الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْمَذَاهِبِ الْفَاسِدَةِ بل
Üçüncü Mesele: Yüce Allah'ın: { وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi [emreder]” kavli bütün batıl mezhepleri, hatta
يَتَنَاوَلُ مُقَلِّدَ الْحَقِّ لِأَنَّهُ وَإِنْ كَانَ مُقَلِّدًا لِلْحَقِّ لَكِنَّهُ قَالَ مَا لَا يَعْلَمُهُ فَصَارَ مُسْتَحِقًّا لِلذَّمِّ لِانْدِرَاجِهِ تَحْتَ الذَّمِّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
hakkı taklit eden kimseyi de kapsar. Zira o, [benimsediği şeyde] hakkı taklit ediyor olsa bile bilmediği bir şeyi söylemiştir; dolayısıyla bu ayetteki yerginin kapsamına girmesi sebebiyle yerilmeyi hak etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: تَمَسَّكَ نُفَاةُ الْقِيَاسِ بِقَوْلِهِ: وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ وَالْجَوَابُ عَنْهُ: أَنَّهُ مَتَى قَامَتِ الدَّلَالَةُ عَلَى أَنَّ الْعَمَلَ بِالْقِيَاسِ وَاجِبٌ كَانَ الْعَمَلُ بِالْقِيَاسِ قَوْلًا عَلَى اللَّهِ بِمَا يَعْلَمُ لَا بِمَا لا يعلم.
Dördüncü Mesele: Kıyası reddedenler, { وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi [emreder]” kavline tutunmuşlardır. Buna cevap şudur: Kıyas ile amel etmenin vacip olduğuna dair delil ikame edildiği zaman, kıyasla amel etmek Allah hakkında bilinmeyen şeyi değil, bilinen şeyi söylemek olur.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٧٠]
[Bakara Suresi (2), Âyet 170]
وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ (١٧٠)
{ وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ (١٧٠) } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine uyun' denildiği zaman: 'Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız' derler. Peki ataları hiçbir şey akletmeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler olsalar da mı?”
اعْلَمْ أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: لَهُمُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ عَائِدٌ عَلَى «مَنْ» فِي قَوْلِهِ:
Bil ki [müfessirler] O'nun: { لَهُمُ } “onlara” kavlindeki zamir hususunda üç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir. Birincisi: Bu [zamir], Yüce Allah'ın şu kavlindeki «men (مَنْ)» lafzına dönmektedir:
مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً [الْبَقَرَةِ: ١٦٥] وَهُمْ مُشْرِكُو الْعَرَبِ، وَقَدْ سَبَقَ ذِكْرُهُمْ. وَثَانِيهَا: يَعُودُ عَلَى «الناس» في قوله: يا أَيُّهَا النَّاسُ [البقرة: ٢١] فَعَدَلَ عَنِ الْمُخَاطَبَةِ إِلَى الْمُغَايَبَةِ عَلَى طَرِيقِ الِالْتِفَاتِ مُبَالَغَةً فِي بَيَانِ ضَلَالِهِمْ، كَأَنَّهُ يَقُولُ لِلْعُقَلَاءِ: انْظُرُوا إِلَى هَؤُلَاءِ الْحَمْقَى مَاذَا يَقُولُونَ. وَثَالِثُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ، وَذَلِكَ حِينَ دَعَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ إِلَى الْإِسْلَامِ، فَقَالُوا: نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا، فَهُمْ كانوا خير مِنَّا، وَأَعْلَمَ مِنَّا، فَعَلَى هَذَا الْآيَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ، وَالْكِنَايَةُ فِي لَهُمُ تَعُودُ إِلَى غَيْرِ مَذْكُورٍ، إِلَّا أَنَّ الضَّمِيرَ قَدْ يَعُودُ عَلَى الْمَعْلُومِ، كَمَا يَعُودُ عَلَى الْمَذْكُورِ، ثُمَّ حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا وَفِيهِ مَسَائِلُ:
{ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً } “Allah'tan başka eşler edinen kimseler” [el-Bakara 165]. Bunlar Arap müşrikleridir ve zikirleri daha önce geçmiştir. İkincisi: { يا أَيُّهَا النَّاسُ } “Ey insanlar!” [el-Bakara 21] kavlindeki «en-Nâs» kelimesine dönmektedir. Onların sapıklıklarını beyan etmede mübalağa kastıyla iltifat yoluyla muhatap kipinden gaip kipine dönülmüştür; sanki akıl sahiplerine: 'Şu ahmaklara bakın, ne söylüyorlar!' denilmektedir. Üçüncüsü: İbn Abbâs şöyle demiştir: Resûlullah onları İslâm'a davet ettiği vakit yahudiler hakkında indi; onlar: 'Biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız; çünkü onlar bizden daha hayırlı ve bizden daha bilgili idiler' dediler. Buna göre ayet müstâkildir (yeni bir başlangıçtır) ve { لَهُمُ } kavlindeki kinaye (zamir) [lafzen] zikredilmemiş olana döner; ancak zamir, zikredilene döndüğü gibi malum olana da dönebilir. Sonra Yüce Allah onların: { بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا } “Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız” dediklerini nakletmiştir. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْكِسَائِيُّ يُدْغِمُ لَامَ «هَلْ» وَ «بَلْ» فِي ثَمَانِيَةِ أَحْرُفٍ: التَّاءُ كَقَوْلِهِ: بَلْ تُؤْثِرُونَ [الْأَعْلَى: ١٦] وَالنُّونُ بَلْ نَتَّبِعُ وَالثَّاءُ هَلْ ثُوِّبَ [الْمُطَفِّفِينَ: ٣٦] وَالسِّينُ بَلْ سَوَّلَتْ [يُوسُفَ: ١٨] وَالزَّايُ بَلْ زُيِّنَ [الرَّعْدِ: ٣٣] وَالضَّادُ بَلْ ضَلُّوا [الْأَحْقَافِ: ٢٨] وَالظَّاءُ بَلْ ظَنَنْتُمْ وَالطَّاءُ بَلْ طَبَعَ [النِّسَاءِ: ١٥٥] وَأَكْثَرُ الْقُرَّاءِ عَلَى الْإِظْهَارِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يُوَافِقُهُ فِي الْبَعْضِ، وَالْإِظْهَارُ هُوَ الْأَصْلُ.
Birinci Mesele: Kisâî, «hel (هَلْ)» ve «bel (بَلْ)» kelimelerinin lâm harfini sekiz harfe idgam eder (şeddeler): Tâ harfi, nitekim Yüce Allah'ın: { بَلْ تُؤْثِرُونَ } [el-A'lâ 16] kavlinde olduğu gibi; nûn harfi: { بَلْ نَتَّبِعُ }; sâ harfi: { هَلْ ثُوِّبَ } [el-Mutaffifîn 36]; sîn harfi: { بَلْ سَوَّلَتْ } [Yûsuf 18]; zâ harfi: { بَلْ زُيِّنَ } [er-Ra'd 33]; dâd harfi: { بَلْ ضَلُّوا } [el-Ahkâf 28]; zâ harfi: { بَلْ ظَنَنْتُمْ }; ve tı harfi: { بَلْ طَبَعَ } [en-Nisâ 155]. Kurrânın çoğunluğu ise izhar (açık okuma) üzerindedir; bazılarında ona muvafakat edenler de vardır; esas olan da izhardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَلْفَيْنا بِمَعْنَى وَجَدْنَا، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي آيَةٍ أُخْرَى بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا [لُقْمَانَ: ٢١] وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ [يُوسُفَ: ٢٥] وَقَوْلُهُ: إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آباءَهُمْ ضالِّينَ [الصَّافَّاتِ: ٦٩] .
İkinci Mesele: { أَلْفَيْنا } “bulduk”, [vecednâ (وَجَدْنَا)] manasındadır; nitekim Yüce Allah'ın diğer bir ayetteki: { بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا } “Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız” [Lokmân 21] kavli buna delildir. Yine Yüce Allah'ın: { وَأَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ } “Kapının yanında kadının efendisini buldular” [Yûsuf 25] kavli ile: { إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آباءَهُمْ ضالِّينَ } “Şüphesiz onlar atalarını sapıtmış kimseler olarak buldular” [es-Sâffât 69] kavli de buna delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَمَرَهُمْ بِأَنْ يَتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّه مِنَ الدَّلَائِلِ الْبَاهِرَةِ فَهُمْ قَالُوا لَا نَتَّبِعُ ذَلِكَ، وَإِنَّمَا نَتَّبِعُ آبَاءَنَا وَأَسْلَافَنَا، فَكَأَنَّهُمْ عَارَضُوا الدَّلَالَةَ بِالتَّقْلِيدِ، وَأَجَابَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ: أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Üçüncü Mesele: Ayetin manası şudur: Yüce Allah onlara indirdiği apaçık delillere uymalarını emretmiş, onlar ise: 'Buna uymayız; biz ancak atalarımıza ve geçmişlerimize uyarız' demişlerdir. Sanki delile karşı taklitle çıkmışlardır. Yüce Allah da onlara şu kavliyle cevap vermiştir: { أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ } “Peki ataları hiçbir şey akletmeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler olsalar da mı?”. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْوَاوُ فِي أَوَلَوْ وَاوُ الْعَطْفِ، دَخَلَتْ عَلَيْهَا هَمْزَةُ الِاسْتِفْهَامِ الْمَنْقُولَةُ إِلَى مَعْنَى التَّوْبِيخِ وَالتَّقْرِيعِ، وَإِنَّمَا جُعِلَتْ هَمْزَةُ الِاسْتِفْهَامِ لِلتَّوْبِيخِ، لِأَنَّهَا تَقْتَضِي الْإِقْرَارَ بِشَيْءٍ يَكُونُ الْإِقْرَارُ بِهِ فَضِيحَةً، كَمَا يَقْتَضِي الِاسْتِفْهَامُ الْإِخْبَارَ عَنِ الْمُسْتَفْهَمِ عَنْهُ.
Birinci Mesele: { أَوَلَوْ } ifadesindeki vâv atıf vâvıdır; başına kınama ve azarlama manasına nakledilmiş olan istifham (soru) hemzesi dahil olmuştur. İstifham hemzesi kınama için kılınmıştır, çünkü istifham nasıl sorulan şeyi haber vermeyi gerektiriyorsa, ikrar edilmesi rezalet olan bir şeyi ikrar etmeyi de öylece gerektirir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: تَقْرِيرُ هَذَا الْجَوَابِ مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنْ يُقَالَ لِلْمُقَلِّدِ: هَلْ تَعْتَرِفُ بِأَنَّ شَرْطَ جَوَازِ تَقْلِيدِ الْإِنْسَانِ أَنْ يَعْلَمَ كَوْنَهُ مُحِقًّا أَمْ لَا؟ فَإِنِ اعْتَرَفْتَ بِذَلِكَ لَمْ نَعْلَمْ جَوَازَ تَقْلِيدِهِ إِلَّا بَعْدَ أَنْ تَعْرِفَ كَوْنَهُ مُحِقًّا، فَكَيْفَ عَرَفْتَ أَنَّهُ مُحِقٌّ؟ وَإِنْ عَرَفْتَهُ بِتَقْلِيدِ آخَرَ لَزِمَ التَّسَلْسُلُ، وَإِنْ عَرَفْتَهُ بِالْعَقْلِ فَذَاكَ كَافٍ، فَلَا حَاجَةَ إِلَى التَّقْلِيدِ، وَإِنْ قُلْتَ:
İkinci Mesele: Bu cevabın ortaya konuluşu birkaç vecihtendir. Birincisi: Mukallide (taklit edene) şöyle denilir: 'Bir insanı taklit etmenin caiz olmasının şartının, onun hak üzere olduğunun bilinmesi olduğunu kabul ediyor musun, etmiyor musun?' Şayet bunu kabul edersen, onun hak üzere olduğunu bilmeden önce onu taklit etmenin caiz olduğunu bilemeyiz; öyleyse onun hak üzere olduğunu nasıl bildin? Eğer onu başka birini taklit ederek bildiysen teselsül gerekir; şayet onu akılla bildiysen bu yeterlidir, dolayısıyla taklide ihtiyaç kalmaz. Eğer:
لَيْسَ مِنْ شَرْطِ جَوَازِ تَقْلِيدِهِ أَنْ يُعْلَمَ/ كَوْنُهُ مُحِقًّا، فَإِذَنْ قَدْ جَوَّزْتَ تَقْلِيدَهُ، وَإِنْ كَانَ مُبْطِلًا فَإِذَنْ أَنْتَ عَلَى
'Onu taklit etmenin caiz olmasının şartı, onun hak üzere olduğunun bilinmesi değildir' dersen, o halde sen batıl üzere olsa bile onu taklit etmeyi caiz kılmış olursun. Bu durumda sen
تَقْلِيدِكَ لَا تَعْلَمُ أَنَّكَ مُحِقٌّ أَوْ مُبْطِلٌ وَثَانِيهَا: هَبْ أَنَّ ذَلِكَ الْمُتَقَدِّمَ كَانَ عَالِمًا بِهَذَا الشَّيْءِ إِلَّا أَنَّا لَوْ قَدَّرْنَا أَنَّ ذَلِكَ الْمُتَقَدِّمَ مَا كَانَ عَالِمًا بِذَلِكَ الشَّيْءِ قَطُّ وَمَا اخْتَارَ فِيهِ الْبَتَّةَ مَذْهَبًا، فَأَنْتَ مَاذَا كُنْتَ تَعْمَلُ؟ فَعَلَى تَقْدِيرِ أَنْ لَا يُوجَدَ ذَلِكَ الْمُتَقَدِّمُ وَلَا مَذْهَبُهُ كَانَ لَا بد من العدول إلى النظر فكذا هاهنا وَثَالِثُهَا: أَنَّكَ إِذَا قَلَّدْتَ مَنْ قَبْلَكَ، فَذَلِكَ الْمُتَقَدِّمُ كَيْفَ عَرَفْتَهُ؟ أَعَرَفْتَهُ بِتَقْلِيدٍ أَمْ لَا بِتَقْلِيدٍ؟ فَإِنْ عَرَفْتَهُ بِتَقْلِيدٍ لَزِمَ إِمَّا الدَّوْرُ وَإِمَّا التَّسَلْسُلُ، وَإِنْ عَرَفْتَهُ لَا بِتَقْلِيدٍ بَلْ بِدَلِيلٍ، فَإِذَا أَوْجَبْتَ تَقْلِيدَ ذَلِكَ الْمُتَقَدِّمِ وَجَبَ أَنْ تَطْلُبَ الْعِلْمَ بِالدَّلِيلِ لَا بِالتَّقْلِيدِ، لِأَنَّكَ لَوْ طَلَبْتَ بِالتَّقْلِيدِ لَا بِالدَّلِيلِ، مَعَ أَنَّ ذَلِكَ الْمُتَقَدِّمَ طَلَبَهُ بِالدَّلِيلِ لَا بِالتَّقْلِيدِ كُنْتَ مُخَالِفًا لَهُ، فَثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِالتَّقْلِيدِ يُفْضِي ثُبُوتُهُ إِلَى نَفْيِهِ فَيَكُونُ بَاطِلًا.
taklidin üzere hakta mısın yoksa batılda mısın bilemezsin. İkincisi: Farzet ki o önceki kişi bu şeyi biliyordu; ancak biz o önceki kişinin bu şeyi hiçbir zaman bilmediğini ve bu hususta kesinlikle bir mezhep benimsemediğini varsaysaydık, sen ne yapacaktın? O önceki kişinin ve mezhebinin bulunmadığı varsayıldığında nazar ve istidlâle (akıl yürütmeye) yönelmek zorunlu olacağına göre, burada da durum böyledir. Üçüncüsü: Sen senden öncekini taklit ettiğin zaman, o önceki kişiyi nasıl tanıdın? Onu taklitle mi bildin yoksa taklitsiz mi? Şayet onu taklitle bildiysen ya devir ya da teselsül gerekir. Şayet onu taklitle değil de delille bildiysen, o önceki kişiyi taklit etmeyi vacip gördüğünde, ilmi taklitle değil delille talep etmen gerekirdi; çünkü o önceki kişi bunu taklitle değil delille talep etmişken, sen delille değil taklitle talep etseydin ona muhalefet etmiş olurdun. Böylece sabit oldu ki taklidi savunmak, sübutunun kendi nefyine yol açması sebebiyle batıldır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِنَّمَا ذَكَرَ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ عَقِيبَ الزَّجْرِ عَنِ اتِّبَاعِ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ لَا فَرْقَ بَيْنَ مُتَابَعَةِ وَسَاوِسِ الشَّيْطَانِ، وَبَيْنَ متابعة التَّقْلِيدِ، وَفِيهِ أَقْوَى دَلِيلٍ عَلَى وُجُوبِ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ، وَتَرْكِ التَّعْوِيلِ عَلَى مَا يَقَعُ فِي الْخَاطِرِ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ، أَوْ عَلَى مَا يَقُولُهُ الْغَيْرُ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ.
