ أَوِ التَّقَرُّبَ إِلَيْهِمْ وَالِانْقِيَادَ لَهُمْ، أَوْ جَمِيعَ ذَلِكَ، وَقَوْلُهُ: كَحُبِّ اللَّهِ فِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: قِيلَ فِيهِ كَحُبِّهِمْ لِلَّهِ، وَقِيلَ فِيهِ: كَالْحُبِّ اللَّازِمِ عَلَيْهِمْ لِلَّهِ، وَقِيلَ فِيهِ: كَحُبِّ الْمُؤْمِنِينَ لِلَّهِ، وَإِنَّمَا اخْتَلَفُوا هَذَا الِاخْتِلَافَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُمْ هَلْ كَانُوا يَعْرِفُونَ اللَّهَ أَمْ لا؟ فمن قال: كانوا يعرفون مَعَ اتِّخَاذِهِمُ الْأَنْدَادَ تَأَوَّلَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ كَحُبِّهِمْ لِلَّهِ وَمَنْ قَالَ إِنَّهُمْ مَا كَانُوا عَارِفِينَ بِرَبِّهِمْ حَمَلَ الْآيَةَ عَلَى أَحَدِ الْوَجْهَيْنِ الْبَاقِيَيْنِ إِمَّا كَالْحُبِّ اللَّازِمِ لَهُمْ أَوْ كَحُبِّ الْمُؤْمِنِينَ لِلَّهِ وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَقْرَبُ لِأَنَّ قَوْلَهُ: يُحِبُّونَهُمْ/ كَحُبِّ اللَّهِ رَاجِعٌ إِلَى النَّاسِ الَّذِينَ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ، وَظَاهِرُ قَوْلِهِ: كَحُبِّ اللَّهِ يَقْتَضِي حُبًّا لِلَّهِ ثَابِتًا فِيهِمْ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي الْآيَةِ السَّالِفَةِ أَنَّ الْإِلَهَ وَاحِدٌ، وَنَبَّهَ عَلَى دَلَائِلِهِ، ثُمَّ حَكَى قَوْلَ مَنْ يُشْرِكُ مَعَهُ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي كَوْنَهُمْ مُقِرِّينَ بِاللَّهِ تَعَالَى.
Yüce Allah'ın: { يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ } “Onları Allah'ı sever gibi severler” kavline gelince, bil ki burada kastedilen onların bizzat zatlarını sevmek değildir; dolayısıyla mutlaka takdir edilen mahzuf bir unsur olmalıdır. Muradı ise: Onların adetlerini severler veya onlara yaklaşmayı ve onlara boyun eğmeyi severler yahut bütün bunları [severler] demektir. { كَحُبِّ اللَّهِ } kavli hakkında üç görüş vardır: 'Onların Allah'a olan sevgisi gibi' denilmiştir; 'Allah için onların üzerine vacip olan sevgi gibi' denilmiştir; 'Müminlerin Allah'a olan sevgisi gibi' denilmiştir. Âlimlerin bu şekilde ihtilaf etmeleri, onların Allah'ı bilip bilmedikleri hususundaki ihtilaflarından kaynaklanmıştır: Ortaklar edinmekle birlikte onların Allah'ı bildiklerini söyleyen kimse, bunu 'onların Allah'a olan sevgisi gibi' manasına tevil etmiştir. Onların Rablerini bilmediklerini söyleyen kimse ise ayeti geriye kalan iki vecihten birine hamletmiştir; yani ya 'kendilerine gereken sevgi gibi' yahut 'müminlerin Allah'a olan sevgisi gibi' [manasına]. Birinci görüş daha uygundur; çünkü { يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ } kavli daha önce zikri geçen insanlara dönmektedir ve { كَحُبِّ اللَّهِ } ifadesinin zahiri onlarda sabit olan bir Allah sevgisini gerektirir. Sanki Yüce Allah geçen ayette ilahın tek olduğunu beyan edip delillerine dikkat çekmiş, sonra O'na ortak koşanların sözünü aktarmıştır; bu da onların Yüce Allah'ı ikrar etmekte olduklarını gerektirir.
فَإِنْ قِيلَ: الْعَاقِلُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ حُبُّهُ لِلْأَوْثَانِ كَحُبِّهِ لِلَّهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ بِضَرُورَةِ الْعَقْلِ يَعْلَمُ أَنَّ هَذِهِ الْأَوْثَانَ أَحْجَارٌ لَا تَنْفَعُ، وَلَا تَضُرُّ، وَلَا تَسْمَعُ، وَلَا تُبْصِرُ وَلَا تَعْقِلُ، وَكَانُوا مُقِرِّينَ بِأَنَّ لِهَذَا الْعَالَمِ صَانِعًا مُدَبِّرًا حَكِيمًا وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [الزمر: ٣٨] وَمَعَ هَذَا الِاعْتِقَادِ كَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ يَكُونَ حُبُّهُمْ لِتِلْكَ الْأَوْثَانِ كَحُبِّهِمْ لِلَّهِ تَعَالَى، وَأَيْضًا فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى [الزُّمَرِ: ٣] وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ، كَانَ الْمَقْصُودُ الْأَصْلِيُّ طلب مرضات اللَّهِ تَعَالَى، فَكَيْفَ يُعْقَلُ الِاسْتِوَاءُ فِي الْحُبِّ مَعَ هَذَا الْقَوْلِ، قُلْنَا قَوْلُهُ: يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ أَيْ فِي الطَّاعَةِ لَهَا، وَالتَّعْظِيمِ لَهَا، فَالِاسْتِوَاءُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ فِي الْمَحَبَّةِ لَا يُنَافِي مَا ذَكَرْتُمُوهُ.
Eğer: 'Akıllı bir kimsenin putlara olan sevgisinin Allah'a olan sevgisi gibi olması imkânsızdır. Zira o, aklın zorunlu bilgisiyle bu putların fayda ve zarar vermeyen, işitmeyen, görmeyen ve akletmeyen taşlar olduğunu bilir. Üstelik onlar bu âlemin hikmet sahibi, düzenleyici bir Yaratıcısı olduğunu ikrar ediyorlardı; nitekim Yüce Allah: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun onlara 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler” [ez-Zümer 38] buyurmuştur. Bu inançla birlikte onların o putlara olan sevgisinin Yüce Allah'a olan sevgileri gibi olması nasıl akla sığar? Ayrıca Yüce Allah onlardan naklen şöyle dediklerini aktarmıştır: { مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى } “Biz onlara ancak bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz” [ez-Zümer 3]. Durum böyle olunca, asıl maksat Yüce Allah'ın rızasını talep etmektir; öyleyse bu sözle birlikte sevgide bir eşitlik nasıl düşünülebilir?' denilirse, biz deriz ki: { يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ } kavli, yani 'onlara itaatte ve onları yüceltmede' demektir; dolayısıyla bu söze göre sevgideki eşitlik zikrettiğiniz hususa aykırı değildir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ } “İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise çok daha kuvvetlidir” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْبَحْثِ عَنْ مَاهِيَّةِ مَحَبَّةِ الْعَبْدِ لِلَّهِ تَعَالَى، اعْلَمْ أَنَّهُ لَا نِزَاعَ بَيْنَ الْأُمَّةِ فِي إِطْلَاقِ هَذِهِ اللَّفْظَةِ، وَهِيَ أَنَّ الْعَبْدَ قَدْ يُحِبُّ اللَّهَ تَعَالَى، وَالْقُرْآنُ نَاطِقٌ بِهِ، كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَكَمَا فِي قَوْلِهِ: يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ [الْمَائِدَةِ: ٥٤] وَكَذَا الْأَخْبَارُ،
BİRİNCİ MESELE: Kulun Yüce Allah'a olan sevgisinin mahiyetinin araştırılması hakkındadır. Bil ki ümmet arasında bu lafzın kullanılmasında, yani kulun Yüce Allah'ı sevebileceği hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Kur'an bu ayette olduğu gibi ve: { يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ } “Allah onları sever, onlar da O'nu severler” [el-Mâide 54] kavlinde olduğu gibi bunu açıkça ifade etmektedir. Hadisler de böyledir:
رُوِيَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ قَالَ لِمَلَكِ الْمَوْتِ ﵇ وَقَدْ جَاءَهُ لِقَبْضِ رُوحِهِ: هَلْ رَأَيْتَ خَلِيلًا يُمِيتُ خَلِيلَهُ؟ فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ: هَلْ رَأَيْتَ خَلِيلًا يَكْرَهُ لِقَاءَ خَلِيلِهِ؟ فَقَالَ: يَا مَلَكَ الْمَوْتِ الْآنَ فَاقْبِضْ،
Rivayet edildiğine göre İbrahim (aleyhisselâm), ruhunu kabzetmek üzere gelen Ölüm Meleği'ne (aleyhisselâm): 'Hiç dostun dostunu öldürdüğünü gördün mü?' demiştir. Bunun üzerine Yüce Allah ona şöyle vahyetmiştir: 'Peki sen hiç dostun dostuna kavuşmayı kerih gördüğünü gördün mü?' Bunun üzerine İbrahim: 'Ey Ölüm Meleği! Şimdi ruhumu kabzet' demiştir.
وَجَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: «يَا رَسُولَ اللَّهِ مَتَى السَّاعَةُ؟ فَقَالَ مَا أَعْدَدْتَ لَهَا؟
Bir bedevi Peygamber'e ﷺ gelip: «Ey Allah'ın Resulü! Kıyamet ne zamandır?» dedi. Peygamber: «Onun için ne hazırladın?» buyurdu.
فَقَالَ مَا أَعْدَدْتُ كَثِيرَ صَلَاةٍ وَلَا صِيَامٍ، إِلَّا أَنِّي أُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، فَقَالَ ﵊: الْمَرْءُ مَعَ من
Bedevi: 'Çok namaz ve oruç hazırlamadım, şu kadar var ki ben Allah'ı ve Resulünü seviyorum' dedi. Bunun üzerine [Peygamber] (aleyhisselâm): «Kişi sevdiğiyle
أَحَبَّ» .
beraberdir» buyurdu.
فَقَالَ أَنَسٌ: فَمَا رَأَيْتُ الْمُسْلِمِينَ فَرِحُوا بِشَيْءٍ بَعْدَ الْإِسْلَامِ فَرَحَهُمْ بِذَلِكَ،
Enes demiştir ki: 'Müslümanların İslam'dan sonra hiçbir şeye bu söze sevindikleri kadar sevindiklerini görmedim.'
وَرُوِيَ أَنَّ عِيسَى ﵇ مَرَّ بِثَلَاثَةِ نَفَرٍ، وَقَدْ نَحَلَتْ أَبْدَانُهُمْ، وَتَغَيَّرَتْ أَلْوَانُهُمْ، فَقَالَ لَهُمْ: مَا الَّذِي بَلَغَ بِكُمْ إِلَى مَا أَرَى؟ فَقَالُوا: الْخَوْفُ مِنَ النَّارِ، فَقَالَ حَقٌّ عَلَى اللَّهِ أَنْ يُؤَمِّنَ الْخَائِفَ، ثُمَّ تَرَكَهُمْ إِلَى ثَلَاثَةٍ آخَرِينَ، فَإِذَا هُمْ أَشَدُّ نُحُولًا وَتَغَيُّرًا، فَقَالَ لَهُمْ: مَا الَّذِي بَلَغَ بِكُمْ إِلَى هَذَا الْمَقَامِ؟ قَالُوا الشَّوْقُ إِلَى الْجَنَّةِ، فَقَالَ: حَقٌّ عَلَى اللَّهِ أَنْ يُعْطِيَكُمْ مَا تَرْجُونَ ثُمَّ تَرَكَهُمْ إِلَى ثَلَاثَةٍ آخَرِينَ فَإِذَا هُمْ أَشَدُّ نُحُولًا وَتَغَيُّرًا، كَأَنَّ وُجُوهَهُمُ الْمَرَايَا مِنَ النُّورِ، فَقَالَ: كَيْفَ بَلَغْتُمْ إِلَى هَذِهِ الدَّرَجَةِ، قَالُوا: بِحُبِّ اللَّهِ فَقَالَ ﵊: «أَنْتُمُ الْمُقَرَّبُونَ إِلَى اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» ،
Rivayet edildiğine göre İsa (aleyhisselâm), bedenleri zayıflamış ve renkleri solmuş üç kişinin yanından geçti ve onlara: 'Sizi bu gördüğüm hale getiren nedir?' diye sordu. Onlar: 'Cehennem korkusu' dediler. İsa: 'Korkanı güvende kılmak Allah'ın üzerine bir haktır' dedi. Sonra onları bırakıp diğer üç kişinin yanına gitti; baktı ki onlar daha zayıf ve daha solgundurlar. Onlara: 'Sizi bu makama ulaştıran nedir?' dedi. Onlar: 'Cennet arzusu' dediler. İsa: 'Umduğunuzu size vermesi Allah'ın üzerine bir haktır' dedi. Sonra onları bırakıp başka üç kişinin yanına gitti; baktı ki onlar zayıflık ve renk değişimi bakımından daha da ileridirler, yüzleri ise sanki nurdan aynalardır. Onlara: 'Bu dereceye nasıl ulaştınız?' dedi. Onlar: 'Allah sevgisiyle' dediler. Bunun üzerine [İsa] (aleyhisselâm): «Kıyamet gününde Allah'a en yakın olanlar sizlersiniz» buyurdu.
وَعِنْدَ السُّدِّيِّ قَالَ: تُدْعَى الْأُمَمُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِأَنْبِيَائِهَا، فَيُقَالُ: يَا أُمَّةَ مُوسَى، وَيَا أُمَّةَ عِيسَى، وَيَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ، غَيْرَ الْمُحِبِّينَ مِنْهُمْ، فَإِنَّهُمْ يُنَادَوْنَ: يَا أَوْلِيَاءَ اللَّهِ،
es-Süddî'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Kıyamet gününde ümmetler peygamberleriyle çağrılırlar ve: 'Ey Musa'nın ümmeti!', 'Ey İsa'nın ümmeti!', 'Ey Muhammed'in ümmeti!' denilir; ancak aralarındaki sevenler (muhibbûn) müstesnadır, zira onlara: 'Ey Allah'ın veli kulları!' diye nida edilir.
وَفِي بَعْضِ الْكُتُبِ: «عَبْدِي أَنَا وَحَقِّكَ لَكَ مُحِبٌّ فَبِحَقِّي عَلَيْكَ كُنْ لِي مُحِبًّا» .
Bazı semavi kitaplarda şöyle buyrulmuştur: «Kulum! Senin hakkın için Ben seni seviyorum; öyleyse Benim senin üzerindeki hakkım için sen de Beni sev».
وَاعْلَمْ أَنَّ الْأُمَّةَ وَإِنِ اتَّفَقُوا فِي إِطْلَاقِ هَذِهِ اللَّفْظَةِ، لَكِنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي مَعْنَاهَا، فَقَالَ جُمْهُورُ الْمُتَكَلِّمِينَ: إِنَّ الْمَحَبَّةَ نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ الْإِرَادَةِ، وَالْإِرَادَةُ لَا تَعَلُّقَ لَهَا إِلَّا بِالْجَائِزَاتِ، فَيَسْتَحِيلُ/ تَعَلُّقُ الْمَحَبَّةِ بِذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَصِفَاتِهِ، فَإِذَا قُلْنَا: نُحِبُّ اللَّهَ، فَمَعْنَاهُ نُحِبُّ طَاعَةَ اللَّهِ وَخِدْمَتَهُ، أَوْ نُحِبُّ ثَوَابَهُ وَإِحْسَانَهُ، وَأَمَّا الْعَارِفُونَ فَقَدْ قَالُوا: الْعَبْدُ قَدْ يُحِبُّ اللَّهَ تَعَالَى لِذَاتِهِ، وَأَمَّا حُبُّ خِدْمَتِهِ أَوْ حُبُّ ثَوَابِهِ فَدَرَجَةٌ نَازِلَةٌ، وَاحْتَجُّوا بِأَنْ قَالُوا إِنَّا وَجَدْنَا أَنَّ اللَّذَّةَ مَحْبُوبَةٌ لِذَاتِهَا، وَالْكَمَالَ أَيْضًا مَحْبُوبٌ لِذَاتِهِ، أَمَّا اللَّذَّةُ فَإِنَّهُ إِذَا قِيلَ لَنَا: لِمَ تَكْتَسِبُونَ؟ قُلْنَا: لِنَجِدَ الْمَالَ، فَإِنْ قِيلَ: وَلِمَ تَطْلُبُونَ الْمَالَ؟ قُلْنَا: لِنَجِدَ بِهِ الْمَأْكُولَ وَالْمَشْرُوبَ، فَإِنْ قَالُوا: لِمَ تطلبون المأكول والمشروب؟ قلنا: لتحصيل اللذة ويندفع الألم، فإن قيل لنا: ولما تَطْلُبُونَ اللَّذَّةَ وَتَكْرَهُونَ الْأَلَمَ؟ قُلْنَا: هَذَا غَيْرُ مُعَلَّلٍ، فَإِنَّهُ لَوْ كَانَ كُلُّ شَيْءٍ إِنَّمَا كان مطلوبا أجل شيء آخر، لزم التَّسَلْسُلُ، وَإِمَّا الدَّوْرُ، وَهُمَا مُحَالَانِ، فَلَا بُدَّ مِنَ الِانْتِهَاءِ إِلَى مَا يَكُونُ مَطْلُوبًا لِذَاتِهِ، وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ فَنَحْنُ نَعْلَمُ أَنَّ اللَّذَّةَ مَطْلُوبَةُ الْحُصُولِ لِذَاتِهَا، وَالْأَلَمَ مَطْلُوبُ الدَّفْعِ لِذَاتِهِ، لَا لِسَبَبٍ آخَرَ، وَأَمَّا الْكَمَالُ فَلِأَنَّا نُحِبُّ الْأَنْبِيَاءَ وَالْأَوْلِيَاءَ لِمُجَرَّدِ كَوْنِهِمْ مَوْصُوفِينَ بِصِفَاتِ الْكَمَالِ، وَإِذَا سَمِعْنَا حِكَايَةَ بَعْضِ الشُّجْعَانِ مِثْلَ رُسْتُمَ، وَإِسْفِنْدِيَارَ، وَاطَّلَعْنَا عَلَى كَيْفِيَّةِ شَجَاعَتِهِمْ مَالَتْ قُلُوبُنَا إِلَيْهِمْ، حَتَّى إِنَّهُ قَدْ يَبْلُغُ ذَلِكَ الْمَيْلُ إِلَى إِنْفَاقِ الْمَالِ الْعَظِيمِ فِي تَقْرِيرِ تَعْظِيمِهِ، وَقَدْ يَنْتَهِي ذَلِكَ إِلَى الْمُخَاطَرَةِ بِالرُّوحِ، وَكَوْنُ اللَّذَّةِ مَحْبُوبَةً لِذَاتِهَا لَا يُنَافِي كَوْنَ الْكَمَالِ محبوبا لذاته، إذا أثبت هَذَا فَنَقُولُ: الَّذِينَ حَمَلُوا مَحَبَّةَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى مَحَبَّةِ طَاعَتِهِ، أَوْ عَلَى مَحَبَّةِ ثَوَابِهِ، فَهَؤُلَاءِ هُمُ الَّذِينَ عَرَفُوا أَنَّ اللَّذَّةَ مَحْبُوبَةٌ لِذَاتِهَا، وَلَمْ يَعْرِفُوا أَنَّ الْكَمَالَ مَحْبُوبٌ لِذَاتِهِ، أَمَّا الْعَارِفُونَ الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى مَحْبُوبٌ فِي ذَاتِهِ وَلِذَاتِهِ، فَهُمُ الَّذِينَ انْكَشَفَ لَهُمْ أَنَّ الْكَمَالَ مَحْبُوبٌ لِذَاتِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَكْمَلَ الْكَامِلِينَ هُوَ الْحَقُّ ﷾، فَإِنَّهُ لِوُجُوبِ وُجُودِهِ: غَنِيٌّ عَنْ كُلِّ مَا عَدَاهُ، وَكَمَالُ كُلِّ شَيْءٍ فَهُوَ مُسْتَفَادٌ مِنْهُ وَإِنَّهُ ﷾ أَكْمَلُ الْكَامِلِينَ فِي الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ فَإِذَا كُنَّا نُحِبُّ الرَّجُلَ الْعَالِمَ لِكَمَالِهِ فِي عِلْمِهِ وَالرَّجُلَ الشُّجَاعَ لِكَمَالِهِ فِي شَجَاعَتِهِ وَالرَّجُلَ الزَّاهِدَ لِبَرَاءَتِهِ عَمَّا لَا يَنْبَغِي مِنَ الْأَفْعَالِ، فَكَيْفَ لَا نُحِبُّ اللَّهَ وَجَمِيعُ الْعُلُومِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى عمله كَالْعَدَمِ، وَجَمِيعُ الْقُدَرِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى قُدْرَتِهِ كَالْعَدَمِ وجميع ما للخلق من البرءاة عَنِ النَّقَائِصِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَا لِلْحَقِّ مِنْ ذَلِكَ كَالْعَدَمِ، فَلَزِمَ الْقَطْعُ بِأَنَّ الْمَحْبُوبَ الْحَقَّ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَأَنَّهُ مَحْبُوبٌ فِي ذَاتِهِ وَلِذَاتِهِ، سَوَاءٌ أَحَبَّهُ غَيْرُهُ أَوْ مَا أَحَبَّهُ غَيْرُهُ، وَاعْلَمْ أَنَّكَ لَمَّا وَقَفْتَ عَلَى النُّكْتَةِ فِي هَذَا الْبَابِ، فَنَقُولُ: الْعَبْدُ لَا سَبِيلَ لَهُ إِلَى الِاطِّلَاعِ عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ ابْتِدَاءً، بَلْ مَا لَمْ يَنْظُرْ
Bil ki ümmet bu lafzın kullanılmasında ittifak etmiş olsa da anlamı hususunda ihtilaf etmiştir. Kelamcıların cumhuru şöyle demiştir: Sevgi (muhabbet), irade türlerinden bir türdür; irade ise ancak mümkün (câiz) olan şeylere taalluk eder. Dolayısıyla sevginin Yüce Allah'ın zatına ve sıfatlarına taalluk etmesi imkânsızdır. Bu sebeple biz 'Allah'ı seviyoruz' dediğimizde, bunun anlamı 'Allah'a itaati ve O'na kulluğu seviyoruz' veya 'O'nun sevabını ve ihsanını seviyoruz' demektir. Âriflere gelince; onlar şöyle demişlerdir: Kul Yüce Allah'ı bizzat zatı için sevebilir; O'na hizmeti sevmek veya sevabını sevmek ise daha alt bir derecedir. Onlar şu şekilde delil getirmişlerdir: Biz lezzetin bizzat kendisi için sevildiğini, yetkinliğin (kemalin) de bizzat kendisi için sevildiğini müşahede etmekteyiz. Lezzete gelince; bize: 'Niçin kazanç elde ediyorsunuz?' denilse, 'Mal bulmak için' deriz. 'Peki niçin mal istiyorsunuz?' denilse, 'Onunla yiyecek ve içecek bulmak için' deriz. 'Niçin yiyecek ve içecek istiyorsunuz?' deseler, 'Lezzeti elde etmek ve elemi defetmek için' deriz. Bize: 'Peki niçin lezzeti istiyorsunuz ve elemden hoşlanmıyorsunuz?' denilirse, 'Bu gerekçelendirilemez (illetlendirilemez)' deriz; çünkü şayet her şey başka bir şey için istenmiş olsaydı ya teselsül ya da devir gerekirdi ki her ikisi de batıldır. Dolayısıyla bizzat kendisi için istenen bir şeyde nihayete ermek zorunludur. Bu sabit olunca, biz lezzetin elde edilmesinin başka bir sebepten ötürü değil bizzat kendisi için istendiğini, elemin defedilmesinin de bizzat kendisi için istendiğini biliriz. Kemale gelince; çünkü biz peygamberleri ve velileri sadece kemal sıfatlarıyla muttasıf oldukları için severiz. Rüstem ve İsfendiyâr gibi bazı yiğitlerin hikâyelerini işittiğimizde ve onların cesaretlerinin keyfiyetine vakıf olduğumuzda kalplerimiz onlara meyleder; hatta bu meyil bazen onların yüceltilmesini pekiştirmek uğruna büyük mallar harcamaya kadar varır, bazen de canı tehlikeye atmaya kadar ulaşır. Lezzetin bizzat kendisi için sevilmesi, kemalin bizzat kendisi için sevilmesine engel değildir. Bu durum ispat edilince deriz ki: Yüce Allah'a olan sevgiyi O'na itaati sevmeye veya O'nun sevabını sevmeye hamledenler, lezzetin bizzat kendisi için sevildiğini bilip kemalin bizzat kendisi için sevildiğini bilmeyen kimselerdir. Yüce Allah'ın bizzat zatında ve zatı için sevildiğini söyleyen âriflere gelince; onlar kemalin bizzat kendisi için sevildiğini keşfeden kimselerdir. Çünkü en kâmil olan, Hak (azze ve celle)'dir. Zira O, varlığı zorunlu (vâcibü'l-vücûd) olması hasebiyle Kendisi dışındaki her şeyden müstağnidir ve her şeyin kemali O'ndan kazanılmıştır. Şüphesiz O (azze ve celle) ilimde ve kudrette yetkinlerin en yetkinidir. Biz bir âlimi ilmindeki yetkinliğinden, bir yiğidi cesaretindeki yetkinliğinden ve bir zahidi yakışıksız fiillerden uzaklığından dolayı seviyorsak; bütün ilimler O'nun ilmine nispetle yok hükmünde, bütün güçler O'nun kudretine nispetle yok hükmünde ve mahlukatın kusurlardan arınmışlığı Hak Teâlâ'nın kusurlardan münezzehliğine nispetle yok hükmünde iken Allah'ı nasıl sevmeyiz! Dolayısıyla hakiki sevgilinin Yüce Allah olduğu ve başkası O'nu sevsin ya da sevmesin O'nun bizzat zatında ve zatı için sevildiği kesin bir şekilde sabit olmuştur. Bil ki bu konudaki ince noktaya vakıf olduğunda şöyle deriz: Kulun başlangıçta Yüce Allah'ı [vasıtasız] idrak etmesine imkân yoktur; bilakis kul O'nun mülküne bakmadıkça
فِي مَمْلُوكَاتِهِ لَا يُمْكِنُهُ الْوُصُولُ إِلَى ذَلِكَ الْمَقَامِ، فَلَا جَرَمَ كُلُّ مَنْ كَانَ اطِّلَاعُهُ عَلَى دَقَائِقِ حِكْمَةِ اللَّهِ وَقُدْرَتِهِ فِي الْمَخْلُوقَاتِ أَتَمَّ، كَانَ عِلْمُهُ بِكَمَالِهِ أَتَمَّ، فَكَانَ لَهُ حُبُّهُ أَتَمَّ، وَلَمَّا كَانَ لَا نِهَايَةَ لِمَرَاتِبِ وُقُوفِ الْعَبْدِ عَلَى دَقَائِقِ حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى، فَلَا جَرَمَ لَا نِهَايَةَ لِمَرَاتِبِ مَحَبَّةِ الْعِبَادِ لِجَلَالِ حَضْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى، ثُمَّ تَحْدُثُ هُنَاكَ حَالَةٌ أُخْرَى، وَهِيَ أَنَّ الْعَبْدَ إِذَا كَثُرَتْ مُطَالَعَتُهُ لِدَقَائِقِ حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى، كَثُرَ تَرَقِّيهِ فِي مَقَامِ مَحَبَّةِ اللَّهِ، فَإِذَا كَثُرَ ذَلِكَ صَارَ ذَلِكَ سَبَبًا لِاسْتِيلَاءِ حُبِّ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى قَلْبِ الْعَبْدِ، وَغَوْصِهِ فِيهِ عَلَى مِثَالِ الْقَطَرَاتِ النَّازِلَةِ مِنَ الْمَاءِ عَلَى الصَّخْرَةِ الصَّمَّاءِ فَإِنَّهَا مَعَ لَطَافَتِهَا تَثْقُبُ الْحِجَارَةَ الصَّلْدَةَ فَإِذَا غَاصَتْ مَحَبَّةُ اللَّهِ فِي الْقَلْبِ تَكَيَّفَ/ الْقَلْبُ بِكَيْفِيَّتِهَا، وَاشْتَدَّ أُلْفُهُ بِهَا وَكُلَّمَا كَانَ ذَلِكَ الألف أشد كان النَّفْرَةُ عَمَّا سِوَاهُ أَشَدَّ لِأَنَّ الِالْتِفَاتَ إِلَى مَا عَدَاهُ يَشْغَلُهُ عَنِ الِالْتِفَاتِ إِلَيْهِ وَالْمَانِعُ عَنْ حُضُورِ الْمَحْبُوبِ مَكْرُوهٌ فَلَا تَزَالُ تَتَعَاقَبُ مَحَبَّةُ اللَّهِ، وَنَفْرَتُهُ عَمَّا سِوَاهُ عَلَى الْقَلْبِ، وَيَشْتَدُّ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِالْآخَرِ، إِلَى أَنْ يَصِيرَ الْقَلْبُ نُفُورًا عَمَّا سِوَى اللَّهِ تَعَالَى، وَالنَّفْرَةُ تُوجِبُ الْإِعْرَاضَ عَمَّا سِوَى اللَّهِ، وَالْإِعْرَاضُ يُوجِبُ الْفَنَاءَ عَمَّا سِوَى اللَّهِ تَعَالَى فَيَصِيرُ ذَلِكَ الْقَلْبُ مُسْتَنِيرًا بِأَنْوَارِ الْقُدْسِ، مُسْتَضِيئًا بِأَضْوَاءِ عَالَمِ الْعِصْمَةِ فَانِيًا عَنِ الْحُظُوظِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِعَالَمِ الْحُدُوثِ وَهَذَا الْمَقَامُ أَعْلَى الدَّرَجَاتِ، وَلَيْسَ لَهُ فِي هَذَا الْعَالَمِ مِثَالٌ إِلَّا الْعِشْقَ الشَّدِيدَ عَلَى أَيِّ شَيْءٍ كَانَ فَإِنَّكَ تَرَى مِنَ التُّجَّارِ الْمَشْغُوفِينَ بِتَحْصِيلِ الْمَالِ مَنْ نَسِيَ جُوعَهُ وَطَعَامَهُ وَشَرَابَهُ عِنْدَ اسْتِغْرَاقِهِ فِي حِفْظِ الْمَالِ فَإِذَا عُقِلَ ذَلِكَ فِي ذَلِكَ الْمَقَامِ الْخَسِيسِ فَكَيْفَ يُسْتَبْعَدُ ذَلِكَ عِنْدَ مُطَالَعَةِ جَلَالِ الْحَضْرَةِ الصمدية.
bu makama ulaşamaz. Bundan ötürü, mahlukattaki Allah'ın hikmet ve kudretinin inceliklerine dair vukufiyeti kimin daha tam ise, O'nun kemaline dair marifeti de o derece tam olur; dolayısıyla O'na olan sevgisi de daha tam olur. Kulun Yüce Allah'ın hikmet inceliklerine vukufiyet derecelerinin bir sonu olmadığına göre, kulların Yüce Allah'ın celal hazretine olan muhabbet derecelerinin de bir sonu yoktur. Sonra burada başka bir hal meydana gelir ki o da şudur: Kul Yüce Allah'ın hikmet inceliklerini çokça mütalaa ettikçe, Allah'a muhabbet makamındaki yükselişi de artar. Bu durum çoğalınca, Allah sevgisinin kulun kalbini istila etmesine ve sert kayanın üzerine damlayan su damlaları misali kalbe nüfuz etmesine sebep olur; zira o su damlaları letâfetine rağmen sert taşları dahi deler. Allah sevgisi kalbe yerleşince, kalp onun keyfiyetiyle şekillenir ve onunla ünsiyeti şiddetlenir. Bu ünsiyet ne kadar şiddetlenirse, O'ndan başkasına karşı olan nefret de o kadar şiddetlenir; çünkü O'nun dışındakilere yönelmek, O'na yönelmekten alıkoyar, sevgilinin huzuruna engel olan şey ise çirkindir. Böylece Allah sevgisi ile O'nun dışındakilere karşı duyulan nefret kalpte peş peşe devam eder ve her biri diğeriyle güçlenir; ta ki kalp Yüce Allah'tan başkasından bütünüyle yüz çevirir hale gelir. Nefret Allah'tan başkasından yüz çevirmeyi, yüz çevirme ise Yüce Allah'ın dışındakilerden fena bulmayı (onları yok saymayı) gerektirir. Böylece o kalp kudsiyet nurlarıyla nurlanır, ismet âleminin ışıklarıyla aydınlanır ve sonradan yaratılmışlar âlemine taalluk eden hazlardan fena bulur. Bu makam derecelerin en yücesidir. Bu dünyada bunun her neye olursa olsun duyulan şiddetli aşktan başka bir benzeri yoktur. Nitekim mal biriktirmeye tutkun tüccarlardan öylelerini görürsün ki, malı korumaya daldığı zaman açlığını, yemeğini ve içeceğini unutur. Bu durum o bayağı makamda akla yatkın oluyorsa, Samedânî Hazret'in celalini mütalaa ederken bunun gerçekleşmesi nasıl uzak görülebilir!