Üçüncü Mesele: Yüce Allah bu ayeti, şeytanın adımlarına uymaktan sakındırmanın hemen ardından, şeytanın vesveselerine tabi olmak ile taklide tabi olmak arasında hiçbir fark olmadığına dikkat çekmek üzere zikretmiştir. Bunda nazar ve istidlâlin vücubuna, delilsiz olarak hatıra gelen şeye veya başkasının delilsiz olarak söylediği söze bel bağlamayı terk etmenin gerekliliğine dair en güçlü delil vardır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: لَا يَعْقِلُونَ شَيْئاً لَفْظٌ عَامٌّ، وَمَعْنَاهُ الْخُصُوصُ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَعْقِلُونَ كَثِيرًا مِنْ أُمُورِ الدُّنْيَا، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ ذِكْرِ الْعَامِّ مَعَ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْخَاصُّ.
Dördüncü Mesele: O'nun: { لَا يَعْقِلُونَ شَيْئاً } “hiçbir şey akletmeyen” kavli genel (âmm) bir lafızdır, manası ise özeldir (hâstır); çünkü onlar dünya işlerinden pek çok şeyi aklediyorlardı. Bu da kendisiyle özel mana kastedilmekle beraber genel lafzın zikredilmesinin caiz olduğuna delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ: لَا يَعْقِلُونَ شَيْئاً الْمُرَادُ أَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا مِنَ الدِّينِ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا يَهْتَدُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ لَا يَهْتَدُونَ إِلَى كَيْفِيَّةِ اكتسابه.
Beşinci Mesele: O'nun: { لَا يَعْقِلُونَ شَيْئاً } “hiçbir şey akletmeyen” kavlinden murat, onların dinden hiçbir şey bilmedikleridir. Yüce Allah'ın: { وَلا يَهْتَدُونَ } “ve doğru yolu bulamayan” kavlinden murat ise, onu kazanmanın keyfiyetine yol bulamadıklarıdır.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٧١]
[Bakara Suresi (2), Âyet 171]
وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِما لَا يَسْمَعُ إِلاَّ دُعاءً وَنِداءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (١٧١)
{ وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِما لَا يَسْمَعُ إِلاَّ دُعاءً وَنِداءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (١٧١) } “İnkâr edenlerin misali, sadece bir çağırma ve haykırmadan başkasını işitmeyen [hayvanlara] bağıran kimsenin misali gibidir. [Onlar] sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; bu yüzden akletmezler.”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنِ الْكُفَّارِ أَنَّهُمْ عِنْدَ الدُّعَاءِ إِلَى اتِّبَاعِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ تَرَكُوا النَّظَرَ وَالتَّدَبُّرَ، وَأَخْلَدُوا إِلَى التَّقْلِيدِ، وَقَالُوا: بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا [البقرة: ١٧٠] ضَرَبَ لَهُمْ هَذَا الْمَثَلَ تَنْبِيهًا لِلسَّامِعِينَ لَهُمْ أَنَّهُمْ إِنَّمَا وَقَعُوا فِيمَا وَقَعُوا فِيهِ بِسَبَبِ تَرْكِ الْإِصْغَاءِ، وَقِلَّةِ الِاهْتِمَامِ بِالدِّينِ، فَصَيَّرَهُمْ مِنْ هذا الوجه بمنزلة الْأَنْعَامِ، وَمِثْلُ هَذَا الْمَثَلِ يَزِيدُ السَّامِعَ مَعْرِفَةً بِأَحْوَالِ الْكُفَّارِ، وَيُحَقِّرُ إِلَى الْكَافِرِ نَفْسَهُ إِذَا سَمِعَ ذَلِكَ، فَيَكُونُ كَسْرًا لِقَلْبِهِ، وَتَضْيِيقًا لِصَدْرِهِ، حَيْثُ صَيَّرَهُ كَالْبَهِيمَةِ فَيَكُونُ فِي ذَلِكَ نِهَايَةُ الزَّجْرِ وَالرَّدْعِ لِمَنْ يَسْمَعُهُ عَنْ أَنْ يَسْلُكَ مثل طريقه في التقليد، وهاهنا مَسَائِلُ:
Bil ki Yüce Allah, kâfirlerin Allah'ın indirdiğine uymaya davet edildiklerinde nazar ve tefekkürü terk edip taklide sarıldıklarını ve: { بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا } “Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız” [el-Bakara 170] dediklerini nakledince; onları dinleyenlere, onların bu duruma ancak kulak vermeyi terk etmeleri ve dine az önem vermeleri sebebiyle düştüklerini bildirmek üzere onlara bu misali vermiş ve bu yönüyle onları hayvanlar mesabesinde kılmıştır. Böyle bir misal, dinleyenin kâfirlerin hallerine dair bilgisini artırır; kâfir bunu işittiğinde ise kendi nefsini küçük görür, nitekim kendisini hayvan gibi kıldığı için bu onun kalbini kırar ve göğsünü daraltır. Böylece bunu işiten kimse için taklit hususunda onların yoluna benzer bir yola girmekten son derece men ve sakındırma hasıl olur. Burada birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: نَعَقَ الرَّاعِي بِالْغَنَمِ إِذَا صاح بها وأما نعق الْغُرَابُ فَبِالْغَيْنِ الْمُعْجَمَةِ.
Birinci Mesele: Çoban koyunlara bağırdığı zaman [neaka'r-râî bi'l-ğanem (نَعَقَ الرَّاعِي بِالْغَنَمِ)] denir. Karganın ötüşü [ne'aka'l-gurâb (نَعَقَ الْغُرَابُ)] ise noktalı gayn harfiyledir [yani neğaqa (نَغَقَ)].
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِلْعُلَمَاءِ مِنْ أَهْلِ التَّأْوِيلِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ طَرِيقَانِ أَحَدُهُمَا: تَصْحِيحُ الْمَعْنَى بِالْإِضْمَارِ فِي الْآيَةِ وَالثَّانِي: إِجْرَاءُ الْآيَةِ عَلَى ظَاهِرِهَا مِنْ غَيْرِ إِضْمَارٍ، أَمَّا الَّذِينَ أَضْمَرُوا فَذَكَرُوا وُجُوهًا الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ الْأَخْفَشِ وَالزَّجَّاجِ وَابْنِ قُتَيْبَةَ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَمَثَلُ مَنْ يَدْعُو الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى الْحَقِّ كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ، فَصَارَ النَّاعِقُ الَّذِي هُوَ الرَّاعِي بمنزل الدَّاعِي إِلَى الْحَقِّ، وَهُوَ الرَّسُولُ ﵊ وَسَائِرُ الدُّعَاةِ إِلَى الْحَقِّ وَصَارَ الْكُفَّارُ بِمَنْزِلَةِ الْغَنَمِ الْمَنْعُوقِ بِهَا وَوَجْهُ التَّشْبِيهِ أَنَّ الْبَهِيمَةَ تَسْمَعُ الصَّوْتَ وَلَا تَفْهَمُ الْمُرَادَ، وَهَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ كَانُوا يَسْمَعُونَ صَوْتَ الرَّسُولِ وَأَلْفَاظَهُ، وَمَا كَانُوا يَنْتَفِعُونَ بِهَا وَبِمَعَانِيهَا لَا جَرَمَ حَصَلَ وَجْهُ التَّشْبِيهِ الثَّانِي: مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي دعاتهم آلِهَتَهُمْ مِنَ الْأَوْثَانِ كَمَثَلِ النَّاعِقِ فِي دُعَائِهِ مَا لَا يَسْمَعُ كَالْغَنَمِ، وَمَا يَجْرِي مَجْرَاهُ مِنَ الْكَلَامِ وَالْبَهَائِمُ لَا
İkinci Mesele: Tevil ehli âlimlerin bu ayette iki yolu vardır. Birincisi: Ayette takdir (idmâr) yaparak manayı tashih etmek. İkincisi: Ayeti takdir yapmaksızın zahiri üzere carî kılmak. Takdir yapanlara gelince, birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Ahfeş, Zeccâc ve İbn Kuteybe'nin görüşü olup sanki şöyle buyurmuştur: 'İnkâr edenleri hakka davet eden kimsenin misali, bağıran kimsenin misali gibidir.' Böylece bağıran kişi olan çoban, hakka davet eden -ki o Resûl (aleyhisselâm) ve diğer hak davetçileridir- mesabesinde olmuş; kâfirler de kendilerine bağırılan koyunlar mesabesinde olmuştur. Benzetme yönü şudur: Hayvan sesi işitir fakat muradı anlamaz. Bu kâfirler de Resûl'ün sesini ve lafızlarını işitiyor, fakat onlardan ve manalarından faydalanmıyorlardı; dolayısıyla benzetme yönü gerçekleşmiştir. İkincisi: İnkâr edenlerin putlardan olan ilahlarına dua etmelerindeki misali, koyunlar ve benzeri gibi sözü işitmeyen şeylere dua eden bağıranın misali gibidir; hayvanlar ise
تَفْهَمُ: فَشَبَّهُ الْأَصْنَامَ فِي أَنَّهَا لَا تَفْهَمُ بِهَذِهِ الْبَهَائِمِ، فَإِذَا كَانَ لَا شَكَّ أَنَّ هاهنا الْمَحْذُوفَ هُوَ الْمَدْعُوُّ، وَفِي الْقَوْلِ الَّذِي قَبْلَهُ الْمَحْذُوفُ هُوَ الدَّاعِي، وَفِيهِ سُؤَالٌ، وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: إِلَّا دُعاءً وَنِداءً لَا يُسَاعِدُ عَلَيْهِ لِأَنَّ الْأَصْنَامَ لَا تَسْمَعُ شَيْئًا الثَّالِثُ: قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي دُعَائِهِمْ آلِهَتَهُمْ كَمَثَلِ النَّاعِقِ فِي دُعَائِهِ عِنْدَ الْجَبَلِ، فَإِنَّهُ لَا يَسْمَعُ إِلَّا صَدَى صَوْتِهِ فَإِذَا قَالَ: يَا زَيْدُ يَسْمَعُ مِنَ الصَّدَى: يَا زَيْدُ. فَكَذَلِكَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ إِذَا دَعَوْا هَذِهِ الْأَوْثَانَ لَا يَسْمَعُونَ إِلَّا مَا تَلَفَّظُوا بِهِ مِنَ الدُّعَاءِ وَالنِّدَاءِ.
anlamazlar. Dolayısıyla putları anlamamaları hususunda bu hayvanlara benzetmiştir. Şüphe yok ki burada hazfedilen (takdir edilen) şey kendisine dua edilendir (çağrılandır); önceki görüşte ise hazfedilen dua edendir (çağırandır). Bunda şöyle bir soru vardır: O'nun: { إِلَّا دُعاءً وَنِداءً } “bir çağırma ve haykırmadan başkasını” kavli buna yardım etmez, çünkü putlar hiçbir şey işitmez. Üçüncüsü: İbn Zeyd şöyle demiştir: İnkâr edenlerin ilahlarına dua etmelerindeki misali, dağın yanında bağıran ve sesinin yankısından başka bir şey işitmeyen kimsenin misali gibidir; o: 'Ey Zeyd!' dediğinde yankıdan 'Ey Zeyd!' diye işitir. İşte bu kâfirler de bu putlara dua ettiklerinde, telaffuz ettikleri dua ve nidadan başkasını işitmezler.
الطَّرِيقُ الثَّانِي: فِي الْآيَةِ وَهُوَ إِجْرَاؤُهَا عَلَى ظَاهِرِهَا مِنْ غَيْرِ إِضْمَارٍ وَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَقُولَ: مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قِلَّةِ عَقْلِهِمْ فِي عِبَادَتِهِمْ لِهَذِهِ الْأَوْثَانِ، كَمَثَلِ الرَّاعِي إِذَا تَكَلَّمَ مَعَ الْبَهَائِمِ فَكَمَا أَنَّهُ يُقْضَى عَلَى ذَلِكَ الرَّاعِي بِقِلَّةِ العقل، فكذا هاهنا الثَّانِي: مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي اتِّبَاعِهِمْ آبَاءَهُمْ وَتَقْلِيدِهِمْ لَهُمْ، كَمَثَلِ الرَّاعِي إِذَا تَكَلَّمَ مَعَ الْبَهَائِمِ فَكَمَا أَنَّ الْكَلَامَ مَعَ الْبَهَائِمِ عَبَثٌ عَدِيمُ الْفَائِدَةِ، فَكَذَا التَّقْلِيدُ عَبَثٌ عَدِيمُ الْفَائِدَةِ.
Ayetteki İkinci Yol: Takdir yapmaksızın onu zahiri üzere carî kılmaktır. Bunda iki vecih vardır. Birincisi: Şöyle denilmesidir: İnkâr edenlerin bu putlara ibadet etmelerindeki akıl kıtlığı bakımından misali, hayvanlarla konuşan çobanın misali gibidir; nasıl ki o çobanın akıl kıtlığına hükmedilirse, burada da durum böyledir. İkincisi: İnkâr edenlerin atalarına tabi olmalarındaki ve onları taklit etmelerindeki misali, hayvanlarla konuşan çobanın misali gibidir; nasıl ki hayvanlarla konuşmak faydasız bir abes ise, taklit de aynı şekilde faydasız bir abestir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَبَّهَهُمْ بِالْبَهَائِمِ زَادَ فِي تَبْكِيتِهِمْ، فَقَالَ: صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ لِأَنَّهُمْ صَارُوا بِمَنْزِلَةِ الصُّمِّ فِي أَنَّ الَّذِي سَمِعُوهُ كَأَنَّهُمْ لَمْ يَسْمَعُوهُ وَبِمَنْزِلَةِ الْبُكْمِ فِي أَنْ لَا يَسْتَجِيبُوا لِمَا دُعُوا إِلَيْهِ وَبِمَنْزِلَةِ الْعُمْيِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُمْ أَعْرَضُوا عَنِ الدَّلَائِلِ فَصَارُوا كَأَنَّهُمْ لَمْ يُشَاهِدُوهَا، قَالَ النَّحْوِيُّونَ صُمٌّ أَيْ هُمْ صُمٌّ وَهُوَ رَفْعٌ عَلَى الذَّمِّ، أَمَّا قَوْلُهُ: فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ فَالْمُرَادُ الْعَقْلُ الِاكْتِسَابِيُّ لِأَنَّ الْعَقْلَ الْمَطْبُوعَ كَانَ حَاصِلًا لَهُمْ قَالَ: الْعَقْلُ عَقْلَانِ مَطْبُوعٌ وَمَسْمُوعٌ.
Yüce Allah'ın: { صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ } “[Onlar] sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler” kavline gelince; bil ki Yüce Allah onları hayvanlara benzetince onları azarlamayı artırarak: { صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ } buyurmuştur; çünkü onlar, işittikleri şeyi sanki işitmemiş gibi olmaları bakımından sağırlar mesabesinde; davet edildikleri şeye icabet etmemeleri bakımından dilsizler mesabesinde; delillerden yüz çevirip onları sanki hiç görmemiş gibi olmaları hasebiyle de körler mesabesinde olmuşlardır. Nahivciler şöyle demiştir: { صُمٌّ } yani 'onlar sağırdırlar' demektir ve yergi (zemm) üzere merfûdur. O'nun: { فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ } “bu yüzden akletmezler” kavline gelince; murat kesbî akıldır, çünkü fıtrî (matbû) akıl onlarda mevcuttu. Şöyle denilmiştir: Akıl ikidir; fıtrî (matbû) akıl ve semâî/kesbî (mesmû) akıl.
وَلَمَّا كَانَ طَرِيقُ اكْتِسَابِ الْعَقْلِ الْمُكْتَسَبِ هُوَ الِاسْتِعَانَةُ بِهَذِهِ الْقُوَى الثَّلَاثَةِ فَلَمَّا أَعْرَضُوا عَنْهَا فَقَدُوا الْعَقْلَ الْمُكْتَسَبَ وَلِهَذَا قيل: من فقد حسا فقد علما.
Kesbî aklı elde etmenin yolu bu üç güçten yardım almak olduğuna ve onlar da bunlardan yüz çevirdiklerine göre, kesbî aklı kaybetmişlerdir. Bu sebeple şöyle denilmiştir: 'Bir duyuyu kaybeden, bir ilmi kaybetmiş olur.'
[سورة البقرة (٢) : آية ١٧٢]
[Bakara Suresi (2), Âyet 172]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١٧٢)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١٧٢) } “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin ve eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız Allah'a şükredin.”
اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ شَبِيهَةٌ بِمَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً [الْبَقَرَةِ: ١٦٨] ثُمَّ نَقُولُ:
Bil ki bu ayet, daha önce geçen: { كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالاً طَيِّباً } “Yeryüzünde bulunanların helal ve temiz olanlarından yiyin” [el-Bakara 168] kavline benzemektedir. Sonra deriz ki:
إِنَّ اللَّهَ ﷾ تَكَلَّمَ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ إِلَى هاهنا فِي دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَاسْتَقْصَى فِي الرَّدِّ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَمِنْ هُنَا شَرَعَ فِي بَيَانِ الْأَحْكَامِ، اعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:
Azîz ve Celîl olan Allah, surenin başından buraya kadar tevhid ve nübüvvet delillerinden bahsetmiş, yahudi ve hristiyanlara reddiyeyi etraflıca yapmıştır; buradan itibaren ise hükümlerin beyanına başlamıştır. Bil ki ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ الْأَكْلَ قَدْ يَكُونُ وَاجِبًا، وَذَلِكَ عِنْدَ دَفْعِ الضَّرَرِ عَنِ النَّفْسِ، وَقَدْ يَكُونُ مَنْدُوبًا، وَذَلِكَ أَنَّ الضَّيْفَ قَدْ يَمْتَنِعُ مِنَ الْأَكْلِ إِذَا انْفَرَدَ وَيَنْبَسِطُ فِي ذَلِكَ إِذَا سُوعِدَ، فَهَذَا الْأَكْلُ مَنْدُوبٌ، وَقَدْ يَكُونُ مُبَاحًا إِذَا خَلَا عَنْ هَذِهِ الْعَوَارِضِ، وَالْأَصْلُ فِي الشَّيْءِ أَنْ يَكُونَ خَالِيًا عَنِ الْعَوَارِضِ، فَلَا جَرَمَ كَانَ مُسَمَّى الْأَكْلِ مُبَاحًا وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ قَوْلُهُ: كُلُوا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ لَا يُفِيدُ الْإِيجَابَ وَالنَّدْبَ بَلِ الْإِبَاحَةَ.
Birinci Mesele: Bil ki yemek bazen vacip olur; bu da nefisten zararı defetme anındadır. Bazen mendup olur; bu da misafirin yalnız kaldığında yemekten çekinip, kendisine eşlik edildiğinde rahatça yemesi durumudur; işte bu yemek menduptur. Bazen de bu arızî durumlardan hali olduğunda mubah olur. Bir şeyde asıl olan ise arızî durumlardan hali olmasıdır; dolayısıyla yemeğin kendisi mubahtır. Durum böyle olunca, O'nun bu makamdaki: { كُلُوا } “yiyin” kavli vücup ve nedb ifade etmez, bilakis ibaha ifade eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ الْأَصْحَابُ عَلَى أَنَّ الرِّزْقَ قَدْ يَكُونُ حَرَامًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ فَإِنَّ الطَّيِّبَ هُوَ الْحَلَالُ فَلَوْ كَانَ كُلُّ رِزْقٍ حَلَالًا لَكَانَ قَوْلُهُ: مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ مَعْنَاهُ مِنْ مُحَلَّلَاتِ مَا أَحْلَلْنَا لَكُمْ، فَيَكُونُ تَكْرَارًا وَهُوَ خِلَافُ الْأَصْلِ، أَجَابُوا عَنْهُ بِأَنَّ الطَّيِّبَ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ الْمُسْتَلَذِّ الْمُسْتَطَابِ، وَلَعَلَّ أَقْوَامًا ظَنُّوا أَنَّ التَّوَسُّعَ فِي الْمَطَاعِمِ وَالِاسْتِكْثَارَ مِنْ طَيِّبَاتِهَا مَمْنُوعٌ مِنْهُ. فَأَبَاحَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ، كُلُوا مِنْ لَذَائِذِ مَا أَحْلَلْنَاهُ لَكُمْ فَكَانَ تَخْصِيصُهُ بِالذِّكْرِ لِهَذَا الْمَعْنَى.
İkinci Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), rızkın bazen haram da olabileceğine dair Yüce Allah'ın: { مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ } “Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden [yiyin]” kavlini delil getirmişlerdir. Çünkü tayyib helal olandır; şayet her rızık helal olsaydı, O'nun: { مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ } kavlinin manası 'size helal kıldıklarımızın helallerinden' demek olurdu ki bu da tekrar olurdu; tekrar ise asla aykırıdır. Buna şöyle cevap vermişlerdir: Tayyib lafzı lügatin aslında lezzetli ve hoş bulunan şeyden ibarettir. Muhtemelen bir kısım topluluklar yiyeceklerde geniş davranmanın ve bunların lezzetlilerinden çokça tüketmenin yasak olduğunu zannetmişlerdi. Yüce Allah da: 'Size helal kıldığımız şeylerin lezzetlilerinden yiyin' kavliyle bunu mubah kılmıştır; dolayısıyla bunun zikirle tahsis edilmesi bu manadan ötürüdür.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَاشْكُرُوا لِلَّهِ أَمْرٌ: وَلَيْسَ بِإِبَاحَةٍ فَإِنْ قِيلَ: الشُّكْرُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ بِالْقَلْبِ أَوْ بِاللِّسَانِ أَوْ بِالْجَوَارِحِ، أَمَّا بِالْقَلْبِ فَهُوَ إِمَّا الْعِلْمُ بِصُدُورِ النِّعْمَةِ عَنْ ذَلِكَ الْمُنْعِمِ، أَوِ الْعَزْمُ عَلَى تَعْظِيمِهِ بِاللِّسَانِ وَبِالْجَوَارِحِ، أَمَّا ذَلِكَ الْعِلْمُ فَهُوَ مِنْ لَوَازِمِ كَمَالِ الْعَقْلِ، فَإِنَّ الْعَاقِلَ لَا يَنْسَى ذَلِكَ فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ الْعِلْمُ ضَرُورِيًّا فَكَيْفَ يُمْكِنُ إِيجَابُهُ، وَأَمَّا الْعَزْمُ عَلَى تَعْظِيمِهِ بِاللِّسَانِ وَالْجَوَارِحِ فَذَلِكَ الْعَزْمُ الْقَلْبِيُّ مَعَ الْإِقْرَارِ بِاللِّسَانِ وَالْعَمَلِ بِالْجَوَارِحِ، فَإِذَا بَيَّنَّا أَنَّهُمَا لَا يُجِيبَانِ كَانَ الْعَزْمُ بِأَنْ لَا يَجِبَ أَوْلَى، وَأَمَّا الشُّكْرُ بِاللِّسَانِ فَهُوَ إِمَّا أَنْ يُقِرَّ بِالِاعْتِرَافِ لَهُ بِكَوْنِهِ مُنْعِمًا أَوْ بِالثَّنَاءِ عَلَيْهِ فَهَذَا غَيْرُ وَاجِبٍ بِالِاتِّفَاقِ بَلْ هُوَ مِنْ بَابِ الْمَنْدُوبَاتِ، وَأَمَّا الشُّكْرُ بِالْجَوَارِحِ وَالْأَعْضَاءِ فَهُوَ أَنْ يَأْتِيَ بِأَفْعَالٍ دَالَّةٍ عَلَى تَعْظِيمِهِ، وَذَلِكَ أَيْضًا غَيْرُ وَاجِبٍ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: ظَهَرَ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ الْقَوْلُ بِوُجُوبِ الشُّكْرِ/ قُلْنَا الَّذِي تَلَخَّصَ فِي هَذَا الْبَابِ أَنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ اعْتِقَادُ كَوْنِهِ مُسْتَحِقًّا لِلتَّعْظِيمِ وَإِظْهَارُ ذَلِكَ بِاللِّسَانِ أَوْ بِسَائِرِ الْأَفْعَالِ إِنْ وُجِدَتْ هُنَاكَ تُهْمَةٌ.
Üçüncü Mesele: O'nun: { وَاشْكُرُوا لِلَّهِ } “ve Allah'a şükredin” kavli bir emirdir, ibaha değildir. Şayet: 'Şükür ya kalple ya dille ya da azalarla olur. Kalple olana gelince; bu ya nimetin o Nimet Veren'den (Mün'im'den) sâdır olduğunu bilmektir veya dille ve azalarla O'nu tazim etmeye azmetmektir. Bu bilgiye gelince; o, aklın kemalinin gereklerindendir; zira akıl sahibi bunu unutmaz; bu bilgi zarurî olduğuna göre onu vacip kılmak nasıl mümkün olur? Dille ve azalarla O'nu tazim etmeye azmetmeye gelince; o kalbî azim dille ikrar ve azalarla amel ile beraberdir; bunların ikisinin vacip olmadığını açıkladığımızda azmin vacip olmaması evleviyetle geçerlidir. Dille şükre gelince; bu ya O'nun nimet verici olduğunu itiraf etmekle ya da O'na senada bulunmakladır; bu ise ittifakla vacip olmayıp menduplar kabilindendir. Azalarla ve uzuvlarla şükre gelince; bu O'nun tazimine delalet eden fiilleri yerine getirmektir ki bu da vacip değildir. Bu sabit olduğuna göre deriz ki: Şükrün vücubunu söylemenin mümkün olmadığı ortaya çıkmıştır' denilirse; deriz ki: Bu konuda özetlenen şudur: Kişinin O'nun tazime müstahak olduğuna inanması ve şayet orada bir itham (şüphe) bulunursa bunu dille veya diğer fiillerle izhar etmesi vaciptir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın: { إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ } “eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي هَذِهِ الْآيَةِ وجوها. أَحَدُهَا: وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ عَارِفِينَ بِاللَّهِ وَبِنِعَمِهِ، فَعَبَّرَ عَنْ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِعِبَادَتِهِ، إِطْلَاقًا لِاسْمِ الْأَثَرِ عَلَى الْمُؤَثِّرِ. وَثَانِيهَا: مَعْنَاهُ: إِنْ كُنْتُمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ فَاشْكُرُوهُ، فَإِنَّ الشُّكْرَ رَأْسُ الْعِبَادَاتِ. وَثَالِثُهَا: وَاشْكُرُوا لِلَّهِ الَّذِي رَزَقَكُمْ هَذِهِ النِّعَمَ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ أَيْ إِنْ صَحَّ أَنَّكُمْ تَخُصُّونَهُ بِالْعِبَادَةِ وَتُقِرُّونَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ الْمُنْعِمُ لَا غَيْرُهُ،
Birinci Mesele: Bu ayette birkaç vecih vardır. Birincisi: 'Şayet Allah'ı ve O'nun nimetlerini biliyorsanız Allah'a şükredin'; burada eserin ismini müessire ıtlak ederek (kullanarak) Yüce Allah'ı bilmekten O'na ibadet olarak tabir etmiştir. İkincisi: Manası şudur: 'Şayet Allah'a ibadet etmek istiyorsanız O'na şükredin; zira şükür ibadetlerin başıdır.' Üçüncüsü: 'Eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız, size bu nimetleri rızık olarak veren Allah'a şükredin'; yani ibadeti yalnız O'na has kıldığınız ve O Sübhânehu'nun başkası değil, bizzat Nimet Veren olduğunu ikrar ettiğiniz doğru ise [şükredin].