المسألة الثانية: في معنى الشَّوْقِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، اعْلَمْ أَنَّ الشَّوْقَ لَا يُتَصَوَّرُ إِلَّا إِلَى شَيْءٍ أُدْرِكَ مِنْ وَجْهٍ، وَلَمْ يُدْرَكْ مِنْ وَجْهٍ فَأَمَّا الَّذِي لَمْ يُدْرَكْ أَصْلًا، فَلَا يُشْتَاقُ إِلَيْهِ، فَإِنْ لَمْ يَرَ شَخْصًا وَلَمْ يَسْمَعْ وَصْفَهُ، لَمْ يَتَصَوَّرْ أَنْ يَشْتَاقَ إِلَيْهِ وَلَوْ أَدْرَكَ كَمَالَهُ لَا يَشْتَاقُ إِلَيْهِ، ثُمَّ إِنَّ الشَّوْقَ إِلَى الْمَعْشُوقِ مِنْ وَجْهَيْنِ. أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ إِذَا رَآهُ ثُمَّ غَابَ عَنْهُ اشْتَاقَ إِلَى اسْتِكْمَالِ خَيَالِهِ بالرؤية. الثاني: أَنْ يَرَى وَجْهَ مَحْبُوبِهِ وَلَا يَرَى شَعْرَهُ، وَلَا سَائِرَ مَحَاسِنِهِ، فَيَشْتَاقُ إِلَى أَنْ يَنْكَشِفَ لَهُ مَا لَمْ يَرَهُ قَطُّ، وَالْوَجْهَانِ جَمِيعًا مُتَصَوَّرَانِ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى، بَلْ هُمَا لَازِمَانِ بِالضَّرُورَةِ لِكُلِّ الْعَارِفِينَ، فَإِنَّ الَّذِي اتَّضَحَ لِلْعَارِفِينَ مِنَ الْأُمُورِ الْإِلَهِيَّةِ وَإِنْ كَانَ فِي غَايَةِ الْوُضُوحِ، مَشُوبٌ بِشَوَائِبِ الْخَيَالَاتِ، فَإِنَّ الْخَيَالَاتِ لَا تَفْتُرُ فِي هَذَا الْعَالَمِ عَنِ الْمُحَاكَاةِ وَالتَّمْثِيلَاتِ، وَهِيَ مُدْرَكَاتٌ لِلْمَعَارِفِ الرُّوحَانِيَّةِ، وَلَا يَحْصُلُ تَمَامُ التَّجَلِّي إِلَّا فِي الْآخِرَةِ، وَهَذَا يَقْتَضِي حُصُولَ الشَّوْقِ لَا مَحَالَةَ فِي الدُّنْيَا فَهَذَا أحد نوعي الشوق فبما اتَّضَحَ اتِّضَاحًا. وَالثَّانِي: أَنَّ الْأُمُورَ الْإِلَهِيَّةَ لَا نِهَايَةَ لَهَا، وَإِنَّمَا يَنْكَشِفُ لِكُلِّ عَبْدٍ مِنَ الْعِبَادِ بَعْضُهَا، وَتَبْقَى أُمُورٌ لَا نِهَايَةَ لَهَا غَامِضَةً، فَإِذَا عَلِمَ الْعَارِفُ أَنَّ مَا غَابَ عَنْ عَقْلِهِ أَكْثَرُ مِمَّا حَضَرَ فَإِنَّهُ لَا يَزَالُ يَكُونُ مُشْتَاقًا إِلَى مَعْرِفَتِهَا، وَالشَّوْقُ بِالتَّفْسِيرِ الْأَوَّلِ يَنْتَهِي فِي دَارِ الْآخِرَةِ بِالْمَعْنَى الَّذِي يُسَمَّى رُؤْيَةً وَلِقَاءً وَمُشَاهَدَةً، وَلَا يُتَصَوَّرُ أَنْ يَكُونَ فِي الدُّنْيَا، وَأَمَّا الشَّوْقُ بِالتَّفْسِيرِ الثَّانِي فَيُشْبِهُ أَنْ لَا يَكُونَ لَهُ نِهَايَةٌ، إِذْ نِهَايَتُهُ أَنْ يَنْكَشِفَ لِلْعَبْدِ فِي الْآخِرَةِ جَلَالُ اللَّهِ وَصِفَاتُهُ، وَحِكْمَتُهُ فِي أَفْعَالِهِ، وَهِيَ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، وَالِاطِّلَاعُ عَلَى غَيْرِ الْمُتَنَاهِي عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ مُحَالٌ، وَقَدْ عَرَفْتَ حَقِيقَةَ الشَّوْقِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَاعْلَمْ أَنَّ ذَلِكَ الشَّوْقَ لَذِيذٌ لِأَنَّ الْعَبْدَ إِذَا كَانَ فِي التَّرَقِّي حَصَّلَ بِسَبَبِ تَعَاقُبِ الْوِجْدَانِ، وَالْحِرْمَانِ، وَالْوُصُولِ، وَالصَّدِّ آلَامًا مَخْلُوطَةً بِلَذَّاتٍ، وَاللَّذَّاتُ مَحْفُوفَةٌ بِالْحِرْمَانِ وَالْفِقْدَانِ، كَانَتْ أَقْوَى، فَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ هَذَا النَّوْعُ مِنَ اللَّذَّاتِ مِمَّا لَا يَحْصُلُ إِلَّا
İkinci Mesele: Yüce Allah'a duyulan şevkin (özlemin) anlamı hakkındadır. Bil ki şevk ancak bir yönden idrak edilip diğer bir yönden idrak edilmeyen bir şeye karşı tasavvur edilebilir. Asla idrak edilmeyen bir şeye gelince, ona şevk duyulmaz; zira bir kimse bir şahsı görmemiş ve vasfını işitmemişse ona şevk duyması tasavvur edilemez. Onun kemalini bütünüyle idrak etmiş olsa yine şevk duymaz. Sonra mâşuka duyulan şevk iki yöndendir: Birincisi: Onu görüp ardından ondan uzak kaldığında, hayalindeki suretini müşahede ile kemale erdirmeye şevk duyar. İkincisi: Sevgilisinin yüzünü görüp saçını ve diğer güzelliklerini görmediğinde, hiç görmediği şeylerin kendisine açılmasına şevk duyar. Her iki vecih de Yüce Allah hakkında tasavvur edilebilir; hatta bunlar bütün ârifler için zorunlu olarak lazımdır. Zira ilahî hususlardan âriflere apaçık olan şeyler son derece açık olsa bile, hayallerin şaibeleriyle karışmıştır; çünkü bu âlemde hayaller benzerlikler ve temsiller kurmaktan geri durmaz, bunlar ise ruhani marifetlerin idrak vasıtalarıdır ve tecellinin tamlığı ancak ahirette gerçekleşir. Bu durum dünyada kaçınılmaz olarak şevkin meydana gelmesini gerektirir; bu, şevk türlerinden biri olup apaçık hale gelen şeyle ilgilidir. İkincisi: İlahî hususların sonu yoktur; kullardan her birine bunların ancak bir kısmı açılır ve sonu gelmez hususlar kapalı kalır. Ârif kişi aklına kapalı kalanların ulaştığı şeylerden daha çok olduğunu bildiğinde, onları bilmeye sürekli şevk duyar. Birinci tefsire göre şevk, rü'yet, kavuşma (lika) ve müşahede diye isimlendirilen anlamla ahiret yurdunda nihayete erer ve dünyada olması tasavvur edilemez. İkinci tefsire göre şevkin ise bir sonunun olmaması muhtemeldir; çünkü onun son noktası, ahirette kula Allah'ın celalinin, sıfatlarının ve fiillerindeki hikmetinin açılmasıdır ki bunlar sonsuzdur. Sonsuz olanı ayrıntılı bir şekilde kavramak ise imkânsızdır. Yüce Allah'a duyulan şevkin hakikatini öğrenmiş oldun. Bil ki o şevk son derece lezzetlidir; çünkü kul yükseliş halinde olduğunda, bulma, mahrum kalma, kavuşma ve engellenmenin peş peşe gelmesi sebebiyle lezzetlerle karışık elemler elde eder. Mahrumiyet ve yoklukla kuşatılmış lezzetler ise daha güçlü olur. Dolayısıyla bu tür lezzetlerin ancak
لِلْبَشَرِ، فَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ كَمَالَاتُهُمْ حَاضِرَةٌ بِالْفِعْلِ، وَالْبَهَائِمُ لَا تَسْتَعِدُّ لَهَا أَمَّا الْبَشَرُ فَهُمُ الْمُتَرَدِّدُونَ بَيْنَ جِهَتَيِ السَّفَالَةِ وَالْعُلُوِّ.
insanlara has olması muhtemeldir; zira meleklerin kemalatı bilfiil hazırdır, hayvanlar ise buna yatkın değildir. İnsanlar ise alçaklık ve yücelik cihetleri arasında gidip gelen varlıklardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي بَيَانِ أَنَّ الَّذِينَ آمَنُوا هُمْ أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ، أَمَّا الْمُتَكَلِّمُونَ فَقَالُوا: إِنَّ حُبَّهُمْ لِلَّهِ/ يكون من وجهين. أحدهما: أنه مَا يَصْدُرُ مِنْهُمْ مِنَ التَّعْظِيمِ، وَالْمَدْحِ، وَالثَّنَاءِ وَالْعِبَادَةِ خَالِصَةٌ عَنِ الشِّرْكِ وَعَمَّا لَا يَنْبَغِي مِنَ الِاعْتِقَادِ وَمَحَبَّةُ غَيْرِهِمْ لَيْسَتْ كَذَلِكَ. وَالثَّانِي: أَنَّ حُبَّهُمْ لِلَّهِ اقْتَرَنَ بِهِ الرَّجَاءُ وَالثَّوَابُ وَالرَّغْبَةُ فِي عَظِيمِ مَنْزِلَتِهِ وَالْخَوْفُ مِنَ الْعِقَابِ وَالْأَخْذُ فِي طَرِيقِ التَّخَلُّصِ مِنْهُ، وَمَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ وَيُعَظِّمُهُ عَلَى هَذَا الْحَدِّ تَكُونُ مَحَبَّتُهُ لِلَّهِ أَشَدَّ، وَأَمَّا الْعَارِفُونَ فَقَالُوا: الْمُؤْمِنُونَ هُمُ الَّذِينَ عَرَفُوا اللَّهَ بِقَدْرِ الطَّاقَةِ الْبَشَرِيَّةِ، وَقَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ الْحُبَّ مِنْ لَوَازِمِ الْعِرْفَانِ فكلما كان عرفناهم أَتَمَّ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ مَحَبَّتُهُمْ أَشَدَّ، فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ مَحَبَّةُ الْمُؤْمِنِينَ لِلَّهِ تَعَالَى أَشَدُّ مَعَ أَنَّا نَرَى الْهُنُودَ يَأْتُونَ بِطَاعَاتٍ شَاقَّةٍ لَا يَأْتِي بِشَيْءٍ مِنْهَا أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَلَا يَأْتُونَ بِهَا إِلَّا لِلَّهِ تَعَالَى ثُمَّ يَقْتُلُونَ أَنْفُسَهُمْ حُبًّا لِلَّهِ.
ÜÇÜNCÜ MESELE: İman edenlerin Allah'ı daha çok sevdiklerinin beyanı hakkındadır. Kelamcılara gelince, onlar şöyle demişlerdir: Onların Allah'a olan sevgisi iki yönden olur: Birincisi: Onlardan sadır olan yüceltme, övgü, sena ve ibadet şirkten ve yakışıksız inançlardan arınmıştır; başkalarının sevgisi ise böyle değildir. İkincisi: Onların Allah sevgisine umut, sevap, O'nun yüce makamına rağbet, cezadan korku ve ondan kurtuluş yoluna tutunma eşlik etmiştir. Allah'a bu derecede kulluk edip O'nu bu ölçüde yücelten kimsenin Allah'a olan sevgisi elbette daha kuvvetli olur. Âriflere gelince; onlar şöyle demişlerdir: Müminler, beşeri güç nispetinde Allah'ı tanıyan kimselerdir. Biz marifetin gereklerinden birinin sevgi olduğunu delillendirmiştik; dolayısıyla onların marifeti ne kadar tam ise sevgilerinin de o derece daha şiddetli olması gerekir. Eğer: 'Biz Hinduların, Müslümanlardan hiçbirinin yapmadığı ağır ibadetleri yaptıklarını ve bunları sırf Allah için yerine getirdiklerini, sonra da Allah sevgisiyle canlarına kıydıklarını gördüğümüz halde müminlerin Allah sevgisinin daha şiddetli olduğu nasıl söylenebilir?' denilirse,
وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَتَضَرَّعُونَ إِلَّا إِلَى اللَّهِ بِخِلَافِ الْمُشْرِكِينَ فَإِنَّهُمْ يَعْدِلُونَ إِلَى اللَّهِ عِنْدَ الْحَاجَةِ، وَعِنْدَ زَوَالِ الْحَاجَةِ، يَرْجِعُونَ إِلَى الْأَنْدَادِ، قَالَ تَعَالَى: فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ [الْعَنْكَبُوتِ: ٦] إِلَى آخِرِهِ وَالْمُؤْمِنُ لَا يُعْرِضُ عَنِ اللَّهِ فِي الضَّرَّاءِ وَالسَّرَّاءِ وَالشِّدَّةِ وَالرَّخَاءِ، وَالْكَافِرُ قَدْ يُعْرِضُ عَنْ رَبِّهِ، فَكَانَ حُبُّ الْمُؤْمِنِ أَقْوَى. وَثَانِيهَا: أَنَّ مَنْ أَحَبَّ غَيْرَهُ رَضِيَ بِقَضَائِهِ، فَلَا يَتَصَرَّفُ فِي مِلْكِهِ، فَأُولَئِكَ الْجُهَّالُ قَتَلُوا أَنْفُسَهُمْ بِغَيْرِ إِذْنِهِ، أَمَّا الْمُؤْمِنُونَ فَقَدْ يَقْتُلُونَ أَنْفُسَهُمْ بِإِذْنِهِ، وَذَلِكَ فِي الْجِهَادِ.
buna birkaç yönden cevap verilir: Birincisi: İman edenler yalnızca Allah'a yalvarırlar; müşrikler ise böyle değildir, onlar ihtiyaç anında Allah'a yönelirler, ihtiyaç kalktığında ise ortak koştukları putlara dönerler. Nitekim Yüce Allah: { فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “Gemiye bindikleri zaman, dini yalnızca O'na has kılarak Allah'a yalvarırlar...” [el-Ankebût 65] buyurmuştur. Mümin ise darlıkta ve bollukta, zorlukta ve kolaylıkta Allah'tan yüz çevirmez; kâfir ise Rabbinden yüz çevirebilir. Dolayısıyla müminin sevgisi daha kuvvetlidir. İkincisi: Bir başkasını seven, onun kazasına rıza gösterir; dolayısıyla onun mülkünde [izinsiz] tasarrufta bulunmaz. O cahiller O'nun izni olmadan canlarına kıymışlardır; müminler ise ancak O'nun izniyle canlarını feda ederler ki bu da cihattadır.
وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا ابْتُلِيَ بِالْعَذَابِ الشَّدِيدِ لَا يُمْكِنُهُ الِاشْتِغَالُ بِمَعْرِفَةِ الرَّبِّ، فَالَّذِي فَعَلُوهُ بَاطِلٌ. وَرَابِعُهَا:
Üçüncüsü: İnsan şiddetli bir azaba maruz kaldığında Rabbin marifetiyle meşgul olması mümkün değildir; dolayısıyla onların yaptıkları batıldır. Dördüncüsü:
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَعْبُدُونَ صَنَمًا، فَإِذَا رَأَوْا شَيْئًا أَحْسَنَ مِنْهُ تَرَكُوا ذَلِكَ وَأَقْبَلُوا عَلَى عِبَادَةِ الْأَحْسَنِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يُوَحِّدُونَ رَبَّهَمْ، وَالْكُفَّارَ يَعْبُدُونَ مَعَ الصَّنَمِ أَصْنَامًا فَتَنْقُصُ مَحَبَّةُ الْوَاحِدِ، أَمَّا الْإِلَهُ الْوَاحِدُ فَتَنْضَمُّ مَحَبَّةُ الْجَمِيعِ إِلَيْهِ.