عَنْ أَنَسٍ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: إِنِّي وَالْجِنَّ وَالْإِنْسَ فِي نَبَأٍ عَظِيمٍ أَخْلُقُ وَيُعْبَدُ غَيْرِي، وَأَرْزُقُ وَيُشْكَرُ غَيْرِي»
Enes (radıyallâhu anh)'tan, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Yüce Allah buyurur ki: Şüphesiz Ben, cinler ve insanlar büyük bir haber içindeyiz: Ben yaratıyorum, Benden başkasına ibadet ediliyor; Ben rızık veriyorum, Benden başkasına şükrediliyor.»
. الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْمُعَلَّقَ بِلَفْظِ: إِنْ، لَا يَكُونُ عَدَمًا عِنْدَ عَدَمِ ذَلِكَ الشَّيْءِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَإِنَّهُ تَعَالَى عَلَّقَ الْأَمْرَ بِالشُّكْرِ بِكَلِمَةِ «إن» على فعل العبادة، مَعَ أَنَّ مَنْ لَا يَفْعَلُ هَذِهِ الْعِبَادَاتِ يجب عليه الشكر أيضا.
İkinci Mesele: «İn (إِنْ)» şart lafzına bağlanan hükmün, o şartın yokluğu anında yok olmayacağını (şartın mefhum-i muhalifinin delil olmadığını) savunan kimse bu ayeti delil getirmiştir. Zira Yüce Allah şükür emrini «in» kelimesiyle ibadet fiiline bağlamıştır; halbuki bu ibadetleri yapmayan kimseye de şükür vaciptir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٧٣]
[Bakara Suresi (2), Âyet 173]
إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٧٣)
{ إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٧٣) } “O, size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı. Kim mecbur kalırsa, [haddi] aşmamak ve saldırmamak şartıyla ona bir günah yoktur. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
[الحكم الاول]
[Birinci Hüküm]
اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا أَمَرَنَا فِي الْآيَةِ السَّالِفَةِ بِتَنَاوُلِ الْحَلَالِ فَصَّلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنْوَاعَ الْحَرَامِ، وَالْكَلَامُ فِيهَا عَلَى نَوْعَيْنِ. النَّوْعُ الْأَوَّلُ: مَا يَتَعَلَّقُ بِالتَّفْسِيرِ. وَالنَّوْعُ الثَّانِي: مَا يَتَعَلَّقُ بِالْأَحْكَامِ الَّتِي اسْتَنْبَطَهَا الْعُلَمَاءُ مِنْ هذه الآية «فالنوع الأول» [أي ما يتعلق بالتفسير] [قَوْلُهُ تَعَالَى إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وما أحل به لغير الله] فِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki Azîz ve Celîl olan Allah, önceki ayette bize helal olanı yemeyi emredince bu ayette haramın türlerini tafsil etmiştir. Buradaki söz iki tür üzeredir. Birinci Tür: Tefsirle ilgili olan hususlar. İkinci Tür: Âlimlerin bu ayetten istinbat ettikleri hükümlerle ilgili hususlar. «Birinci Tür» [yani tefsirle ilgili olan]: [Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ } kavli]. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ كَلِمَةَ «إِنَّمَا» عَلَى وَجْهَيْنِ. أَحَدُهُمَا: أَنْ تَكُونَ حَرْفًا وَاحِدًا، كَقَوْلِكَ: إِنَّمَا دَارِي دَارُكَ، وَإِنَّمَا مَالِي مَالُكَ الثَّانِي: أَنْ تَكُونَ (مَا) مُنْفَصِلَةً مِنْ: إِنَّ، وَتَكُونُ (مَا) بِمَعْنَى الَّذِي، كَقَوْلِكَ: إِنَّ مَا أَخَذْتَ مَالُكَ، وَإِنَّ مَا رَكِبْتَ دَابَّتُكَ، وَجَاءَ فِي التَّنْزِيلِ عَلَى الْوَجْهَيْنِ، أَمَّا عَلَى الأول فقوله: إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ وإِنَّما أَنْتَ نَذِيرٌ [هُودٍ: ١٢] وَأَمَّا عَلَى الثَّانِي فَقَوْلُهُ: إِنَّما صَنَعُوا كَيْدُ ساحِرٍ [طه: ٦٩] وَلَوْ نَصَبْتَ كَيْدَ سَاحِرٍ عَلَى أَنْ تَجْعَلَ «إِنَّمَا» حَرْفًا وَاحِدًا كَانَ صَوَابًا، وَقَوْلُهُ: إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ [الْعَنْكَبُوتِ: ٢٥] تَنْصِبُ الْمَوَدَّةَ وَتَرْفَعُ عَلَى هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ، وَاخْتَلَفُوا فِي حُكْمِهَا عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: «إِنَّمَا» تُفِيدُ الْحَصْرَ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِالْقُرْآنِ وَالشِّعْرِ/ وَالْقِيَاسِ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ [النِّسَاءِ: ١٧١]
Birinci Mesele: Bil ki «innemâ (إِنَّمَا)» kelimesi iki vecih üzeredir. Birincisi: Senin: 'Evim ancak senin evindir, malım ancak senin malındır' sözünde olduğu gibi tek bir harf (kelime) olmasıdır. İkincisi: «mâ (ما)»nın «inne (إِنَّ)»den ayrı olması ve «mâ»nın 'ellezî (الَّذِي)' [ismi mevsul] manasında olmasıdır; nitekim senin: 'Aldığın şey şüphesiz senin malındır, bindiğin şey şüphesiz senin binitindir' sözünde olduğu gibidir. Kur'an'da her iki vecih üzere de gelmiştir. Birinci vecih üzere Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ } “Allah ancak tek bir ilahtır” ve { إِنَّما أَنْتَ نَذِيرٌ } “Sen ancak bir uyarıcısın” [Hûd 12] kavilleridir. İkinci vecih üzere ise O'nun: { إِنَّما صَنَعُوا كَيْدُ ساحِرٍ } “Onların yaptıkları şey ancak bir büyücü tuzağıdır” [Tâhâ 69] kavlidir; «innemâ»yı tek bir harf (edat) kılmak üzere { كَيْدَ سَاحِرٍ } ibaresini mansup okusan bu da doğru olurdu. Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ } “Siz dünya hayatında aranızdaki sevgi uğruna Allah'ı bırakıp putlar edindiniz” [el-Ankebût 25] kavlinde de «el-meveddete (الْمَوَدَّةَ)» kelimesini bu iki veche binaen mansup veya merfû okursun. Birinci vecih üzere hükmünde ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazısı: '«İnnemâ» hasr (sınırlama) ifade eder' demiş ve buna Kur'an'dan, şiirden ve kıyastan delil getirmişlerdir. Kur'an'dan olan delil Yüce Allah'ın şu kavlidir: { إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ } “Allah ancak tek bir ilahtır” [en-Nisâ 171];
أَيْ مَا هُوَ إِلَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ، وَقَالَ: إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ [التَّوْبَةِ: ٦٠] أَيْ لَهُمْ لا لغيرهم وقال تعالى لمحمد: قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ [الْكَهْفِ: ١١٠] أَيْ مَا أَنَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ، وَكَذَا هَذِهِ الْآيَةُ فَإِنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ [الْأَنْعَامِ: ١٤٥] فَصَارَتِ الْآيَتَانِ وَاحِدَةً فَقَوْلُهُ: إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُفَسِّرٌ لِقَوْلِهِ: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً إِلَّا كَذَا فِي تِلْكَ الْآيَةِ، وَأَمَّا الشِّعْرُ فقوله الْأَعْشَى.
yani 'O, tek bir ilahtan başkası değildir.' Yine şöyle buyurmuştur: { إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ } “Sadakalar ancak fakirler ve miskinler içindir” [et-Tevbe 60]; yani başkaları için değil, yalnız onlar içindir. Yüce Allah Muhammed'e de şöyle buyurmuştur: { قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ } “De ki: Ben ancak sizin gibi bir beşerim” [el-Kehf 110]; yani 'ben sizin gibi bir beşerden başkası değilim.' Bu ayet de böyledir; zira Yüce Allah diğer bir ayette şöyle buyurmuştur: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği leş veya akıtılmış kan yahut domuz eti olmadıkça haram kılınmış bir şey bulamıyorum” [el-En'âm 145]. Böylece iki ayet bir [hükümde] olmuştur. Dolayısıyla bu ayetteki: { إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ } “Size ancak haram kıldı” kavli, o ayetteki: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً إِلَّا كَذَا } “Bana vahyolunanlar içinde şundan başkaca haram kılınmış bir şey bulamıyorum” kavlinin tefsiridir. Şiirden olan delile gelince; A'şâ'nın şu sözüdür:
وَلَسْتُ بِالْأَكْثَرِ مِنْهُمْ حَصًى ... وَإِنَّمَا الْعِزَّةُ لِلْكَاثِرِ
«Sayıca onlardan çok değilim ben... İzzet ancak sayısı çok olanındır.»
وَقَوْلُ الْفَرَزْدَقِ:
Ve Ferezdak'ın şu sözüdür:
أَنَا الذَّائِدُ الْحَامِي الذِّمَارَ وَإِنَّمَا ... يُدَافِعُ عَنْ أَحْسَابِهِ أَنَا أَوْ مِثْلِي
«Koruması gerekeni savunan ve himaye eden benim; Şereflerini savunan ise ancak ben veya benim gibisidir.»
وَأَمَّا الْقِيَاسُ، فَهُوَ أَنَّ كَلِمَةَ «إِنَّ» لِلْإِثْبَاتِ وَكَلِمَةَ «مَا» لِلنَّفْيِ فَإِذَا اجْتَمَعَا فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَبْقَيَا عَلَى أَصْلَيْهِمَا فَإِمَّا أَنْ يُفِيدَا ثُبُوتَ غَيْرِ الْمَذْكُورِ، وَنَفْيَ الْمَذْكُورِ وَهُوَ بَاطِلٌ بِالِاتِّفَاقِ، أَوْ ثُبُوتَ الْمَذْكُورِ، وَنَفْيَ غَيْرِ الْمَذْكُورِ وَهُوَ الْمَطْلُوبُ، وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ لَا يُفِيدُ الْحَصْرَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّما أَنْتَ نَذِيرٌ وَلَقَدْ كَانَ غَيْرُهُ نَذِيرًا، وَجَوَابُهُ مَعْنَاهُ: مَا أَنْتَ إِلَّا نَذِيرٌ فَهُوَ يُفِيدُ الْحَصْرَ، وَلَا يَنْفِي وُجُودَ نَذِيرٍ آخَرَ.
Kıyasa gelince; o da şudur: «İnne (إِنَّ)» kelimesi ispat için, «mâ (مَا)» kelimesi ise nefy (olumsuzluk) içindir. Bu ikisi bir araya geldiğinde asılları üzere kalmaları zorunludur. Dolayısıyla bunlar ya zikredilmeyenin sübutunu ve zikredilenin nefyini ifade ederler ki bu ittifakla batıldır; ya da zikredilenin sübutunu ve zikredilmeyenin nefyini ifade ederler ki matlup olan da budur. Onun hasr ifade etmediğini söyleyenler ise Yüce Allah'ın: { إِنَّما أَنْتَ نَذِيرٌ } “Sen ancak bir uyarıcısın” kavlini delil getirmişlerdir; halbuki O'ndan başkası da uyarıcı idi. Buna cevap şudur: Bunun manası 'sen uyarıcıdan başkası değilsin' demektir; dolayısıyla bu hasr ifade eder ve başka bir uyarıcının varlığını nefyetmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قُرِئَ حَرَّمَ على البناء للفاعل وحرم للبناء للمفعول وحرم بِوَزْنِ كَرُمَ.
İkinci Mesele: { حَرَّمَ } fiili malum (etken) sîgasıyla [harrame], meçhul (edilgen) sîgasıyla [hurrime] ve [kerume] vezninde [harume] şeklinde okunmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْمَيْتَةُ ما فارقته الروح من غير زكاة مِمَّا يُذْبَحُ، وَأَمَّا الدَّمُ فَكَانَتِ الْعَرَبُ تَجْعَلُ الدَّمَ فِي الْمَبَاعِرِ وَتَشْوِيهَا ثُمَّ تَأْكُلُهَا، فَحَرَّمَ اللَّهُ الدَّمَ وَقَوْلُهُ: لَحْمَ الْخِنْزِيرِ أَرَادَ الْخِنْزِيرَ بِجَمِيعِ أَجْزَائِهِ، لَكِنَّهُ خَصَّ اللَّحْمَ لِأَنَّهُ الْمَقْصُودُ بِالْأَكْلِ وَقَوْلُهُ: وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: الْإِهْلَالُ أَصْلُهُ رَفْعُ الصَّوْتِ فَكُلُّ رَافِعٍ صَوْتَهُ فَهُوَ مُهِلٌّ، وَقَالَ ابْنُ أَحْمَرَ:
Üçüncü Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: Meyte (leş), boğazlanan hayvanlardan şer'î tezkiye (kesim) olmaksızın canı çıkan şeydir. Kana gelince; Araplar kanı bağırsaklara koyar, kızartır sonra da yerlerdi; Allah da kanı haram kıldı. O'nun: { لَحْمَ الْخِنْزِيرِ } “domuz eti” kavliyle bütün parçalarıyla domuz kastedilmiştir; ancak yemekten asıl maksat olduğu için eti tahsis etmiştir. O'nun: { وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ } “ve Allah'tan başkası adına kesilen” kavline gelince; Asmaî şöyle demiştir: İhlâl (إِهْلَال) kelimesinin aslı sesi yükseltmektir; dolayısıyla sesini yükselten herkes mühildir (ihlal yapandır). İbn Ahmer şöyle demiştir:
يهل بالفدفد رُكْبَانُهَا ... كَمَا يُهِلُّ الرَّاكِبُ الْمُعْتَمِرْ
«Çöl düzlüğünde onun süvarileri seslerini yükseltirler, Umre yapan süvarinin telbiye getirip sesini yükselttiği gibi.»