İbn Abbas şöyle demiştir: Müşrikler bir puta taparlardı; ondan daha güzel bir şey gördüklerinde onu bırakıp daha güzel olanına tapmaya yönelirlerdi. Beşincisi: Müminler Rablerini birlerler; kâfirler ise bir putla birlikte başka putlara da taparlar, bu yüzden tek bir puta olan sevgi bölünür ve azalır; bir tek İlah'a gelince, bütün sevgiler O'na yönelir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın: { وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً } “O zulmedenler azabı görecekleri zaman, bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu bir bilselerdi!” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ فِي قِرَاءَةِ هَذِهِ الْآيَةِ أَبْحَاثًا:
BİRİNCİ MESELE: Bil ki bu ayetin kıraatinde birkaç inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عُمَرَ: (وَلَوْ تَرَى) بِالتَّاءِ الْمَنْقُوطَةِ مِنْ فَوْقُ خِطَابًا لِلنَّبِيِّ ﵇، كَأَنَّهُ قَالَ: لَوْ تَرَى يَا مُحَمَّدُ الَّذِينَ ظَلَمُوا، وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ الْمَنْقُوطَةِ مِنْ تَحْتُ عَلَى الْإِخْبَارِ عَمَّنْ جَرَى ذِكْرُهُمْ كَأَنَّهُ قَالَ: وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِاتِّخَاذِ الْأَنْدَادِ، ثُمَّ قَالَ بَعْضُهُمْ: هَذِهِ الْقِرَاءَةُ أَوْلَى، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ قَدْ عَلِمُوا قَدْرَ مَا يُشَاهِدُهُ الْكُفَّارُ، وَيُعَايِنُونَ مِنَ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، أَمَّا الْمُتَوَعَّدُونَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَهُمُ الَّذِينَ لَمْ يَعْلَمُوا ذَلِكَ، فَوَجَبَ إِسْنَادُ الْفِعْلِ إِلَيْهِمْ.
BİRİNCİ İNCELEME: Nâfi‘ ve İbn Ömer, Peygamber'e (aleyhisselâm) hitap olarak üstten noktalı te ile { وَلَوْ تَرَى } şeklinde okumuşlardır; sanki 'Ey Muhammed, o zulmedenleri bir görseydin!' buyurmuştur. Diğerleri ise, zikri geçenlerden haber vermek üzere alttan noktalı ye ile { وَلَوْ يَرَى } şeklinde okumuşlardır; sanki 'Ortaklar edinerek kendilerine zulmedenler bir görselerdi!' buyurmuştur. Sonra bazı âlimler şöyle demiştir: Bu kıraat daha evladır; çünkü Peygamber ﷺ ve müminler kâfirlerin kıyamet gününde müşahede edecekleri ve bizzat görecekleri azabın miktarını zaten bilmektedirler. Bu ayette kendileri tehdit edilenler ise bunu bilmeyen kimselerdir; dolayısıyla fiilin onlara isnat edilmesi vacip olmuştur.
الْبَحْثُ الثَّانِي: اخْتَلَفُوا فِي يَرَوْنَ فَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ: (يُرَوْنَ) بِضَمِّ الْيَاءِ عَلَى التَّعْدِيَةِ وَحُجَّتُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
İKİNCİ İNCELEME: { يَرَوْنَ } kelimesinde ihtilaf etmişlerdir. İbn Âmir geçişli (müteaddî) olarak ye'nin dammesiyle { يُرَوْنَ } şeklinde okumuştur; delili ise Yüce Allah'ın:
كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ وَالْبَاقُونَ (يَرَوْنَ) بِالْفَتْحِ عَلَى إِضَافَةِ الرُّؤْيَةِ إِلَيْهِمْ.
{ كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ } “Böylece Allah onlara amellerini, üzerlerine birer hasret olarak gösterecektir” [el-Bakara 167] kavlidir. Diğerleri ise görme fiilini onlara nispet ederek fetha ile { يَرَوْنَ } okumuşlardır.
البحث الثالث: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ فَقَرَأَ بَعْضُ الْقُرَّاءِ (إِنَّ) بِكَسْرِ الْأَلِفِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ وَأَمَّا الْقُرَّاءُ السَّبْعُ فَعَلَى فَتْحِ الْأَلِفِ فِيهَا.
ÜÇÜNCÜ İNCELEME: { أَنَّ } kelimesinde ihtilaf etmişlerdir. Bazı kurrâ cümlenin başlangıcı kabul ederek elifin kesresiyle { إِنَّ } okumuştur; yedi kıraat imamı ise buradaki elifin fethasıyla [ { أَنَّ } ] okumuştur.
الْبَحْثُ الرَّابِعُ: لَمَّا عَرَفْتَ أَنَّ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا قُرِئَ تَارَةً بِالتَّاءِ الْمَنْقُوطَةِ مِنْ فَوْقُ وَأُخْرَى بِالْيَاءِ الْمَنْقُوطَةِ مِنْ تَحْتُ، وَقَوْلُهُ: أَنَّ الْقُوَّةَ قُرِئَ تَارَةً بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ مِنْ (أَنَّ) وأخرى بكسرها حصل هاهنا أَرْبَعُ احْتِمَالَاتٍ.
DÖRDÜNCÜ İNCELEME: { يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } ifadesinin bir defasında üstten noktalı te ile, diğerinde alttan noktalı ye ile okunduğunu; { أَنَّ الْقُوَّةَ } kavlinin de bir defasında { أَنَّ } lafzının hemzesinin fethasıyla, diğerinde kesresiyle okunduğunu öğrendiğinde burada dört ihtimal ortaya çıkar.
الِاحْتِمَالُ الْأَوَّلُ: أَنْ يُقْرَأَ وَلَوْ يَرَى بِالْيَاءِ الْمَنْقُوطَةِ مِنْ تَحْتُ مَعَ فَتْحِ الْهَمْزَةِ مِنْ (أَنَّ) وَالْوَجْهُ فِيهِ أَنَّهُمْ أَعْمَلُوا يَرَوْنَ فِي الْقُوَّةِ وَالتَّقْدِيرُ: وَلَوْ يَرَوْنَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ: وَمَعْنَاهُ، وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا شِدَّةَ عَذَابِ اللَّهِ وَقُوَّتَهُ لَمَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَنْدَادًا فَعَلَى هَذَا جَوَابُ (لَوْ) مَحْذُوفٌ وَهُوَ كَثِيرٌ فِي التَّنْزِيلِ كَقَوْلِهِ: وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ [الْأَنْعَامِ: ٢٧] ، وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ [الْأَنْعَامِ: ٩٣] ، وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ [الرَّعْدِ: ٣١] وَيَقُولُونَ: لَوْ رَأَيْتَ فُلَانَا وَالسِّيَاطُ تَأْخُذُ مِنْهُ، قَالُوا: وَهَذَا الْحَذْفُ أَفْخَمُ وَأَعْظَمُ لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَذْهَبُ خَاطِرُ الْمُخَاطَبِ إِلَى كُلِّ ضَرْبٍ مِنَ الْوَعِيدِ فَيَكُونُ الْخَوْفُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ مِمَّا إِذَا كَانَ عُيِّنَ لَهُ ذَلِكَ الْوَعِيدُ.
BİRİNCİ İHTİMAL: { وَلَوْ يَرَى } kelimesinin alttan noktalı ye ile, { أَنَّ } lafzının hemzesinin fethasıyla okunmasıdır. Buradaki vecih şudur: { يَرَوْنَ } fiilini { الْقُوَّةَ } lafzında amel ettirmişlerdir ve takdiri: 'Ve şayet bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu görselerdi' şeklindedir. Anlamı ise: Zulmedenler Allah'ın azabının şiddetini ve kuvvetini görselerdi O'ndan başka ortaklar edinmezlerdi, demektir. Buna göre 'lev' (لَوْ) edatının cevabı mahzuftur. Bu durum Tenzil'de pek çoktur; nitekim: { وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ } “Ateşin başında durduruldukları zaman bir görsen!” [el-En‘âm 27], { وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ } “O zalimleri ölümün şiddetli halleri içindeyken bir görsen!” [el-En‘âm 93] ve { وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ } “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü bir Kur'an olsaydı...” [er-Ra‘d 31] kavillerinde böyledir. Nitekim Araplar: 'Falanı kamçılar döverken bir görseydin!' derler. Âlimler şöyle demiştir: Bu hazif daha heybetli ve daha büyüktür; çünkü bu takdire göre muhatabın zihni tehdidin her türlüsüne gider, dolayısıyla bu takdirdeki korku, o tehdit kendisine tayin ve tahsis edilmiş olandan [daha şiddetli] olur.
الِاحْتِمَالُ الثَّانِي: أَنْ يُقْرَأَ بِالْيَاءِ الْمَنْقُوطَةِ مِنْ تَحْتُ مَعَ كَسْرِ الْهَمْزَةِ مِنْ (إِنَّ) وَالتَّقْدِيرُ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا عَجْزَهُمْ حَالَ مُشَاهَدَتِهِمْ عَذَابَ اللَّهِ لَقَالُوا: إِنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ.
İKİNCİ İHTİMAL: Alttan noktalı ye ile ve { إِنَّ } lafzının hemzesinin kesresiyle okunmasıdır. Takdiri şöyledir: Zulmedenler Allah'ın azabını müşahede ettikleri sırada kendi acizliklerini görselerdi, elbette 'Bütün kuvvet Allah'a aittir' derlerdi.
الِاحْتِمَالُ الثَّالِثُ: أَنْ تُقْرَأَ بِالتَّاءِ الْمَنْقُوطَةِ مِنْ فَوْقُ، مَعَ فَتْحِ الْهَمْزَةِ مِنْ (أَنَّ) وَهِيَ قِرَاءَةُ نَافِعٍ وَابْنِ عَامِرٍ قَالَ الْفَرَّاءُ: الْوَجْهُ فِيهِ تَكْرِيرُ الرُّؤْيَةِ وَالتَّقْدِيرُ فِيهِ وَلَوْ تَرَى الَّذِينَ ظلموا إذا يَرَوْنَ الْعَذَابَ تَرَى أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا.
ÜÇÜNCÜ İHTİMAL: Üstten noktalı te ile ve { أَنَّ } lafzının hemzesinin fethasıyla okunmasıdır ki bu, Nâfi‘ ve İbn Âmir'in kıraatidir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Buradaki vecih görme fiilinin tekrar edilmesidir ve takdiri şöyledir: Zulmedenleri azabı gördükleri zaman bir görsen, bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu görürsün.
الِاحْتِمَالُ الرَّابِعُ: أَنْ يُقْرَأَ بِالتَّاءِ الْمَنْقُوطَةِ مِنْ فَوْقُ، مَعَ كَسْرِ الْهَمْزَةِ، وَتَقْدِيرُهُ: وَلَوْ تَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ لَقُلْتَ إِنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا، وَهَذَا أَيْضًا تَأْوِيلٌ ظَاهِرٌ جَيِّدٌ.
DÖRDÜNCÜ İHTİMAL: Üstten noktalı te ile ve hemzenin kesresiyle okunmasıdır. Takdiri: 'Zulmedenleri azabı gördükleri zaman bir görseydin, muhakkak ki bütün kuvvet Allah'a aittir derdin' şeklindedir. Bu da gayet açık ve güzel bir tevildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنْ قِيلَ: كَيْفَ جَاءَ قَوْلُهُ: وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا وَهُوَ مُسْتَقْبَلٌ مَعَ قَوْلِهِ: إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ وَ (إِذْ) لِلْمَاضِي؟ قُلْنَا: إِنَّمَا جَاءَ عَلَى لَفْظِ الْمُضِيِّ لِأَنَّ وُقُوعَ السَّاعَةِ قَرِيبٌ، قَالَ تَعَالَى: وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ [النَّحْلِ: ٧٧] وَقَالَ: لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ [الشُّورَى: ١٧] وَكُلُّ مَا كَانَ قَرِيبَ الْوُقُوعِ فَإِنَّهُ يَجْرِي مَجْرَى مَا وَقَعَ وَحَصَلَ وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ قَالَ تَعَالَى: وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ [الْأَعْرَافِ: ٤٤] وَقَوْلُ الْمُقِيمِ: قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ يَقُولُ ذَلِكَ قَبْلَ إِيقَاعِهِ التَّحْرِيمَ لِلصَّلَاةِ لِقُرْبِ ذَلِكَ وَقَدْ جَاءَ كَثِيرٌ فِي التَّنْزِيلِ مِنْ هَذَا الْبَابِ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا [الْأَنْعَامِ: ٢٧] ، وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ [سبأ: ٣١] ، وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا [سَبَأٍ: ٥١] ، وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى [الأنفال: ٥٠] .
İKİNCİ MESELE: Eğer: '{ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } kavli gelecek zaman (müstakbel) olduğu halde, geçmiş zaman için kullanılan 'iz' (إِذْ) edatıyla birlikte { إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ } şeklinde nasıl gelmiştir?' denilirse, biz deriz ki: Kıyametin kopması yakın olduğu için geçmiş zaman lafzıyla gelmiştir. Nitekim Yüce Allah: { وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ } “Kıyametin kopması ise ancak bir göz kırpması gibi veya daha da yakındır” [en-Nahl 77] ve: { لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ } “Belki de o saat yakındır” [eş-Şûrâ 17] buyurmuştur. Gerçekleşmesi yakın olan her şey, vaki olmuş ve gerçekleşmiş hükmündedir. Bu tevile binaen Yüce Allah: { وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ } “Cennet ehli seslendi” [el-A‘râf 44] buyurmuştur. Namaz için kamet getiren kimsenin: 'Kad kāmeti's-salâh' (Namaz başladı) demesi de namazın tahrimesini getirmeden önce, vaktin yakınlığından ötürüdür. Tenzil'de bu kabilden pek çok örnek gelmiştir; nitekim Yüce Allah: { وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا } “Durduruldukları zaman bir görsen!” [el-En‘âm 27], { وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ } “O zalimleri bir görsen!” [Sebe 31], { وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا } “Korkuya kapıldıkları zaman bir görsen!” [Sebe 51] ve { وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى } “Canlarını alırken bir görsen!” [el-Enfâl 50] buyurmuştur.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٦٦ الى ١٦٧]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 166-167]
إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ (١٦٦) وَقالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ (١٦٧)
{ إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ (١٦٦) وَقالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ (١٦٧) } “Uyulanlar, kendilerine uyanlardan uzak durdukları, azabı gördükleri ve aralarındaki bütün bağlar koptuğu zaman! (166) Uyanlar şöyle derler: 'Keşke bizim için [dünyaya] bir dönüş olsaydı da onların bizden uzak durduğu gibi biz de onlardan uzak dursaydık!' Böylece Allah onlara amellerini, üzerlerine birer hasret olarak gösterecektir. Onlar ateşten çıkacak da değillerdir. (167)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ حَالَ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا بِقَوْلِهِ: وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ [البقرة: ١٦٥] عَلَى طَرِيقِ التَّهْدِيدِ زَادَ فِي هَذَا الْوَعِيدِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا فَبَيَّنَ أَنَّ الَّذِينَ أَفْنَوْا عُمْرَهُمْ عَلَى عِبَادَتِهِمْ وَاعْتَقَدُوا أَنَّهُمْ أَوْكَدُ أَسْبَابِ نَجَاتِهِمْ فإنهم يتبرءون
Bil ki Yüce Allah, Allah'tan başka ortaklar edinenlerin halini bir tehdit üslubuyla: { وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ } “O zulmedenler azabı görecekleri zaman... bir bilselerdi!” [el-Bakara 165] kavliyle beyan edince; Yüce Allah'ın: { إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا } “Uyulanlar, kendilerine uyanlardan uzak durdukları zaman” kavliyle bu tehdidi artırmıştır. Böylece ömürlerini kendilerine tapınmakla tüketen ve onların kendi kurtuluşlarının en sağlam sebepleri olduğuna inanan kimselerden, onların uzak duracaklarını beyan etmiştir.
مِنْهُمْ عِنْدَ احْتِيَاجِهِمْ إِلَيْهِمْ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً [الْعَنْكَبُوتِ: ٢٥] وَقَالَ أَيْضًا: الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ [الزُّخْرُفِ: ٦٧] وَقَالَ: كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها [الْأَعْرَافِ: ٣٨] وَحَكَى عَنْ إِبْلِيسَ أَنَّهُ قال: إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ [إبراهيم:
... onlara en muhtaç oldukları anda [onlardan uzak dururlar]. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: { يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً } “Birbirinizi inkâr edecek ve birbirinize lanet edeceksiniz” [el-Ankebût 25] kavlidir. Yine şöyle buyurmuştur: { الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ } “O gün dostlar, takva sahipleri hariç birbirine düşmandır” [ez-Zuhruf 67]. Şöyle de buyurmuştur: { كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها } “Her ümmet girdikçe yoldaşına lanet eder” [el-A‘râf 38]. İblis'ten de şöyle dediğini nakletmiştir: { إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ } “Şüphesiz ben, daha önce beni [Allah'a] ortak koşmanızı inkâr etmiştim” [İbrâhîm:
٢٢] وهاهنا مَسَائِلُ:
22]. Burada birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ: إِذْ تَبَرَّأَ قَوْلَانِ، الْأَوَّلُ: أَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ: إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ [البقرة: ١٦٥] .
Birinci Mesele: { إِذْ تَبَرَّأَ } “Uzak durdukları zaman” kavli hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bunun, { إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ } “Azabı gördükleri zaman” [el-Bakara 165] ifadesinden bedel olmasıdır.
الثَّانِي: أَنَّ عَامِلَ الْإِعْرَابِ فِي (إِذْ) مَعْنَى شَدِيدُ كَأَنَّهُ قَالَ: هُوَ شَدِيدُ الْعَذَابِ إِذْ تَبَرَّأَ يَعْنِي فِي وَقْتِ التَّبَرُّؤِ.
İkincisi: (İz / إِذْ) kelimesindeki irap amilinin "şedîd" anlamı olmasıdır; sanki şöyle demiştir: [Uzak durdukları vakit, yani] teberrî vaktinde O'nun azabı pek şiddetlidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ الْمَتْبُوعِينَ يَتَبَرَّءُونَ مِنَ الْأَتْبَاعِ ذَلِكَ الْيَوْمَ فَبَيَّنَ تَعَالَى مَا لِأَجْلِهِ يَتَبَرَّءُونَ مِنْهُمْ وَهُوَ عَجْزُهُمْ عَنْ تَخْلِيصِهِمْ مِنَ الْعَذَابِ الَّذِي رَأَوْهُ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ يَدْخُلُ فِي مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ لَمْ يَجِدُوا إِلَى تَخْلِيصِ أَنْفُسِهِمْ وَأَتْبَاعِهِمْ سَبَبًا، وَالْآيِسُ مِنْ كُلِّ وَجْهٍ يَرْجُو بِهِ الْخَلَاصَ مِمَّا نَزَلَ بِهِ وَبِأَوْلِيَائِهِ مِنَ الْبَلَاءِ يُوصَفُ بِأَنَّهُ تَقَطَّعَتْ بِهِ الْأَسْبَابُ وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِهَؤُلَاءِ الْمَتْبُوعِينَ عَلَى وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهُمُ السَّادَةُ وَالرُّؤَسَاءُ مِنْ مُشْرِكِي الْإِنْسِ، عَنْ قَتَادَةَ وَالرَّبِيعِ وَعَطَاءٍ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ شَيَاطِينُ الْجِنِّ الَّذِينَ صَارُوا مَتْبُوعِينَ لِلْكُفَّارِ بِالْوَسْوَسَةِ عَنِ السُّدِّيِّ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ شَيَاطِينُ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ. وَرَابِعُهَا: الْأَوْثَانُ الَّذِينَ كَانُوا يُسَمُّونَهَا بِالْآلِهَةِ وَالْأَقْرَبُ هُوَ الْأَوَّلُ لِأَنَّ الْأَقْرَبَ فِي الَّذِينَ اتَّبَعُوا أَنَّهُمُ الَّذِينَ يَصِحُّ مِنْهُمُ الْأَمْرُ وَالنَّهْيُ حَتَّى يُمْكِنَ أَنْ يُتَّبَعُوا وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِالْأَصْنَامِ، وَيَجِبُ أَيْضًا حَمْلُهُمْ عَلَى السَّادَةِ مِنَ النَّاسِ لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ يَصِحُّ وَصْفُهُمْ مِنْ عِظَمِهِمْ بِأَنَّهُمْ يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ دُونَ الشَّيَاطِينِ وَيُؤَكِّدُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا [الْأَحْزَابِ: ٦٧] ، وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ الْأَوَّلَ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ، وَالثَّانِي عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ أَيْ تَبَرَّأَ الْأَتْبَاعُ من الرؤساء.
İkinci Mesele: Ayetin manası, uyulan kimselerin o gün kendilerine uyanlardan uzak duracaklarıdır. Yüce Allah, onlardan uzak durmalarının sebebini açıklamıştır ki bu da gördükleri azaptan onları kurtarmaktan aciz olmalarıdır. Zira O'nun: { وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ } “Aralarındaki bütün bağlar koptu” kavlinin anlamına, kendilerini ve kendilerine uyanları kurtarmaya hiçbir sebep (yol) bulamamış olmaları da girer. Başına ve dostlarının başına gelen beladan kurtulmayı umduğu her cihetten ümidini kesen kimse, bağları/sebepleri kopmuş olarak nitelenir. Kendilerine uyulan bu kimselerden ne kastedildiği hususunda birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Bunların, insan müşriklerinin önderleri ve reisleri olduğudur; bu Katâde, er-Rebî‘ ve Atâ'dan [nakledilmiştir]. İkincisi: Kafirlerin vesvese yoluyla kendilerine uyduğu cin şeytanları olduğudur; bu es-Süddî'den [nakledilmiştir]. Üçüncüsü: Cin ve insan şeytanları olduğudur. Dördüncüsü: İlah olarak isimlendirdikleri putlar olduğudur. En uygun olanı birinci görüştür; çünkü { الَّذِينَ اتُّبِعُوا } “uyulanlar” ifadesine en uygun olanlar, kendilerine uyulabilmesi için emir ve nehiyleri geçerli olan kimselerdir, bu ise putlara uymaz. Ayrıca bunların insanlardan olan önderlere hamledilmesi gerekir; zira şeytanlar değil, ancak onlar büyüklüklerinden ötürü 'onları Allah'ı sever gibi severler' diye nitelenmeye uygundur. Bunu Yüce Allah'ın şu kavli de teyit etmektedir: { إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا } “Biz efendilerimize ve büyüklerimize itaat ettik, onlar da bizi yoldan saptırdılar” [el-Ahzâb 67]. Mücâhid, birinci fiili malum (etken), ikinci fiili ise meçhul (edilgen) okumuştur; yani uyanlar reislerden uzak durdular.
المسألة الثالثة: ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ التَّبَرُّؤِ وُجُوهًا. أَحَدَهَا: أَنْ يَقَعَ مِنْهُمْ ذَلِكَ بِالْقَوْلِ. وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ نُزُولُ الْعَذَابِ بِهِمْ، وَعَجْزُهُمْ عَنْ دَفْعِهِمْ عَنْ أنفسهم فكيف عن غيرهم فتبرؤا. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ ظَهَرَ فِيهِمُ النَّدَمُ عَلَى مَا كَانَ مِنْهُمْ مِنَ الْكُفْرِ بِاللَّهِ وَالْإِعْرَاضِ عَنْ أَنْبِيَائِهِ وَرُسُلِهِ فَسُمِّيَ ذَلِكَ النَّدَمُ تَبَرُّؤًا وَالْأَقْرَبُ هُوَ الْأَوَّلُ، لِأَنَّهُ هُوَ الْحَقِيقَةُ فِي اللَّفْظِ.
Üçüncü Mesele: Teberrî (uzak durma) tefsirinde birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Bunun onlardan sözlü olarak meydana gelmesidir. İkincisi: Azabın başlarına inmesi ve azabı kendilerinden savmaktan aciz kalmalarıdır; nitekim kendilerinden savamazlarken başkalarından nasıl savsınlar, dolayısıyla [fiilen] uzak durmuş olurlar. Üçüncüsü: Allah'ı inkâr etmelerinden, O'nun peygamberlerine ve elçilerine yüz çevirmelerinden ötürü kendilerinde pişmanlığın açığa çıkmasıdır; işte bu pişmanlığa teberrî adı verilmiştir. En uygun olanı birinci görüştür; zira lafızdaki hakikat manası odur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَرَأَوُا الْعَذابَ الْوَاوُ لِلْحَالِ، أي يتبرؤون فِي حَالِ رُؤْيَتِهِمُ الْعَذَابَ وَهَذَا أَوْلَى مِنْ سَائِرِ الْأَقْوَالِ، لِأَنَّ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ يَزْدَادُ الْهَوْلُ وَالْخَوْفُ.
Yüce Allah'ın: { وَرَأَوُا الْعَذابَ } “Azabı gördükleri zaman” kavline gelince, [başındaki] vav hali belirtir; yani azabı gördükleri halde uzak dururlar. Bu, diğer görüşlerden daha evladır; çünkü o durumda dehşet ve korku daha da artar.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın: { وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ } “Aralarındaki bütün bağlar koptuğu [zaman]” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ عُطِفَ عَلَى تَبَرَّأَ وَذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ الْأَسْبَابِ سَبْعَةَ أقوال. الأول: أنها المواصلات التي كانوا يتواصلان عَلَيْهَا، عَنْ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَالرَّبِيعِ. الثَّانِي: الْأَرْحَامُ الَّتِي كَانُوا يَتَعَاطَفُونَ بِهَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ جُرَيْجٍ. الثَّالِثُ: الْأَعْمَالُ الَّتِي كَانُوا يَلْزَمُونَهَا عَنِ ابْنِ زَيْدٍ وَالسُّدِّيِّ. وَالرَّابِعُ: الْعُهُودُ وَالْحِلْفُ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَهُمْ يَتَوَادُّونَ عَلَيْهَا، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. الْخَامِسُ: مَا كَانُوا يَتَوَاصَلُونَ بِهِ مِنَ الْكُفْرِ وَكَانَ بِهَا انْقِطَاعُهُمْ عَنِ الْأَصَمِّ.
Birinci Mesele: Bu [cümle], { تَبَرَّأَ } fiiline atfedilmiştir. "el-Esbâb" (bağlar/sebepler) tefsirinde yedi görüş zikretmişlerdir: Birincisi: Üzerinde birbirleriyle bağ kurdukları irtibatlardır; Mücâhid, Katâde ve er-Rebî‘den [nakledilmiştir]. İkincisi: Birbirlerine şefkat gösterdikleri akrabalık bağlarıdır; İbn Abbâs ve İbn Cüreyc'den [nakledilmiştir]. Üçüncüsü: Sıkı sıkıya sarıldıkları amellerdir; İbn Zeyd ve es-Süddî'den [nakledilmiştir]. Dördüncüsü: Aralarında bulunan ve üzerinde sevgileştikleri ahitler ve antlaşmalardır; İbn Abbâs'tan [nakledilmiştir]. Beşincisi: Küfürden ibaret olan ve kendisiyle el-Esamm'dan koptukları irtibatlardır.
السَّادِسُ: الْمَنَازِلُ الَّتِي كَانَتْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا عَنِ الضَّحَّاكِ وَالرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ. السَّابِعُ: أَسْبَابُ النَّجَاةِ تَقَطَّعَتْ عَنْهُمْ وَالْأَظْهَرُ دُخُولُ الْكُلِّ فِيهِ، لِأَنَّ ذَلِكَ كَالنَّفْيِ فَيَعُمُّ الْكُلَّ فَكَأَنَّهُ قَالَ: وَزَالَ عَنْهُمْ كُلُّ سَبَبٍ يُمْكِنُ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِهِ وأنهم
Altıncısı: Dünyada sahip oldukları konumlardır; Dahhâk ve er-Rebî‘ b. Enes'ten [nakledilmiştir]. Yedincisi: Kurtuluş sebeplerinin onlardan kopup gitmesidir. En zahir olanı, hepsinin buna dahil olmasıdır; zira bu nefy (olumsuzlama) gibidir, dolayısıyla her şeyi kapsar. Sanki şöyle demiştir: Kendisine tutunulabilecek her sebep onlardan yok olup gitmiştir ve onlar...
لَا يَنْتَفِعُونَ بِالْأَسْبَابِ عَلَى اخْتِلَافِهَا مِنْ مَنْزِلَةٍ وسبب ونسب وخلف وَعَقْدٍ وَعَهْدٍ، وَذَلِكَ نِهَايَةُ مَا يَكُونُ مِنَ الْيَأْسِ فَحَصَلَ فِيهِ التَّوْكِيدُ الْعَظِيمُ فِي الزَّجْرِ.
... makam, sebep, nesep, antlaşma, akit ve ahit gibi farklı türlerdeki sebeplerden hiçbir şekilde faydalanamazlar. Bu ise ye'sin (ümitsizliğin) son noktasıdır; dolayısıyla bunda caydırma adına çok büyük bir vurgu hâsıl olmuştur.
المسألة الثانية: الباء في قوله: بِهِمُ الْأَسْبابُ بمعنى (عن) كقوله تعالى: فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً [الْفُرْقَانِ: ٥٩] أَيْ عَنْهُ قَالَ عَلْقَمَةُ بْنُ عَبْدَةَ:
İkinci Mesele: { بِهِمُ الْأَسْبابُ } kavlindeki bâ (بِ) harfi, Yüce Allah'ın: { فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً } “Bunu bir bilene sor” [el-Furkān 59] kavlinde olduğu gibi "an" (عَنْ) [hakkında/ondan] anlamındadır; yani "ondan" demektir. Alkame b. Abede şöyle demiştir:
فَإِنْ تَسْأَلُونِي بِالنِّسَاءِ فَإِنَّنِي ... بَصِيرٌ بِأَدْوَاءِ النِّسَاءِ طَبِيبُ
"Bana kadınları soracak olursanız şüphesiz ben, / Kadınların dertlerini iyi gören usta bir tabibim."
أَيْ عَنِ النِّسَاءِ.
Yani kadınlar hakkında [sorarsanız].
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَصْلُ السَّبَبِ فِي اللُّغَةِ الْحَبْلُ قَالُوا: وَلَا يُدْعَى الْحَبْلُ سَبَبًا حَتَّى يَنْزِلَ وَيَصْعَدَ بِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّماءِ [الْحَجِّ: ١٥] ثُمَّ قِيلَ لِكُلِّ شَيْءٍ وَصَلْتَ بِهِ إِلَى مَوْضِعٍ أَوْ حَاجَةٍ تُرِيدُهَا سَبَبٌ. يُقَالُ: مَا بَيْنِي وَبَيْنَكَ سَبَبٌ أَيْ رَحِمٌ وَمَوَدَّةٌ، وَقِيلَ لِلطَّرِيقِ: سَبَبٌ لِأَنَّكَ بِسُلُوكِهِ تَصِلُ الْمَوْضِعَ الَّذِي تُرِيدُهُ، قَالَ تَعَالَى: فَأَتْبَعَ سَبَباً [الكهف: ٨٥] أي طريقا، وأسباب السموات: أَبْوَابُهَا لِأَنَّ الْوُصُولَ إِلَى السَّمَاءِ يَكُونُ بِدُخُولِهَا، قَالَ تَعَالَى مُخْبِرًا عَنْ فِرْعَوْنَ: لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ أَسْبابَ السَّماواتِ [غَافِرٍ: ٣٦، ٣٧] قَالَ زُهَيْرٌ:
Üçüncü Mesele: Sebebin (السَّبَب) dildeki aslı iptir. Dediler ki: İple inilip çıkılmadıkça ona sebep denmez. Yüce Allah'ın: { فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّماءِ } “Göğe bir ip uzatsın” [el-Hacc 15] kavli de bundandır. Sonra bir yere veya arzu ettiğin bir ihtiyaca kendisiyle ulaştığın her şeye sebep denmiştir. Şöyle denir: 'Benimle senin aranda bir sebep vardır', yani akrabalık ve sevgi bağı vardır. Yola da sebep denmiştir, çünkü ona girerek varmak istediğin yere ulaşırsın. Yüce Allah: { فَأَتْبَعَ سَبَباً } “O da bir yol tuttu” [el-Kehf 85] buyurmuştur; yani bir yol. Göklerin sebepleri (esbâbu's-semâvât) ise onun kapılarıdır; zira göğe ulaşmak o kapılardan girmekle olur. Yüce Allah Firavun'dan haber vererek: { لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ أَسْبابَ السَّماواتِ } “Belki o yollara, göklerin yollarına erişirim” [Gāfir 36-37] buyurmuştur. Züheyr şöyle demiştir:
وَمَنْ هَابَ أَسْبَابَ الْمَنَايَا تَنَالُهُ ... وَلَوْ رَامَ أَسْبَابَ السَّمَاءِ بِسُلَّمِ
"Kim ecel sebeplerinden korkarsa onlar yine de ona ulaşır, / Bir merdivenle göğün sebeplerine (yollarına) tırmanmak istese bile."
وَالْمَوَدَّةُ بَيْنَ الْقَوْمِ تُسَمَّى سَبَبًا لِأَنَّهُمْ بِهَا يَتَوَاصَلُونَ.