هَذَا مَعْنَى الْإِهْلَالِ فِي اللُّغَةِ، ثُمَّ قِيلَ لِلْمُحْرِمِ مُهِلٌّ لِرَفْعِهِ الصَّوْتَ بِالتَّلْبِيَةِ عِنْدَ الْإِحْرَامِ، هَذَا مَعْنَى الْإِهْلَالِ، يُقَالُ: أَهَلَّ فُلَانٌ بِحَجَّةٍ أَوْ عُمْرَةٍ أَيْ أَحْرَمَ بِهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ يَرْفَعُ الصَّوْتَ بِالتَّلْبِيَةِ عِنْدَ الْإِحْرَامِ، وَالذَّابِحُ مُهِلٌّ، لِأَنَّ الْعَرَبَ كانوا يسمعون الْأَوْثَانَ عِنْدَ الذَّبْحِ، وَيَرْفَعُونَ أَصْوَاتَهُمْ بِذِكْرِهَا وَمِنْهُ: اسْتَهَلَّ الصَّبِيُّ، فَمَعْنَى قَوْلِهِ: وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ يَعْنِي مَا ذُبِحَ لِلْأَصْنَامِ، وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ، وَالضَّحَّاكُ وَقَتَادَةُ، وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ وَابْنُ زَيْدٍ:
İşte bu, lügatte ihlâlin (ses yükseltmenin) anlamıdır. Sonra ihrama giren kimseye, ihram sırasında telbiye ile sesini yükselttiği için "mühil" denilmiştir. İhlâlin anlamı budur. "Falanca hac veya umreye ihlâl etti" denilir; yani [telbiye getirerek] ihrama girdi demektir. Bu da ihrama girerken telbiye ile sesini yükseltmesinden ötürüdür. Kurban kesen de mühildir; çünkü Araplar kesim esnasında putlara duyururlar ve onları anarak seslerini yükseltirlerdi. Çocuğun [doğarken ilk] ağlaması için kullanılan İstehelle's-sabiyyü (اسْتَهَلَّ الصَّبِيُّ) ifadesi de bundandır. Buna göre O'nun: { وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ } “ve Allah'tan başkası adına kesilen” kavlinin manası, putlar için kesilen şey demektir. Bu, Mücâhid, Dahhâk ve Katâde'nin görüşüdür. Rebî' b. Enes ve İbn Zeyd ise şöyle demişlerdir:
يَعْنِي مَا ذُكِرَ عَلَيْهِ غَيْرُ اسْمِ اللَّهِ، وَهَذَا الْقَوْلُ أَوْلَى، لِأَنَّهُ أَشَدُّ مُطَابَقَةً لِلَّفْظِ، قَالَ الْعُلَمَاءُ: لَوْ أَنَّ مُسْلِمًا ذَبَحَ ذَبِيحَةً، وَقَصَدَ بِذَبْحِهَا التَّقَرُّبَ إِلَى غَيْرِ اللَّهِ صَارَ مُرْتَدًّا وَذَبِيحَتُهُ ذَبِيحَةُ مُرْتَدٍّ، وَهَذَا الْحُكْمُ فِي غَيْرِ ذَبَائِحِ أَهْلِ الْكِتَابِ، أَمَّا ذَبَائِحُ/ أَهْلِ الْكِتَابِ، فَتَحِلُّ لَنَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ [الْمَائِدَةِ: ٥] .
Yani üzerine Allah'ın isminden başkası zikredilen şey demektir. Bu görüş, lafza daha uygun olduğu için daha evladır. Âlimler şöyle demiştir: Bir Müslüman bir hayvan kesse ve kesimiyle Allah'tan başkasına yakınlaşmayı kastetse mürted olur ve kestiği de mürtedin kestiği [hükmünde] olur. Bu hüküm Ehl-i Kitab'ın kestikleri dışındakiler hakkındadır. Ehl-i Kitab'ın kestiklerine gelince; Yüce Allah'ın: { وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ } “Kendilerine kitap verilenlerin yiyeceği size helaldir” [Mâide 5] kavlinden dolayı bize helaldir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنِ اضْطُرَّ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın: { فَمَنِ اضْطُرَّ } “Kim mecbur kalırsa” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ: فَمَنِ اضْطُرَّ بِضَمِّ النُّونِ وَالْبَاقُونَ بِالْكَسْرِ، فَالضَّمُّ لِلْإِتْبَاعِ، وَالْكَسْرُ عَلَى أَصْلِ الْحَرَكَةِ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ.
Birinci Mesele: Nâfi', İbn Kesîr, İbn Âmir ve Kisâî, nûn harfinin zammesiyle [femun-dutturre] şeklinde; diğerleri ise kesre ile [femenidturre] şeklinde okumuşlardır. Damme ittibâ (ötrelileştirme) içindir; kesre ise iltikâ-i sâkineyn (iki sakin harfin yan yana gelmesi) durumundaki asıl harekeden ötürüdür.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اضْطُرَّ: أُحْوِجَ وَأُلْجِئَ، وَهُوَ افْتُعِلَ مِنَ الضَّرُورَةِ، وَأَصْلُهُ مِنَ الضَّرَرِ، وَهُوَ الضِّيقُ.
İkinci Mesele: { اضْطُرَّ } [kelimesi]: İhtiyaç içine düşürüldü ve mecbur bırakıldı demektir. Bu, zaruret (ضرورة) kelimesinden ifti'âl (افتعل) veznindedir; aslı ise darlık anlamına gelen darar (ضرر) kökünden gelmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لَمَّا حَرَّمَ اللَّهُ تَعَالَى تِلْكَ الْأَشْيَاءَ، اسْتَثْنَى عَنْهَا حَالَ الضَّرُورَةِ، وَهَذِهِ الضَّرُورَةُ لَهَا سَبَبَانِ أَحَدُهُمَا: الْجُوعُ الشَّدِيدُ، وَأَنْ لَا يَجِدَ مَأْكُولًا حَلَالًا يَسُدُّ بِهِ الرَّمَقَ، فَعِنْدَ ذَلِكَ يَكُونُ مُضْطَرًّا الثَّانِي: إِذَا أَكْرَهَهُ عَلَى تَنَاوُلِهِ مُكْرِهٌ، فَيَحِلُّ لَهُ تَنَاوُلُهُ.
Üçüncü Mesele: Yüce Allah bu şeyleri haram kılınca, zaruret durumunu bunlardan istisna etmiştir. Bu zaruretin iki sebebi vardır: Birincisi, şiddetli açlık ve açlıktan ölmesini engelleyecek helal bir yiyecek bulamamasıdır; işte bu durumda kişi muztar (mecbur) olur. İkincisi, bir zorlayıcının onu bunu yemeye zorlaması halidir; bu durumda da onu yemesi kendisine helal olur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ الِاضْطِرَارَ لَيْسَ مِنْ أَفْعَالِ الْمُكَلَّفِ، حَتَّى يُقَالَ إِنَّهُ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ فإذن لا بد هاهنا مِنْ إِضْمَارٍ وَهُوَ الْأَكْلُ وَالتَّقْدِيرُ: فَمَنِ اضْطُرَّ فأكل فلا إثم عليه والحذف هاهنا كَالْحَذْفِ فِي قَوْلِهِ:
Dördüncü Mesele: İztırar (mecbur kalma hali), mükellefin kendi fiillerinden değildir ki hakkında { فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “ona hiçbir günah yoktur. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” denilsin. O halde burada mutlaka gizli bir kelime (izmar) bulunması gerekir ki o da yemektir. Takdiri şöyledir: “Kim mecbur kalır da [haramdan] yerse, ona hiçbir günah yoktur.” Buradaki hazif (düşürme), Yüce Allah'ın şu kavlindeki hazif gibidir:
فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ [الْبَقَرَةِ: ١٨٤] أَيْ فَأَفْطَرَ فَحَذَفَ فَأَفْطَرَ وَقَوْلُهُ: فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ [الْبَقَرَةِ: ١٩٦] وَمَعْنَاهُ فَحَلَقَ فَفِدْيَةٌ، وَإِنَّمَا جَازَ الْحَذْفُ لِعِلْمِ الْمُخَاطَبِينَ بِالْحَذْفِ، وَلِدَلَالَةِ الْخِطَابِ عَلَيْهِ.
{ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “Sizden kim hasta veya yolculukta olursa, tutamadığı günler sayısınca başka günlerde [tutsun]” [Bakara 184] yani "ve iftar ederse (orucunu bozarsa)" takdirindedir; dolayısıyla "ve iftar ederse" kısmı hazfedilmiştir. Yine O'nun: { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ } “İçinizden kim hasta olur veya başında bir rahatsızlığı bulunursa, oruçtan veya sadakadan bir fidye gerekir” [Bakara 196] kavli de böyledir; anlamı "ve tıraş olursa ona bir fidye gerekir" şeklindedir. Hazfe ancak, muhatapların bu hazfi bilmesi ve hitabın buna delalet etmesi sebebiyle cevaz verilmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: غَيْرَ باغٍ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın: { غَيْرَ باغٍ } “istek duymaksızın” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قال الفراء غَيْرَ هاهنا لَا تَصْلُحُ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى الِاسْتِثْنَاءِ، لِأَنَّ غير هاهنا بِمَعْنَى النَّفْيِ، وَلِذَلِكَ عَطَفَ عَلَيْهَا لَا لِأَنَّهَا في معنى: لا، وهي هاهنا حال للمضطر، كأنك قلت: فمن اضطر بَاغِيًا، وَلَا عَادِيًا فَهُوَ لَهُ حَلَالٌ.
Birinci Mesele: Ferrâ şöyle demiştir: Buradaki { غَيْرَ } kelimesi istisna manasında olmaya elverişli değildir; çünkü buradaki gayr olumsuzluk (nefy) manasındadır. Bundan dolayı "lâ (لا)" edatı onun üzerine atfedilmiştir; çünkü kendisi "lâ" manasındadır. Burada muztar (mecbur kalan) kimsenin hâlidir; sanki sen şöyle demişsin gibidir: "Kim taşkınlık etmeksizin ve haddi aşmaksızın mecbur kalırsa, bu ona helaldir."
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَصْلُ الْبَغْيِ فِي اللُّغَةِ الْفَسَادُ، وَتَجَاوُزُ الْحَدِّ قَالَ اللَّيْثُ: الْبَغْيُ فِي عَدْوِ الْفَرَسِ اخْتِيَالٌ وَمُرُوحٌ، وَأَنَّهُ يَبْغِي فِي عَدْوِهِ وَلَا يُقَالُ: فَرَسٌ بَاغٍ، وَالْبَغْيُ الظُّلْمُ وَالْخُرُوجُ عَنِ الْإِنْصَافِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
İkinci Mesele: Lügatte bağy (الْبَغْي) kelimesinin aslı fesat ve haddi aşmaktır. Leys şöyle demiştir: Atın koşmasındaki bağy, kibir ve şımarıklıktır; nitekim 'at koşusunda bağy etti' denir fakat 'bâğî (serkeş) at' denilmez. Bağy aynı zamanda zulüm ve adaletten çıkmaktır. Yüce Allah'ın şu kavli de bundandır:
وَالَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ [الشُّورَى: ٣٩] وَقَالَ الْأَصْمَعِيُّ: بَغَى الْجُرْحُ يَبْغِي بَغْيًا، إِذَا بَدَأَ بِالْفَسَادِ، وَبَغَتِ السَّمَاءُ، إِذَا كَثُرَ مَطَرُهَا حَتَّى تَجَاوَزَ الْحَدَّ، وَبَغَى الْجُرْحُ وَالْبَحْرُ وَالسَّحَابُ إِذَا طَغَى.
{ وَالَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ } “Ve onlar, bir haksızlığa ve saldırıya uğradıkları zaman yardımlaşarak kendilerini savunurlar” [Şûrâ 39]. Asmaî ise şöyle demiştir: Yara bozulmaya ve iltihaplanmaya başladığında bağa'l-curhu yebğî bağyen (بَغَى الْجُرْحُ يَبْغِي بَغْيًا) denilir. Göğün yağmuru haddi aşacak derecede çoğaldığında bağati's-semâ' (بَغَتِ السَّمَاءُ) denilir. Yara, deniz ve bulut taştığı/azgınlaştığı zaman bağâ (بَغَى) fiili kullanılır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا عادٍ فَالْعَدْوُ هُوَ التَّعَدِّي فِي الْأُمُورِ، وَتَجَاوُزُ مَا يَنْبَغِي أَنْ يَقْتَصِرَ عَلَيْهِ، يُقَالُ عَدَا عَلَيْهِ عَدْوًا، وَعُدْوَانًا، وَاعْتِدَاءً وَتَعَدِّيًا، إِذَا ظَلَمَهُ ظُلْمًا مُجَاوِزًا لِلْحَدِّ، وَعَدَا طَوْرَهُ: جَاوَزَ قَدْرَهُ.
Yüce Allah'ın: { وَلا عادٍ } “ve haddi aşmaksızın” kavline gelince; adv (الْعَدْوُ), işlerde haddi aşmak ve yetinilmesi gereken sınırın ötesine geçmektir. Bir kimseye haddi aşan bir zulüm yaptığında adâ aleyhi adven ve udvânen va'tidâen ve teaddiyen (عَدَا عَلَيْهِ عَدْوًا، وَعُدْوَانًا، وَاعْتِدَاءً وَتَعَدِّيًا) denir. Adâ tavrahu (عَدَا طَوْرَهُ) ise haddini aştı demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لِأَهْلِ التَّأْوِيلِ فِي قَوْلِهِ: غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ، غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ مُخْتَصًّا بِالْأَكْلِ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ عَامًّا فِي الْأَكْلِ وَغَيْرِهِ، أَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ/ فَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: غَيْرَ باغٍ وَذَلِكَ بِأَنْ يَجِدَ حَلَالًا تَكْرَهُهُ النَّفْسُ، فَعَدَلَ إِلَى أَكْلِ الْحَرَامِ اللَّذِيذِ وَلا عادٍ أَيْ مُتَجَاوِزٍ قَدْرَ الرُّخْصَةِ الثَّانِي: غَيْرَ بَاغٍ لِلَذَّةِ أَيْ طَالِبٍ لَهَا، وَلَا عَادٍ مُتَجَاوِزِ سَدِّ الْجَوْعَةِ، عَنِ الْحَسَنِ، وَقَتَادَةَ، وَالرَّبِيعِ، وَمُجَاهِدٍ، وَابْنِ زَيْدٍ الثَّالِثُ: غَيْرُ بَاغٍ عَلَى مُضْطَرٍّ آخَرَ بِالِاسْتِيلَاءِ عَلَيْهِ، وَلَا عَادٍ فِي سَدِّ الْجَوْعَةِ.
Üçüncü Mesele: Tefsir ehlinin { غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ } “istek duymaksızın ve haddi aşmaksızın” kavli hakkında iki görüşü vardır: Birincisi, { غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ } ifadesinin yemeye has olmasıdır. İkincisi ise yeme ve diğer hususlarda genel olmasıdır. Birinci görüşe göre birkaç vecih vardır: Birincisi: { غَيْرَ باغٍ }, nefsin hoşlanmadığı bir helal bulup da lezzetli olan haramı yemeye yönelmemiş; { وَلا عادٍ } ise ruhsat miktarını aşmamış [demektir]. İkincisi: Lezzet peşinde olmayan yani onu talep etmeyen ve açlığını giderecek miktarı aşmayan [demektir]; bu görüş Hasan, Katâde, Rebî', Mücâhid ve İbn Zeyd'den nakledilmiştir. Üçüncüsü: [Yiyeceği] zorla elinden alarak başka bir muztara saldırmayan ve açlığını gidermede haddi aşmayan [demektir].