Topluluk arasındaki sevgiye de sebep denir; zira onunla birbirlerine bağlanırlar.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا فَذَلِكَ تَمَنٍّ مِنْهُمْ لِأَنْ يَتَمَكَّنُوا مِنَ الرَّجْعَةِ إِلَى الدُّنْيَا وَإِلَى حَالِ التَّكْلِيفِ فَيَكُونُ الاختيار إليهم حتى يتبرءون منهم في الدنيا كما تبرؤا مِنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَمَفْهُومُ الْكَلَامِ أَنَّهُمْ تَمَنَّوْا لَهُمْ فِي الدُّنْيَا مَا يُقَارِبُ الْعَذَابَ فَيَتَبَرَّءُونَ مِنْهُمْ وَلَا يُخَلِّصُونَهُمْ وَلَا يَنْصُرُونَهُمْ كَمَا فَعَلُوا بِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَتَقْدِيرُهُ: فَلَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ وَقَدْ دَهَمَهُمْ مِثْلُ هَذَا الخطب كما تبرؤا منا والحالة هذه لأنهم إن تمنوا التبرأ مِنْهُمْ مَعَ سَلَامَةٍ فَلَيْسَ فِيهِ فَائِدَةٌ.
Yüce Allah'ın: { وَقالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا } “Uyanlar şöyle derler: 'Keşke bizim için [dünyaya] bir dönüş olsaydı da onların bizden uzak durduğu gibi biz de onlardan uzak dursaydık!'” kavline gelince, bu onların dünyaya ve mükellefiyet haline dönmeye güç yetirebilmeyi temenni etmeleridir; ta ki tercih hakkı kendilerinde olsun da onların kıyamet gününde kendilerinden uzak durdukları gibi onlar da dünyada onlardan uzak dursunlar. Sözün mefhumu şudur: Onlar kıyamet gününde kendilerine yaptıkları gibi dünyada da başlarına azaba yakın bir hal gelmesini, kendilerinin de onlardan uzak durup onları kurtarmamalarını ve onlara yardım etmemelerini temenni etmişlerdir. Takdiri şöyledir: 'Keşke bizim için bir dönüş olsaydı da onlar şu haldeyken bizden uzak durdukları gibi, başlarına böylesi bir felaket çöktüğünde biz de onlardan uzak dursaydık.' Zira eğer esenlik içindeyken onlardan uzak durmayı temenni etmiş olsalardı bunda bir fayda olmazdı.
أَمَّا قَوْلُهُ: كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: { كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ } “Böylece Allah onlara amellerini, üzerlerine birer hasret olarak gösterecektir” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ: كَذلِكَ يُرِيهِمُ وَجْهَانِ. الْأَوَّلُ: كَتَبَرُّؤِ بَعْضِهِمْ مِنْ بَعْضٍ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ وَذَلِكَ لِانْقِطَاعِ الرَّجَاءِ مِنْ كُلِّ أَحَدٍ. الثَّانِي: كَمَا أَرَاهُمُ الْعَذَابَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ، لِأَنَّهُمْ أَيْقَنُوا بِالْهَلَاكِ.
Birinci Mesele: { كَذلِكَ يُرِيهِمُ } kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Birbirlerinden uzak durdukları gibi, herkesten ümit kesildiği için Allah da onlara amellerini hasretler olarak gösterir. İkincisi: Onlara azabı gösterdiği gibi helak olacaklarına kesin olarak inandıkları için amellerini de hasretler olarak gösterir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الْمُرَادِ بِالْأَعْمَالِ أَقْوَالٌ. الْأَوَّلُ: الطَّاعَاتُ يَتَحَسَّرُونَ لِمَ ضَيَّعُوهَا عَنِ السُّدِّيِّ. الثَّانِي:
İkinci Mesele: Amellerden ne kastedildiği hususunda görüşler vardır: Birincisi: İtaatlerdir; 'onları niçin zayi ettik' diye hasret çekerler; es-Süddî'den [nakledilmiştir]. İkincisi:
الْمَعَاصِي وَأَعْمَالُهُمُ الْخَبِيثَةُ عَنِ الرَّبِيعِ وَابْنِ زَيْدٍ يَتَحَسَّرُونَ لِمَ عَمِلُوهَا. الثَّالِثُ: ثَوَابُ طَاعَاتِهِمُ الَّتِي أَتَوْا بِهَا فَأَحْبَطُوهُ بِالْكُفْرِ عَنِ الْأَصَمِّ. الرَّابِعُ: أَعْمَالُهُمُ الَّتِي تَقَرَّبُوا بِهَا إِلَى رُؤَسَائِهِمْ مِنْ تَعْظِيمِهِمْ وَالِانْقِيَادِ لِأَمْرِهِمْ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ الْأَعْمَالُ الَّتِي اتَّبَعُوا فِيهَا السَّادَةَ، وَهُوَ كُفْرُهُمْ وَمَعَاصِيهِمْ، وَإِنَّمَا تَكُونُ حَسْرَةً بِأَنْ رَأَوْهَا فِي صَحِيفَتِهِمْ، وَأَيْقَنُوا بِالْجَزَاءِ عَلَيْهَا، وَكَانَ يُمْكِنُهُمْ تَرْكُهَا وَالْعُدُولُ إِلَى الطَّاعَاتِ، وَفِي هَذَا الْوَجْهِ الْإِضَافَةُ حَقِيقِيَّةٌ لِأَنَّهُمْ عَمِلُوهَا، وَفِي الثَّانِي مَجَازٌ بِمَعْنَى لَزِمَهُمْ فَلَمْ يَقُومُوا بِهِ.
Günahlar ve çirkin amelleridir; er-Rebî‘ ve İbn Zeyd'den [nakledilmiştir]; 'onları niçin işledik' diye hasret çekerler. Üçüncüsü: Yaptıkları fakat küfürle boşa çıkardıkları itaatlerinin sevabıdır; el-Esamm'dan [nakledilmiştir]. Dördüncüsü: Onları yüceltmek ve emirlerine boyun eğmek suretiyle reislerine yakınlaşmak için yaptıkları amelleridir. Zahir olan, önderlere uydukları amellerin kastedildiğidir ki bu da onların küfürleri ve günahlarıdır. Bunun hasret olması ise ancak onları amel defterlerinde görmeleri, cezalandırılacaklarına kesin olarak inanmaları ve aslında bunları terk edip itaatlere yönelmenin ellerinde olması sebebiyledir. Bu vecihte [amellerin onlara] izafeti hakikidir, zira onları bizzat işlemişlerdir. İkincisinde ise mecazdır; yani üzerlerine farz kılındığı halde yerine getirmedikleri ameller demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: حَسَرَاتٌ ثَالِثُ مَفَاعِيلِ: رَأَى.
Üçüncü Mesele: { حَسَراتٍ } kelimesi, "raâ" (رَأَى) fiilinin üçüncü mefulüdür.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: الْحَسْرَةُ شِدَّةُ النَّدَامَةِ حَتَّى يَبْقَى النَّادِمُ كَالْحَسِيرِ مِنَ الدَّوَابِّ، وَهُوَ الَّذِي لَا مَنْفَعَةَ فِيهِ، يُقَالُ: حَسِرَ فُلَانٌ يَحْسِرُ حَسْرَةً وَحَسْرًا إِذَا اشْتَدَّ نَدَمُهُ عَلَى أَمْرٍ فَاتَهُ، وَأَصْلُ الْحَسْرِ الْكَشْفُ، يُقَالُ:
Dördüncü Mesele: ez-Zeccâc şöyle demiştir: Hasret (الْحَسْرَةُ), pişman olan kimsenin binek hayvanlarından "hasîr" (yorgunluktan bitap düşmüş), yani kendisinde hiçbir fayda kalmamış binek gibi kalacağı derecedeki şiddetli pişmanlıktır. Bir kimsenin elinden kaçırdığı bir şeye pişmanlığı son derece arttığında: 'Hasira fulânun yahseru hasraten ve hasran' denir. "Hasr" (الْحَسْرُ) kelimesinin aslı açmaktır (keşfetmektir). Şöyle denir:
حَسَرَ عَنْ ذِرَاعَيْهِ أَيْ كَشَفَ وَالْحَسْرَةُ انْكِشَافٌ عَنْ حَالِ النَّدَامَةِ، وَالْحُسُورُ: الْإِعْيَاءُ لِأَنَّهُ انْكِشَافُ الْحَالِ عَمَّا أَوْجَبَهُ طُولُ السَّفَرِ، قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَلا يَسْتَحْسِرُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٩] وَالْمِحْسَرَةُ الْمِكْنَسَةُ لِأَنَّهَا تَكْشِفُ عَنِ الْأَرْضِ، وَالطَّيْرُ تَنْحَسِرُ لِأَنَّهَا تَنْكَشِفُ بِذَهَابِ الرِّيشِ.
'Kollarını sıvadı/açtı' anlamında "hasera an zirâayh" denir. Hasret (el-hasreh) ise pişmanlık halinin açığa çıkmasıdır. "Hüsûr" (الْحُسُورُ) ise yorgunluk/bitkinliktir; çünkü o, uzun yolculuğun gerektirdiği halin açığa çıkmasıdır. Nitekim Yüce Allah: { وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَلا يَسْتَحْسِرُونَ } “O'nun katındakiler O'na ibadetten büyüklenmezler ve yorulup bıkmazlar” [el-Enbiyâ 19] buyurmuştur. Süpürgeye de yeri açığa çıkardığı için "mihsere" (الْمِحْسَرَةُ) denir. Kuşlar da tüyleri dökülüp çıplak kaldığı zaman "tenhasiru" denir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ فَقَدِ احْتَجَّ بِهِ الْأَصْحَابُ عَلَى أَنَّ أَصْحَابَ الْكَبِيرَةِ مِنْ أَهْلِ الْقِبْلَةِ يَخْرُجُونَ مِنَ النَّارِ فَقَالُوا: إِنَّ قَوْلَهُ وَما هُمْ تَخْصِيصٌ لَهُمْ بِعَدَمِ الْخُرُوجِ عَلَى سَبِيلِ الْحَصْرِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ عَدَمُ الْخُرُوجِ مَخْصُوصًا بِهِمْ، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَكْشِفُ عَنِ الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ: وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ يَصْلَوْنَها يَوْمَ الدِّينِ وَما هُمْ عَنْها بِغائِبِينَ [الانفطار: ١٤- ١٦] وثبت أن المراد بالفجار هاهنا الكفار لدلالة هذه الآية عليه.
Yüce Allah'ın: { وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ } “Onlar ateşten çıkacak da değillerdir” kavline gelince; Ashabımız (Ehl-i Sünnet alimleri), kıble ehlinden büyük günah işleyenlerin cehennemden çıkacaklarına dair bununla delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: O'nun { وَما هُمْ } “Onlar [çıkacak değillerdir]” kavli, hasr (sınırlama) yoluyla cehennemden çıkmamayı onlara tahsis etmektedir; bu yüzden çıkmamanın onlara mahsus olması gerekir. Bu ayet, O'nun şu kavminden ne kastedildiğini de açığa çıkarmaktadır: { وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ يَصْلَوْنَها يَوْمَ الدِّينِ وَما هُمْ عَنْها بِغائِبِينَ } “Şüphesiz günahkarlar cehennemdedirler; ceza gününde oraya girerler ve onlar oradan kaybolup gidecek de değillerdir” [el-İnfitâr 14-16]. Böylece bu ayetin delaletiyle buradaki "füccâr"dan maksadın kafirler olduğu sabit olmuştur.
تم الجزء الرابع، ويليه الجزء الخامس، وأوله قوله تعالى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً
Dördüncü cüz tamamlandı. Bunu beşinci cüz takip eder; onun başı da Yüce Allah'ın şu kavlidir: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً } “Ey insanlar! Yeryüzünde bulunan şeylerden helal ve temiz olarak yiyin”.
الجزء الخامس
Beşinci Cüz
[تتمة سورة البقرة]
[Bakara Suresinin Devamı]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٦٨ الى ١٦٩]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 168-169]
يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالاً طَيِّباً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٦٨) إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (١٦٩)
{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالاً طَيِّباً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٦٨) إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (١٦٩) } “Ey insanlar! Yeryüzünde bulunan şeylerden helal ve temiz olarak yiyin. Şeytanın adımlarına uymayın; çünkü o, sizin için apaçık bir düşmandır. (168) O size ancak kötülüğü, hayâsızlığı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi emreder. (169)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ التَّوْحِيدَ وَدَلَائِلَهُ، وَمَا لِلْمُوَحِّدِينَ مِنَ الثَّوَابِ وَأَتْبَعَهُ بِذِكْرِ الشِّرْكِ وَمَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا، وَيَتَّبِعُ رؤساء الكفرة أَتْبَعَ ذَلِكَ بِذِكْرِ إِنْعَامِهِ عَلَى الْفَرِيقَيْنِ وَإِحْسَانِهِ إِلَيْهِمْ وَأَنَّ مَعْصِيَةَ مَنْ عَصَاهُ وَكُفْرَ مَنْ كَفَرَ بِهِ لَمْ تُؤَثِّرْ فِي قَطْعِ إِحْسَانِهِ ونعمه عنهم، فقال: يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki Yüce Allah, tevhidi ve onun delillerini, muvahhidlerin kazanacağı sevapları beyan edip ardından şirki, Allah'tan başka ortak edinenleri ve kafirlerin reislerine uyanları zikredince; bunun peşinden her iki zümreye olan nimetlerini ve onlara lütufta bulunduğunu, Kendisine isyan edenin isyanının ve inkâr edenin küfrünün O'nun ihsanını ve nimetlerini onlardan kesmeye etki etmediğini zikretmiş ve şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ } “Ey insanlar! Yeryüzünde bulunan şeylerden yiyin”. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي الَّذِينَ حَرَّمُوا عَلَى أَنْفُسِهِمُ السَّوَائِبَ وَالْوَصَائِلَ وَالْبَحَائِرَ وَهُمْ قَوْمٌ مِنْ ثَقِيفٍ وَبَنِي عَامِرِ بْنِ صَعْصَعَةَ وَخُزَاعَةَ وَبَنِي مُدْلِجٍ.
Birinci Mesele: İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu ayet, sâibe, vasîle ve bahîreleri kendilerine haram kılan kimseler hakkında inmiştir; bunlar Sakîf, Benî Âmir b. Sa‘saa, Huzâa ve Benî Müdlic'den bir topluluktur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْحَلَالُ الْمُبَاحُ الَّذِي انْحَلَّتْ عُقْدَةُ الْحَظْرِ عَنْهُ وَأَصْلُهُ مِنَ الْحَلِّ الَّذِي هُوَ نَقِيضُ الْعَقْدِ وَمِنْهُ: حَلَّ بِالْمَكَانِ إِذَا نَزَلَ بِهِ، لِأَنَّهُ حَلُّ شَدِّ الِارْتِحَالِ لِلنُّزُولِ وَحَلَّ الدَّيْنُ إِذَا وَجَبَ لِانْحِلَالِ الْعُقْدَةِ بِانْقِضَاءِ الْمُدَّةِ، وحل من إحرامه، لأنه حل عقيدة الْإِحْرَامِ، وَحَلَّتْ عَلَيْهِ الْعُقُوبَةُ، أَيْ وَجَبَتْ لِانْحِلَالِ الْعُقْدَةِ بِالْمَانِعَةِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْحُلَّةُ الْإِزَارُ وَالرِّدَاءُ، لِأَنَّهُ يُحَلُّ عَنِ الطَّيِّ لِلُّبْسِ، وَمِنْ هَذَا تَحِلَّةُ الْيَمِينِ، لِأَنَّهُ عُقْدَةُ الْيَمِينِ تَنْحَلُّ بِهِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْحَرَامَ قَدْ يَكُونُ حَرَامًا لِخُبْثِهِ كَالْمَيْتَةِ وَالدَّمِ وَالْخَمْرِ، وَقَدْ يَكُونُ حَرَامًا لَا لِخُبْثِهِ، كَمِلْكِ الْغَيْرِ إِذَا لَمْ يَأْذَنْ فِي أَكْلِهِ فَالْحَلَالُ هُوَ الْخَالِي عَنِ الْقَيْدَيْنِ.
İkinci Mesele: Helal, üzerindeki yasaklık düğümü çözülmüş olan mübahtır. Aslı, bağlamanın (akdin) zıddı olan çözmekten (el-hall / الْحَلّ) gelir. Bir yere konakladığında söylenen 'Halle bi'l-mekân' ifadesi de bundandır; zira konaklamak için yolculuk yükünün bağını çözmektir. Süresi dolduğu için bağın çözülmesinden ötürü borç ödeme vakti geldiğinde 'Halle'd-deyn' denir. İhram bağını çözdüğü için ihramdan çıktığında 'Halle min ihrâmih' denir. Azaba mani olan bağın çözülmesinden ötürü ceza vacip olduğunda 'Hallet aleyhi'l-ukūbe' denir. İzar ve ridaya elbise (hulle / الْحُلَّة) denir; çünkü giymek için dürüldüğü yerden çözülür. Yemin kefareti (tahillete'l-yemîn) de bundandır; zira yemin bağı onunla çözülür. Bil ki haram, bazen leş, kan ve şarap gibi kendi pisliğinden ötürü haram olur; bazen de yemeye izin vermediği takdirde başkasının mülkü gibi kendi pisliğinden ötürü değil de [başka sebepten] haram olur. Helal ise bu iki kayıttan da arınmış olandır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ حَلالًا طَيِّباً إِنْ شِئْتَ نَصَبْتَهُ عَلَى الْحَالِ مِمَّا فِي الْأَرْضِ وَإِنْ شِئْتَ نَصَبْتَهُ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ.