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى غَيْرَ بَاغٍ عَلَى إِمَامِ الْمُسْلِمِينَ فِي السَّفَرِ مِنَ الْبَغْيِ، وَلَا عَادٍ بِالْمَعْصِيَةِ أَيْ مُجَاوِزٍ طَرِيقَةَ الْمُحِقِّينَ، وَالْكَلَامُ فِي تَرْجِيحِ أَحَدِ هَذَيْنِ التَّأْوِيلَيْنِ عَلَى الْآخَرِ سَيَجِيءُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
İkinci görüş: Anlamın, [isyankarlık anlamına gelen] bağy ile yolculukta Müslümanların imamına isyan etmeyen ve günah işleyerek haddi aşmayan yani hak üzere olanların yolunu çiğneyip geçmeyen kimse olmasıdır. Bu iki tefsirden birini diğerine tercih etme konusundaki açıklama inşâallâhu teâlâ gelecektir.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ فَفِيهِ سُؤَالَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْأَكْلَ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ وَاجِبٌ وَقَوْلُهُ: فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ يُفِيدُ الْإِبَاحَةَ الثَّانِي: أَنَّ الْمُضْطَرَّ كَالْمُلْجَأِ إِلَى الْفِعْلِ وَالْمُلْجَأُ لَا يُوصَفُ بِأَنَّهُ لَا إِثْمَ عَلَيْهِ، قُلْنَا: قَدْ بَيَّنَّا فِي تَفْسِيرِ قوله: فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما [الْبَقَرَةِ: ١٥٨] أَنَّ نَفْيَ الْإِثْمِ قَدْرٌ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ الْوَاجِبِ وَالْمَنْدُوبِ وَالْمُبَاحِ، وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ مَعْنَاهُ رَفْعُ الْحَرَجِ وَالضِّيقِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْجَائِعَ إِنْ حَصَلَتْ فِيهِ شَهْوَةُ الْمَيْتَةِ، وَلَمْ يَحْصُلْ فِيهِ النُّفْرَةُ الشَّدِيدَةُ فَإِنَّهُ يَصِيرُ مُلْجَأً إِلَى تَنَاوُلِ مَا يَسُدُّ بِهِ الرَّمَقَ كَمَا يَصِيرُ مُلْجَأً إِلَى
O'nun: { فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “ona hiçbir günah yoktur” kavline gelince, bunda iki soru vardır: Birincisi: O durumda yemek vaciptir; O'nun { فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } kavli ise ibaha (mubahlık) ifade eder. İkincisi: Muztar olan kimse, o fiili yapmaya mecbur bırakılmış (mülce') gibidir; mecbur bırakılan kimse ise "ona günah yoktur" diye nitelenmez. Biz deriz ki: O'nun: { فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما } “o ikisini tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur” [Bakara 158] kavlinin tefsirinde, günahın nefyedilmesinin vacip, mendup ve mubah arasında müşterek bir pay olduğunu açıklamıştık. Ayrıca Yüce Allah'ın: { فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } kavlinin manası zorluğun ve darlığın kaldırılmasıdır. Bil ki bu aç kimsede leşe karşı arzu oluşur ve onda şiddetli bir nefret meydana gelmezse, tıpkı
الْهَرَبِ مِنَ السَّبُعِ إِذَا أَمْكَنَهُ ذَلِكَ، أَمَّا إِذَا حَصَلَتِ النُّفْرَةُ الشَّدِيدَةُ فَإِنَّهُ بِسَبَبِ تِلْكَ النُّفْرَةِ يَخْرُجُ عَنْ أَنْ يَكُونَ مُلْجَأً وَلَزِمَهُ تَنَاوُلُ الْمَيْتَةِ عَلَى مَا هُوَ عَلَيْهِ مِنَ النفار، وهاهنا يَتَحَقَّقُ مَعْنَى الْوُجُوبِ.
imkanı olduğunda yırtıcı hayvandan kaçmaya mecbur kaldığı gibi, açlıktan ölmesini önleyecek miktarı yemeye de mecbur kalır. Şayet şiddetli bir nefret hasıl olursa, bu nefret sebebiyle mecbur bırakılmış (mülce') olmaktan çıkar ve içindeki bu nefretle birlikte leşi yemesi gerekir; işte burada vücup (zorunluluk) manası gerçekleşir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فِي آخِرِ الْآيَةِ: إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ فَفِيهِ إِشْكَالٌ وَهُوَ أَنَّهُ لَمَّا قَالَ: فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ فَكَيْفَ يَلِيقُ أَنْ يَقُولَ بَعْدَهُ: إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ فَإِنَّ الْغُفْرَانَ إِنَّمَا يَكُونُ عند حصول الإثم.
Yüce Allah'ın ayetin sonundaki: { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavline gelince; bunda bir müşkil vardır: Şöyle ki, O: { فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “ona hiçbir günah yoktur” buyurmuşken, bundan sonra: { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyurması nasıl uygun olur? Zira mağfiret ancak günah hasıl olduğunda söz konusu olur.
والجواب: من وجوه أحدها: أَنَّ الْمُقْتَضِيَ لِلْحُرْمَةِ قَائِمٌ فِي الْمَيْتَةِ وَالدَّمِ، إِلَّا أَنَّهُ زَالَتِ الْحُرْمَةُ لِقِيَامِ الْمُعَارِضِ، فَلَمَّا كَانَ تَنَاوُلُهُ تَنَاوُلًا لِمَا حَصَلَ فِيهِ الْمُقْتَضِي لِلْحُرْمَةِ عَبَّرَ عَنْهُ بِالْمَغْفِرَةِ، ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَهُ أَنَّهُ رَحِيمٌ، يَعْنِي لِأَجْلِ الرَّحْمَةِ عَلَيْكُمْ أَبَحْتُ لَكُمْ ذَلِكَ وَثَانِيهَا: لَعَلَّ الْمُضْطَرَّ يَزِيدُ عَلَى تَنَاوُلِ الْحَاجَةِ، فَهُوَ سُبْحَانَهُ غَفُورٌ بِأَنْ يَغْفِرَ ذَنْبَهُ فِي تَنَاوُلِ الزِّيَادَةِ، رَحِيمٌ حَيْثُ أَبَاحَ فِي تَنَاوُلِ قَدْرِ الْحَاجَةِ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ هَذِهِ الْأَحْكَامَ عَقَّبَهَا بِكَوْنِهِ غَفُورًا رَحِيمًا لِأَنَّهُ غَفُورٌ لِلْعُصَاةِ إِذَا تَابُوا، رَحِيمٌ بِالْمُطِيعِينَ الْمُسْتَمِرِّينَ عَلَى نَهْجِ حُكْمِهِ ﷾.
Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: Haramlığı gerektiren sebep (muktezî) leş ve kanda mevcuttur; ancak karşıt bir durumun (muârız) varlığı sebebiyle haramlık kalkmıştır. Dolayısıyla onu yemek, içinde haramlık sebebi bulunan bir şeyi yemek olduğundan, bu durum mağfiret ile ifade edilmiştir. Sonra ardından O'nun Rahîm olduğunu zikretmiştir; yani "Size olan merhametimden ötürü bunu size mubah kıldım" demektir. İkincisi: Muztar olan kimse ihtiyaç miktarından fazlasını yiyebilir; dolayısıyla O Subhânehu, ihtiyaç fazlasını yemesi durumunda günahını bağışlamakla Gafûr, ihtiyaç miktarını yemeyi mubah kılmakla da Rahîm'dir. Üçüncüsü: Yüce Allah bu hükümleri açıkladığında, ardından Gafûr ve Rahîm olduğunu belirtmiştir; çünkü O, tövbe ettiklerinde günahkarları bağışlayandır (Gafûr), O'nun celle celâluhû hükmünün yolu üzere devam eden itaatkarlara da çok merhamet edendir (Rahîm).
النَّوْعُ الثَّانِي: مِنَ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْمَسَائِلُ الْفِقْهِيَّةُ الَّتِي اسْتَنْبَطَهَا الْعُلَمَاءُ مِنْهَا وَهِيَ مُرَتَّبَةٌ عَلَى فُصُولٍ:
Bu ayet hakkındaki ikinci tür inceleme, âlimlerin bu ayetten istinbat ettiği fıkhî meselelerdir ve bunlar fasıllar halinde tertip edilmiştir:
الْفَصْلُ الْأَوَّلُ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالْمَيْتَةِ
BİRİNCİ FASIL: MEYTE (LEŞ) İLE İLGİLİ HÜKÜMLER
وَالْكَلَامُ فِيهِ مُرَتَّبٌ عَلَى مُقَدِّمَةٍ وَمَقَاصِدَ:
Buradaki inceleme bir mukaddime ve maksatlar (ana konular) şeklinde düzenlenmiştir:
أَمَّا الْمُقَدِّمَةُ: فَفِيهَا ثَلَاثُ مَسَائِلَ:
Mukaddimeye gelince, bunda üç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ التَّحْرِيمَ الْمُضَافَ إِلَى الْأَعْيَانِ، هَلْ يَقْتَضِي الْإِجْمَالَ؟ فَقَالَ الْكَرْخِيُّ: إِنَّهُ يَقْتَضِي الْإِجْمَالَ، لِأَنَّ الْأَعْيَانَ لَا يُمْكِنُ وَصْفُهَا بِالْحِلِّ وَالْحُرْمَةِ، فَلَا بُدَّ مِنْ صَرْفِهِمَا إِلَى فِعْلٍ مِنْ أَفْعَالِنَا فِيهَا، وَلَيْسَتْ جَمِيعُ أَفْعَالِنَا فِيهَا مُحَرَّمَةً لِأَنَّ تَبْعِيدَهَا عَنِ النَّفْسِ وَعَمَّا يُجَاوِزُ الْمَكَانَ فِعْلٌ مِنَ الْأَفْعَالِ فِيهَا، وَهُوَ غَيْرُ مُحَرَّمٍ، فَإِذَنْ لَا بُدَّ مِنْ صَرْفِ هَذَا التَّحْرِيمِ إِلَى فِعْلٍ خَاصٍّ، وَلَيْسَ بَعْضُ الْأَفْعَالِ أَوْلَى مِنْ بَعْضٍ فَوَجَبَ صَيْرُورَةُ الْآيَةِ مُجْمَلَةً، وَأَمَّا أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ فَإِنَّهُمْ أَصَرُّوا عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ مِنَ الْمُجْمَلَاتِ بَلْ هَذِهِ اللَّفْظَةُ تُفِيدُ فِي الْعُرْفِ حُرْمَةَ التَّصَرُّفِ فِي هَذِهِ الْأَجْسَامِ كَمَا أَنَّ الذَّوَاتِ لَا تُمَلَّكُ وَإِنَّمَا يُمْلَكُ التَّصَرُّفَاتُ فِيهَا، فَإِذَا قِيلَ فُلَانٌ يَمْلِكُ جَارِيَةً فَهِمَ كُلُّ أَحَدٍ أَنَّهُ يَمْلِكُ التَّصَرُّفَ فِيهَا فكذا هنا، وقد استقصينا الكلام فيه في كِتَابِ الْمَحْصُولِ فِي عِلْمِ الْأُصُولِ.
Birinci Mesele: Aynlara (maddelere/nesnelere) izafe edilen haram kılmanın icmâl (kapalılık) gerektirip gerektirmediği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Kerhî şöyle demiştir: İcmâl gerektirir; zira aynların helallik ve haramlıkla nitelenmesi mümkün değildir. Dolayısıyla bu ikisinin, bizim o aynlar üzerindeki fiillerimizden bir fiile yönlendirilmesi zorunludur. Bizim onlar üzerindeki bütün fiillerimiz de haram kılınmış değildir; çünkü onları kendimizden ve mekanın yakınından uzaklaştırmak onlar üzerindeki fiillerden bir fiildir ve haram değildir. O halde bu haram kılmanın özel bir fiile yönlendirilmesi gerekir ve fiillerin bir kısmı diğerinden daha öncelikli değildir; bu yüzden ayetin mücmel olması gerekmiştir. Âlimlerin çoğunluğu ise bunun mücmellerden olmadığı hususunda ısrar etmişlerdir; aksine bu lafız örfte bu cisimler üzerinde tasarrufta bulunmanın haramlığını ifade eder. Nitekim bizzat zatlar temellük edilmez (mülk edinilmez), ancak onlar üzerindeki tasarruflar mülk edinilir. "Falanca bir câriyeye maliktir" denildiğinde herkes onun o câriye üzerinde tasarruf hakkına malik olduğunu anlar; burada da böyledir. Biz bu konudaki sözü Kitâbü'l-Mahsûl fî İlmi'l-Usûl adlı eserimizde etraflıca açıkladık.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَمَّا ثَبَتَ الْأَصْلُ الَّذِي قَدَّمْنَاهُ وَجَبَ أَنْ تَدُلَّ الْآيَةُ عَلَى حُرْمَةِ جَمِيعِ التَّصَرُّفَاتِ إِلَّا مَا أَخْرَجَهُ الدَّلِيلُ الْمُخَصِّصُ، فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ تَخْصِيصُ هَذَا التَّحْرِيمِ بِالْأَكْلِ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُتَعَارَفَ مِنْ تَحْرِيمِ الْمَيْتَةِ تَحْرِيمُ أَكْلِهَا وَثَانِيهَا: أَنَّهُ وَرَدَ عَقِيبَ قَوْلِهِ: كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ [البقرة: ٥٧] وَثَالِثُهَا: مَا
İkinci Mesele: Öne sürdüğümüz bu asıl sabit olunca, tahsis edici bir delilin hariç tuttuğu durumlar müstesna, ayetin bütün tasarrufların haram olduğuna delalet etmesi vacip olmuştur. Eğer: "Bu haram kılmanın sadece yemeye tahsis edilmesi niçin caiz olmasın? Zira buna delalet eden [şu] vecihler vardır: Birincisi: Leşin haram kılınmasından örfte anlaşılan şey onun yenmesinin haramlığıdır. İkincisi: Bu haram kılma, O'nun: { كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ } “Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin” [Bakara 57] kavlinin hemen ardından gelmiştir. Üçüncüsü de..." denilirse;
رُوِيَ عَنِ الرَّسُولِ ﵇ فِي خَبَرِ شَاةِ مَيْمُونَةَ، إِنَّمَا حَرُمَ مِنَ الْمَيْتَةِ أَكْلُهَا
Resûl'den sallallâhu aleyhi ve sellem Meymûne'nin koyunu hadisinde rivayet edilen: «Leşten ancak onun yenmesi haram kılınmıştır» [hadisidir.]
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْمُتَعَارَفَ مِنْ تَحْرِيمِ الْمَيْتَةِ تَحْرِيمُ أَكْلِهَا وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُسْتَقِلَّةٌ بِنَفْسِهَا فَلَا يَجِبُ قَصْرُهَا عَلَى مَا تَقَدَّمَ، بَلْ يَجِبُ إِجْرَاؤُهَا عَلَى ظَاهِرِهَا وَعَنِ الثَّالِثِ: أَنَّ ظاهر القرآن
Birinciye cevap: Leşin haram kılınmasından örfte anlaşılanın onun yenmesinin haramlığı olduğunu kabul etmiyoruz. İkinciye [cevap]: Bu ayet müstakil bir ayettir; dolayısıyla onu öncekine hasretmek gerekmez, bilakis zahiri üzere yürütülmesi vaciptir. Üçüncüye [cevap]: Kur'an'ın zahiri
مُقَدَّمٌ عَلَى خَبَرِ الْوَاحِدِ، لَكِنَّ هَذَا إِنَّمَا يَسْتَقِيمُ إِذَا لَمْ يُجَوَّزْ تَخْصِيصُ الْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ إِنَّمَا رَجَعُوا فِي مَعْرِفَةِ وُجُوهِ الْحُرْمَةِ إِلَى هَذِهِ الْآيَةِ، فَدَلَّ انْعِقَادُ إِجْمَاعِهِمْ عَلَى أَنَّهَا غَيْرُ مَخْصُوصَةٍ بِبَيَانِ حُرْمَةِ الْأَكْلِ، وَلِلسَّائِلِ أَنَّ يَمْنَعَ هَذَا الْإِجْمَاعَ.
âhâd haberden öncedir. Fakat bu [cevap] ancak Kur'an'ın âhâd haberle tahsis edilmesi caiz görülmediği takdirde geçerlidir. Şöyle de cevap verilebilir: Müslümanlar haramlığın vecihlerini öğrenmede ancak bu ayete başvurmuşlardır. Dolayısıyla icmâlarının oluşması, bu ayetin sadece yeme haramlığını beyan etmekle tahsis edilmemiş olduğuna delalet etmiştir; soruyu soranın ise bu icmâyı kabul etmeme [hakkı] vardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمَيْتَةُ مِنْ حَيْثُ اللُّغَةُ هُوَ الَّذِي خَرَجَ مِنْ أَنْ يَكُونَ حَيًّا مِنْ دُونِ نَقْضٍ بِنِيَّةٍ وَلِذَلِكَ فَرَّقُوا بَيْنَ الْمَقْتُولِ وَالْمَيِّتِ، وَأَمَّا مِنْ جِهَةِ الشَّرْعِ فَهُوَ غَيْرُ الْمُذَكَّى إِمَّا لِأَنَّهُ لَمْ يُذْبَحْ أَوْ أَنَّهُ ذُبِحَ وَلَكِنْ لَمْ يَكُنْ ذبحه ذكاة وسنذكر حد الزكاة فِي مَوْضِعِهِ، فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَصِحُّ ذَلِكَ وَقَدْ قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ [الْمَائِدَةِ: ٣] ثُمَّ ذَكَرَ مِنْ بَعْدِهِ الْمُنْخَنِقَةَ وَالْمَوْقُوذَةَ وَالْمُتَرَدِّيَةَ فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ غَيْرَ الْمُذَكَّى مِنْهُ مَا هُوَ مَيْتَةٌ وَمِنْهُ مَا لَيْسَ كَذَلِكَ، قُلْنَا لَعَلَّ الْأَمْرَ كَانَ فِي ابْتِدَاءِ الشَّرْعِ عَلَى أَصْلِ اللُّغَةِ، وَأَمَّا بَعْدَ اسْتِقْرَارِ الشَّرْعِ فَالْمَيْتَةُ مَا ذَكَرْنَاهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Üçüncü Mesele: Meyte (leş), lügat bakımından, beden yapısı bozulmaksızın canlı olmaktan çıkan şeydir; bundan dolayı maktûl (öldürülen) ile meyyit (ölen) arasını ayırmışlardır. Şeriat bakımından ise o, ya hiç boğazlanmadığı ya da boğazlandığı halde bu boğazlamanın şer'î tezkiye olmadığı için müzekkâ (şer'î usulle kesilmiş) olmayandır. Tezkiyenin tarifini kendi yerinde zikredeceğiz. Eğer: "Bu nasıl sahih olur? Halbuki Yüce Allah Mâide Suresi'nde: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ } “Leş ve kan size haram kılındı” [Mâide 3] buyurmuş, ardından da boğulmuşu, başına vurularak öldürülmüşü ve yuvarlanıp düşerek öleni zikretmiştir. Bu da göstermektedir ki müzekkâ olmayan şeylerin bir kısmı leştir, bir kısmı ise öyle değildir" denilirse; deriz ki: Muhtemelen bu durum şeriatın başlangıcında lügatin aslına göreydi; fakat şeriat istikrar kazandıktan sonra meyte (leş) zikrettiğimiz şeydir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
أَمَّا الْمَقَاصِدُ فَاعْلَمْ أَنَّ الْخَطَأَ فِي الْمَسَائِلِ الْمُسْتَنْبَطَةِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: مَا أَخْرَجُوهُ عَنِ الْآيَةِ وَهُوَ دَاخِلٌ فِيهَا وَالثَّانِي: مَا أَدْخَلُوهُ فِيهَا وَهُوَ خارج عنها.
Maksatlara gelince; bil ki bu ayetten istinbat edilen meselelerdeki hata iki yöndendir: Birincisi, ayete dahil olduğu halde ayetten çıkardıkları şeylerdir; ikincisi ise ayetin dışında olduğu halde ayete dahil ettikleri şeylerdir.
أما القسم الأول [أي ما خرجوه عن الآية] : فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Birinci kısma [yani ayetten çıkardıkları şeylere] gelince: Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَهَبَ الشَّافِعِيُّ ﵁ فِي أَظْهَرِ أَقْوَالِهِ إِلَى أَنَّهُ يَحْرُمُ الِانْتِفَاعُ بِصُوفِ الْمَيْتَةِ وَشَعْرِهَا وَعَظْمِهَا وَقَالَ مَالِكٌ: يَحْرُمُ الِانْتِفَاعُ بِعَظْمِهَا خَاصَّةً وَجُلُّ الْفُقَهَاءِ اتَّفَقُوا عَلَى تَحْرِيمِ الِانْتِفَاعِ بِشَعْرِ الْخِنْزِيرِ، وَاحْتَجَّ هَؤُلَاءِ بِأَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ مَيْتَةٌ فَوَجَبَ أَنْ يَحْرُمَ الِانْتِفَاعُ بِهَا، إِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهَا مَيْتَةٌ
Birinci Mesele: Şâfiî radıyallâhu anh en zahir kavlinde, leşin yününden, kılından ve kemiğinden yararlanmanın haram olduğu görüşüne gitmiştir. Mâlik ise sadece kemiğinden yararlanmanın haram olduğunu söylemiştir. Fakihlerin ekseriyeti domuz kılından yararlanmanın haramlığı üzerinde ittifak etmişlerdir. Bunlar, bu şeylerin leş olduğunu ve dolayısıyla bunlardan yararlanmanın haram olmasının vacip olduğunu delil getirmişlerdir. Bunların leş olduğunu söylememizin sebebi,
لِقَوْلِهِ ﵇: «مَا أُبِينَ مِنْ حَيٍّ فَهُوَ مَيِّتٌ»
O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Canlıdan koparılan şey leştir» kavlidir.
وَهَذَا الْخَبَرُ يَعُمُّ الشَّعْرَ وَالْعَظْمَ وَالْكُلَّ وَأَمَّا الَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَظْمَ ميتة خاصة فقوله تعالى: مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ [يس: ٧٨] فَثَبَتَ أَنَّهَا كَانَتْ حَيَّةً فَعِنْدَ الْمَوْتِ تَصِيرُ مَيْتَةً وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهَا مَيْتَةٌ وَجَبَ أَنْ يَحْرُمَ الِانْتِفَاعُ بِهَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ اعْتَرَضَ الْمُخَالِفُ عَلَيْهِ بِأَنَّ الشَّعْرَ وَالصُّوفَ لَا حَيَاةَ فِيهِ، لِأَنَّ حُكْمَ الْحَيَاةِ الْإِدْرَاكُ وَالشُّعُورُ وَذَلِكَ مَفْقُودٌ فِي الشَّعْرِ وَلِأَجْلِ هَذَا الْكَلَامِ ذَهَبَ مَالِكٌ إِلَى تَنْجِيسِ الْعِظَامِ دُونَ الشُّعُورِ.
Bu haber kılı, kemiği ve hepsini kapsamaktadır. Kemiğin bilhassa leş olduğuna delalet eden delil ise Yüce Allah'ın: { مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ } “Çürüyüp dağılmışken kemikleri kim diriltecek?” [Yâsîn 78] kavlidir. Böylece onların diri olduğu sabit olmuştur; dolayısıyla ölümle birlikte leş olurlar. Leş oldukları sabit olunca da Yüce Allah'ın: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } “Leş size haram kılındı” kavlinden ötürü onlardan yararlanmanın haram olması vacip olur. Muhalif olanlar buna, kıl ve yünde hayat bulunmadığı gerekçesiyle itiraz etmişlerdir; çünkü hayatın hükmü idrak ve histir, bu ise kılda mevcut değildir. İşte bu sözden ötürü Mâlik, kılları değil sadece kemikleri necis sayma görüşüne gitmiştir.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْحَيَاةَ لَيْسَتْ عِبَارَةً عَنِ الْمَعْنَى الْمُقْتَضِي لِلْإِدْرَاكِ وَالشُّعُورِ بِدَلِيلِ الْآيَةِ وَالْخَبَرِ أَمَّا الْآيَةُ فَقَوْلُهُ تعالى: كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها [الرُّومِ: ٥٠] وَأَمَّا الْخَبَرُ
Cevap şudur: Hayat, ayet ve haberin delaletiyle idrak ve hissi gerektiren manadan ibaret değildir. Ayete gelince; Yüce Allah'ın: { كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها } “Ölümünün ardından yeryüzünü nasıl diriltiyor” [Rûm 50] kavlidir. Habere gelince;
فَقَوْلُهُ ﵇: «مَنْ أَحْيَا أَرْضًا مَيْتَةً فَهِيَ لَهُ»
O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kim ölü bir toprağı ihya ederse (diriltirse), o kendisinindir» kavlidir.
وَالْأَصْلُ فِي الْإِطْلَاقِ الْحَقِيقَةُ، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْحَيَاةَ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ لَيْسَتْ عِبَارَةً عَمَّا ذَكَرْتُمُوهُ، بَلْ عَنْ كَوْنِ الْحَيَوَانِ أَوِ النَّبَاتِ صَحِيحًا فِي مِزَاجِهِ مُعْتَدِلًا فِي حَالِهِ غَيْرَ معترض لِلْفَسَادِ وَالتَّعَفُّنِ وَالتَّفَرُّقِ، وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ ظَهَرَ انْدِرَاجُهُ تَحْتَ الْآيَةِ، وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ بِالْقُرْآنِ وَالْخَبَرِ وَالْإِجْمَاعِ وَالْقِيَاسِ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها أَثاثاً وَمَتاعاً إِلى حِينٍ [النَّحْلِ: ٨٠] حَيْثُ ذَكَرَهَا فِي مَعْرِضِ الْمِنَّةِ، والامتنان لا يقع بالجنس الَّذِي لَا يَحِلُّ الِانْتِفَاعُ بِهِ، وَأَمَّا الْخَبَرُ
Mutlak kullanımda asıl olan hakikattir. Böylece bildik ki lügatin aslında hayat sizin zikrettiğiniz şeyden ibaret olmayıp, hayvan veya bitkinin mizacında sağlıklı, halinde dengeli olması, bozulma, kokuşma ve dağılmaya maruz kalmamasıdır. Bu sabit olunca onun ayetin kapsamına girdiği açığa çıkar. Ebû Hanîfe ise Kur'an, hadis, icmâ ve kıyas ile delil getirmiştir. Kur'an'a gelince; Yüce Allah'ın: { وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها أَثاثاً وَمَتاعاً إِلى حِينٍ } “Yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından bir süreye kadar kullanacağınız ev eşyası ve meta [var etti]” [Nahl 80] kavlidir; zira bunları minnet makamında (nimet olarak) zikretmiştir; kendisinden yararlanmak helal olmayan bir cinsle ise minnet olmaz. Habere gelince;
فَقَوْلُهُ ﵇ فِي شَاةِ مَيْمُونَةَ «إِنَّمَا حَرُمَ مِنَ الْمَيْتَةِ أَكْلُهَا»
O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem Meymûne'nin koyunu hakkındaki: «Leşten ancak onun yenmesi haram kılınmıştır» kavlidir.