Üçüncü Mesele: { حَلالاً طَيِّباً } kavlini dilersen { مِمَّا فِي الْأَرْضِ } ifadesinden hal olarak nasbedersin, dilersen meful olarak nasbedersin.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الطَّيِّبُ فِي اللُّغَةِ قَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى الطَّاهِرِ وَالْحَلَالُ يُوصَفُ بِأَنَّهُ طَيِّبٌ، لِأَنَّ الْحَرَامَ يُوصَفُ بِأَنَّهُ خَبِيثٌ قَالَ تَعَالَى: قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ [الْمَائِدَةِ: ١٠٠] وَالطَّيِّبُ فِي الْأَصْلِ هُوَ مَا يستلذ به ويسطاب وَوُصِفَ بِهِ الطَّاهِرُ وَالْحَلَالُ عَلَى جِهَةِ التَّشْبِيهِ، لِأَنَّ النَّجِسَ تَكْرَهُهُ النَّفْسُ فَلَا تَسْتَلِذُّهُ وَالْحَرَامُ غَيْرُ مُسْتَلَذٍّ، لِأَنَّ الشَّرْعَ يَزْجُرُ عَنْهُ وَفِي الْمُرَادِ بِالطَّيِّبِ فِي الْآيَةِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ الْمُسْتَلَذُّ لِأَنَّا لَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْحَلَالِ لَزِمَ التَّكْرَارُ فَعَلَى هَذَا إِنَّمَا يَكُونُ طَيِّبًا إِذَا كَانَ مِنْ جِنْسِ مَا يُشْتَهَى لِأَنَّهُ إِنْ تَنَاوَلَ مَا لَا شَهْوَةَ لَهُ فِيهِ عَادَ حَرَامًا وَإِنْ كَانَ يَبْعُدُ أَنْ يَقَعَ ذَلِكَ مِنَ الْعَاقِلِ إِلَّا عِنْدَ شُبْهَةٍ وَالثَّانِي: الْمُرَادُ مِنْهُ الْمُبَاحُ وَقَوْلُهُ يَلْزَمُ التَّكْرَارُ قُلْنَا: لَا نُسَلِّمُ فَإِنَّ قَوْلَهُ: حَلالًا الْمُرَادُ مِنْهُ مَا يَكُونُ جِنْسُهُ حَلَالًا وَقَوْلُهُ طَيِّباً الْمُرَادُ مِنْهُ لَا يَكُونُ مُتَعَلِّقًا بِهِ حَقُّ الْغَيْرِ فَإِنَّ أَكْلَ الْحَرَامِ وَإِنَّ اسْتِطَابَةَ الْآكِلِ فَمِنْ حَيْثُ يُفْضِي إِلَى الْعِقَابِ يَصِيرُ مَضَرَّةً وَلَا يَكُونُ مُسْتَطَابًا، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً [النساء: ١٠] .
Dördüncü Mesele: "et-Tayyib" (الطَّيِّب) dilde bazen temiz (tâhir) anlamında olur; helal de "tayyib" olarak nitelenir, çünkü haram "habis" (pis) olarak nitelenmektedir. Nitekim Yüce Allah: { قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ } “De ki: 'Pis olanla temiz olan bir olmaz'” [el-Mâide 100] buyurmuştur. Tayyib aslında lezzet alınan ve hoş bulunan şeydir; tâhir ve helal olan da benzetme yoluyla böyle nitelenmiştir, çünkü nefis necis olan şeyden tiksinir ve ondan lezzet almaz; haram olan şey de lezzet verici değildir, zira şeriat ondan meneder. Ayetteki "tayyib"den ne kastedildiği hususunda iki vecih vardır: Birincisi: Onun lezzet alınan şey olduğudur; zira biz bunu helal manasına hamledersek tekrar gerekir. Buna göre bir şey ancak iştah duyulan cinsten olduğunda "tayyib" olur; çünkü şayet iştahı çekmeyen bir şeyi yerse bu harama dönüşür, gerçi aklı başında bir kimseden bir şüphe hali dışında böyle bir şeyin sadır olması uzaktır. İkincisi: Ondan maksat mübahtır. 'Tekrar gerekir' sözüne karşılık deriz ki: Bunu kabul etmiyoruz; zira { حَلالاً } kavlinden maksat cinsinin helal olmasıdır, { طَيِّباً } kavlinden maksat ise ona başkasının hakkının taalluk etmemiş olmasıdır. Nitekim haram yemek, yiyene hoş gelse bile cezaya sürüklemesi bakımından bir zarar haline gelir ve hoş olmaz; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً } “Yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler, karınlarına ancak ateş doldururlar” [en-Nisâ 10].
أما قوله تعالى: لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın: { لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ } “Şeytanın adımlarına uymayın” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ، وَهِيَ إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ وَحَفْصٍ عَنْ عَاصِمٍ خُطُواتِ بِضَمِّ الْخَاءِ وَالطَّاءِ وَالْبَاقُونَ بِسُكُونِ الطَّاءِ، أَمَّا مَنْ ضَمَّ الْعَيْنَ فَلِأَنَّ الْوَاحِدَةَ خُطْوَةٌ فَإِذَا جَمَعْتَ حَرَّكْتَ الْعَيْنَ لِلْجَمْعِ، كَمَا فُعِلَ بِالْأَسْمَاءِ الَّتِي عَلَى هَذَا الْوَزْنِ نَحْوَ غُرْفَةٍ وَغُرُفَاتٍ، وَتَحْرِيكُ الْعَيْنِ لِلْجَمْعِ كَمَا فُعِلَ فِي نَحْوِ هَذَا الْجَمْعِ لِلْفَصْلِ بَيْنَ الِاسْمِ وَالصِّفَةِ، وَذَلِكَ أَنَّ مَا كَانَ اسْمًا جَمَعْتَهُ بِتَحْرِيكِ الْعَيْنِ نَحْوَ تَمْرَةٍ وَتَمَرَاتٍ وَغُرْفَةٍ وَغُرُفَاتٍ وَشَهْوَةٍ وَشَهَوَاتٍ، وَمَا كَانَ نَعْتًا جُمِعَ بِسُكُونِ الْعَيْنِ نَحْوَ ضَخْمَةٍ وَضَخْمَاتٍ وَعَبْلَةٍ وَعَبْلَاتٍ، وَالْخُطْوَةُ مِنَ الْأَسْمَاءِ لَا مِنَ الصِّفَاتِ فَيُجْمَعُ بِتَحْرِيكِ الْعَيْنِ، وَأَمَّا مَنْ خَفَّفَ الْعَيْنَ فَبَقَّاهُ عَلَى الْأَصْلِ وَطَلَبَ الْخِفَّةَ.
Birinci Mesele: İbn Âmir ve el-Kisâî —ki İbn Kesîr'den gelen iki rivayetten biri ile Âsım'dan Hafs rivayeti de böyledir— hâ ve tâ harflerinin zammeleriyle (Hutuvât / خُطُواتِ) şeklinde; diğer kıraat imamları ise tâ'nın sükûnuyla (Hutvât) okumuşlardır. Aynü'l-fiili (orta harfi) zammeli okuyana gelince; çünkü tekili "hutve"dir (خُطْوَة). Çoğul yaptığında, bu vezindeki isimlerde yapıldığı gibi "gurfe" ve "gurufât" örneğinde olduğu üzere çoğul için aynü'l-fiili harekeli kılarsın. Bu tür çoğullarda yapıldığı gibi çoğul için aynü'l-fiilin harekelenmesi isim ile sıfatın arasını ayırmak içindir. Şöyle ki: İsim olan kelimeleri aynü'l-fiilini harekeleyerek çoğul yaparsın; "temre" - "temerât", "gurfe" - "gurufât", "şehve" - "şehevât" gibi. Sıfat olanları ise aynü'l-fiilin sükûnuyla çoğul yaparsın; "dahme" - "dahmât", "able" - "ablât" gibi. "Hutve" kelimesi sıfatlardan değil isimlerdendir; bu yüzden aynü'l-fiili harekelenerek çoğul yapılır. Aynü'l-fiili hafifleten (sakin kılan) ise onu aslı üzere bırakmış ve hafifliği talep etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ فِيمَا رَوَاهُ عَنْهُ الْجُبَّائِيُّ الْخَطْوَةُ وَالْخُطْوَةُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ وَحُكِيَ عَنِ الْفَرَّاءِ:
İkinci Mesele: İbnü's-Sikkît, el-Cübbâî'nin kendisinden rivayet ettiğine göre: 'Hatve' (الْخَطْوَةُ) ile 'hutve' (الْخُطْوَةُ) aynı anlamdadır, demiştir. el-Ferrâ'dan ise şöyle nakledilmiştir:
خَطَوْتُ خَطْوَةً وَالْخُطْوَةُ مَا بَيْنَ الْقَدَمَيْنِ كَمَا يُقَالُ: حَثَوْتُ حَثْوَةً، وَالْحُثْوَةُ اسْمٌ لِمَا تَحَثَّيْتَ، وَكَذَلِكَ غَرَفْتُ غَرْفَةً وَالْغُرْفَةُ اسْمٌ لِمَا اغْتَرَفْتَ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَالْخُطْوَةُ الْمَكَانُ الْمُتَخَطَّى كَمَا أَنَّ الْغُرْفَةَ هِيَ الشَّيْءُ الْمُغْتَرَفُ بِالْكَفِّ فَيَكُونُ الْمَعْنَى: لَا تَتَّبِعُوا سَبِيلَهُ وَلَا تَسْلُكُوا طَرِيقَهُ لِأَنَّ الْخُطْوَةَ اسْمُ مَكَانٍ، وَهَذَا قَوْلُ الزَّجَّاجِ وَابْنِ قُتَيْبَةَ فَإِنَّهُمَا قَالَا: خطوات الشيطان طرفه وَإِنْ جَعَلْتَ الْخَطْوَةَ بِمَعْنَى الْخُطْوَةِ كَمَا ذَكَرَهُ الْجُبَّائِيُّ فَالتَّقْدِيرُ: لَا تَأْتَمُّوا بِهِ وَلَا تَقْفُوا أَثَرَهُ وَالْمَعْنَيَانِ مُقَارِبَانِ وَإِنِ اخْتَلَفَ التَّقْدِيرَانِ هَذَا مَا يَتَعَلَّقُ بِاللُّغَةِ، وَأَمَّا الْمَعْنَى فَلَيْسَ مُرَادُ الله هاهنا مَا يَتَعَلَّقُ بِاللُّغَةِ بَلْ كَأَنَّهُ قِيلَ لِمَنْ أُبِيحَ لَهُ الْأَكْلُ عَلَى الْوَصْفِ الْمَذْكُورِ احْذَرْ أَنْ تَتَعَدَّاهُ إِلَى مَا يَدْعُوكَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ وَزَجْرُ الْمُكَلَّفِ بِهَذَا الْكَلَامِ عَنْ تَخَطِّي الْحَلَالِ إِلَى الشُّبَهِ كَمَا زَجَرَهُ عَنْ تَخَطِّيهِ إِلَى الْحَرَامِ لِأَنَّ الشَّيْطَانَ إِنَّمَا يُلْقِي إِلَى الْمَرْءِ مَا يَجْرِي مَجْرَى الشُّبْهَةِ فَيُزَيِّنُ بِذَلِكَ مَا لَا يَحِلُّ لَهُ فَزَجَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ ذَلِكَ، ثُمَّ بَيَّنَ الْعِلَّةَ فِي هَذَا/ التَّحْذِيرِ، وهو كونه عدوا مبنيا أَيْ مُتَظَاهِرٌ بِالْعَدَاوَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الشَّيْطَانَ الْتَزَمَ أُمُورًا سَبْعَةً فِي الْعَدَاوَةِ أَرْبَعَةٌ مِنْهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ [النِّسَاءِ: ١١٩] وَثَلَاثَةٌ مِنْهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ [الْأَعْرَافِ: ١٦، ١٧] فَلَمَّا الْتَزَمَ الشَّيْطَانُ هَذِهِ الْأُمُورَ كَانَ عَدُوًّا مُتَظَاهِرًا بِالْعَدَاوَةِ فَلِهَذَا وَصَفَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِذَلِكَ.
'Bir adım attım' anlamında "Hatavtü hatveten" denir, "el-hutve" ise iki ayak arasındaki mesafedir. Nitekim bir avuç avuçladığında "Hasevtü hasveten" denilmesi ve "el-husve"nin avuçladığın şeyin ismi olması; yine "Garaftü garfeten" denilmesi ve "el-gurfe"nin avuçla aldığın şeyin ismi olması gibidir. Durum böyle olunca "el-hutve", adım atılan yer olur; tıpkı "el-gurfe"nin avuçla alınan şey olması gibi. Bu durumda mana: 'Onun yoluna uymayın ve onun yolundan gitmeyin' şeklinde olur; çünkü "el-hutve" mekan ismidir. Bu, ez-Zeccâc ve İbn Kuteybe'nin görüşüdür; nitekim onlar: 'Şeytanın adımları onun yollarıdır' demişlerdir. Eğer el-Cübbâî'nin zikrettiği gibi "el-hatve"yi "el-hutve" anlamında kabul edersen takdir: 'Ona uymayın ve onun izinden gitmeyin' şeklinde olur. İki takdir farklı olsa da iki mana birbirine yakındır. Dil ile ilgili husus böyledir. Manaya gelince; Allah'ın buradaki muradı dil ile ilgili husus değildir. Bilakis zikredilen vasıfta kendisi için yeme mübah kılınan kimseye sanki şöyle denilmiştir: 'Şeytanın seni çağırdığı şeye geçmekten sakın.' Mükellefin bu sözle helali aşıp şüphelere geçmesi yasaklanmıştır; tıpkı harama geçmesinin yasaklandığı gibi. Çünkü şeytan insana ancak şüphe mesabesinde olan şeyleri telkin eder ve böylece ona helal olmayanı süsler; işte Yüce Allah bundan nehyetmiştir. Sonra bu sakındırmanın illetini beyan etmiş ki o da onun apaçık bir düşman (adüvvün mübîn / عدواً مبيناً), yani düşmanlığı aşikâr olan biri olmasıdır. Çünkü şeytan düşmanlık hususunda yedi şeyi taahhüt etmiştir. Bunlardan dördü Yüce Allah'ın şu kavlindedir: { وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ } “Onları mutlaka saptıracağım, onları boş kuruntularla avutacağım, onlara emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar, onlara emredeceğim de Allah'ın yaratışını değiştirecekler” [en-Nisâ 119]. Üçü ise Yüce Allah'ın şu kavlindedir: { لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ } “Onlar için Senin dosdoğru yolunun üzerine oturacağım. Sonra onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından sokulacağım. Sen de onların çoğunu şükredenler olarak bulamayacaksın” [el-A‘râf 16-17]. Şeytan bu hususları taahhüt edince düşmanlığı aşikâr bir düşman oldu; bundan ötürü Yüce Allah onu böyle niteledi.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ فَهَذَا كَالتَّفْصِيلِ لِجُمْلَةِ عَدَاوَتِهِ، وَهُوَ مُشْتَمِلٌ عَلَى أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ أَوَّلُهَا: السُّوءُ، وَهُوَ مُتَنَاوِلٌ جَمِيعَ الْمَعَاصِي سَوَاءٌ كَانَتْ تِلْكَ الْمَعَاصِي مِنْ أَفْعَالِ الْجَوَارِحِ أَوْ مِنْ أَفْعَالِ الْقُلُوبِ وَثَانِيهَا: الْفَحْشَاءُ وَهِيَ نَوْعٌ مِنَ السُّوءِ، لِأَنَّهَا أَقْبَحُ أَنْوَاعِهِ، وَهُوَ الَّذِي يُسْتَعْظَمُ وَيُسْتَفْحَشُ من المعاصي وثالثها: أَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ وَكَأَنَّهُ أَقْبَحُ أَنْوَاعِ الْفَحْشَاءِ، لِأَنَّهُ وَصْفُ اللَّهِ تَعَالَى بِمَا لَا يَنْبَغِي مِنْ أَعْظَمِ أَنْوَاعِ الْكَبَائِرِ، فَصَارَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ كَالتَّفْسِيرِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ فَيَدْخُلُ فِي الْآيَةِ أَنَّ الشَّيْطَانَ يَدْعُو إِلَى الصَّغَائِرِ وَالْكَبَائِرِ وَالْكُفْرِ وَالْجَهْلِ بالله، وهاهنا مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın: { إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “O size ancak kötülüğü, hayâsızlığı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi emreder” kavline gelince, bu onun düşmanlığının geneline bir detaylandırma gibidir ve üç hususu içermektedir: Birincisi: Kötülük (es-sû' / السُّوءُ); bu, ister azaların fiillerinden ister kalplerin fiillerinden olsun bütün günahları kapsar. İkincisi: Hayâsızlık (el-fahşâ' / الْفَحْشَاءُ); bu da kötülüğün bir türüdür, çünkü kötülüğün en çirkin türüdür ve günahlardan büyük ve çirkin görülenidir. Üçüncüsü: { وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizdir”; bu sanki hayâsızlığın en çirkin türüdür, çünkü Yüce Allah'ı yakışık almayan şeylerle nitelemek büyük günahların en büyüğündendir. Böylece bu cümle, Yüce Allah'ın: { وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ } “Şeytanın adımlarına uymayın” kavlinin bir tefsiri gibi oldu. Dolayısıyla şeytanın küçük günahlara, büyük günahlara, küfre ve Allah hakkında cehalete çağırdığı hususu bu ayetin kapsamına girer. Burada birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ أَمْرَ الشَّيْطَانِ وَوَسْوَسَتَهُ عِبَارَةٌ عَنْ هَذِهِ الْخَوَاطِرِ الَّتِي نَجِدُهَا مِنْ أَنْفُسِنَا، وَقَدِ اخْتَلَفَتِ النَّاسُ فِي هَذِهِ الْخَوَاطِرِ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: اخْتَلَفُوا فِي مَاهِيَّاتِهَا فَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّهَا حُرُوفٌ وَأَصْوَاتٌ
Birinci Mesele: Bil ki şeytanın emretmesi ve vesvesesi, kendi içimizde bulduğumuz bu hatıralardan (düşüncelerden/iç seslerden) ibarettir. İnsanlar bu hatıralar hakkında birkaç cihetten ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Bunların mahiyetleri hakkında ihtilaf ettiler; bazısı bunların gizli harfler ve sesler olduğunu söyledi...