وَأَمَّا الْإِجْمَاعُ، فَهُوَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَلْبَسُونَ جُلُودَ الثَّعَالِبِ، وَيَجْعَلُونَ مِنْهَا الْقَلَانِسَ، وَعَنِ النَّخَعِيِّ: كَانُوا لَا يَرَوْنَ بِجُلُودِ السِّبَاعِ وَجُلُودِ الْمَيْتَةِ إِذَا دُبِغَتْ بَأْسًا، وَمَا خَصُّوا حَالَ الشَّعْرِ وَعَدَمَهُ وَقَوْلُ الشَّافِعِيِّ: كَانُوا إِشَارَةٌ إِلَى الصَّحَابَةِ وَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ الثَّعْلَبُ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵁ حَلَالٌ، فلهذا يقول بإباحته لأن الزكاة شَرْطٌ بِالِاتِّفَاقِ وَهُوَ غَيْرُ حَاصِلٍ فِي هَذِهِ الثَّعَالِبِ، وَأَمَّا الْقِيَاسُ فَلِأَنَّ هَذِهِ الشُّعُورَ وَالْعِظَامَ أَجْسَامٌ مُنْتَفَعٌ بِهَا غَيْرُ مُتَعَرِّضَةٍ
İcmâya gelince: Onlar tilki derilerini giyerler ve onlardan kalensüveler (serpuşlar/başlıklar) yaparlardı. Nehaî'den rivayet edildiğine göre: "Onlar tabaklandığı zaman yırtıcı hayvanların ve leşlerin derilerinde bir sakınca görmezlerdi"; kılı olan ve olmayan durumu da ayırt etmemişlerdir. Şâfiî'nin "Onlar ... idi" sözü sahabilere işarettir. Kimsenin "Şâfiî radıyallâhu anh nezdinde tilki helaldir, bu sebeple onun mübahlığını söylemektedir" deme hakkı yoktur; çünkü tezkiye (şer'î kesim) ittifakla şarttır ve bu tilkilerde gerçekleşmemiştir. Kıyasa gelince: Çünkü bu kıllar ve kemikler kendilerinden yararlanılan ve maruz kalmayan cisimlerdir;
للتعفن والفساد، فوجب أن يقتضي بِطَهَارَتِهَا كَالْجُلُودِ الْمَدْبُوغَةِ، وَأَمَّا النَّفْعُ بِشَعْرِ الْخِنْزِيرِ: فَفِي الْفُقَهَاءِ مَنْ مَنَعَ نَجَاسَتَهُ وَهُوَ الْأَسْلَمُ، ثُمَّ قَالُوا: هَبْ أَنَّ عُمُومَ قَوْلِهِ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ يَقْتَضِي حُرْمَةَ الِانْتِفَاعِ بِالصُّوفِ وَالْعَظْمِ وَغَيْرِهِمَا إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الدَّلَائِلَ تُنْتِجُ الِانْتِفَاعَ بِهَا، وَالْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ فَكَانَ هَذَا الْجَانِبُ أَوْلَى بِالرِّعَايَةِ.
kokuşma ve bozulmaya [maruz kalmayan cisimlerdir]; dolayısıyla tıpkı tabaklanmış deriler gibi bunların da temizliğine hükmedilmesi gerekmiştir. Domuz kılından yararlanmaya gelince; fakihler arasında onun necis olmadığını savunanlar vardır ki en selametli olanı da budur. Sonra şöyle demişlerdir: Kabul edilsin ki O'nun: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } “Leş size haram kılındı” kavlinin umumiliği yün, kemik ve diğerlerinden yararlanmanın haramlığını gerektirir; ne var ki bu deliller bunlardan yararlanmayı netice vermektedir ve has olan âmm olana takdim edilir. Dolayısıyla bu taraf gözetilmeye daha evladır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: إِذَا مَاتَ فِي الْمَاءِ دَابَّةٌ لَيْسَ لَهَا نَفْسٌ سَائِلَةٌ لَمْ يُفْسِدِ الْمَاءَ قَلَّ أَوْ كَثُرَ، وَلِلشَّافِعِيِّ ﵁ قَوْلَانِ فِي الْمَاءِ الْقَلِيلِ، وَاحْتَجُّوا لِلشَّافِعِيِّ، بِأَنَّهَا حَيَوَانَاتٌ فَإِذَا مَاتَتْ صَارَتْ مَيْتَةً فَيَحْرُمُ اسْتِعْمَالُهَا بِمُقْتَضَى الْآيَةِ، وَإِذَا حَرُمَ اسْتِعْمَالُهَا بِمُقْتَضَى الْآيَةِ وَجَبَ الْحُكْمُ بِنَجَاسَتِهَا، وَإِذَا ثَبَتَ الْحُكْمُ بِنَجَاسَتِهَا، وَجَبَ الْحُكْمُ بِنَجَاسَةِ الْمَاءِ الْقَلِيلِ الَّذِي/ وَقَعَتْ هِيَ فِيهِ، وَأَجَابُوا عَنْهُ بِأَنَّهُ مَيْتَةٌ، وَيَحْرُمُ الِانْتِفَاعُ بِهَا وَلَكِنْ لِمَ قُلْتُمْ إِنَّهَا مَتَى كَانَتْ كَذَلِكَ كَانَتْ نَجِسَةً، ثُمَّ لَمْ يَلْزَمْ مِنْ نَجَاسَتِهَا تَنَجُّسُ الْمَاءِ بِهَا، وَاحْتَجُّوا عَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي لِلشَّافِعِيِّ ﵁
İkinci Mesele: Ebû Hanîfe radıyallâhu anh şöyle demiştir: Su içinde akıcı kanı bulunmayan bir hayvan öldüğünde, az olsun çok olsun suyu bozmaz (kirletmez). Şâfiî'nin radıyallâhu anh ise az su hakkında iki görüşü vardır. Şâfiî lehine şöyle delil getirmişlerdir: Bunlar hayvandır; öldüklerinde leş olurlar, dolayısıyla ayetin muktezası gereğince kullanılmaları haram olur. Ayetin muktezası gereğince kullanılmaları haram olunca da necis olduklarına hükmetmek vacip olur. Necis olduklarına hükmedilmesi sabit olunca da içine düştükleri az suyun necis olduğuna hükmetmek vacip olur. Buna şöyle cevap vermişlerdir: O leştir ve ondan yararlanmak haramdır; fakat böyle olduğunda niçin necis olduğunu söylediniz? Kaldı ki necis olmasından dolayı suyun onunla necis hale gelmesi de gerekmez. Şâfiî'nin radıyallâhu anh ikinci kavli lehine de
بِقَوْلِهِ ﵇: «إِذَا وَقَعَ الذُّبَابُ فِي إِنَاءِ أَحَدِكُمْ فَامْقُلُوهُ ثُمَّ انْقُلُوهُ فَإِنَّ فِي أَحَدِ جَنَاحَيْهِ دَاءً وَفِي الْآخَرِ دَوَاءً»
O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Birinizin kabına sinek düştüğünde onu batırın, sonra da çıkarıp atın; zira onun kanatlarının birinde dert, diğerinde ise şifa vardır» kavlini delil getirmişlerdir.
وَأَمَرَ بِالْمَقْلِ فَرُبَّمَا كَانَ الطَّعَامُ حَارًّا فَيَمُوتُ الذُّبَابُ فِيهِ فَلَوْ كَانَ ذَلِكَ سَبَبًا لِلتَّنْجِيسِ لَمَا أَمَرَ النَّبِيُّ ﵇ بِهِ.
[Peygamber] batırmayı emretmiştir; oysa yemek sıcak olabilir ve sinek onun içinde ölebilir. Şayet bu durum necaset sebebi olsaydı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu emretmezdi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لِلْفُقَهَاءِ مَذَاهِبُ سَبْعَةٌ فِي أَمْرِ الدِّبَاغِ، فَأَوْسَعُ النَّاسِ فِيهِ قَوْلًا الزُّهْرِيُّ، فَإِنَّهُ يُجَوِّزُ اسْتِعْمَالَ الْجُلُودِ بِأَسْرِهَا قَبْلَ الدِّبَاغِ، وَيَلِيهِ دَاوُدُ فَإِنَّهُ قَالَ تَطْهُرُ كُلُّهَا بِالدِّبَاغِ، وَيَلِيهِ مَالِكٌ فَإِنَّهُ قَالَ يَطْهُرُ ظَاهِرُهَا دُونَ بَاطِنِهَا، وَيَلِيهِ أَبُو حَنِيفَةَ فَإِنَّهُ قَالَ يَطْهُرُ كُلُّهَا إِلَّا جِلْدَ الْخِنْزِيرِ، وَيَلِيهِ الشَّافِعِيُّ فَإِنَّهُ قَالَ يَطْهُرُ الْكُلُّ إِلَّا جِلْدَ الْكَلْبِ وَالْخِنْزِيرِ، وَيَلِيهِ الْأَوْزَاعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ فَإِنَّهُمَا يَقُولَانِ: يَطْهُرُ جِلْدُ مَا يُؤْكَلُ لَحْمُهُ فَقَطْ، وَيَلِيهِ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ ﵃ فَإِنَّهُ قَالَ: لَا يَطْهُرُ مِنْهَا شَيْءٌ بِالدِّبَاغِ، وَاحْتَجَّ أَحْمَدُ بِالْآيَةِ وَالْخَبَرِ أَمَّا الْآيَةُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ [الْمَائِدَةِ: ٣] أَطْلَقَ التَّحْرِيمَ وَمَا قَيَّدَهُ بِحَالٍ دُونَ حَالٍ، وَأَمَّا الْخَبَرُ فَقَوْلُ عَبْدِ اللَّه بْنِ حَكِيمٍ: أَتَانَا كِتَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَبْلَ وَفَاتِهِ أَنْ لَا تَنْتَفِعُوا مِنَ الْمَيْتَةِ بِإِهَابٍ وَلَا عَصَبٍ، أَجَابُوا عَنِ التَّمَسُّكِ بِالْآيَةِ، بِأَنَّ تَخْصِيصَ الْعُمُومِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ وبالقياس جائز، وقد وجدا هاهنا خَبَرَ الْوَاحِدِ
Üçüncü Mesele: Tabaklama konusunda fakihlerin yedi mezhebi (görüşü) vardır. Bu hususta görüşü en geniş olan Zührî'dir; zira o, tabaklamadan önce bütün derilerin kullanılmasını caiz görür. Ondan sonra Dâvûd gelir; o, derilerin tamamının tabaklama ile temizleneceğini söylemiştir. Ondan sonra Mâlik gelir; o, derinin içinin değil sadece dışının temizleneceğini söylemiştir. Ondan sonra Ebû Hanîfe gelir; o, domuz derisi hariç hepsinin temizleneceğini söylemiştir. Ondan sonra Şâfiî gelir; o, köpek ve domuz derisi hariç hepsinin temizleneceğini söylemiştir. Ondan sonra Evzâî ve Ebû Sevr gelir; onlar sadece eti yenen hayvanların derisinin temizleneceğini söylerler. Ondan sonra da Ahmed b. Hanbel radıyallâhu anh gelir; zira o, tabaklama ile hiçbir derinin temizlenmeyeceğini söylemiştir. Ahmed ayet ve hadisle delil getirmiştir. Ayete gelince; Yüce Allah'ın: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } “Leş size haram kılındı” [Mâide 3] kavlidir; haram kılmayı mutlak bırakmış, bir hal ile diğer bir hal arasında sınırlandırmamıştır. Habere gelince; Abdullah b. Ukeym'in şu sözüdür: "Vefatından önce Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bize mektubu geldi: 'Leşin ne ham derisinden ne de sinirinden yararlanın'." Ayete sarılmaya karşı şöyle cevap vermişlerdir: Umumun âhâd haberle ve kıyasla tahsis edilmesi caizdir; burada da her ikisi mevcuttur. Âhâd habere gelince;
فَقَوْلُهُ ﵊: أَيُّمَا إِهَابٍ دُبِغَ فَقَدْ طَهُرَ»
O'nun aleyhisselâm: «Hangi ham deri tabaklanırsa muhakkak temizlenmiştir» kavlidir.
وَأَمَّا الْقِيَاسُ: فَهُوَ أن الدباغ يعود الْجِلْدَ إِلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ حَالَ الْحَيَاةِ وَكَمَا كَانَ حَالُ الْحَيَاةِ طَاهِرًا كَذَلِكَ بَعْدَ الدِّبَاغِ وَهَذَا الْقِيَاسُ وَالْخَبَرُ هُمَا مُعْتَمَدُ الشَّافِعِيِّ ﵀.
Kıyasa gelince; tabaklama deriyi hayat halindeki durumuna döndürmektedir. Tıpkı hayat halinde temiz olduğu gibi, tabaklandıktan sonra da böyledir. İşte bu kıyas ve hadis Şâfiî'nin rahimehullâh dayanağıdır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ يَجُوزُ الِانْتِفَاعُ بِالْمَيْتَةِ، بِإِطْعَامِ الْبَازِي وَالْبَهِيمَةِ، فَمِنْهُمْ مَنْ مَنَعَ مِنْهُ لِأَنَّهُ إِذَا أَطْعَمَ الْبَازِي ذَلِكَ فَقَدِ انْتَفَعَ بِتِلْكَ الْمَيْتَةِ وَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى تَحْرِيمِ الِانْتِفَاعِ بِالْمَيْتَةِ فَأَمَّا إِذَا أَقْدَمَ الْبَازِي مِنْ عِنْدِ نَفْسِهِ عَلَى أَكْلِ الْمَيْتَةِ فَهَلْ يَجِبُ عَلَيْنَا مَنْعُهُ أَمْ لَا فِيهِ احْتِمَالَانِ.
Dördüncü Mesele: Doğana ve hayvana yedirmek suretiyle leşten yararlanmanın caiz olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları bunu men etmiştir; çünkü doğana onu yedirdiğinde o leşten yararlanmış olur; ayet ise leşten yararlanmanın haram olduğuna delalet etmektedir. Fakat doğan kendiliğinden leşi yemeye yönelirse, onu engellememizin bize vacip olup olmadığı hususunda iki ihtimal vardır.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اخْتَلَفُوا فِي دُهْنِ الْمَيْتَةِ وَوَدَكِهَا هَلْ يَجُوزُ الِاسْتِصْبَاحُ بِهِ أَمْ لَا، وَهَذَا يُنْظَرُ فِيهِ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ مِمَّا حَلَّتْهُ الْحَيَاةُ، أَوْ فِي جُمْلَتِهِ مَا هُوَ هَذَا حَالُهُ، فَالظَّاهِرُ يَقْتَضِي الْمَنْعَ مِنْهُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ فَهُوَ خَارِجٌ مِنْ جُمْلَةِ الْمَيْتَةِ، وَإِنَّمَا يُحَرِّمُ ذَلِكَ الدَّلِيلُ سِوَى الظَّاهِرِ،
Beşinci Mesele: Leşin yağı ve don yağı ile kandil yakmanın caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bu konuya bakılır: Şayet bu, içine hayatın girdiği şeylerden ise veya bütününde bu durumda olan bir şey bulunuyorsa, zahir olan bundan men etmeyi gerektirir. Eğer böyle değilse o leş kapsamından çıkar; bunu ancak zahir dışındaki bir delil haram kılabilir.
وَعَنْ عَطَاءِ بْنِ جَابِرٍ قَالَ لَمَّا قَدِمَ الرَّسُولُ ﷺ مَكَّةَ أَتَاهُ الَّذِينَ يَجْمَعُونَ الْأَوْدَاكَ، فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا نَجْمَعُ الْأَوْدَاكَ وَهِيَ مِنَ الْمَيْتَةِ وَغَيْرِهَا وَإِنَّمَا هِيَ لِلْأَدِيمِ وَالسُّفُنِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَعَنَ اللَّهُ الْيَهُودَ حُرِّمَتْ عَلَيْهِمُ الشُّحُومُ فَبَاعُوهَا وَأَكَلُوا أَثْمَانَهَا»
Atâ b. Câbir'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'ye geldiğinde, don yağlarını toplayanlar O'na gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Biz don yağlarını topluyoruz; bunlar leşten ve diğerlerindendir ve sadece deriler ile gemiler içindir" dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah Yahudilere lanet etsin! Onlara iç yağları haram kılındı da onlar bunları satıp paralarını yediler.»
فَنَهَاهُمْ عَنْ ذَلِكَ وَأَخْبَرَهُمْ بِأَنَّ تَحْرِيمَهُ إِيَّاهَا عَلَى الْإِطْلَاقِ أَوْجَبَ تَحْرِيمَ بَيْعِهَا كَمَا أَوْجَبَ تحريم أكلها.
Böylece onları bundan nehyetti ve [Allah'ın] onu mutlak olarak haram kılmasının, yenmesini haram kıldığı gibi satılmasını da haram kılmayı gerektirdiğini onlara haber verdi.