خَفِيَّةٌ، وَقَالَ الْفَلَاسِفَةُ: إِنَّهَا تَصَوُّرَاتُ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ وَتَخَيُّلَاتُهَا عَلَى مِثَالِ الصُّوَرِ الْمُنْطَبِعَةِ فِي الْمَرَايَا، فَإِنَّ تِلْكَ الصُّوَرَ تُشْبِهُ تِلْكَ الْأَشْيَاءَ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ، وَإِنْ لَمْ تَكُنْ مُشَابِهَةً لَهَا فِي كُلِّ الْوُجُوهِ.
... Filozoflar ise bunların, aynalarda yansıyan sureler misali harflerin ve seslerin tasavvurları ve tahayyülleri olduğunu söylediler. Zira o sureler her yönden o şeylere benzemeseler bile bazı yönlerden benzerler.
وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: صُوَرُ هَذِهِ الْحُرُوفِ وَتَخَيُّلَاتُهَا هَلْ تُشْبِهُ هَذِهِ الْحُرُوفَ فِي كَوْنِهَا حُرُوفًا أَوْ لَا تُشْبِهُهَا؟ فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ فَصُوَرُ الْحُرُوفِ حُرُوفٌ، فَعَادَ الْقَوْلُ إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْخَوَاطِرَ أَصْوَاتٌ وَحُرُوفٌ خَفِيَّةٌ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي لَمْ تَكُنْ تَصَوُّرَاتُ هَذِهِ الْحُرُوفِ حُرُوفًا، لَكِنِّي أَجِدُ مِنْ نَفْسِي هَذِهِ الْحُرُوفَ وَالْأَصْوَاتَ مُتَرَتِّبَةً مُنْتَظِمَةً عَلَى حَسَبِ انْتِظَامِهَا فِي الْخَارِجِ، وَالْعَرَبِيُّ لَا يَتَكَلَّمُ فِي قَلْبِهِ إِلَّا بِالْعَرَبِيَّةِ، وَكَذَا الْعَجَمِيُّ، وَتَصَوُّرَاتُ هَذِهِ الْحُرُوفِ وَتَعَاقُبُهَا وَتَوَالِيهَا لَا يَكُونُ إِلَّا عَلَى مُطَابَقَةِ تَعَاقُبِهَا وَتَوَالِيهَا فِي الْخَارِجِ، فَثَبَتَ أَنَّهَا فِي أَنْفُسِهَا حُرُوفٌ وَأَصْوَاتٌ خَفِيَّةٌ وَثَانِيهَا: أَنَّ فَاعِلَ هَذِهِ الْخَوَاطِرِ مَنْ هُوَ؟ أَمَّا عَلَى أَصْلِنَا وَهُوَ أَنَّ خَالِقَ الْحَوَادِثِ بِأَسْرِهَا هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، فَالْأَمْرُ ظَاهِرٌ وَأَمَّا عَلَى أَصْلِ الْمُعْتَزِلَةِ فَهُمْ لَا يَقُولُونَ بِذَلِكَ، وَأَيْضًا فَلِأَنَّ الْمُتَكَلِّمَ عِنْدَهُمْ مَنْ فَعَلَ الْكَلَامَ فَلَوْ كَانَ فَاعِلُ هَذِهِ الْخَوَاطِرِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَفِيهَا مَا يَكُونُ كَذِبًا وَسُخْفًا، لَزِمَ كَوْنُ اللَّهِ مَوْصُوفًا بِذَلِكَ تَعَالَى اللَّهُ عَنْهُ، وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ فَاعِلَهَا هُوَ الْعَبْدُ، لِأَنَّ الْعَبْدَ قَدْ يَكْرَهُ حُصُولَ تِلْكَ الْخَوَاطِرَ، وَيَحْتَالُ فِي دَفْعِهَا عَنْ نَفْسِهِ مَعَ أَنَّهَا الْبَتَّةَ لَا تَنْدَفِعُ، بَلْ يَنْجَرُّ الْبَعْضُ إِلَى الْبَعْضِ عَلَى سبيل الاتصال، / فإذن لا بد هاهنا مِنْ شَيْءٍ آخَرَ، وَهُوَ إِمَّا الْمَلِكُ وَإِمَّا الشَّيْطَانُ، فَلَعَلَّهُمَا يَتَكَلَّمَانِ بِهَذَا الْكَلَامِ فِي أَقْصَى الدِّمَاغِ، وَفِي أَقْصَى الْقَلْبِ، حَتَّى إِنَّ الْإِنْسَانَ وَإِنْ كَانَ فِي غَايَةِ الصَّمَمِ، فَإِنَّهُ يَسْمَعُ هَذِهِ الْحُرُوفَ وَالْأَصْوَاتَ ثُمَّ إِنْ قُلْنَا بِأَنَّ الشَّيْطَانَ وَالْمَلِكَ ذَوَاتٌ قَائِمَةٌ بِأَنْفُسِهَا، غَيْرُ مُتَحَيِّزَةٍ الْبَتَّةَ، لَمْ يَبْعُدْ كَوْنُهَا قَادِرَةً عَلَى مِثْلِ هَذِهِ الْأَفْعَالِ، وَإِنْ قُلْنَا بِأَنَّهَا أَجْسَامٌ لَطِيفَةٌ لَمْ يَبْعُدْ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ:
Biri çıkıp şöyle diyebilir: Bu harflerin sureleri ve tahayyülleri, harf olmaları bakımından bu harflere benzer mi benzemez mi? Eğer birinci ihtimal geçerliyse harflerin sureleri de harftir; böylece söz yine bu hatıraların gizli sesler ve harfler olduğu noktasına döner. Eğer ikinci ihtimal geçerliyse bu harflerin tasavvurları harf olmaz; lakin ben kendi içimde bu harf ve seslerin dışarıdaki düzenlerine uygun olarak tertipli ve muntazam bir şekilde bulunduğunu hissediyorum. Bir Arap kalbinde ancak Arapça konuşur, Acem de böyledir. Bu harflerin tasavvurları, birbiri ardınca gelişi ve peş peşeliği ancak onların dışarıdaki peş peşeliğine ve ardışıklığına uygun olur. Böylece bunların kendi içlerinde gizli harfler ve sesler olduğu sabit oldu. İkincisi: Bu hatıraların faili kimdir? Bizim aslımıza göre —ki o da bütün yaratılmışların yaratıcısının Yüce Allah olduğudur— mesele açıktır. Mutezile'nin aslına göre ise onlar bunu söylemezler. Ayrıca onlara göre mütekellim (konuşan), kelamı bizzat işleyen kimsedir; şayet bu hatıraların faili Yüce Allah olsaydı —ki bunların içinde yalan ve saçmalık olanlar da vardır— Allah'ın bununla nitelenmesi gerekirdi, Allah bundan münezzehtir. Bunların failinin kul olduğunu söylemek de mümkün değildir; çünkü kul bazen bu hatıraların hâsıl olmasından hoşlanmaz ve bunları kendisinden defetmek için çareler arar, buna rağmen bunlar asla defolmaz, bilakis birbiri ardınca birbirini sürükler. Öyleyse burada başka bir şeyin bulunması zorunludur ki o da ya melektir ya da şeytandır. Belki de bu ikisi bu kelamı beynin en ücra köşesinde ve kalbin en derininde konuşmaktadır; öyle ki insan son derece sağır olsa bile bu harfleri ve sesleri duyar. Sonra eğer şeytanın ve meleğin kendi başına kaim, asla mekân tutmayan zatlar olduğunu söylersek onların bu tür fiillere kadir olmaları uzak görülmez. Eğer latif cisimler olduklarını söylersek şöyle denmesi de uzak görülmez:
إِنَّهَا وَإِنْ كَانَتْ لَا تَتَوَلَّجُ بَوَاطِنَ الْبَشَرِ إِلَّا أَنَّهُمْ يَقْدِرُونَ عَلَى إِيصَالِ هَذَا الْكَلَامِ إِلَى بَوَاطِنِ الْبَشَرِ، وَلَا بَعُدَ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ إِنَّهَا لِغَايَةِ لَطَافَتِهَا تَقْدِرُ عَلَى النُّفُوذِ فِي مَضَايِقِ بَاطِنِ الْبَشَرِ وَمَخَارِقِ جِسْمِهِ وَتُوصِلُ الْكَلَامَ إِلَى الأقصى قَلْبِهِ وَدِمَاغِهِ، ثُمَّ إِنَّهَا مَعَ لَطَافَتِهَا تَكُونُ مُسْتَحْكِمَةَ التَّرْكِيبِ، بِحَيْثُ يَكُونُ اتِّصَالُ بَعْضِ أَجْزَائِهِ بِالْبَعْضِ اتِّصَالًا لَا يَنْفَصِلُ، فَلَا جَرَمَ لَا يَقْتَضِي نُفُوذُهَا فِي هَذِهِ الْمَضَايِقِ وَالْمَخَارِقِ انْفِصَالَهَا وَتَفَرُّقَ أَجْزَائِهَا وَكُلُّ هَذِهِ الِاحْتِمَالَاتِ مِمَّا لَا دَلِيلَ عَلَى فَسَادِهَا وَالْأَمْرُ فِي مَعْرِفَةِ حَقَائِقِهَا عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى إِثْبَاتِ إِلْهَامِ الْمَلَائِكَةِ بِالْخَيْرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا [الْأَنْفَالِ: ١٢] أَيْ أَلْهِمُوهُمُ الثَّبَاتَ وَشَجِّعُوهُمْ عَلَى أَعْدَائِهِمْ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ مِنَ الْأَخْبَارِ
Onlar insanların içlerine bizzat girmeseler bile bu kelamı insanların içlerine ulaştırmaya güç yetirirler. Yine son derece latif olmalarından ötürü insanın içinin dar geçitlerine ve bedeninin deliklerine nüfuz etmeye, kelamı kalbinin ve beyninin en ücra yerine ulaştırmaya kadir olduklarının söylenmesi de uzak görülmez. Sonra onlar latif olmakla birlikte yapıları son derece sağlamdır; öyle ki parçalarından birinin diğeriyle irtibatı kopmayacak bir irtibattır. Dolayısıyla onların bu dar geçitlere ve deliklere nüfuz etmesi, onların kopmasını ve parçalarının dağılmasını gerektirmez. Bütün bu ihtimaller, geçersizliğine dair hiçbir delil bulunmayan şeylerdendir; bunların hakikatlerini bilmek ise Yüce Allah katındadır. Meleklerin hayır telkinini (ilhamını) ispat etmeye delalet eden hususlardan biri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا } “Hani Rabbin meleklere vahyediyordu: 'Şüphesiz Ben sizinleyim, iman edenlere sebat verin'” [el-Enfâl 12]; yani onlara sebatı ilham edin ve düşmanlarına karşı onları cesaretlendirin. Hadislerden de buna şu delalet eder:
قَوْلُهُ ﵊ «إِنَّ لِلشَّيْطَانِ لَمَّةً بِابْنِ آدَمَ وَلِلْمَلَكِ لَمَّةً»
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şu kavlidir: «Şüphesiz şeytanın Âdemoğluna bir teması (vesvesesi) vardır, meleğin de bir teması (ilhamı) vardır.»
وَفِي الْحَدِيثِ أَيْضًا «إِذَا وُلِدَ الْمَوْلُودُ لِبَنِي آدَمَ قَرَنَ إِبْلِيسُ بِهِ شَيْطَانًا وَقَرَنَ اللَّهُ بِهِ مَلَكًا، فَالشَّيْطَانُ جَاثِمٌ عَلَى أُذُنِ قَلْبِهِ الْأَيْسَرِ، وَالْمَلَكُ جَاثِمٌ عَلَى أُذُنِ قلبه الأيمن فهما يدعوانه»
Yine hadiste şöyle buyrulmuştur: «Âdemoğlundan bir çocuk doğduğu zaman İblis onun yanına bir şeytan verir, Allah da ona bir melek verir. Şeytan onun kalbinin sol kulağına tünemiştir, melek ise onun kalbinin sağ kulağına tünemiştir; ikisi de onu davet ederler.»
ومن صوفية والفلاسفة مَنْ فَسَّرَ الْمَلَكَ الدَّاعِيَ إِلَى الْخَيْرِ بِالْقُوَّةِ الْعَقْلِيَّةِ، وَفَسَّرَ الشَّيْطَانَ الدَّاعِيَ إِلَى الشَّرِّ بِالْقُوَّةِ والشهوانية والغضبية.
Tasavvuf ehlinden ve filozoflardan hayra çağıran meleği akli güçle tefsir eden, şerre çağıran şeytanı ise şehvet ve gazap gücüyle tefsir edenler olmuştur.
المسألة الثاني: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الشَّيْطَانَ لَا يَأْمُرُ إِلَّا بِالْقَبَائِحِ لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَهُ بِكَلِمَةِ إِنَّما وَهِيَ لِلْحَصْرِ، وَقَالَ بَعْضُ الْعَارِفِينَ: إِنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ يَدْعُو إِلَى الْخَيْرِ لَكِنْ لِغَرَضِ أَنْ يَجُرَّهُ مِنْهُ إِلَى الشَّرِّ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنْوَاعٍ: إِمَّا أَنْ يَجُرَّهُ مِنَ الْأَفْضَلِ إِلَى الْفَاضِلِ لِيَتَمَكَّنَ مِنْ أَنْ يُخْرِجَهُ مِنَ الْفَاضِلِ إِلَى الشَّرِّ، وَإِمَّا أَنْ يَجُرَّهُ مِنَ الْفَاضِلِ الْأَسْهَلِ إِلَى الْأَفْضَلِ الْأَشَقِّ لِيَصِيرَ ازْدِيَادُ الْمَشَقَّةِ سَبَبًا لِحُصُولِ النُّفْرَةِ عَنِ الطَّاعَةِ بِالْكُلِّيَّةِ.
İkinci Mesele: Ayet şeytanın ancak çirkin şeyleri emrettiğine delalet etmiştir; çünkü Yüce Allah bunu hasr (sınırlama) bildiren { إِنَّما } kelimesiyle zikretmiştir. Âriflerden bazıları şöyle demiştir: Şeytan bazen hayra çağırabilir, fakat maksadı onu hayırdan şerre çekmektir. Bu da birkaç türe ayrılır: Ya onu daha faziletliden (efdaldan) daha az faziletliye (fâdıla) çeker ki onu daha az faziletliden şerre çıkarabilme imkânı bulsun; ya da meşakkatin artması bütünüyle itaatten nefret etmeye sebep olsun diye onu daha kolay olan faziletliden daha meşakkatli olan en faziletliye çeker.